Przypisy

Domicjan, właśc. Titus Flavius Domitianus (51–96) — cesarz rzymski od 81, trzeci i ostatni z dynastii flawijskiej; padł ofiarą spisku swojej żony z zaufanymi wyzwoleńcami i dowódcami straży przybocznej: zginął zasztyletowany w swoim pałacu. [przypis edytorski]

Domicjusz Enobarbus, właśc. Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus (zm. 25 n.e.) — polityk rzymski; od 36 p.n.e. narzeczony, a od 30 p.n.e. mąż Antonii Starszej, córki Marka Antoniusza i Oktawii, siostry Oktawiana, o czym postanowiono na spotkaniu Antoniusza i Oktawiana w Tarencie; w 8 p.n.e., dowodząc rzymską armią w Germanii, dotarł do Łaby, najdalej w głąb tej krainy ze wszystkich wodzów rzymskich. [przypis edytorski]

Domicjusz Korbulon — wódz rzymski w I w. n.e. Za panowania cesarza Klaudiusza dowodził wojskami w walkach z plemionami germańskimi, a w 55 r. n.e. został mianowany przez Nerona naczelnym wodzem wojsk na wschodzie, gdzie rozpoczął wieloletnią, ale zwycięską wojnę z Partami o Armenię. W 67 r. Neron, zaniepokojony jego wzrastającą popularnością, zmusił go do popełnienia samobójstwa. [przypis edytorski]

Domicyjana — Domicjana; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski]

domie — dziś popr. forma Ms lp: domu. [przypis edytorski]

domie — dziś popr. forma Ms.lp: domu. [przypis edytorski]

domie — dziś popr. forma Msc. lp: domu. [przypis edytorski]

domie — dziś popr. forma W.lp: domu. [przypis edytorski]

domiech (starop. forma) — N.lm r.m.; dziś: (po) domach. [przypis edytorski]

domieściż (daw.) — doprowadź do miejsca. [przypis edytorski]

domieściż (starop.) — doprowadzisz. [przypis edytorski]

Domiénika zakonni bracia — dominikanie. [przypis edytorski]

domina (łac.) — pani. [przypis edytorski]

Domina Paupertas (łac.) — Pani Ubóstwo. [przypis edytorski]

dominanta (muz.) — piąty stopień gamy. [przypis edytorski]

Domine, ad adiuvandum me festina (łac.) — Panie, ku ratunkowi memu pospiesz. [przypis edytorski]

Domine canes — właśc. domini canes (łac.), psy Pańskie. [przypis edytorski]

Domine Deus salutis meae — Panie, mój Boże, zbawienie moje. [przypis edytorski]

Domine Dominus noster, admirabile est nomem Tuum in universa terra (łac.) — Panie, nasz Panie, jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi; Psalm 8. [przypis edytorski]

Domine, exaudi orationem meam (łac.) — Panie, wysłuchaj modlitwą moją (dalsze słowa psalmu żałobnego). [przypis edytorski]

Domine in virlute tua laetabitur rex (łac.) — Panie, król się weseli z Twojej potęgi; Psalm 21. [przypis edytorski]

Domine (łac.) — panie. [przypis edytorski]

Domine ne in furore Tuo arguas me (łac.) — Nie karć mnie, Panie, w Twoim gniewie; Psalm 38. [przypis edytorski]

Domine, non sum dignus (łac.) — Panie, nie jestem godzien. [przypis edytorski]

Domine, non sum dignus (łac.) — Panie, nie jestem godzien. [przypis edytorski]

Domine! non sum dignus (łac.) — Panie! nie jestem godzien. [przypis edytorski]

Domine quid multiplicati sunt (łac.) — Panie, jakże wielu jest tych (którzy mnie trapią); Psalm 3. [przypis edytorski]

Domine quis habitabit in tabernaculo tuo (łac.) — kto będzie przebywał w Twym przybytku, Panie; Psalm 15 (14). [przypis edytorski]

Domingo, Marcelino (1884–1939) — hiszpański nauczyciel, dziennikarz i polityk, kilkukrotnie minister w rządach Drugiej Republiki (m.in. minister oświaty w pierwszym rządzie Frontu Ludowego od lutego do maja 1936). [przypis edytorski]

Dominik — jeden z kryptonimów Stendhala. [przypis edytorski]

dominikan — dziś: dominikanin. [przypis edytorski]

dominikan — dziś popr.: dominikanin. [przypis edytorski]

dominikanie — głównym zadaniem założonego w 1216 zakonu dominikanów była walka z herezjami; z ich grona pochodziła większość inkwizytorów, duchownych mianowanych przez papieża do wykrywania, nawracania i karania heretyków. [przypis edytorski]

dominikanie — katolicki zakon męski, założony w 1216 roku. [przypis edytorski]

Dominikanie znowu znaczy tyle, co „psy Pańskie” — faktycznie nazwa kaznodziejskiego zakonu dominikanów pochodzi od imienia ich założyciela, św. Dominika Guzmána (łac. Dominicus: Pański, należący do Pana). Łacińskie określenie członków zakonu, dominicanes, przypadkowo wygląda jak połączenie dwóch słów: Domini canes, co oznacza „psy Pana”; zawsze pies trzyma w pysku pochodnię u stóp świętego Dominika: wiąże się to z legendą o matce Dominika, której tuż przed jego narodzinami przyśnił się czarno-biały pies z pochodnią w pysku, który biegając, podpalał świat; miało to oznaczać, że Dominik i jego uczniowie, odziani w czarno-białe habity, rozpalą ognień Słowa Bożego na całym świecie. [przypis edytorski]

dominium absolutum a. absolutum dominium (łac.) — nieograniczona władza; termin używany przez szlachtę polską, by piętnować dążenia króla do wzmocnienia władzy monarszej. [przypis edytorski]

dominium (łac.) — tu: wielka posiadłość ziemska albo leśna. [przypis edytorski]

dominium — teren podlegający czyjejś władzy. [przypis edytorski]

dominium — wielka posiadłość ziemska lub leśna. [przypis edytorski]

dominium — wielkie posiadłości ziemskie lub leśne. [przypis edytorski]

domino — gra towarzyska, do której służy komplet płytek (tzw. kamieni), z których każda podzielona jest na dwa kwadratowe pola z zaznaczonymi za pomocą oczek liczbami od 0 (bez oczek, tzw. mydło) do 6; komplet zawiera wszystkie kombinacje liczb w tym przedziale (tj. 168). Zadaniem graczy jest dołożyć ze swej puli płytek taką, której jedno pole pasuje liczbą oczek do którejś z już wyłożonych płytek na jednym z dwóch końców powstającego szeregu kamieni. Gra była znana już w starożytnych Chinach i Egipcie, a do Europy trafiła w XIII w. za sprawą weneckiego podróżnika Marco Polo, zaś rozpowszechniła się w XVIII w. [przypis edytorski]

domino — płaszcz maskaradowy z kapturem. [przypis edytorski]

domino — płaszcz z kapturem używany jako strój maskaradowy. [przypis edytorski]

domino — rodzaj płaszcza z kapturem. [przypis edytorski]

domino — tu: przebranie karnawałowe. [przypis edytorski]

domino — tu: strój karnawałowy. [przypis edytorski]

domino (włos.) — płaszcz maskaradowy z kapturem; tu: osoba ubrana w taki płaszcz. [przypis edytorski]

dominus (łac.) — pan. [przypis edytorski]

Dominus regit me, nihil mihi deerit (łac.) — Pan jest moim pasterzem, nie brak mi niczego; Psalm 23 (22). [przypis edytorski]

dominus sol (łac.) — pan słońce. [przypis edytorski]

Dominus Teco — w oryginale: dominsteco, mieszanina łac. (Dominus) i wł. (Teco): Pan z Tobą. [przypis edytorski]

Dominus vobiscum (łac.) — Pan z tobą; zwyczajowe słowa powitania używane przez osoby duchowne w kościele katolickim. [przypis edytorski]

Dominus vobiscum (łac.) — Pan z wami. [przypis edytorski]

Dominus Wobiskum — fonetycznie zapisane łac. Dominus Vobiscum: Pan z wami; formuła używana podczas mszy katolickiej w obrządku łacińskim. [przypis edytorski]

domiseda, lanifica, pia (łac.) — w domu siedząca, przędąca, pobożna; cechy tradycyjnego wzoru kobiety rzymskiej. [przypis edytorski]

domku ustawionego w głąb podwórza — popr.: domku ustawionego w głębi podwórza. [przypis edytorski]

domniemywać się — dziś: domyślać się czegoś a. domniemywać coś. [przypis edytorski]

Domnina z Aleppo i dwie jej córki — męczenniczki chrześcijańskie, zginęły w r. 310; uciekając przed żołnierzami, rzuciły się do rzeki i utonęły; wg Euzebusza pochodziły z Antiochii. [przypis edytorski]

domokrążny — chodzący po domach; zajmujący się akwizycją. [przypis edytorski]

domosko (gw.) — domisko, domiszcze; wielki, ponury dom. [przypis edytorski]

domostwy — dziś popr. forma N. lm: domostwami. [przypis edytorski]

domowe statki (daw.) — sprzęty domowe. [przypis edytorski]

domowem — daw. forma N. i Msc. przymiotników r.n.; dziś tożsama z r.m.: domowym. [przypis edytorski]

domowi (daw.) — domownicy. [przypis edytorski]

domowi — domownicy. [przypis edytorski]

domowina (gw.) — trumna. [przypis edytorski]

dompteur (fr.) — poskramiacz dzikich zwierząt (r.ż., pogromczyni: dompteuse). [przypis edytorski]

domu, który wyrósł na gruncie świata zepsutego czasów stanisławowskich — Należy zapewne zachować dystans wobec silnie wartościujących stwierdzeń Józefa Ujejskiego; doba stanisławowska przyniosła Polsce zgoła nie tylko i nie przede wszystkim zniszczenie, ale rozkwit kulturalny, który pozwolił Polakom przetrwać zabory, zachowując własną tożsamość. [przypis edytorski]

domus transitoria (łac.) — dom przechodni, nazwa pałacu Nerona. [przypis edytorski]

Domy — dziś popr. forma N. lm: domami; Dom — tu: dynastia. [przypis edytorski]

domy — dziś popr. forma N. lm: domami; w wyd. z 1816 r.: jednodzierżami (tj. despotami). [przypis edytorski]

domy — tu: domy schadzek. [przypis edytorski]

domyśliwam się (starop. forma) — dziś popr.: domyślam się. [przypis edytorski]

domyślnik — zwrot aluzyjny, coś, czego trzeba się domyślać, niedopowiedzenie. [przypis edytorski]

domyślnik — zwrot aluzyjny, coś, czego trzeba się domyślać. [przypis edytorski]

don Basilio — postać opery buffa Gioacchina Rossiniego (1792–1868) Cyrulik sewilski (wł. Il Barbiere di Siviglia); rola nauczyciela muzyki przy użyciu głosu basowego; aktorem w premierze z 20 lutego 1816 r. był Zenobio Vitarelli; la calunnia (aria o plotce) to jedna ze składowych arii tej opery. [przypis edytorski]

Don Carlos (1545–1568) — odsunięty od władzy syn króla Hiszpanii Filipa II Habsburga; przez część historiografii przedstawiany jako chory umysłowo i zdeformowany; według legendy miał być szaleńczo zakochany w swej macosze, a Filipa II, który uwięził Don Carlosa, udaremniając próbę jego ucieczki z kraju, podejrzewano o zabicie syna (przez zagłodzenie); romantyczną interpretację losu królewicza hiszpańskiego stworzył Fryderyk Schiller (1759–1805) w dramacie Don Karlos, na podstawie którego powstała opera Giuseppe Verdiego (1813–1901) pod tym samym tytułem. [przypis edytorski]

Don Carlos, właśc. Carlos María Isidro de Borbón (1788–1855) — infant hiszp., syn Karola IV z dynastii Burbonów; jego roszczenia do tronu Hiszpanii przyczyniły się do wybuchu pierwszej wojny karlistowskiej. [przypis edytorski]

Don Felipe el Discreto — Filip II Habsburg (1527–1598), król Hiszpanii w okresie jej największej potęgi, kiedy stanowiła stanowiła supermocarstwo obejmujące dużą część Europy, kolonie w Ameryce, na wybrzeżach Afryki, Indii i Azji Płd.-Wsch.; słynny z gorliwego katolicyzmu i zwalczania herezji; w czasie wojen religijnych we Francji wspierał finansowo stronnictwo Ligi Katolickiej przeciwko hugenotom (francuskim protestantom), nie akceptując objęcia tronu Francji przez hugenockiego króla Henryka IV. [przypis edytorski]

Don Feluccio — w oryginale: don Falcuccio. Znane jest rzymskie powiedzenie „rimanere come Don Falcuccio” (wł.): skończyć jak Don Falcuccio. Rzymski ksiądz zasłynął rozdaniem całego swojego majątku potrzebującym; pewnego ranka zbudził się i odkrył, że nie pozostała mu nawet koszula nocna. [przypis edytorski]

Don Garcia z Nawary — komedia heroiczna Moliera z 1660 roku. [przypis edytorski]

Don German y dos caballeros eran al comedor (hiszp.) — Pan Germanin i dwóch panów poszli do jadalni. [przypis edytorski]

don (hiszp.) — pan, tytuł grzecznościowy używany w Hiszpanii przed imieniem mężczyzny należącego do rodziny królewskiej lub szlachty. [przypis edytorski]

don (hiszp.) — pan, zwrot grzecznościowy używany przed imieniem osoby. [przypis edytorski]

don José — bohater opery Carmen, którą skomponował Georges Bizet (1838–1875). [przypis edytorski]

Don Juan — Don Giovanni, opera Wolfganga Amadeusza Mozarta, libretto napisał Lorenzo da Ponte na podstawie sztuki Moliera Don Juan. [przypis edytorski]

Don Juan — Don Giovanni, opera Wolfganga Amadeusza Mozarta na podstawie sztuki Moliera Don Juan. [przypis edytorski]

Don Juan — komedia Moliera z 1665 roku. [przypis edytorski]

Don Juan — legendarny uwodziciel, bohater licznych oper i dramatów. [przypis edytorski]

Don Juan — legendarny uwodziciel, XVI-wieczny szlachcic hiszpański, bohater licznych oper i dramatów; pot.: uwodziciel, entuzjasta przygód miłosnych. [przypis edytorski]

Don Juan — legendarny uwodziciel, XVI-wieczny szlachcic hiszpański, bohater wielu dzieł literackich i muzycznych. [przypis edytorski]

Don Juan — obszerny poemat dygresyjno-heroikomiczny Byrona, arcydzieło literatury XIX w. [przypis edytorski]

Don Juan — postać literacka będąca uosobieniem kochanka; bohater licznych utworów, m.in. sztuki Tirso de Moliny Zwodziciel z Sewilli i kamienny gość (1630) i dramatu Moliera (Don Juan, 1665), w których Don Juan zaprasza na ucztę posąg zabitego przez siebie Komandora, a ten niespodziewanie przybywa. [przypis edytorski]

Don Juan — postać literacka będąca uosobieniem kochanka; bohater sztuki Tirso de Moliny Zwodziciel z Sewilli i kamienny gość (1630), następnie dramatu Moliera (Don Juan, 1665), opery Mozarta (Don Juan, 1788) i poematu dygresyjnego Georga Byrona (Don Juan 1818); pot. uwodziciel, entuzjasta przygód miłosnych. [przypis edytorski]

Don Juan — postać literacka będąca uosobieniem kochanka; bohater sztuki Tirso de Moliny Zwodziciel z Sewilli i kamienny gość (1630), następnie dramatu Moliera (Don Juan, 1665), opery Mozarta (Don Juan, 1788) i poematu dygresyjnego Georga Byrona (Don Juan, 1818). [przypis edytorski]

Don Juan — tu: opera Wolfganga Amadeusza Mozarta (1756–1791). [przypis edytorski]

Don Juan — tu w zn. pot.: podrywacz, entuzjasta przygód miłosnych. [przypis edytorski]

Don Juan — tu w znaczeniu pot.: uwodziciel, entuzjasta przygód miłosnych. [przypis edytorski]

Don Karlos właśc. Don Carlos (1545–1568) — odsunięty od władzy syn króla Hiszpanii Filipa II Habsburga, był zaręczony z Elżbietą de Valois, ale ostatecznie została ona żoną jego ojca; według legendy miał on być szaleńczo zakochany w swej macosze, a Filipa II, który uwięził Don Carlosa, udaremniając próbę jego ucieczki z kraju, podejrzewano o zabicie syna (przez zagłodzenie); w istocie Don Carlos był upośledzony umysłowo i ułomny fizycznie wskutek bliskich koligacji rodzinnych swych przodków, cechowała go gwałtowność i okrucieństwo; romantyczną interpretację losu królewicza hiszpańskiego stworzył Fryderyk Schiller (1759–1805) w dramacie Don Karlos, na podstawie którego powstała opera Giuseppe Verdiego (1813–1901) pod tym samym tytułem. [przypis edytorski]

Don Kichot — błędny rycerz, tytułowy bohater powieści Miguela de Cervantesa (1547–1616). [przypis edytorski]