Przypisy

ratio gubernationis (łac.) — porządek, plan rzeczy. [przypis edytorski]

ratio (łac., r.ż.) — metoda, sposób. [przypis edytorski]

ratlerek — mały pies pokojowy, charakteryzujący się krótką i gładką sierścią. [przypis edytorski]

ratolorum — zniekształcone Custos rotulorum (łac.: strażnik zwojów), który tytuł oznaczał urzędnika dozorującego dokumenty hrabstwa. [przypis edytorski]

Ratonneau — wyspa leżąca ok. 4 km od wybrzeża Marsylii; razem z wyspą If i dwiema innymi wchodzi w skład Archipelagu Frioul. [przypis edytorski]

ratowej — dziś popr.: ratalnej. [przypis edytorski]

Rattenrein (niem.) — odszczurzanie. [przypis edytorski]

Ratujcie nasze dusze! — międzynarodowy sygnał SOS, w radiotelegraficznym alfabecie Morse'a oznaczający wezwanie o pomoc, często traktuje się jako skrót angielskiej frazy „Save our souls”, tj. „Ratujcie nasze dusze”; faktycznie przyjęto go w tej postaci, gdyż jest łatwa do zapamiętania, nadawania i rozpoznania: składa się z trzech krótkich sygnałów, trzech długich i ponownie trzech krótkich. [przypis edytorski]

ratunkowy — tu: ratownik. [przypis edytorski]

ratyfikacja (z łac.) — zatwierdzenie. [przypis edytorski]

ratyszcze (daw.) — włócznia. [przypis edytorski]

ratyszcze — drzewce od broni kłującej, takiej jak spisa. [przypis edytorski]

ratyszcze — spisa, włócznia. [przypis edytorski]

Ratze — Ratte. [przypis edytorski]

Raubritter (niem.) — rycerz-rozbójnik. [przypis edytorski]

raubritter (niem.) — rycerz rozbójnik, utrzymujący się z rabunku kupców i podróżnych; plagą raubritterów były dotknięte średniowieczne, rozdrobnione na niewielkie państewka Niemcy. [przypis edytorski]

Raubritterin — określenie raubritter, które pojawiło się dopiero w XVIII-wiecznych niemieckich romansach rycerskich, oznacza rycerzy lub osoby z rycerskiego rodu, trudniące się napadami, szczególnie na przejeżdżających w pobliżu ich zamku kupców i podróżnych. [przypis edytorski]

raubryterski — przym. od: raubritter (niem.): rycerz-rozbójnik, utrzymujący się z rabunku kupców i podróżnych; plagą raubritterów były dotknięte średniowieczne, rozdrobnione na niewielkie państewka Niemcy. [przypis edytorski]

raubszyc (daw.) — kłusownik. [przypis edytorski]

raubszyc (z niem.) — kłusownik. [przypis edytorski]

raubszycować (daw., z niem.) — kłusować, uprawiać kłusownictwo. [przypis edytorski]

Raubvogel (niem.) — ptak drapieżny. [przypis edytorski]

rauda (z litew.) — pieśń pogrzebowa. [przypis edytorski]

rauda (z litew.) — pieśń żałobna. [przypis edytorski]

Raudal de Cariven, dziś Raudal de Caribén — progi na rzece Orinoko w Wenezueli, w pobliżu miasta Puerto Páez, poniżej ujścia rzeki Meta. [przypis edytorski]

Raudal de Tabaje, Raudal Tabaje — progi na rzece Orinoko, dziś na granicy kolumbijsko-wenezuelskiej, w pobliżu miasta Puerto Carreño, powyżej ujścia rzeki Meta. [przypis edytorski]

Raul Natan — patrz: Stracone złudzenia, Muza z zaścianka. [przypis edytorski]

Raul z Hugenotów — jeden z głównych bohaterów opery Hugenoci, której autorem jest Giacomo Meyerbeer (1791–1864); opowiada ona o tragicznej miłości katoliczki Walentyny i fr. protestanta (tj. hugenota) Raula w obliczu rzezi dokonanej na innowiercach w Paryżu w tzw. noc św. Bartłomieja. [przypis edytorski]

Raumempfindung (niem.) — jakość (czucie) przestrzeni. [przypis edytorski]

raupuże (z litew.) — ropucha; pogańska wiara Litwinów uznawała gady i płazy za święte. [przypis edytorski]

raus (niem.) — na zewnątrz, wychodzić. [przypis edytorski]

Raus (niem.) — precz. [przypis edytorski]

raus (niem.) — wynocha, precz. [przypis edytorski]

Rauschning, Hermann (1887–1982) — muzykolog i prezydent Senatu Wolnego Miasta Gdańska 1933–1934, usunięty ze stanowiska przez hitlerowców za sprzyjanie porozumieniu z Polską.  Autor głośnej książki Rewolucja nihilizmu. Kulisy i rzeczywistość w Trzeciej Rzeszy (1939). [przypis edytorski]

raut — eleganckie przyjęcie dla wielu osób, zwykle wieczorne. [przypis edytorski]

raut — oficjalne przyjęcie bez tańców. [przypis edytorski]

raut — oficjalne przyjęcie wieczorne bez tańców. [przypis edytorski]

raut — oficjalne przyjęcie wieczorne. [przypis edytorski]

raut — przyjęcie. [przypis edytorski]

raut — spotkanie towarzyskie bez tańców. [przypis edytorski]

raut — wieczorne przyjęcie bez tańców. [przypis edytorski]

raut — wydawane wieczorem przyjęcie bez tańców. [przypis edytorski]

Rautenstrauch, Józef (1773–1842) — polski oficer; od 1806 adiutant przyboczny ks. Józefa Poniatowskiego; od 1808 pułkownik i szef sztabu I dywizji; od 1813 generał; służył w wojsku Królestwa Kongresowego, od 1831 w armii rosyjskiej; od 1832 Prezes Teatrów Rządowych w Królestwie Kongresowym. [przypis edytorski]

Ravaillac, François (1578–1610) — francuski służący i nauczyciel, zabójca Henryka IV; zginął w wyniku publicznej egzekucji. [przypis edytorski]

Ravello — miejscowość w pobliżu Salerno. [przypis edytorski]

Ravensbrück — (niem.) Konzentrationslager Ravensbrück, nazistowski obóz koncentracyjny, działający w latach 1938–45 w brandenburskim mieście Ravensbrück w Niemczech. [przypis edytorski]

Ravensbrück — obecnie część niemieckiego miasta Fürstenberg/Havel w kraju związkowym Brandenburgia; w latach 1938–1945 istniał tu jedyny niemiecki obóz koncentracyjny przeznaczony początkowo tylko dla kobiet, KL Ravensbrück. [przypis edytorski]

Rawa — od 1924 r.: Rawa Mazowiecka, miasto położone rzekami Rawką i Rylką, notowane od XIII w., prawa miejskie uzyskało w 1321 r.; wśród najcenniejszych zabytków znajdują się ruiny zamku książąt mazowieckich z XIV w.; siedziba powiatu, obecnie w województwie łódzkim. [przypis edytorski]

Rawa Ruska — miasto leżące obecnie na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, niedaleko granicy z Polską. [przypis edytorski]

Rawana (mit. hind.) — złośliwy demon (tj. rakszasa) przedstawiany jako niebieskosina postać o dziesięciu głowach i dwudziestu rękach, stąd zwany jest też: Daśamukha (Dziesięciolicy), Daśakantha (Dziesięciogłowy); w indyjskim eposie Ramajana opisane zostały jego niecne uczynki: objęcie tronu Lanki za pomocą podstępu, porwanie Sity, żony Rama, a wreszcie dokuczanie bogu Śiwie; demon usiłował przesunąć górę Kajlas, na której Śiwa tulił swoją żonę Parwati, oburzony Śiwa przycisnął górę do ziemi, przygniatając ręce demona, ten zaś straszliwie zawył z bólu: w ten sposób zyskał przydomek Rawana, tzn. „Krzykacz”. [przypis edytorski]

raważ (z fr.) — spustoszenie, zniszczenie. [przypis edytorski]

rawelin — element fortyfikacji w kształcie półksiężyca lub trójkąta wznoszony przed linią obronną twierdzy. [przypis edytorski]

Ray-Bahadur a. Rao Bahadur (z bengalskiego: czcigodny, chrobry książę) — tytuł honorowy, nadawany w Indiach przez władze brytyjskie. [przypis edytorski]

rayé (fr.) — pasiasty, w paski. [przypis edytorski]

Raynal, Guillaume (1713–1796) — francuski historyk, pisarz i filozof epoki oświecenia; autor Filozoficznej i politycznej historii kolonii i handlu Europejczyków w obu Indiach (L'Histoire philosophique et politique des établissements et du commerce des Européens dans les deux Indes, 1770), w której krytykował postępowanie kleru i władz wobec ludności kolonii. [przypis edytorski]

Raynal, Guillaume (1713–1796) – francuski historyk, pisarz i filozof epoki oświecenia. [przypis edytorski]

raz — cios. [przypis edytorski]

raz — cios, uderzenie. [przypis edytorski]

raz (daw.) — cios. [przypis edytorski]

raz (daw.) — cios, uderzenie. [przypis edytorski]

raz'em był (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: raz byłem. [przypis edytorski]

raz jeszcze — «Po raz drugi w tym miejscu: raz gdy wyruszał w drogę i drugi raz gdy powracał», zob. Raszi do 35:9. [przypis edytorski]

raz maty rodyła (ukr.) — raz matka rodziła. [przypis edytorski]

raz na całych pięć lat — ogólnogreckie igrzyska na cześć Zeusa w Olimpii odbywały się co cztery lata, dlatego w niektórych tłumaczeniach tego tekstu liczbę lat zmieniono, uznając ją za omyłkę. W innych tłumaczeniach pozostawiono pięć lat, jak w oryginale, uznając, że chodzi o lata liczone włącznie. Podobnie Pauzaniasz (II w. n.e.) pisze, że zawody olimpijskie powstały za sprawą pięciu braci-kuretów z Krety, którzy po przybyciu do Olimpii zabawiali małego Zeusa rywalizacją w biegach, a najstarszy z nich „ustanowił ich czasokres na każdy piąty rok, ponieważ było wraz z nim pięciu braci” (Wędrówki po Helladzie, V 7; tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska). [przypis edytorski]

raz niewytrzymany (starop.) — cios nie do wytrzymania. [przypis edytorski]

raz po razu (daw.) — dziś: raz po raz. [przypis edytorski]

raz po razu — dziś popr.: raz po raz. [przypis edytorski]

raz po razu — dziś popr.: raz po razie. [przypis edytorski]

raz po razu — dziś: raz po raz. [przypis edytorski]

raz po razu — dziś: raz po razie a. raz po raz. [przypis edytorski]

raz po razu — dziś: raz po razie. [przypis edytorski]

raz (starop.) — cios; nie strzymać razu: nie wytrzymać ciosu. [przypis edytorski]

raz (starop.) — cios. [przypis edytorski]

raz — tu: uderzenie. [przypis edytorski]

raz — uderzenie lub sytuacja, wypadek. [przypis edytorski]

raz w kielo czas (gw.) — raz co jakiś czas. [przypis edytorski]

raz w raz — dziś w znaczeniu: raz za razem. [przypis edytorski]

raz w raz — raz po raz, raz za razem. [przypis edytorski]

raz w raz — raz za razem; co chwila. [przypis edytorski]

raz w raz — raz za razem. [przypis edytorski]

raz wraz — raz po raz; często. [przypis edytorski]

raz wraz — raz po raz. [przypis edytorski]

raz wtóry — tu: na drugi raz; następnym razem. [przypis edytorski]

Raz wzbiera we mnie nadzieja, raz jestem niespokojna (…) coś przyjdzie: miłość lub wojna… — w maju 1939 roku istniały poważne obawy, że Polska może stać się celem agresji ze strony nazistowskich Niemiec. Od czasu dojścia Hitlera do władzy w 1933 r. Niemcy naruszały traktaty i granice ustalone po zakończeniu I wojny światowej. Dokonały aneksji Austrii w roku 1938 (tzw. Anschluss) i części Czechosłowacji (okupacja Sudetów), co wywołało obawy co do możliwości dalszych ekspansji terytorialnych. Niemcy podważały także niezależność Wolnego Miasta Gdańska, które od zakończenia I wojny światowej na mocy traktatu wersalskiego miało odrębny status i podlegało zarządowi Ligi Narodów. Hitler uważał Gdańsk za niemieckie miasto i dążył do przyłączenia go do Rzeszy.

28 kwietnia 1939 r. odbyło się dotyczące tej kwestii spotkanie między ministrem spraw zagranicznych Polski Józefem Beckiem a ministrem spraw zagranicznych III Rzeszy Joachimem von Ribbentropem. Ribbentrop przedstawił żądanie dostępu Niemiec do terytorium Polski przez Korytarz Pomorski. Propozycja zakładała m.in. przyłączenie Wolnego Miasta Gdańska do III Rzeszy i budowę eksterytorialnego traktu łączącego Niemcy z Prusami Wschodnimi, co umożliwiłoby bezpośredni dostęp do Morza Bałtyckiego. Józef Beck odrzucił propozycję niemiecką, argumentując, że stanowiłaby ona naruszenie niezawisłości i suwerenności Polski. Spotkanie nie przyniosło żadnego rozwiązania ani porozumienia, a napięcie między Polską a Niemcami nadal wzrastało. W maju 1939 Francja i Wielka Brytania przedstawiły plan wsparcia Polski. Zakładał, że w przypadku konfliktu zbrojnego między Polską a Niemcami Francja i Wielka Brytania udzielą Polsce militarnego wsparcia. Brytyjska Royal Navy miała ochronić polskie szlaki morskie i zapewnić transport wojskowy oraz dostawy zaopatrzenia do Polski. Francja z kolei zobowiązywała się do przeprowadzenia ofensywy na zachodniej granicy Niemiec, w celu odciągnięcia sił niemieckich od Polski.

Ta deklaracja spowodowała przypływ nadziei wśród mieszkańców Polski. Antoni Słonimski opublikował w tym czasie w „Wiadomościach Literackich” wiersz Maj 1939, zaczynający się do słów:

entuzjastycznie witający braterskie wsparcie Francji i Wielkiej Brytanii. Wiersz Zuzanny Ginczanki opublikowany kilka tygodni później w tym samym piśmie („Wiadomości Literackie” 2 lipca 1939, nr 28, s. 1.) jest swego rodzaju polemiką z tym nastrojem.

[przypis edytorski]

razą drugą (daw.) — następnym razem. [przypis edytorski]

razbaininkas (lenk.) — plėšikas, žmogžudys. [przypis edytorski]

razem (daw.) — dziś: jednocześnie, zarazem. [przypis edytorski]

razem (daw.) — jednocześnie. [przypis edytorski]

razem (daw.) — jednocześnie, zarazem. [przypis edytorski]

razem (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

razem (daw.) — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

razem (daw.) — tu: zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]

razem (daw.) — zarazem; jednocześnie. [przypis edytorski]

razem (daw.) — zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]

razem (daw.) — zarazem, zarówno. [przypis edytorski]

razem — dziś: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

razem — dziś: zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]

razem — jednocześnie. [przypis edytorski]

razem — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

razem — naraz. [przypis edytorski]