Przypisy

wyrostek (przestarz.) — nastolatek, chłopak. [przypis edytorski]

wyrość (daw.) — wyrosnąć. [przypis edytorski]

wyrozub — ryba z rodziny karpiowatych. [przypis edytorski]

wyrozumialiście (daw.) — jest pan wyrozumiały. [przypis edytorski]

wyrozumieć (daw.) — zrozumieć. [przypis edytorski]

wyrozumieć — dziś popr.: zrozumieć. [przypis edytorski]

wyrozumieć — dziś: zrozumieć. [przypis edytorski]

wyród — wyrodek, zwyrodnialec. [przypis edytorski]

wyróść (daw. forma) — dziś: wyrosnąć. [przypis edytorski]

wyróść (daw.) — wyrosnąć. [przypis edytorski]

wyróść — dziś: wyrosnąć. [przypis edytorski]

wyrównać (daw.) — dorównać. [przypis edytorski]

wyrównać — tu: dorównać. [przypis edytorski]

wyrównywa (daw.) — dorównuje. [przypis edytorski]

wyrównywa — dziś częstsza forma 3 os. lp cz.ter.: wyrównuje. [przypis edytorski]

wyrównywa — dziś: dorównuje. [przypis edytorski]

wyrównywa — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: wyrównuje. [przypis edytorski]

wyrównywa — dziś popr. forma: wyrównuje. [przypis edytorski]

wyrównywa — dziś popr.: wyrównuje. [przypis edytorski]

wyrównywującymi — dziś: wyrównującymi. [przypis edytorski]

wyróżniał się od innych — dziś: wyróżniał się wśród innych. [przypis edytorski]

wyróżnię — hebr. וְהִפְלֵיתִי (wehifleti): oddzielę. [przypis edytorski]

Wyrubow, Anna Aleksandrowna (1884–1964) — bliska przyjaciółka ostatniej cesarzowej Rosji Aleksandry Fiodorowny, autorka wspomnień o dworze carskim. [przypis edytorski]

wyruferuje — przekręcone: zreferuje, tj. przedstawi sprawę, opowie w uporządkowany sposób. [przypis edytorski]

wyrugować — wygnać, przepędzić. [przypis edytorski]

wyrugowan — wyrugowany, wygnany. [przypis edytorski]

wyrugujcież (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: koniecznie wyrugujecie (tj. usuńcie, wyeliminujcie). [przypis edytorski]

wyruszył stamtąd — «Gdy ujrzał, że okolica jest zrujnowana i wędrowcy przestali tamtędy przechodzić, odszedł i on stamtąd. Według innego wyjaśnienia: chciał oddalić się od Lota, o którym rozniosła się zła opinia po tym, jak postąpił z córkami», zob. Raszi do 20:1. [przypis edytorski]

wyruszył — «W drogę do domu swego ojca», zob. Radak do 35:21. [przypis edytorski]

wyruszył — «Wystarczyłoby napisać jedynie „udał się do Charanu”, czemu więc Tora podkreśla, że „wyruszył” [וַיֵּצֵא (wajece) dosł. ‘wyszedł’]? To poucza, że odejście sprawiedliwego z jakiegoś miejsca pozostawia po sobie ślad, bo kiedy sprawiedliwy przebywa w mieście, przydaje on [miastu] chwały, wspaniałości i piękna, gdy je opuszcza: chwała, wspaniałość i piękno opuszczają miasto», zob. Raszi do 28:10. [przypis edytorski]

wyrwas — ludowy taniec mazowiecki z przyśpiewkami. [przypis edytorski]

wyrwęć — skrócone: wyrwę cię. [przypis edytorski]

Wyrwicz, Geografia — Karol Wyrwicz (1717–1793), polski geograf, historyk, publicysta, kaznodzieja i jezuita, 1767 roku został rektorem jezuickiego Collegium Nobilium w Warszawie; autor dzieła Geografia powszechna czasow teraznieyszych albo opisanie krótkie krajów całego świata… Z najświeższych wiadomości krajopisarzów i wędrowników zebrana ku pożytkowi młodzi narodowej… wydana (Warszawa 1770, nast. 1773), z którego pochodzi cytat. [przypis edytorski]

wyrwiesz zęby smokowi i zdepczesz lwa — niedokładny cytat z Biblii (Ps 91:13). [przypis edytorski]

wyrychtować (daw., gw.) — przygotować. [przypis edytorski]

wyrychtować (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

wyryć — tu: wykopać. [przypis edytorski]

wyrywa jak cień pająka — niem. greift aus, als laeuft der Schatten von einem Spinnbein: pędzi jak przemykający cień pajęczej nogi. [przypis edytorski]

wyrywać (gw.) — tu: gonić, biec. [przypis edytorski]

wyrywać (tu daw. pot.) — pędzić, biec. [przypis edytorski]

wyrzecz (daw. forma) — dziś: wyrzeknij. [przypis edytorski]

wyrzecz — dziś popr. forma 2 os.lp trybu rozkazującego: wyrzeknij. [przypis edytorski]

wyrzecz — dziś popr.: wyrzeknij. [przypis edytorski]

wyrzecz się — dziś popr.: wyrzeknij się. [przypis edytorski]

wyrzecz się — dziś: wyrzeknij się. [przypis edytorski]

wyrzeczcie się — dziś popr.: wyrzeknijcie się. [przypis edytorski]

wyrzecze — dziś: wyrzeknie. [przypis edytorski]

wyrzeczenie — tu: orzeczenie. [przypis edytorski]

wyrzeczesz — dziś: wyrzekniesz. [przypis edytorski]

wyrzekać (daw.) — narzekać a. krytykować. [przypis edytorski]

wyrzekać na kogoś (daw.) — narzekać na kogoś a. na coś, przedstawiać swe skargi, mówić o kimś (czymś) z niezadowoleniem; biadać, utyskiwać. [przypis edytorski]

wyrzekać — narzekać, skarżyć się. [przypis edytorski]

wyrzekać — wymawiać, wygłaszać; mówić. [przypis edytorski]

wyrzeknijcie — tu w znaczeniu: orzeknijcie (osądźcie i powiedzcie). [przypis edytorski]

wyrzezać (daw.) — tu: uciąć. [przypis edytorski]

wyrzezać (daw.) — wyrzeźbić. [przypis edytorski]

wyrzezać — wyciąć, wyryć. [przypis edytorski]

wyrzezane — wycięte, wyrżnięte. [przypis edytorski]

wyrzezany — wycięty, wyrżnięty. [przypis edytorski]

Wyrzuciliście kapłany Boże, syny Aaronowe i Lewity, i naczyniliście sobie kapłanów jako inszy poganie… — 2 Krn 13, 9–12, z opuszczeniami kilku zdań. [przypis edytorski]

wyrzuty — tu: powierzchniowe zmiany skórne. [przypis edytorski]

wyrzutych — zgodnie z ortografią powinno być „wyżutych”, tu jednak następuje kontaminacja ze słowem „wyrzut”. [przypis edytorski]

Wyrzykowski, Stanisław (1873–1949) — powieściopisarz, poeta i tłumacz, współredaktor krakowskiego „Życia” od stycznia do grudnia 1899 r., członek redakcji „Chimery”; napisał Plon życia, przekładał Poe'go, Nietzschego, Hofmannsthala. [przypis edytorski]

wysada (daw.) — szereg drzew wysadzonych wzdłuż czegoś. [przypis edytorski]

wysadek — korzeń rośliny dwuletniej (marchwi, buraka, pietruszki itp) lub cebuli przechowywany przez zimę i sadzony w następnym roku w celu otrzymania nasienia. [przypis edytorski]

wysadzać się (daw.) — starać się, zwł. nadmiernie. [przypis edytorski]

wysadzać się (daw.) — starać się, zwł, nadmiernie. [przypis edytorski]

wysadzać się (daw.) — starać się, zwł. nadmiernie. [przypis edytorski]

wysadzać się na coś — wykosztowywać się na coś. [przypis edytorski]

wysadzać się (pot.) — robić coś, by zaimponować innym, na pokaz. [przypis edytorski]

wysadzenie — tu: zwołanie, wyznaczenie. [przypis edytorski]

wysadzić (gw.) — zrobić wrażenie. [przypis edytorski]

wysadzony (daw.) — tu: przeznaczony. [przypis edytorski]

wysadzony (daw.) — tu: wybrany. [przypis edytorski]

wysełali (gw., daw.) — dziś: wysyłali. [przypis edytorski]

wysep — dziś popr. forma: wysp (tu prawdopodobnie forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca). [przypis edytorski]

wysep (starop.) — dziś r.ż.: wyspa. [przypis edytorski]

wysep (starop. forma) — dziś r.ż.: wyspa. [przypis edytorski]

wysepka wielce droga dla Neptuna z Egei i Nereid macierzy — wyspa Delos; Neptun z Egei (egejski): Neptun mający swój pałac w Morzu Egejskim; Nereid macierz: matka nimf morskich, Nereid, okeanida Doris (a. Doryda). [przypis edytorski]

Wysepko mała (…) — Kontekstem historycznym wiersza, datowanego na 24 kwietnia 1943 roku, jest powstanie w getcie warszawskim, które rozpoczęło się pięć dni wcześniej.

W getcie warszawskim, dzielnicy zamkniętej usytuowanej w centralnych rejonach Warszawy, wydzielonej przez nazistów jesienią 1940 r. dla odseparowania ludności pochodzenia żydowskiego od reszty społeczeństwa, wybuchły dwa powstania. Pierwsze 18 stycznia 1943 r.; było ono czterodniowym zbrojnym oporem Żydowskiej Organizacji Bojowej przeciw planowanej przez Niemców akcji likwidacyjnej (wcześniejsza, trwająca od 22 lipca 1942 r. masowa deportacja więźniów getta do obozu zagłady w Treblince pochłonęła 300 tys. ofiar). Drugie powstanie wybuchło w poniedziałek 19 kwietnia 1943 r. i trwało blisko miesiąc.

Kiedy w przeddzień święta Pesach niemieckie oddziały piechoty oraz czołgi i wozy pancerne weszły do getta, do walki stanęło ok. 300–500 członków ŻOB pod dowództwem Mordechaja Anielewicza, ok. 250 członków Żydowskiego Związku Wojskowego (ŻZW) oraz luźne uzbrojone grupy bojowców. Niemcy, dysponując zapleczem poza obrębem getta, wysyłali codziennie do walki ponad tysiąc żołnierzy Waffen-SS i policjantów. Większość więźniów getta stanowili cywile (ok. 45–50 tys.), którzy nie podporządkowali się niemieckim rozkazom o wysiedleniu i ukrywali się w bunkrach i kryjówkach, tworzonych na terenie getta od stycznia 1943 r. Niemcy pod dowództwem Jürgena Stroopa przetrząsali kolejne ulice w poszukiwaniu ukrywających się, w końcu zaczęli sukcesywnie podpalać dom po domu, a do bunkrów wrzucać świece dymne lub materiały wybuchowe. Wielu z osaczonych, znajdujących się na wyższych piętrach decydowało się na samobójczy skok na ulicę; pod gruzami walących się domów i w zasypanych bunkrach zginęły tysiące ludzi.

8 maja został wykryty bunkier dowództwa powstania przy ul. Miłej 18, większość bojowniczek i bojowników (z Anielewiczem włącznie) popełnia samobójstwo. 16 maja Niemcy wysadzili Wielką Synagogę na ul. Tłomackie; datę tę przyjmuje się za symboliczny koniec powstania w getcie warszawskim.

[przypis edytorski]

wysforować się — wybiec naprzód, zostawiwszy innych w tyle. [przypis edytorski]

wysiąk — dziś popr.: wysięk. [przypis edytorski]

wysiedlenie — w czasie II wojny światowej niemieccy okupanci przeprowadzili tzw. „Wielką akcję deportacyjną”, czyli wywózkę mieszkańców getta warszawskiego do obozu zagłady. Jej celem było zamordowanie większości zgromadzonych w getcie Żydów. Deportacja trwała od 22 lipca do września 1942. W jej wyniku śmierć poniosło ok. 300 tysięcy ludzi. Na początku naziści zabierali z getta tych, którzy uznani zostali za „nieproduktywnych”, czyli przesiedleńców z innych miast, więźniów i żebraków. Potem zaczęli wywozić inne grupy ludzi, w tym tych, którzy wydawali się być uprzywilejowani, jak urzędnicy lub pracownicy niemieckich firm. Nie oszczędzili także dzieci z internatów i sierocińców ani pacjentów i personelu szpitali. Podczas tych dwóch miesięcy 253–300 tys. osób zostało wywiezionych i zamordowanych w Treblince. Ponad 10 tys. umarło lub zostało zamordowanych w getcie, a około 11,5 tys. wywieziono do obozów pracy. [przypis edytorski]

wysiedli oba — dziś popr.: wysiedli obaj. [przypis edytorski]

wysieki — tu: siekanina, bitwa. [przypis edytorski]

wysiepać — postrzępić, wywlec nitki; tu przen.: zużyć. [przypis edytorski]

wysiepywać (gw.) — wyrzucać. [przypis edytorski]

wysieść (daw. forma) — dziś: wysiąść. [przypis edytorski]

wysieść — dziś popr.: wysiąść. [przypis edytorski]

wysilenie (daw.) — wysiłek. [przypis edytorski]

wysilenie — wysiłek. [przypis edytorski]

wyskakować (daw.) — skakać. [przypis edytorski]

wyskakować (gw.) — skakać, wyskakiwać. [przypis edytorski]

wyskakować (gw.) — wskakiwać. [przypis edytorski]

wyskakował (starop. forma) — wyskakiwał. [przypis edytorski]

wyskok (daw.) — spirytus. [przypis edytorski]

wyskok — napój wyskokowy; tu: trucizna. [przypis edytorski]

wyskok (przest.) — spirytus. [przypis edytorski]

wyskoki — dziś popr. forma N.lm: wyskokami. [przypis edytorski]

wysłać go (…) do Anglii celem niby zażądania przynależnego mu haraczu — w XI wieku Dania pobierała od Anglii lenno. [przypis edytorski]