Przypisy

usty — dziś popr. forma D. lm.: ustami. [przypis edytorski]

usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski]

usty — dziś popr. forma N. lm: ustami. [przypis edytorski]

usty — dziś popr. forma N. lm.: ustami. [przypis edytorski]

usty — dziś popr. forma N.: ustami. [przypis edytorski]

usty — dziś popr. forma: ustami. [przypis edytorski]

usty — dziś popr. N. lm: ustami. [przypis edytorski]

usty — dziś: ustami. [przypis edytorski]

usty ludzkiemi — dziś popr. forma N. lm: ludzkimi ustami. [przypis edytorski]

usty ludzkimi (daw. forma) — dziś N.: ustami (…). [przypis edytorski]

usuć (daw.) — usypać. [przypis edytorski]

usunęli się ode mnie — dziś raczej: odsunęli się ode mnie. [przypis edytorski]

usunęła z kolana spódnicę — dziś raczej: zsunęła, odsunęła. [przypis edytorski]

Usuńcie bogi obce — pozbądźcie się bożków, które zrabowaliście w mieście Szechem i oczyścicie się z bałwochwalstwa, zob. Raszi do 35:2. [przypis edytorski]

uswojony — dziś: oswojony. [przypis edytorski]

usypiał i śnił o niej (nie bardzo! s. 103) — autor w ten sposób opatrzył odsyłaczami wewnątrztekstowymi pierwodruk swej powieści; tu na odnośnej stronie znajduje się fragment: „(…) tymczasem zamiast utęsknionej przezeń postaci zjawiał się uparcie inny sen, (…) mianowicie sen o instruktorze, który po pijanemu bił go linią za to, że Robertowi przed pójściem do szkoły nie powkładał książek do torby” (rozdział V). [przypis edytorski]

Usypiam duszę mą biedną (…) — Typ polskiej spuścizny romantycznej, w który jest wymierzona krytyka zawarta w scenie dialogu Dziennikarza ze Stańczykiem, to przede wszystkim ta odmiana romantyzmu, której patronuje Zygmunt Krasiński. Wymieniając najważniejsze piętnowane tu cechy, zbieżne z postawą ideową Krasińskiego, należy zwrócić uwagę na: jego konserwatywną politykę powstrzymywania Polaków od działań, które potencjalnie mogłyby przekształcić się w rozruchy godzące w niesprawiedliwą strukturę społeczną w kraju, podnoszące antagonizm interesów szlachty i chłopstwa („usypiam brata mego”, ubolewanie nad rozbratem „duszy z ciałem”), naznaczone bezsilnością odwoływanie się do idei Woli i Czynu, przy jednoczesnym kierowaniu uczuć patriotycznych ku obrzędowości pogrzebowo-żałobnej (motyw śmierci ojczyzny-Matki; tradycja mszy patriotycznych), a wreszcie tony melancholijne (Dziennikarz mówi: „wolałbym już stokroć razy / policzone dni / niż ten bieg”; por. M. Bieńczyk, Czarny człowiek. Krasiński wobec śmierci, Gdańsk 2001), postawy katastroficzne (pragnienie kresu, nieszczęścia) i dekadenckie (charakterystyczne dla Krasińskiego poczucie postawienia nad otchłanią) znajduje tu oddźwięk w słowach Dziennikarza: „Nad przepaścią stoję” itd., a jednocześnie łączy romantyka z postawami twórców żyjących na przełomie XIX i XX wieku; por.Jarosław Włodarczyk, „Z rozłamów wielkiego ducha”. O młodopolskiej recepcji Krasińskiego, Kraków 2002). [przypis edytorski]

usystemizowanie — dziś raczej: usystematyzowanie. [przypis edytorski]

Usyszkin, Abraham Menachem Mendel (1863–1941) — rosyjski inżynier i nauczyciel pochodzenia żydowskiego, przywódca ruchu syjonistycznego, l. 1923–1941 kierował Żydowskim Funduszem Narodowym (Keren Kajemet LeIsrael), instytucją finansową utworzoną na V Kongresie Syjonistycznym w Bazylei w 1901 r. [przypis edytorski]

usz — tu: uszu. [przypis edytorski]

uszak (archit.) — element dekoracyjny, występ z linii obramienia w górnych narożach okien i drzwi; poszerzenie obramienia okiennego. [przypis edytorski]

uszak — architektoniczny element dekoracyjny, występ z linii obramienia w górnych narożach okien i drzwi; poszerzenie obramienia okiennego. [przypis edytorski]

uszak — architektoniczny element dekoracyjny, występ z linii obramienia w górnych narożach okien i drzwi. [przypis edytorski]

uszak (daw.) — rama drzwi a. okien; futryna. [przypis edytorski]

uszczęśliwij — dziś popr.: uszczęśliw; tu: forma dłuższa dla zachowania rytmu wiersza. [przypis edytorski]

uszczwać (daw.) — poszczuć, zaszczuć (na polowaniu). [przypis edytorski]

uszczyknął — dziś popr.: uszczknął; tu: forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski]

uszczyknie — dziś popr.: uszczknie; tu forma wydłużona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski]

uszczypek — dziś: uszczypliwość, przytyk. [przypis edytorski]

uszczypka (daw.) — uszczypliwa uwaga pod czyimś adresem, przymówka. [przypis edytorski]

uszedszy (starop. forma) — uszedłszy. [przypis edytorski]

uszerścienie — umaszczenie (np. konia); od: szerść (dziś popr. forma: sierść). [przypis edytorski]

uszom ze śniadej skóry — żona poety, Natalia Gałczyńska z domu Awałow, była córką gruzińskiego arystokraty, miała smagłą cerę i ciemne włosy. [przypis edytorski]

uszów — dziś popr. forma D. lm: uszu. [przypis edytorski]

uszów — dziś popr. forma D.lm: uszu. [przypis edytorski]

uszyjek (reg.) a. oszyjek (daw.) — wąskie przejście. [przypis edytorski]

uścibnąć (gw.) — uszczknąć. [przypis edytorski]

uściech (daw.) — dziś popr. forma Msc.: ustach. [przypis edytorski]

uściech (daw. forma) — dziś forma niezmiękczona: ustach. [przypis edytorski]

uściech (daw. forma) — dziś Ms. r.ż.: (w) ustach. [przypis edytorski]

uściech — dziś popr. forma N.lm: ustach. [przypis edytorski]

uściełka (gw.) — wyściółka. [przypis edytorski]

uścisnął go — «Gdy zobaczył, że nic nie ma ze sobą, pomyślał: może ma złoto w zanadrzu?», zob. Raszi do 29:13. [przypis edytorski]

uściśnienie (daw.) — uścisk. [przypis edytorski]

uść (daw.) — uniknąć. [przypis edytorski]

uść — dziś popr.: ujść; uniknąć, uciec od czegoś. [przypis edytorski]

uść (starop. forma) — dziś: ujść; uść zdrowo: wyjść cało. [przypis edytorski]

uść (starop. forma) — ujść; tu: uniknąć. [przypis edytorski]

uść (starop. forma) — ujść, uciec. [przypis edytorski]

uść tajny (starop.) — ujść tajemnie. [przypis edytorski]

uślachetnić — dziś: uszlachetnić. [przypis edytorski]

uśmiecha (…) z cicha — autor zdecydował się na taki rym prawdopodobnie ze względu na ówczesną reg. wymowę uśmiécha, z é zbliżonym do i, co nie zostało oznaczone w druku. [przypis edytorski]

uśmiechać się komuś — dziś: uśmiechać się do kogoś. [przypis edytorski]

uśmiechać się komuś — podobać się komuś; o czymś, czym ktoś się cieszy na samą myśl o tym. [przypis edytorski]

uśmiechający — dziś popr.: uśmiechnięci. [przypis edytorski]

uśmiechnąwszy — hebr. צָחַק (cachak): 'zaśmiać się/śmiać się'. W przypadku Abrahama «Targum Onkelosa [aramejski przekład] tłumaczy to słowo jako 'uradował się', a w przypadku Sary (18:12) to samo słowo oznacza śmiech. Co uczy, że Abraham uwierzył i ucieszył się, a Sara nie uwierzyła i podśmiewała się, i to dlatego Bóg zirytował się na Sarę, a na Abrahama nie», zob. Raszi do 17:17. Targum Onkelos: Targum [czyli aramejski przekład] dokonany przez Onkelosa około II wieku n.e., odzwierciedla rabiniczną interpretację Tory w tamtych czasach. Raszi i inni komentatorzy nierzadko powołują się na wybory językowe tego przekładu. [przypis edytorski]

uśmiechniona — dziś: uśmiechnięta. [przypis edytorski]

uśmiechnione (daw.) — dziś popr. forma: uśmiechnięte. [przypis edytorski]

uśmiechniony (daw.) — dziś: uśmiechnięty. [przypis edytorski]

uśmiechniony — dziś popr. forma: uśmiechnięty. [przypis edytorski]

uśmiechniony — dziś popr.: uśmiechnięty. [przypis edytorski]

uśmiechniony — dziś: uśmiechnięty. [przypis edytorski]

uśmiechy — dziś popr. forma N. lm: uśmiechami. [przypis edytorski]

uśmiechy — dziś popr. N. lm.: uśmiechami. [przypis edytorski]

uśmiechy — rym zdradza wymowę „e pochylonego” jak „i”. [przypis edytorski]

uśmiercanie gazem (zwykle preparatami cyjanowodoru, np. cyklonem B) było jednym ze sposobów masowego mordowania przez nazistów w czasie drugiej wojny światowej.

Początkowo naziści wykorzystywali trujące właściwości spalin samochodowych, uśmiercając nimi w ramach Akcji T4 niemieckie dzieci z widocznymi wadami rozwojowymi, przebywające w instytucjach opiekuńczych, następnie dorosłe osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub chore psychicznie (szacuje się, że w sumie w ten sposób zamordowali ok. 300 tys. osób, początkowo obywateli Niemiec i Austrii, z czasem także Polski z terenów okupowanych przez III Rzeszę). Od 1942 r., kiedy Akcja T4 została zakończona, zaangażowany w nią personel i sprzęt skierowano do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady. Trujących gazów używano w ciężarówkach (po raz pierwszy do zamordowania ludzi ze względu na ich narodowość w lutym 1942 r.; było to ok. 4 tys. osób narodowości romskiej i ok. 4 tys. żydowskiej), następnie w pomieszczeniach istniejących już budynków (np. w piwnicach zamków), a z czasem w specjalnie wybudowanych pomieszczeniach, które miały udawać łaźnie.

[przypis edytorski]

uśmierzyć — uspokoić, złagodzić. [przypis edytorski]

uśmiéchać — dziś popr.: uśmiechać się. [przypis edytorski]

uśnienie — dziś: uśnięcie. [przypis edytorski]

uśpieć (gw.) — zdążyć, zdołać. [przypis edytorski]

uśpieszyć — tu: wyprzedzić. [przypis edytorski]

uświerknąć — skonać. [przypis edytorski]

uświerknąć — skonać. [przypis edytorski]

ut aliquid fecisse videatur (łac.) — aby się zdawało, że coś się robi (Laktancjusz, Divinae Institutiones (Ustanowienia Boże) VII 4.1; cytat niedokładny). [przypis edytorski]

ut aliquid fecisse videatur (łac.) — aby się zdawało, że coś się robi (Laktancjusz, Divinae Institutiones (Ustanowienia Boże) VII 4.1; cytat niedokładny). [przypis edytorski]

ut aliquid fieri videatur (łac.) — aby było widać, że coś zostało zrobione; placebo. [przypis edytorski]

ut aliquid fieri videotur (łac.) — aby było widać, że coś zostało zrobione. [przypis edytorski]

ut desint vires, tamen est laudanda voluntas (łac.) — przysłowie: „Chociaż brakuje sił, trzeba pochwalać chęci” (źródło: Owidiusz, Ex Ponto, w: Epistulae III 4,79). [przypis edytorski]

Ut quid Deus repulisti in finem (łac.) — Dlaczego, Boże, odrzuciłeś na wieki; Psalm 74. [przypis edytorski]

Ut, re, sol, la, mi, fa — system solmizacji, sylab stosowanych w nauce śpiewu, pierwotnie zaczynał się od „ut”, w XVII w. zastąpionego przez „do”. [przypis edytorski]

ut salvat (łac.) — aby uratować. [przypis edytorski]

ut ventri bene sit et iis, quae sub ventre sunt (łac.) — aby dobrze było brzuchowi oraz temu, co znajduje się poniżej brzucha. [przypis edytorski]

ut videbitis (łac) — jak zobaczycie. [przypis edytorski]

Utah, pustynia — nieścisłość, na obszarze stanu Utah leży Wielka Pustynia Słona (ang. Great Salt Lake Desert), pomiędzy Wielkim Słonym Jeziorem (ang. Great Salt Lake) a granicą ze stanem Nevada. Zajmuje ok. 10 000 km². [przypis edytorski]

utaiwać się — ukrywać się; kryć się. [przypis edytorski]

Utalentowane niemowlę — w rzeczywistości Desmoulins był młodszy od Robespierre'a tylko o dwa lata. [przypis edytorski]

utarninkas — antradienis. [przypis edytorski]

utemperować — tu: pohamować, uspokoić. [przypis edytorski]

uten a. deben — jednostka wagi, około 91 gramów. W czasach opisywanych w powieści monet jeszcze nie znano. Wartość towaru wyrażano w jednostkach wagowych miedzi, srebra lub złota. [przypis edytorski]

utensylia (z łac.) — przyrządy, narzędzia i naczynia. [przypis edytorski]

utensylia (z łac.) — rzeczy użyteczne; narzędzia, sprzęt, przybory. [przypis edytorski]

utensylia (z łac. utensilia) — rzeczy użyteczne; narzędzia, sprzęt, przybory. [przypis edytorski]

uterus (łac.) — macica. [przypis edytorski]

uti possidetis (łac.) — co posiadasz; zasada prawa międzynarodowego, wg której kończy się konflikt zbrojny z zachowaniem aktualnego stanu posiadania. [przypis edytorski]

utile cum dulci (łac.) — przyjemne z pożytecznym. [przypis edytorski]

utile dulci (łac.) — właśc. utile dulci miscere: łączyć przyjemne z pożytecznym. [przypis edytorski]

Utinam falsus vates sim! (łac.) — Obym był fałszywym prorokiem! [przypis edytorski]

utinam sim falsus vates (łac.) — chciałbym się mylić. [przypis edytorski]

utleniona — tu: o rozjaśnionych włosach. [przypis edytorski]

utnę — tu: ugryzę. [przypis edytorski]