Przypisy

Żyd Wieczny Tułacz — bohater średniowiecznej legendy: za urąganie Jezusowi w drodze na ukrzyżowanie obarczony klątwą wiecznej tułaczki po świecie. [przypis edytorski]

Żyd wieczny tułacz — tytuł powieści sensacyjnej Eugène Sue (1804–1857), której akcja dzieje się w latach 30. XIX w. [przypis edytorski]

Żyd wymyśli socjalizm, weksel, Boga, względność — mowa o Karlu Marksie, który rozwinął teorię socjalizmu (stworzoną wcześniej przez Francuzów Henriego de Saint-Simon, Charlesa Fouriera i Brytyjczyka Roberta Owena), o idei jednego Boga, którą od starożytnych Żydów przejęła chrześcijańska Europa, oraz o teorii względności Alberta Einsteina. Weksel był w różnych formach stosowany przez rozmaite narody od starożytności. [przypis edytorski]

żyd — wyznawca judaizmu. [przypis edytorski]

Żyda Tułacza a. Żyd Wieczny Tułacz — legendarna postać Żyda, który rzekomo znieważył Chrystusa, za co został ukarany wieczną tułaczką po świecie. [przypis edytorski]

żydoskie — popr.: żydowskie (tu zapis gw. wymowy). [przypis edytorski]

Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) — konspiracyjna organizacja zbrojna utworzona 28 lipca 1942 r. w getcie warszawskim. Jej komendantem był Mordechaj Anielewicz. W kwietniu 1943 r. ŻOB wywołała w getcie warszawskim powstanie. Jej ocaleli członkowie walczyli w powstaniu warszawskim w szeregach Armii Ludowej. [przypis edytorski]

Żydowska Służba Porządkowa — żydowska formacja policyjna, działająca w getcie warszawskim, po jego zamknięciu pełniąca funkcję pomocniczą wobec policji niemieckiej. [przypis edytorski]

żydowski — tu: podły, interesowny; innowierczy. [przypis edytorski]

żydowski — tu w znaczeniu języka jidysz. Jidysz to język Żydów aszkenazyjskich, którym najczęściej posługiwała się przedwojenna społeczność polskich Żydów w codziennym życiu (w przeciwieństwie do języka hebrajskiego, który był językiem tekstów i nauk religijnych).

Powstał ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysoko-niemieckiego, ma w sobie liczne elementy innych języków, przede wszystkim hebrajskiego, języków słowiańskich i romańskich. Jidysz jest zapisywany alfabetem hebrajskim lub transliteracją łacińską.

W XIX w. zaczęła rozwijać się literatura i prasa w tym języku. Jednym z ważniejszych ośrodków była Warszawa. Jednocześnie część społeczności żydowskiej w procesie asymilacji zaczęła posługiwać się zamiast lub obok jidysz językami lokalnymi, np. polskim. Również do języka polskiego weszło wiele słów z jidysz, np. bachor, bajgiel, belfer, ciuch, rejwach, ślamazara.

W 1978 r. Isaac Bashevis Singer (jid. Jicchok Baszewis Zinger, יצחק באַשעוויס זינגער‎, ur. 1902 w Leoncinie, zm. 1991 w Surfside) otrzymał jako jedyny (jak dotychczas) pisarz tego języka Nagrodę Nobla.

Przed wybuchem drugiej wojny światowej jidysz używało ponad 10 mln mieszkańców Europy. Stanowili oni, jak się szacuje, 85% ofiar Zagłady. Obecnie jidysz posługuje się ok. 1,5 mln ludzi na świecie, głównie ze społeczności ortodoksyjnych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Izraelu, Rosji i Ukrainie.

[przypis edytorski]

Żydówka! a tam policjant czeka — wiersz opisuje sytuację Żydówki ukrywającej się w czasie Zagłady po tzw. aryjskiej stronie. Pierwsze rozporządzenie, w którym nazistowskie Niemcy zakazały Żydom opuszczania gett, a jednocześnie zabroniły udzielania im jakiejkolwiek pomocy, wydano w październiku 1941 roku, po nim pojawiły się kolejne regulacje. W efekcie osoby uznane za Żydów (według nazistowskich kryteriów) nie mogły bezpiecznie przebywać po tzw. aryjskiej stronie. Mimo to ludzie ukrywali się poza gettami, w których panowały głód i choroby. Największa fala ucieczek z zamkniętych dzielnic miała miejsce przed i zaraz po akcjach deportacji do obozów zagłady, czyli w drugiej połowie 1942 r., kiedy mieszkańcy gett zdali sobie sprawę, jaki jest cel tych „wysiedleń”. Część ucieczek była poprzedzona długimi przygotowaniami dla znalezienia miejsca przyszłego ukrycia i zorganizowania wsparcia ze strony tych, którzy mogli dostarczać żywności. Jednak część ucieczek była spontaniczna, na przykład z transportów do obozów. „Gdy Żyd znalazł się po aryjskiej stronie, miał przed sobą dwie ewentualności: zostać »na powierzchni« albo pójść pod ziemię”, pisał Emanuel Ringelblum, historyk, założyciel Podziemnego Archiwum Getta Warszawy. Obie strategie pociągały za sobą ryzyko wykrycia i donosu, zwłaszcza od połowy 1942, gdy trwało tzw. „polowanie na Żydów” (niem. Judenjagd), w którym istotną niechlubną rolę odegrali Polacy. Można wyróżnić kilka postaw wśród tych „polujących”, jedną z nich, tzw. szmalcownictwo, opisuje wiersz. Ofiarą Judenjagd według danych podawanych przez Muzeum Polin mogło paść od kilkudziesięciu tysięcy do ponad stu kilkudziesięciu tysięcy Żydów. [przypis edytorski]

Żydówka — opera, którą skomponował Jacques Fromental Halévy (1799–1862), z librettem Eugène'a Scribe'a (1791–1861). [przypis edytorski]

Żydówki — wiersz nieznanej autorki pochodzi z zeszytu obozowego Więźniarki Ravensbrück Marii Masłowskiej z Krakowa, który znajduje się w zbiorach Aleksandra Kulisiewicza. Opatrzony jest inicjałem H.K. i dopiskiem: 18 II 1945, bl. 29, co może wskazywać, że opisana scena miała miejsce 18 lutego 1945 przed blokiem 29. [przypis edytorski]

Żydy — dziś popr. forma M. lm: Żydzi. [przypis edytorski]

Żydy nechrysti, nechaj jomu sto czertiw i odna wydma — Żydzi niechrzczeni, niech go sto diabłów i jedna wiedźma. [przypis edytorski]

żydy wozić (daw.) — przechylać się. [przypis edytorski]

żydy wozić — przechylać się. [przypis edytorski]

Żydzi długie brody mają… się kiwają — odniesienie do wyglądu i praktyk religijnych ortodoksyjnych wyznawców judaizmu. Zakaz przycinania brody wynikał z fragmentu Tory:

(Lev. XIX 27, tłum. Izaak Cylkow).

Wyrywanie lub obcinanie bród było częścią prześladowań osób narodowości żydowskiej w trakcie pogromów.

Rytmiczne poruszanie górną częścią tułowia w trakcie modlitwy pojawiło się w społeczności żydowskiej ok. VIII w.; pochodzenie i znaczenie tego zwyczaju nie jest jasne.

[przypis edytorski]

Żydzi i Turcy to przecież Icchak i Izmael — według biblijnej opowieści Icchak (Izaak) i Izmael byli braćmi przyrodnimi, synami Abrahama. Izaak, urodzony przez Sarę, żonę Abrahama, przejął po ojcu przywództwo rodu i został przodkiem Żydów. Izmael, urodzony wcześniej przez służącą Hagar, został wygnany z matką na pustynię i stał się przodkiem plemion arabskich, późniejszych wyznawców islamu. Do izmaelitów zaliczano później również Turków i Tatarów. [przypis edytorski]

Żydzi: nie wyznanie, nie rasa, a płeć — pogląd wyrażony przez Ottona Weiningera (1880–1903), austriackiego filozofa, który w książce Płeć i charakter (1903) twierdził, że w każdym człowieku istnieje zarówno pierwiastek męski (logiczny i moralny, związany też z chrześcijaństwem), jak i żeński (niższy, chaotyczny, kojarzony też z kulturą żydowską). Weininger, wychowany w tradycyjnej rodzinie żydowskiej, przeszedł na protestantyzm. Wkrótce po wydaniu książki popełnił samobójstwo. [przypis edytorski]

Żydzi-niewolnicy — prześladowania żydowskiej ludności w chrześcijańskich państwach Płw. Iberyjskiego nasilały się od końca XIV w., w 1492 nakazano wszystkim wyznawcom judaizmu przyjęcie chrztu lub opuszczenie Hiszpanii pod karą śmierci, w 1497 taki sam edykt królewski wydano w Portugalii; uciekinierzy udali się głównie do Afryki Płn. i Europy płd.-wsch. [przypis edytorski]

Żydzi zabili wszystkich swych wrogów mieczem… — Est 9:5. [przypis edytorski]

żygające — popr.: rzygające; mamy tu do czynienia ze świadomym zabiegiem autora, jest to nie tyle błąd ortograficzny, co błąd futurystyczny. [przypis edytorski]

Żyguli a. Góry Żygulowskie — wyżyna w Rosji położona na prawym brzegu Wołgi, część Wyżyny Nadwołżańskiej; na jej terenie występują głębokie wąwozy i parowy, złoża ropy naftowej oraz pokłady wapienia i asfaltu. [przypis edytorski]

Żyje Andrzej, brat jego — Umarł podczaszym chełmskim r. 1689. [przypis edytorski]

żyjeli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy żyje. [przypis edytorski]

żyjem — dziś popr. forma 2 os. lm cz.ter.: żyjemy. [przypis edytorski]

żyjem — skrócona forma od: żyjemy. [przypis edytorski]

żyjewa (gw.) — żyjemy. [przypis edytorski]

żyjeż — forma z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy żyje. [przypis edytorski]

żyję u achajskich łodzi — jestem w greckiej niewoli. [przypis edytorski]

żyję u achajskich łodzi — sens: jestem w greckiej niewoli. [przypis edytorski]

Żyję w Piekle — to stwierdzenie również można odnieść do twórczości i ideologii Zygmunta Krasińskiego jako autora Nie-Boskiej komedii. Rzeczywistość ziemską, szczególnie zaś polityczną uważał on za piekielną. [przypis edytorski]

Żylecja — żart. o Welecji, korporacji studenckiej powstałej w 1883 r. na Politechnice w Rydze, w wyniku rozłamu w bardziej konserwatywnej Arkonii; Welecja zrzeszała studentów pochodzenia polskiego wszystkich wyznań, wywodzących się z różnych warstw społecznych; od 1916 r. działała w Warszawie. [przypis edytorski]

żył we Włoszech w średniowieczu — Michał Anioł żył w renesansie, a nie w średniowieczu. [przypis edytorski]

żył zbiorem swej osady — utrzymywał się ze zbiorów ze swojej ziemi. [przypis edytorski]

żyła — cięciwa. [przypis edytorski]

żyła (starop.) — tu: męski członek. [przypis edytorski]

żyła — tu: cięciwa łuku. [przypis edytorski]

żyłkoskrzydłe — do tej grupy zaliczano ważki, jętki, widelnice, wojsiłki i chruściki, które obecnie stanowią odrębne rzędy, należące do różnych nadrzędów. [przypis edytorski]

żyły skurczonej — hebr. גִּיד הַנָּשֶׁה (gid hanasze): ‘ścięgno stawu biodrowego, nerw kulszowy’. [przypis edytorski]

żyrant — poręczyciel; osoba poręczająca za kogoś spłatę pożyczki. [przypis edytorski]

żyrant — poręczyciel; tu: osoba poręczająca za kogoś spłatę sumy weksla. [przypis edytorski]

Żyrardów — miasto w woj. mazowieckim, ośrodek przemysłu włókienniczego; w okresie międzywojennym głośne z tzw. afery żyrardowskiej: procederu polegającego na sprzedaży w 1923 majątku Skarbu Państwa w postaci akcji zakładów wyrobów lnianych w Żyrardowie, największej tego typu fabryki w Europie, za ułamek ich rzeczywistej wartości, a następnie wyprowadzaniu majątku przez francuski zarząd przedsiębiorstwa; upadek zakładów pociągnął za sobą bezrobocie, biedę i podupadnięcie miasta. [przypis edytorski]

żyro — indos, przeniesienie praw własności potwierdzone podpisem. [przypis edytorski]

żyro — poręczenie zobowiązania finansowego przez stronę trzecią. [przypis edytorski]

żyrondysta — osoba należąca do ugrupowania politycznego, założonego w czasach rewolucji francuskiej 1789–1799. Zwolennik monarchii konstytucyjnej. W 1793 r. ugrupowanie zostało obalone przez jakobinów. [przypis edytorski]

żyrondyści — stronnictwo polityczne z czasów rewolucji francuskiej, opowiadające się za rządami parlamentarnymi, początkowo stanowiące prawe skrzydło jakobinów z programem monarchii konstytucyjnej i rządów parlamentarnych z zachowaniem swobód życia gospodarczego i religijnego. [przypis edytorski]

żyroskop — urządzenie służące do pomiaru lub utrzymywania orientacji przestrzennej. [przypis edytorski]

żyrować — poręczać pisemnie zapłatę weksla wystawionego przez inną osobę. [przypis edytorski]

żytni — zrobiony z kłosów żyta. [przypis edytorski]

żyw (daw.) — żywy. [przypis edytorski]

żyw — dziś popr. forma 1.os.lp trybu rozk.: żyj. [przypis edytorski]

żyw, zabit (daw. krótkie formy przym.) — dziś: żywy, zabity. [przypis edytorski]

żyw — żywy (daw. krótka forma przym.). [przypis edytorski]

żywczyk — mała rybka przeznaczona na przynętę a. zwierzę przeznaczone na ubój; daw.: żywa istota. [przypis edytorski]

żywe ciało — u Cylkowa: mięso dzikie, jw. [przypis edytorski]

żywe obrazy — rozrywka modna w XVIII–XIX w. Aktorzy-amatorzy, często osoby z wyższych sfer, przebierali się stosownie i odtwarzali sceny z literatury lub z malarstwa. [przypis edytorski]

żywe srebro — daw. nazwa rtęci. [przypis edytorski]

żywe srebro (daw.) — rtęć. [przypis edytorski]

żywegobym go raczej rada miała (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: rada [tj. chętnie] miałabym go [dostałabym go] raczej żywego. [przypis edytorski]

żywem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś popr.: żywym. [przypis edytorski]

żywemi — daw. forma N. i Msc. lm przymiotników r.ż. i r.n.; dziś tożsama z r.m.: żywymi. [przypis edytorski]

żywemi — dziś popr. forma N. lm: żywymi. [przypis edytorski]

żywi niechaj nie tracą nadziei — nawiązanie do wiersza Testament mój Juliusza Słowackiego. [przypis edytorski]

Żywia — słowiańska bogini życia, płodności i wiosny. [przypis edytorski]

żywią i bronią (oryg.: żywią y bronią) — dewiza kosynierów z czasów insurekcji kościuszkowskiej, umieszczona na ich sztandarze. [przypis edytorski]

żywica „pontianac” — najpewniej żywica pochodząca z regionu Pontianac na Borneo. [przypis edytorski]

żywić (gw.) — żyć. [przypis edytorski]

żywić — pozostawić przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

żywić — tu: pozostawiać przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

żywić — tu: pozostawić przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

żywić — tu: zostawić przy życiu, darować życie. [przypis edytorski]

żywie (daw.) — 3. os. lp: żyje. [przypis edytorski]

żywie (daw.) — dziś 3. os. lp: żyje. [przypis edytorski]

żywie (daw.) — dziś: żyje. [przypis edytorski]

żywie (daw. forma) — dziś: żyje. [przypis edytorski]

żywie (daw. forma) — żyje. [przypis edytorski]

żywie (daw.) — niech żyje. [przypis edytorski]

żywie (daw., starop.) — dziś popr. forma 3 os. lp: żyje. [przypis edytorski]

żywie (daw.) — żyje. [przypis edytorski]

żywie — dziś popr. forma 3.os.lm. cz. ter.: żyje. [przypis edytorski]

żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter. czas. żyć: żyje. [przypis edytorski]

żywie — dziś popr. forma 3 os. lp. cz. ter.: żyje. [przypis edytorski]

żywie — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: żyje. [przypis edytorski]

żywie — dziś popr.: żyje. [przypis edytorski]

żywie (starop. forma) — dziś: żyje. [przypis edytorski]

żywie (starop. forma) — żyje. [przypis edytorski]

Żywie — w mit. słowiańskiej bóstwo dające i podtrzymujące życie; także: Sziwa. [przypis edytorski]

żywie — żyje. [przypis edytorski]

Żywiec — tu: Beskid Żywiecki w płd. Polsce, z najwyższym szczytem Pilsko. [przypis edytorski]

żywiej — wyraźniej. [przypis edytorski]

żywiesz (daw.) — żyjesz. [przypis edytorski]

żywiesz (starop. forma) — dziś 2.os. lp: żyjesz. [przypis edytorski]

żywiesz (starop. forma) — dziś: żyjesz. [przypis edytorski]

żywięcy (daw.) — żywotny. [przypis edytorski]

żywięż ja — czy żyję. [przypis edytorski]

żywili — dziś popr.: żyli. [przypis edytorski]

żywina (gw.) — zwierzęta gospodarskie. [przypis edytorski]

żywioł — tu: pokarm. [przypis edytorski]