Przypisy

ojciec niebian i król ludzi — Jo­wisz. [przypis edytorski]

ojciec nieśmiertelnych, co piorunem włada — Zeus. [przypis edytorski]

ojciec promotor — w Monachomachii występuje „promotor różańcowy”, czyli zakonnik opiekujący się kółkiem różańcowym. [przypis edytorski]

Ojciec rodziny — Le Père de famille (1758), pięcioaktowy dramat mieszczański prozą napisany przez Diderota, druga po Synu naturalnym sztuka tego gatunku w teatrze francuskim. [przypis edytorski]

Ojciec — sztuka Augusta Strindberga z 1887 r., opisująca walkę między małżonkami o zasady wychowania córki, zakończony szaleństwem i śmiercią tytułowego ojca. [przypis edytorski]

ojciec tej Natalki, co z tobą rozmawiała, jest polityczny i siedzi pod ziemią w fortecy — mowa o więźniu politycznym, czyli człowieku uwięzionym za działalność polityczną, a nie jako złodziej czy zabójca. [przypis edytorski]

Ojciec — tu: Zeus; ojciec bogów, w tym Hefajstosa. [przypis edytorski]

ojciec — w wersji pierwotnej tekstu: „ociec”. [przypis edytorski]

Ojciec wszystkiego chrześcijaństwa — papież. [przypis edytorski]

ojciec zadżumionych — bohater poematu Juliusza Słowackiego z 1838 r. o tymże tytule; dżuma zabrała mu żonę i siedmioro dzieci, on jednak przyjmuje swój los z pokorą niczym biblijny Hiob. [przypis edytorski]

Ojciec zadżumionych — poemat Juliusza Słowackiego (1809–1849); opowiada historię mężczyzny, któremu zaraza zabiera żonę i siedmioro dzieci. [przypis edytorski]

Ojciec zadżumionych — poemat Juliusza Słowackiego. [przypis edytorski]

Ojciec Zadżumionych — poemat Juliusza Słowackiego. [przypis edytorski]

Ojciec zadżumionych — poemat Juliusza Słowackiego z 1838 roku. Bohaterem utworu jest Arab (wzorowany na postaci biblijnego Hioba), któremu dżuma zabrała żonę i siedmioro dzieci. [przypis edytorski]

ojcowi — dziś popr. forma C.lp: ojcu. [przypis edytorski]

ojcowi — przodkowie. [przypis edytorski]

ojcowie (daw.) — rodzice. [przypis edytorski]

ojcowie (gw.) — rodzice. [przypis edytorski]

Ojcowie Kościoła — apologeci chrześcijańscy z wczesnego okresu chrześcijaństwa (I–IV w.), których pisma i nauka jest ważna dla ukształtowania się doktryny. [przypis edytorski]

ojcowie Kościoła (łac.) Patres Ecclesiae — pisarze i teologowie we wczesnym chrześcijaństwie. [przypis edytorski]

ojcowie kościoła uznali kobietę za „bramę piekielną, przez którą wchodzi grzech” — jest to określenie z pisma O strojeniu się kobiet autorstwa Tertuliana (ok. 155 – ok. 240), teologa i płodnego apologety wczesnochrześcijańskiego, pierwszego z piszących po łacinie, który przeszedł na chrześcijaństwo ok. 197, zaś ok. 207 roku zerwał z Kościołem Rzymu i przeszedł do bardziej rygorystycznych moralnie i religijnie montanistów. [przypis edytorski]

Ojcowie Nicejscy — biskupi uczestniczący w soborze zwołanym w Nicei (325) przez cesarza Konstantyna w celu rozstrzygnięcia i zakończenia kontrowersji ariańskiej. [przypis edytorski]

ojcowite — o dziecku: mające rodziców, będące spadkobiercą swoich rodziców. [przypis edytorski]

ojcowizna — dziedzictwo po ojcu. [przypis edytorski]

ojcowskie morderce — dziś popr. forma B. lm: ojcowskich morderców. [przypis edytorski]

Ojców i dzieci — powieść Iwana Turgieniewa, wydana w 1862 roku. [przypis edytorski]

Ojców — wieś w woj. małopolskim, na terenie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, w Dolinie Prądnika, w otoczeniu Ojcowskiego Parku Narodowego, na Szlaku Orlich Gniazd, sławna z ruin zamku Kazimierza Wielkiego z 2. poł. XIV w. (1354–1370); we wczesnej epoce żelaza w miejscu zamku znajdowała się osada kultury łużyckiej zniszczona przypuszczalnie przez najazd Scytów. [przypis edytorski]

ojcu swojemu — «Ponieważ jej matka nie żyła, [Rachel] nie miała nikogo, komu mogłaby to opowiedzieć, oprócz [Labana]», zob. Raszi do 29:12. [przypis edytorski]

ojcy — dziś popr. forma M. lm: ojcowie. [przypis edytorski]

ojcy wielebne — dziś popr.: wielebni ojcowie. [przypis edytorski]

ojcze i ojca takiego godni synowie — chodzi o adresatów listu; byli nimi prawdopodobnie Lucjusz Pizon, który sprawował urząd konsula w roku 15 n.e., oraz jego dwaj synowie. [przypis edytorski]

Ojcze nasz a. Modlitwa Pańska — najstarsza modlitwa chrześcijańska. [przypis edytorski]

ojcze, (…) / Okrutnego lwa szczenię za tobą bieży — Priama, chroniącego się po upadku Troi w świątyni, zabił syn Achillesa, Neoptolemos (Pyrrus) w zemście za śmierć ojca; jego określa użyte wyżej porównanie do nowej rózgi, która wyrosła z powalonej kłody (tj. zabitego Achillesa). [przypis edytorski]

ojcze — tu: o Eneaszu. [przypis edytorski]

ojczulku, pożycz mi nożyc — niemiecka zabawa dziecięca, podczas której wszystkie dzieci prócz jednego stoją po jednym przy drzewach lub w innych ustalonych ustalonych miejscach; dziecko stojące pośrodku zwraca się z tytułowym zdaniem do innego, które odsyła je „do sąsiada”, podczas gdy pozostałe dzieci zamieniają się miejscami przy drzewach; zadaniem dziecka szukającego nożyczek jest złapanie wolnego drzewa, od którego nie zostanie odesłane, a wówczas dziecko bez drzewa staje się szukającym. [przypis edytorski]

ojczyc (daw.) — prawny syn ojca, syn ojczyzny, obywatel, rodak. [przypis edytorski]

ojczyc (daw.) — syn ojca, dziedzic (por.: księżyc: syn księcia). [przypis edytorski]

ojczystem — daw. forma N. i Msc. lp przymiotników r.n.; dziś tożsama z r.m.: ojczystym. [przypis edytorski]

ojczystem — dziś popr. forma przym.lp r.n. równa formie r.m.: ojczystym. [przypis edytorski]

ojczyzna niemiecka może być spokojna, ponieważ (…) nad Renem (…) czuwa straż — nawiązanie do słów patriotycznej piosenki niem. pt. Die Wacht am Rhein („Straż nad Renem”). [przypis edytorski]

ojczyzna — tu: ojcowizna, spuścizna po ojcu. [przypis edytorski]

Ojczyznę kochaną racz nam wrócić Panie! — przekręcony nieco wers refrenu pieśni religijnej „Boże, coś Polskę”. Pierwowzór tekstu, autorstwa Alojzego Felińskiego, powstały w 1816 r. na cześć Aleksandra I, cara Rosji i króla Królestwa Polskiego w jednej osobie, był wzorowany na hymnie ang. God save the King i zawierał słowa: „Naszego króla zachowaj nam Panie!”. Pieśń szybko przekształciła się z hołdowniczej w buntowniczą dzięki zmianie słów na: „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie”. W 1862 r. zakazano jej wykonywania w zaborze ros., później stała się pieśnią powstania styczniowego (nazywano ją Marsylianką 1863 roku). W 1918 r. konkurowała z Mazurkiem Dąbrowskiego do tytułu hymnu Polski, przy czym wers w refrenie zmieniono na: „Ojczyznę wolną pobłogosław, Panie”. [przypis edytorski]

Ojneus (mit. gr.) — król Kalidonu, który pominął boginię Artemidę przy składaniu ofiar, za co zesłała na jego posiadłości ogromnego dzika, zwanego dzikiem kalidońskim. [przypis edytorski]

Ojneus — ojciec Tydeusa i Meleagra. [przypis edytorski]

Ojnoe — starożytna osada i gmina attycka. [przypis edytorski]

Ojta, gr. Oite, łac. Oeta — pasmo górskie w Grecji środkowej, w mit. gr. miejsce śmierci Heraklesa, który spłonął tam na stosie. [przypis edytorski]

Ojtajczycy — staroż. lud żyjący w płd. Tesalii, u podnóży góry Ojta w Grecji, płd.-wsch. odgałęzienia pasma Pindos. [przypis edytorski]

Ojzer dalim hojszio no — (hebr.) „Wspierający ubogich, zbaw nas”. [przypis edytorski]

ok — chodzi o oka sieci. [przypis edytorski]

oka mknienie — dziś raczej: oka mgnienie. [przypis edytorski]

Oka — rzeka w Rosji, prawy dopływ Wołgi. [przypis edytorski]

oka turecka — daw. jednostka masy, nieco ponad 1 kg. [przypis edytorski]

okamieć (daw.) — skamienieć. [przypis edytorski]

okar, właśc. okara — wóz o dwóch wysokich kołach, przeznaczony do przewożenia ciężarów; wielka taczka. [przypis edytorski]

okaryna — dęty instrument muzyczny z wypalonej gliny, rodzaj fletu. [przypis edytorski]

okazał się bezradnym — dziś: okazał się bezradny. [przypis edytorski]

okazało się z rana — Talmud (Megila 13b) odpowiada na pytanie, czemu w nocy Jakub nie rozpoznał, że była to Lea. «Ponieważ Jakub przekazał Racheli znaki rozpoznawcze, lecz gdy Rachel zobaczyła, że prowadzą do niego Leę, zatroskała się: teraz moja siostra zostanie zawstydzona. I od razu przekazała jej owe znaki», zob. Raszi do 29:25. [przypis edytorski]

okazałość — wspaniały wygląd, wystawność, przepych. [przypis edytorski]

okaziciel — ktoś, kto okazuje jakiś dokument. [przypis edytorski]

okazja (daw.) — bitwa, potyczka. [przypis edytorski]

okazją (daw. forma) — dziś B. lp r.ż.: okazję. [przypis edytorski]

okazją — dziś popr. forma B.lp: okazję. [przypis edytorski]

okazować (daw.) — pokazywać. [przypis edytorski]

okazyi — zgodnie z melodią wiersza wyraz ten trzeba czytać jako czterosylabowy: o-ka-zy-i. [przypis edytorski]

okazyjej — dziś forma D.lp: okazji. [przypis edytorski]

okazywać — tu: pokazywać. [przypis edytorski]

Okean (mit. gr.) — rzeka opływająca ziemię dookoła. [przypis edytorski]

Okeana, co wszystkie ziemskie lądy (…) opasuje (mit. gr.) — wg staroż. gr. wizji budowy świata, wody Oceanu opływały dookoła płaską tarczę ziemi. [przypis edytorski]

Okeanos (mit. gr.) — jeden z tytanów, uosabiający strumień, który opływa ziemię. [przypis edytorski]

Okeanos (mit. gr.) — rzeka opływająca tarczę świata; pierwotny bóg wszelkich wód, patronujący rzekom i źródłom. [przypis edytorski]

Okeanos (mit. gr.) — rzeka opływająca tarczę świata; pierwotny bóg wszelkich wód, patronujący rzekom i źródłom. [przypis edytorski]

Okeanos — po łacinie: Oceanus; stąd polskie słowo ocean. [przypis edytorski]

Okeanos — wielka rzeka otaczająca świat, a zarazem jedno z pierwotnych bóstw wody. [przypis edytorski]

okej — w gwarze obozowej: żołnierz amerykański. [przypis edytorski]

okienko pozostało pustym (…) a pan Kazimierz (…) markotnym — dziś: okienko pozostało puste, a pan Kazimierz markotny. [przypis edytorski]

okierka — zdrobnienie od „oksza”, czyli topór. [przypis edytorski]

okiść — ciężki śnieg na gałęziach drzew. [przypis edytorski]

okiść — ciężki śnieg na gałęziach drzew. [przypis edytorski]

okiść — gruba warstwa ciężkiego śniegu powodująca łamanie gałęzi. [przypis edytorski]

okiść — gruba warstwa przymarzniętego śniegu. [przypis edytorski]

okiść — przymarznięty śnieg okrywający gałąź. [przypis edytorski]

okiść — przymarznięty śnieg okrywający gałąź. [przypis edytorski]

okiść — przypominający liście śnieg przyrośnięty do gałęzi. [przypis edytorski]

okiść — śnieg a. szron na gałęziach drzew; tu: biały blask wokół księżyca. [przypis edytorski]

okiść — śnieg przymarznięty do gałęzi. [przypis edytorski]

okiść — śnieg przymarznięty do gałęzi (tu metaforycznie: białe kwiaty). [przypis edytorski]

okiść — zamarznięty śnieg zwieszający się z gałęzi. [przypis edytorski]

okkupańcie — zniekształcona (być może pod wpływem francuskiego occuper) forma słowa „okupant”. [przypis edytorski]

oklask — poklask, brawa, uznanie. [przypis edytorski]

oklaskiem — dziś popr.: oklaskami. [przypis edytorski]

oklep a. na oklep — bez siodła. [przypis edytorski]

oklep — bez siodła. [przypis edytorski]

oklep — jadąc na koniu bez siodła. [przypis edytorski]

okład z gorczycy — tradycyjny środek rozgrzewający, stosowany w leczeniu reumatyzmu. [przypis edytorski]

okładki — tu: ozdobna okładzina na rękojeści broni. [przypis edytorski]

oknem powyrzucali — mowa o tzw. drugiej defenestracji praskiej; 23 maja 1618 – z okna Zamku Królewskiego na Hradczanach wyrzucono cesarskich namiestników (Jarosława Borzitę z Martinic i Wilhelma Slavatę) oraz sekretarza Fabriciusa. Powód stanowiła antyprotestancka polityka cesarza Macieja. Wydarzenie to uznaje się za początek wojny trzydziestoletniej. [przypis edytorski]

okno weneckie (archit.) — duże okno, podzielone pionowo na trzy części. [przypis edytorski]

Oknus a. Oknos (mit. gr.) — uosobienie powolności, wahania i zwlekania, po śmierci skazany na bezsensowną pracę: wieczne splatanie słomianego sznura, którego koniec zjada osioł. [przypis edytorski]

Oknus — założyciel Mantui (miejsca pochodzenia Wergiliusza), wg. mit. rzym. syn wróżki Manto i Tybru. [przypis edytorski]

okny (daw.) — dziś forma N.lm: oknami. [przypis edytorski]