Przypisy

Z Boga zrodzony Laertiadesie, przebiegły Odysie! / Muszę ci twego żądania odmówić zupełnie po prostu… — Iliada IX 308 i nast. [przypis edytorski]

z bogactwy — dziś popr. forma N.lm: z bogactwami. [przypis edytorski]

Z Bohom (białorus.) — z Bogiem. [przypis edytorski]

z bojary — dziś popr. forma N. lm: z bojarami. [przypis edytorski]

z bojaźni spuścić (starop.) — zrezygnować nieco z [ulegania] bojaźni [tj. strachowi], ośmielić się nieco; por. dzisiejsze: spuścić z tonu. [przypis edytorski]

z boka (starop.) — dziś: z boku. [przypis edytorski]

z bóstwy — dziś popr. forma N.lm: z bóstwami. [przypis edytorski]

z (…) bracią swą — ze swymi braćmi (daw. forma liczby podwójnej); braćmi Heleny, córki Zeusa i Ledy, byli Kastor i Polluks. [przypis edytorski]

z bracią — z pozostałymi braćmi zakonnymi. [przypis edytorski]

z braku laku dobry i opłatek (fraz.) — dawne powiedzenie odnoszące się do zwyczaju zaklejania listów gorącym lakiem, na którym odciskano pieczęć, oraz zastępczego używania do tego celu opłatka: cienkiego krążka z mąki i wody, który przylepiano do listu. [przypis edytorski]

z bruku twojego chciałbym mieć kamień, na którym krew i łza nie świecą — końcowy fragment wiersza Cypriana Kamila Norwida Dedykacja z 1866 r. (cyt. lekko zniekształcony, w oryginale: „Z bruku twego radbym mieć kamień (…)” itd.) [przypis edytorski]

z brzega — dziś popr.: z brzegu. [przypis edytorski]

z burzliwymi żywioły — dziś popr. forma N.lm: z burzliwymi żywiołami. [przypis edytorski]

z bydlęty — dziś popr. forma N. lm: z bydlętami. [przypis edytorski]

z cesarzem — Franciszkiem I Habsburgiem (1768–1835), ostatnim cesarzem Rzeszy Niemieckiej (1792–1806 jako Franciszek II), pierwszym cesarzem Austrii (1804–1835 jako Franciszek I). [przypis edytorski]

z chucią — z chęcią, z ochotą. [przypis edytorski]

Z chwilą, gdy przyrzekliśmy ojcu nie przystępować do żadnego interesu, nie poradziwszy się go wprzódy — w wersji oryginalnej nastąpiło to w pominiętej w polskim wydaniu źródłowym końcówce rozdziału Castillian Amoroso, gdy wieść o handlu winem doszła do ojca dzieci. [przypis edytorski]

z cieniu — dziś: z cienia. [przypis edytorski]

z cisze (daw. forma D.) — dziś: z ciszy. [przypis edytorski]

z cyfrą — z inicjałem. [przypis edytorski]

z Cylicyey (starop. forma) — z Cylicji. [przypis edytorski]

z Cypla — w oryg. ros. Мысов (Mysowowie) od ros. Мыс: przylądek, cypel; stąd: ludzie z Cypla. [przypis edytorski]

Z czasem zostałam pierwszą uczennicą pierwszej klasy — w systemie kształcenia w zakładzie wychowawczym dla dziewcząt opisywanym tutaj bohaterka zaczęła edukację od czwartej, a zakończyła na pierwszej klasie. [przypis edytorski]

z czemeśmy przyszli (daw.) — z czym przyszliśmy. [przypis edytorski]

z cztery tysiące — dziś popr. forma: z czterema tysiącami. [przypis edytorski]

Z czyich żeś ty sług? — z czyich jesteś sług; komu służysz. [przypis edytorski]

z daleka przegląda — z góry przewiduje. [przypis edytorski]

z dalekaśta (gw.) — z daleka jesteście. [przypis edytorski]

z dali w dal — Bolesław Leśmian, Śnigrobek (wiersz z tomu Napój cienisty), w. 3. [przypis edytorski]

z dary — dziś popr. forma N. lm: z darami. [przypis edytorski]

z dawna zawsze doznanego — sens: wypróbowanego. [przypis edytorski]

z defektu męża — sens: wobec braku kandydata. [przypis edytorski]

z dobrodziejem — tj. z księdzem. [przypis edytorski]

z dobytkiem wielkim — aluzja do Ks. Wyjścia 12:36-37; Hebrajczycy pożyczyli od Egipcjan kosztowne przedmioty i zabrali je ze sobą na pustynię, uciekając z Micraimu [Egiptu]. [przypis edytorski]

z dołuśmy zabezpieczeni — skrócone: z dołu jesteśmy zabezpieczeni. [przypis edytorski]

z domu ojca mojego i z ziemi rodzinnej — z Charanu, z Ur Kasdim, zob. Raszi do 24:7. [przypis edytorski]

z domy — dziś popr. forma N.lm: domami. [przypis edytorski]

z drogą Annibala przez Alpy — w 218 r. p.n.e. wódz kartagiński Hannibal odbył pochód z płd. Francji do Italii; opis tego marszu zawiera m.in. dzieło Liwiusza. [przypis edytorski]

z drogimi szaty (daw. forma) — dziś: (…) szatami. [przypis edytorski]

z drugą (…) stronę (daw.) — dziś: z drugiej strony. [przypis edytorski]

z drżeniem widoku końca muszą czekać — inwersja: z drżeniem muszą czekać końca widoku. [przypis edytorski]

z duchy brata — dziś popr. forma N.lm: z duchami (…). [przypis edytorski]

z duchy — dziś forma N.lm: z duchami. [przypis edytorski]

z duchy — dziś popr. forma: z duchami. [przypis edytorski]

z dumajką (neol. ros. od: думать: myśleć) — z myśleniem. [przypis edytorski]

z dumy obrzydzony — darzony obrzydzeniem z powodu swej dumy. [przypis edytorski]

z dużemi sześcią guzami (daw. forma) — dziś N.lm: z dużymi sześcioma guzami. [przypis edytorski]

z dworzany — dziś popr.: z dworzanami. [przypis edytorski]

z dwunastą nawy (daw.) — z dwunastoma okrętami. [przypis edytorski]

z dwusiecznym grotem — z grotem z obu stron. [przypis edytorski]

z dystynkcją — w sposób dystyngowany. [przypis edytorski]

z dziewczęty — dziś popr. forma N. lm: z dziewczętami. [przypis edytorski]

z dziewkami chryzejskimi — Chryza: miasto w pobliżu Troi, w którym znajdowała się świątynia Apolla, skąd pochodziła Chryzeida, córka Chryzesa, kapłana Apolla, branka i kochanka Agamemnona do czasu, kiedy rozgniewany bóg zesłał na wojska Achajów zarazę, zmuszając ich do uwolnienia dziewczyny i odesłania do ojca. [przypis edytorski]

z dzikiemi źwierzęty — dziś popr. forma N. lm: z dzikimi zwierzętami. [przypis edytorski]

z Fescenii, z Faliski Ekwowie — miasta w płd. Etrurii niedaleko Tybru. [przypis edytorski]

z fin de sieclu (fr. fin de siècle) — z końca wieku. [przypis edytorski]

z firmą — dziś: firmy (mydło firmy „Tlen”). [przypis edytorski]

z flegmą — flegmatycznie; powoli i z ociąganiem. [przypis edytorski]

z flegmą — flegmatycznie; powoli. [przypis edytorski]

z flegmą — tu: flegmatycznie; powoli i spokojnie. [przypis edytorski]

z flegmą — tu: flegmatycznie. [przypis edytorski]

Z Fojbosa proroczego powracam przybytku — mowa o wyroczni Apollina w Delfach. [przypis edytorski]

z franc. soubrette — postać kobieca występująca w operetce lub operze komicznej, najczęściej jest to sprytna pokojówka, inspiratorka intryg. [przypis edytorski]

z garka — dziś popr.: z garnka. [przypis edytorski]

Z gleby kujawskiej — tytuł studium autorstwa Stanisława Przybyszewskiego o Janie Kasprowiczu (wyd. Warszawa 1902). [przypis edytorski]

Z głębokości wołam do Ciebie — początek biblijnego Psalmu 130. [przypis edytorski]

z główną pocztą we Lwowie w roku 1918, z ministerstwem wojny w Warszawie w roku 1926 — podczas bitwy o Lwów, w natarciu 9 listopada 1918 oddziały polskie zajęły budynek Poczty Głównej, jeden ze strategicznych celów; podczas przewrotu majowego, 13 maja 1396 wojska strony rządowej przypuściły zwycięski atak na gmach Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie zajęty przez oddziały Piłsudskiego. [przypis edytorski]

Z gminowładnego wzleciał ptak cesarski gniazda — nawiązanie do koronacji na cesarza Francuzów Napoleona I Bonaparte, będącego wcześniej rewolucyjnym generałem i pierwszym konsulem Republiki Francuskiej (państwa, którym w założeniu władać miał lud, a więc „gminowładnego”). [przypis edytorski]

z gniewu jednej — domyślnie: Junony. [przypis edytorski]

z gniewu się nie czuć (starop.) — nie panować nad sobą z gniewu. [przypis edytorski]

z gniewu spuścić — ochłonąć z gniewu; mniej się gniewać. [przypis edytorski]

z gością (starop.) — dziś popr. forma N.lp: z gościem. [przypis edytorski]

z gór niseńskich jadąc — Nysa, góra w Indiach; wg mitologii wychował się tam Bakchus i z niej wyjechał w świat na rydwanie zaprzężonym w tygrysy. [przypis edytorski]

z górą — z nadwyżką. [przypis edytorski]

z góry — tu: z wierzchu. [przypis edytorski]

z gryzoty — ze zgryzoty. [przypis edytorski]

z gury (starop. forma ort.) — z góry. [przypis edytorski]

z gwiazd zrobiła mi się w oczach kasza — cytat ze zmienioną kolejnością słów, z poematu Słowackiego Beniowski, pieśń I. [przypis edytorski]

z gwiazdy — dziś popr. forma N. lm: z gwiazdami. [przypis edytorski]

z hałasem i gromadami lezą jak roje pszczół. Już tak i za Homerem powiem — Iliada II 89 (o tłumie wojowników greckich, przybywających oddziałami na pole narady). [przypis edytorski]

Z hałasem zasiadają — w oryginale słowa z Iliady II 463, z tego samego opisu sytuacji, z którego zaczerpnięto poprzedni cytat. [przypis edytorski]

z Harry (daw.) — dziś popr. forma N.: z Harrym. [przypis edytorski]

z hetmany (daw.) — dziś popr. forma N. lm: z hetmanami. [przypis edytorski]

z Homera. On przecież kocha (…) Autolykosa, i powiada, że (…) tak umiał kraść i przysięgać — zob. Odyseja XIX 395. [przypis edytorski]

z Icchakiem — Sara powiedziała: «Czyż Bóg ci nie przepowiedział „Przymierze zaś Moje utwierdzę z Icchakiem, którego urodzi ci Sara” (Ks. Rodzaju 17:21)?!», zob. Radak do 21:10. [przypis edytorski]

Z Inacha, Akryzjusza i z Micen ród — Inach był pierwszym królem Argos, Akryzjusz czwar­tym; tego córką była Danae, która uciekła do Italii i tu założyła Ardeę dla syna Daunusa, ojca Turnusowego; nie z Micen więc, lecz z Argos. [przypis edytorski]

z jakąm powitał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: z jaką powitałem. [przypis edytorski]

z jakim znowu na plac ogólnikiem — jaki znów ogólnik chcesz obwieścić, ogłosić wszem i wobec. [przypis edytorski]

z jednej sztuki — tu: monolityczny, jednowymiarowy, niezmienny. [przypis edytorski]

z jednę (…) z drugą stronę (daw. forma) — dziś: z jednej (…) z drugiej strony. [przypis edytorski]

Z jego rozkazu krwią się natychmiast ubroczy śmiałek… — Racine, Estera (1689), akt I, scena 3 (Estera o królu Ahaswerze, w rozmowie ze swoim wujem i opiekunem Mordechajem). [przypis edytorski]

z jej ręku (daw.) — dziś: z jej ręki. [przypis edytorski]

z jelity (starop. forma) — dziś N.lm: z jelitami. [przypis edytorski]

z jeńcy — dziś popr. forma N. lm: z jeńcami. [przypis edytorski]

z jęki bolesnemi — dziś popr. forma N. lm: z bolesnymi jękami. [przypis edytorski]

z joho bude abo szczoś duże dobre, abo welike ledaszczo (ukr.) — z niego będzie albo coś bardzo dobrego, albo wielkie ladaco. [przypis edytorski]

Z. K., S. K., E. K. — aluzja do krytyka Stanisława Ropelewskiego, który napisał ostrą recenzję Trzech poematów Słowackiego i podpisał się Z.K. Aluzją tą w Beniowskim poczuł się Ropelewski tak dotknięty, że wyzwał Słowackiego na pojedynek, stchórzył jednak i przeprosił poetę. [przypis edytorski]

z kakao — poet wykorzystuje tu podobieństwo fonetyczne do czasownika „kakać”, używanego wobec dzieci jako określenie wypróżniania się. [przypis edytorski]

z kamieni — wedle interpretacji talmudycznej (Chulin 91b) «ułożył [kamienie] jako rodzaj rynny wokół głowy, ponieważ obawiał się dzikich zwierząt, ale [kamienie] zaczęły się spierać ze sobą, ten mówił: niech na mnie ten sprawiedliwy złoży swoją głowę!, a tamten mówił: niech to na mnie złoży swoją głowę! Wnet Bóg uczynił z nich jeden kamień, dlatego [dalej] napisane jest „i wziął kamień, który był położył w głowach swoich” (Ks. Rodzaju 28:18)», zob. Raszi do 28:11. [przypis edytorski]

Z kamienia na wierzchu zmarłego postawę wykuli i wbili — wykuli z kamienia posąg zmarłego i wbili w ziemię na grobie. [przypis edytorski]