Przypisy

w wilię (daw.) — poprzedniego dnia. [przypis edytorski]

w wilię (daw.) — w przeddzień. [przypis edytorski]

w wilię (daw.) — w przededniu; dnia poprzedzającego. [przypis edytorski]

w wilię (daw.) — wczoraj. [przypis edytorski]

w wilię skasowania zakonu — ogromne długi zaciągnięte przez przełożonego misji jezuitów na Martynice i odmowa spłaty należności przez zakon spowodowały w 1760 wyrok sądowy nakazujący zwrot sumy pod rygorem zajęcia mienia. Jezuici odwołali się do parlamentu paryskiego, który w maju 1761 wydał orzeczenie na ich niekorzyść; zbadano nauczanie zakonu począwszy od XVI wieku i oceniono jako szkodliwe. W kwietniu 1763 zamknięto kolegia jezuickie, w listopadzie 1764 król podpisał edykt o wygnaniu zakonników z kraju. Wcześniej, w 1759, wygnała jezuitów ze swego kraju i wszystkich kolonii Portugalia, w 1767 Hiszpania, w 1768 Parma, w 1773 papież Klemens XIV rozwiązał zakon. [przypis edytorski]

w wilię — w przeddzień. [przypis edytorski]

w wnętrzu — dziś popr.: we wnętrzu. [przypis edytorski]

w wojnie stanów północnych przeciwko stanom skonfederowanym — wojna secesyjna (1861–1865), wojna domowa w USA pomiędzy stanami południowymi (tzw. Konfederacja) a stanami północnymi (tzw. Unia), spowodowana sporem o niewolnictwo. [przypis edytorski]

W wydaniu Państwowego Instytutu Wydawniczego, Warszawa 1963, jest: 21 lutego. [przypis edytorski]

w wyrazach zbyt wolny — sens: zbyt łatwo mówiący rzeczy podejrzane. [przypis edytorski]

w zad (daw.) — w tył. [przypis edytorski]

w zaklętej pieczarze — odniesienie do Sezamu z baśni o Ali Babie i 40 rozbójnikach: otwieranej i zamykanej zaklęciem groty, w której zbójcy chowali zrabowane skarby. [przypis edytorski]

w zakonie u Mojżesza opowiedział Pan Bóg, iż króle sobie stawić mieli, i nauczył ich, jaki król ich być miał, i prawa mu postawił… — zob. Pwt 17, 14–20. [przypis edytorski]

w zamiany (starop.) — w zamian. [przypis edytorski]

W zapasach — u Cylkowa: 'zapasy potężnymi'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski]

W zasadzie obierał cesarza lud rzymski, zgromadzony w komicjach, po czym wybór ten zatwierdzał senat osobną lex de imperio — lud rzymski nigdy nie wybierał cesarza, nie istniał taki obieralny urząd publiczny; komicje (zgromadzenia ludu) wybierały urzędników w okresie republiki, tj. mogły wybrać daną osobę na urząd konsula, pretora czy cenzora, wiążący się z określonym zakresem władzy (imperium); urzędy te w czasach wczesnego cesarstwa i później rzeczywiście przyznawano cesarzom, choć nie tylko im, gdyż ich realna władza nie opierała się na formalnym pełnieniu tych urzędów; lex de imperio to ogólna nazwa uchwał, którymi w okresie republiki powierzano lub zatwierdzano powierzenie danej osobie urzędu lub dowództwa wojskowego (np. lex de imperio Cn. Pompei powierzała Gnejusowi Pompejuszowi dowództwo w wojnie z królem Pontu Mitrydatesem IV Eupatorem); cesarze sprawowali władzę, formalnie korzystając z nadawanego przez senat prawa imperium maius, czyli najwyższej władzy, przyznanego po raz pierwszy Pompejuszowi w celu walki z piratami. [przypis edytorski]

w zastawie — przedmioty oddane pod zastaw stanowią zabezpieczenie zwrotu pożyczki pieniężnej (np. w lombardzie). [przypis edytorski]

w Zatoce Hudson — dziś popr.: w Zatoce Hudsona, wielkiej zatoce w Ameryce Płn., stanowiącej część Oceanu Arktycznego, przez większość czasu pokrytej lodem. [przypis edytorski]

w zawody — na wyścigi. [przypis edytorski]

w zawody (starop.) — na wyścigi; szybko. [przypis edytorski]

w ząb — ani trochę. [przypis edytorski]

W zbliżeniu moim powtórnym, w poznaniu więcej osoby Andrzeja Towiańskiego i sprawy, jaką czyni i podaje (…) a ofiary tej naucza słowem, życiem całym i przykładem — Edward Duński, List do arcybiskupa paryskiego, Zurich, 8 grudnia 1850 [w:] Współudział Adama Mickiewicza w sprawie Andrzeja Towiańskiego. Listy i przemówienia, Paryż 1877, t. 2, s. 140–141. [przypis edytorski]

w zbrojeśmy się ich poubierali (starop. forma) — poubieraliśmy się w ich zbroje. [przypis edytorski]

w ziem (daw. forma) — w ziemię. [przypis edytorski]

w ziem — dziś popr. forma: w ziemię. [przypis edytorski]

w ziemi Rameses — należącej do krainy Goszen, zob. Raszi do 47:11. [przypis edytorski]

W ziemi sandeckiej, wyższej, jest między górami źródło, które ma tę własność, że jak kto z niego wody nabierze, to zaraz niebo się chmurzyć zaczyna — Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny, t I, s. 470 [przypis edytorski]

W złąś godzinę mi tu (…) wlazł — inaczej: w złą godzinę mi tu wlazłeś (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika) [przypis edytorski]

w złey dobie (starop.) — w niepomyślnym czasie (momencie). [przypis edytorski]

w złocistej roztwarza farforze — gotuje (kawę) w porcelanie. [przypis edytorski]

w złym niemieckim języku — w oryginale niem. in gebrochner deutscher Aussprache, tj. raczej: łamaną niemczyzną. [przypis edytorski]

w zmianę, jaka nastąpiła po 1956 roku — mowa o tzw. odwilży gomułkowskiej, wiążącej się ze zmianą ówczesnych władz Polski. [przypis edytorski]

w zmowie — zmówiona, zaręczona. [przypis edytorski]

w znak — tu: na wznak, na plecy. [przypis edytorski]

w zrąb — daw. technika wznoszenia zabudowań, polegająca na wypełnianiu drzewem lub innymi materiałami ustawionego uprzednio szkieletu z potężnych belek. [przypis edytorski]

w zwierzch — tu: od zewnątrz. [przypis edytorski]

w zysku z nałogu podoba — z nałogu znajduje upodobanie w zysku. [przypis edytorski]

w żałości — u Cylkowa: 'z żałością'; uzasadnienie korekty: uniknięcie dwuznaczności, kto miał odczuwać tę żałość. Po hebrajsku jest tu dużo mocniejsze słowo בְּיָגוֹן ( bejagon): ‘w rozpaczy’. W 44:31 Cylkow tłumaczy to jako 'w żałości'. [przypis edytorski]

w żelezie (starop. forma) — w żelazie. [przypis edytorski]

W żłobie leży — tekst pieśni przypisuje się Piotrowi Skardze. [przypis edytorski]

w żłobie — obecnie częściej śpiewa się: we żłobie. [przypis edytorski]

w życiu-m nikomu nigdy nie przebaczył — w życiu nikomu nigdy nie przebaczyłem. [przypis edytorski]

w żywot żywy — w życiu wiecznym. [przypis edytorski]

waadi — z ar. wādī, dziś popr. pisownia: wadi: dolina a. suche koryto rzeczne na obszarach pustynnych, wypełniające się wodą w czasie ulewnych deszczów; tu: rzeczka płynąca taką doliną. [przypis edytorski]

wab — dziś raczej: wabik, przynęta. [przypis edytorski]

Wabasz — dziś popr.: Wabash; dopływ rzeki Ohio. [przypis edytorski]

wabność (daw.) — powab, ponętność. [przypis edytorski]

wabny (daw.) — dziś: powabny, pociągający. [przypis edytorski]

wabny — dziś: powabny a. wabiący. [przypis edytorski]

wabny — dziś: wabiący a. powabny. [przypis edytorski]

wabny — dziś: wabiący. [przypis edytorski]

wabny — powabny, kuszący, pociągający. [przypis edytorski]

wabny — tu: wabiący. [przypis edytorski]

wacan — daw. skrót od zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski]

Wace (ok. 1110–po 1174) — normandzki poeta, autor liczącego 15 tys. wersów pseudohistorycznego poematu Geste des Bretons (Czyny Brytów), opartego na dziele Historia Regum Britanniae Geoffreya z Monmouth, bardziej znanego pod tytułem Brut (od imienia legendarnego Brutusa z Troi, który miał być przodkiem Brytów); napisany w języku normandzkim poemat Wace'a stanowi pierwszy tekst z opowieścią o królu Arturze w języku narodowym, po raz pierwszy pojawia się w nim legendarny Okrągły Stół. [przypis edytorski]

wacek (daw.) — mieszek, worek. [przypis edytorski]

wacha — straż, wartownia; tu: brama prowadząca do getta. [przypis edytorski]

wacha — woda. [przypis edytorski]

wacha — woda; tu: wodnista zupa. [przypis edytorski]

wacha (z niem.) — brama prowadząca do getta. [przypis edytorski]

wacha (z niem.) — wartownia; straż, warta, szyldwach; tu: brama prowadząca do getta. [przypis edytorski]

Wachlarz, który (…) który pani de Metternich złamała, kiedy wygwizdano Wagnera — paryska premiera opery Tannhäuser Wagnera (13 marca 1861) spotkała się z sykami i gwizdami; obecna na przedstawieniu słynna z urody i elegancji bywalczyni salonów Wiednia i Paryża, propagatorka muzyki Wagnera, księżniczka Paulina von Metternich, wściekła na reakcję publiczności, uderzyła wachlarzem o balustradę loży z taką siłą, że go złamała. [przypis edytorski]

wachman (z niem.) — strażnik więzienny lub obozowy w czasie okupacji hitlerowskiej. [przypis edytorski]

wachmeister a. wachmajster (daw.) — strażnik, dozorca; sierżant. [przypis edytorski]

Wachmeister — wachmistrz. [przypis edytorski]

wachmistrz (daw.) — komendant posterunku wojskowego; podoficer kawalerii. [przypis edytorski]

wachmistrz (daw.) — komendant posterunku żandarmerii; wachmistrzem miejskiej milicji warszawskiej, stacjonującej w ratuszu Starej Warszawy, był wówczas Grzegorz Kimankiewicz. [przypis edytorski]

Wacht am Rhein (niem.) — Straż nad Renem, niem. pieśń patriotyczna ze słowami Maxa Schneckenburgera i melodią Karla Wilhelma, wyrosła z historycznej wrogości niemiecko-francuskiej, której pierwsze publiczne wykonanie miało miejsce w 1854. Ze względu na swoją wymowę zyskała sławę podczas wojny francusko-pruskiej (1870–1871) i cieszyła się popularnością podczas obu wojen światowych. [przypis edytorski]

Wacht am Rhein (niem.) — „Straż nad Renem”, niemiecka pieśń patriotyczna ze słowami Maxa Schneckenburgera i melodią Karla Wilhelma, wyrosła z historycznej wrogości niemiecko-francuskiej. Jej pierwsze publiczne wykonanie miało miejsce w 1854. Ze względu na swoją wymowę zyskała sławę podczas wojny francusko-pruskiej (1870–1871) i cieszyła się popularnością podczas obu wojen światowych. [przypis edytorski]

wachta — okres (zwykle 4 godz.), podczas którego pełni służbę jedna zmiana załogi statku; także: część załogi, która pełni służbę w określonym czasie. [przypis edytorski]

waci — skrót od: waszej miłości. [przypis edytorski]

Wacław Dunin-Karwicki ps. „Luty” (1918–1944) — harcerz, podchorąży AK, w powstaniu dowódca kompanii w batalionie „Parasol”. [przypis edytorski]

Wacław Gluth-Nowowiejski ps. „Wacek” (1926– ) — żołnierz AK, w powstaniu w stopniu kaprala podchorążego dowódca drużyny w Zgrupowaniu „Żmija” walczącym na Żoliborzu, po wojnie w latach 1948–1953 więziony przez władze komunistyczne, pracował jako dziennikarz. [przypis edytorski]

Wacław IV Luksemburski (1361–1419) — król niemiecki 1378–1400 i czeski 1378–1419, nazywany tu „rzymskim” przez wzgląd na tradycję Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. [przypis edytorski]

Wacław — jeden z bohaterów Zemsty. [przypis edytorski]

Wacław Król (1915–1991) — polski pilot wojskowy, służbę w WP rozpoczął w 1935 r., w czasie II wojny światowej latając w PSP zestrzelił 9 nieprzyjacielskich samolotów. W 1947 r. powrócił do Polski, w latach 1957–1971 w Ludowym Wojsku Polskim, autor licznych książek o tematyce lotnictwa wojskowego. [przypis edytorski]

Wacław Szymborski (1866–1932) — aktor. [przypis edytorski]

Wacław — tu: tytułowy bohater utworu Stefana Garczyńskiego pt. Wacława dzieje (1832): romantyczny młodzieniec przeżywający intelektualne rozterki i kryzys wartości, rozdwojony między indywidualizmem i buntem a poczuciem obowiązku. [przypis edytorski]

Wacław z Oleska (1799–1849) — właśc. Wacław Zaleski, polski folklorysta, poeta, pisarz i działacz społeczny. [przypis edytorski]

wacpan, wacpanna (daw.) — waćpan, waćpanna. [przypis edytorski]

wać — skrót od: wasza miłość. [przypis edytorski]

waćpan (daw.) — forma skrócona od „waszmość pan”. [przypis edytorski]

waćpan (daw.) — skrót od: wasza miłość pan, waszmość pan. [przypis edytorski]

waćpan — daw. skrót od zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski]

waćpan — forma skrócona zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski]

waćpan — forma skrócona zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski]

waćpan — skrót od daw. grzecznościowego zwrotu: waszmość pan (wasza miłość pan). [przypis edytorski]

waćpanna — skrót od daw. zwrotu grzecznościowego: waszmość panna (wasza miłość panna). [przypis edytorski]

waćpanna — skrót od dawnego zwrotu grzecznościowego: waszmość panna (wasza miłość panna). [przypis edytorski]

wad osobliwszych, które ią uderzyły w oczy, dom móy oglądaiąc — jest to jeden z przykładów niepoprawności składniowej, częstej u M. D. Krajewskiego, jak również w piśmiennictwie epoki: między zdaniami zachodzi niezgodność podmiotów. [przypis edytorski]

wadium — kwota składana do rąk osoby rozpisującej przetarg lub wpłacana do depozytu sądowego jako gwarancja, że oferent nie zmieni ani nie wycofa złożonej oferty. [przypis edytorski]

wadium — kwota stanowiąca zabezpieczenie transakcji, zwracana po jej dokonaniu. [przypis edytorski]

wadzić (daw.) — kłócić. [przypis edytorski]

wadzić (daw.) — tu: poróżnić, skonfliktować. [przypis edytorski]

wadzić — przeszkadzać. [przypis edytorski]

wadzić się (daw. a. gw.) — kłócić się, wchodzić w spór. [przypis edytorski]

Wär' nicht das Auge sonnenhaft… (niem.) — Gdyby oko nie było słoneczne,/ Jak moglibyśmy widzieć słońce;/ Gdyby nie było w nas siły Bożej,/ Jak moglibyśmy zachwycać się tym, co boskie? (Goethe). [przypis edytorski]

Wärterinnen — Kinderfrauen. [przypis edytorski]

Wag — rzeka na Słowacji. [przypis edytorski]

Wag — rzeka w zachodniej Słowacji. [przypis edytorski]