Przypisy

gniazdo (przen.) — siedziba rodu. [przypis edytorski]

gniazdy — dziś popr. forma N. lm: gniazdami. [przypis edytorski]

gniazdy — dziś popr. N. lm: gniazdami. [przypis edytorski]

gniaździe (starop. forma) — dziś: gnieździe. [przypis edytorski]

gniaździe (starop. forma) — (w) gnieździe. [przypis edytorski]

gnida — tu przen.: coś małego, nikczemnego. [przypis edytorski]

gniecie niewidzialna, aż wreszcie zjadaczy chleba w aniołów przerobi — niedokładny cytat z wiesza Juliusza Słowackiego Testament mój. [przypis edytorski]

gniew jego świadczy (…) jego boleść — tzn. jego gniew poświadcza jego boleść; jego gniew świadczy o boleści. [przypis edytorski]

…gniew, który nawet mądrego bywa, że nieraz opada / I bywa słodszy od miodu, który się sączy kroplami — Homer, Iliada XVIII 108–109. [przypis edytorski]

gniew małżonka — tu: małżonka Heleny, Menelausa. [przypis edytorski]

gniewliwy (daw.) — skłonny do gniewu, gniewny. [przypis edytorski]

gniezdny — górny żagiel. [przypis edytorski]

gniezdzie — dziś popr. pisownia: gnieździe. [przypis edytorski]

gnil (daw.) — zgnilizna, coś zgniłego. [przypis edytorski]

gniłka (gw.) — zgniły owoc a. ulęgałka; tu przen.: stara panna; kobieta zgorzkniała i bezdzietna lub zepsuta, „upadła”. [przypis edytorski]

gniłka — mała, dzika gruszka, ulęgałka. [przypis edytorski]

gniły — dziś: gnijący. [przypis edytorski]

gniły — dziś: zgniły a. gnijący. [przypis edytorski]

Gniły Tykicz (ukr. Гнилий Тікич) — rzeka w środkowej części Ukrainy. [przypis edytorski]

gniot — tu: ciężar. [przypis edytorski]

gniot — tu: tłok, ścisk. [przypis edytorski]

gniotło się — w oryg. niem. drängte sich: przepychało się, tłoczyło się. [przypis edytorski]

gnip a. gnyp (daw.) — krzywy, krótki nóż; nóż szewski. [przypis edytorski]

gnip a. gnyp (daw.) — krzywy, krótki, ostro zakończony nóż; nóż szewski. [przypis edytorski]

gnoj a. gnój (daw.) — tu: plugastwo, nieczystość. [przypis edytorski]

gnojanką (daw.) — gnojówka. [przypis edytorski]

gnojawki a. gnojnice — deski zakładane po bokach wozu, używane podczas wożenia gnoju. [przypis edytorski]

gnojówka (Scatophaga) — obecnie: cuchna. [przypis edytorski]

gnom — baśniowy, karłowaty opiekun kopalni i skarbów. [przypis edytorski]

gnom (pogard.) — niski człowiek. [przypis edytorski]

gnom — tu: duch żywiołu ziemi. [przypis edytorski]

gnoma (gr. gnome) — sentencja, zwięzłe zdanie wyrażające jakąś myśl ogólną, zwykle o charakterze moralno-dydaktycznym; jedna z najstarszych form greckiej poezji. [przypis edytorski]

gnomon — zegar słoneczny. [przypis edytorski]

gnomy i gnomidy — męskie i żeńskie duchy żywiołu ziemi. [przypis edytorski]

gnoseologia — inaczej epistemologia; dział filozofii, nauka o poznaniu, badająca relacje między poznawaniem i wiedzą a rzeczywistością. [przypis edytorski]

gnostycy — przedstawiciele kierunku religijno-filozoficznego rozwijającego się w pierwszych wiekach chrześcijaństwa; gnostycyzm łączy chrześcijaństwo z neoplatonizmem i pitagoreizmem; gnostycka wizja powstania świata jest opowieścią o wylaniu szeregu emanacji z pierwotnego bóstwa; gnostycyzm głosi skrajny antagonizm materii i ducha, świat materii wiążąc ze złem, grzechem i uznając za domenę złego i głupiego demiurga, pozostającego w stałej walce z najwyższym bogiem, uosobieniem najsubtelniejszej duchowości, dobra i mądrości; w koncepcji tej człowiek jako twór boski, lecz posiadający ciało, stanowi pole gry sił dobra i zła. [przypis edytorski]

gnostycy — wyznawcy gnostycyzmu (z gr. gnosis: poznanie), prądu rel.-filoz. kwitnącego w II-III w., gł. w Egipcie i Syrii, który łączył idee hellenistycznego platonizmu z elementami ze źródeł chrześcijańskich i żydowskich. Gnostyków cechował mistycyzm i silny dualizm: przekonanie o tym, że człowiek jako istota duchowa został uwięziony w złym świecie materii, stworzonym przez Demiurga, będącego bytem niższym od Boga, a sposobem wyzwolenia duszy z materii jest poznanie duchowe. [przypis edytorski]

gnostycy — wyznawcy gnostycyzmu (z gr. gnosis: poznanie), prądu religijno-filozoficznego kwitnącego w II–III w., gł. w Egipcie i Syrii, który łączył idee hellenistycznego platonizmu z elementami ze źródeł chrześcijańskich i żydowskich; gnostyków cechował mistycyzm i silny dualizm: przekonanie o tym, że człowiek jako istota duchowa został uwięziony w złym świecie materii, stworzonym przez Demiurga, będącego bytem niższym od Boga, a sposobem wyzwolenia duszy z materii jest poznanie duchowe. [przypis edytorski]

gnostycyzm (z gr. gnosis: poznanie) — prąd religijno-filozoficzny kwitnący w II-III w., gł. w Egipcie i Syrii, który łączył idee hellenistycznego platonizmu z elementami ze źródeł chrześcijańskich i żydowskich. Gnostyków cechował mistycyzm i silny dualizm: przekonanie o tym, że człowiek jako istota duchowa został uwięziony w złym świecie materii, stworzonym przez Demiurga, będącego bytem niższym od Boga, a sposobem wyzwolenia duszy z materii jest poznanie duchowe. [przypis edytorski]

gnothi sauthon a. gnōthi seauton (gr. γνῶθι σεαυτόν a. γνῶθι σαυτόν) — poznaj samego siebie; aforyzm, który wg gr. pisarza Pauzaniasza stanowił jedną z maksym wyrytych w przedsionku świątyni Apolla w Delfach, przypisywana Talesowi, Pitagorasowi czy Sokratesowi. [przypis edytorski]

gnoza (z gr. gnosis: poznanie) — prąd rel.-filoz. kwitnący w II–III w., gł. w Egipcie i Syrii, który łączył idee hellenistycznego platonizmu z elementami ze źródeł chrześcijańskich i żydowskich. Gnostyków cechował mistycyzm i silny dualizm: przekonanie o tym, że człowiek jako istota duchowa został uwięziony w złym świecie materii, stworzonym przez Demiurga, będącego bytem niższym od Boga, a sposobem wyzwolenia duszy z materii jest poznanie duchowe. [przypis edytorski]

gnozyjski — kreteński, od nazwy miasta Knossos. [przypis edytorski]

gnozyjski — tu: kreteński; od gł. miasta Krety, Knossos. [przypis edytorski]

gnozyjskie — kreteńskie; od nazwy gł. miasta Krety, Knossos. [przypis edytorski]

gnuśnieć — być bezczynnym, uchylać się od działania. [przypis edytorski]

gnuśnieć (daw.) — lenić się, pozostawać w bezczynności. [przypis edytorski]

gnuśnieć (daw.) — nic nie robić. [przypis edytorski]

gnuśnieć — unikać działania. [przypis edytorski]

gnuśnik — człowiek apatyczny, niechętny do działania. [przypis edytorski]

gnuśnik — człowiek leniwy, niechętny działaniu. [przypis edytorski]

gnuśność (daw.) — lenistwo, niechęć do działania. [przypis edytorski]

gnuśność (daw.) — lenistwo, niechęć do działania. [przypis edytorski]

gnuśność (daw.) — lenistwo. [przypis edytorski]

gnuśność — lenistwo, niechęć do działania. [przypis edytorski]

gnuśność — niechęć do działania. [przypis edytorski]

gnuśny (daw.) — leniwy, pozbawiony energii. [przypis edytorski]

gnuśny (daw.) — leniwy. [przypis edytorski]

gnuśny — leniwy, niechętny działaniu. [przypis edytorski]

gnuśny — leniwy, unikający działania. [przypis edytorski]

gnūsas (brus.) — smulkus gyvis, vabzdžiai. [przypis edytorski]

go ahead (ang.) — naprzód. [przypis edytorski]

Go ahead! (ang.) — Naprzód! [przypis edytorski]

go dzieckiem niosły — niosły go, kiedy był dzieckiem, w dzieciństwie. [przypis edytorski]

go — dziś popr. forma B. lp r.n.: je. [przypis edytorski]

go — dziś popr.: je. [przypis edytorski]

go ehead, właśc. go ahead (ang.) — naprzód, ruszaj. [przypis edytorski]

go — Gordona. [przypis edytorski]

go in (ang.) — wejdź; idź do środka. [przypis edytorski]

go — je: milczenie. [przypis edytorski]

Go on! (ang.) — Jazda! [przypis edytorski]

go — ów moment. [przypis edytorski]

Go to hell, damned fool (ang.) — Idź do diabła, przeklęty głupku. [przypis edytorski]

Go with me to Paris, Luke. Madame Ferens will make a great artist of you — Jedź ze mną do Paryża. Pani Ferens zrobi z ciebie wielkiego artystę. [przypis edytorski]

GO — zapewne Counter-Strike: Global Offensive (CS:GO), drużynowa gra komputerowa. [przypis edytorski]

Goa — terytorium na zach. wybrzeżu Indii; od 1510 kolonia portugalska; w 1961 wcielone siłą do Indii, ob. stan Indii; auto da fé w Goa: od 1560 działał w Goa trybunał inkwizycji portugalskiej, instytucji do ścigania heretyków i konwertytów wzorowanej na inkwizycji hiszpańskiej. [przypis edytorski]

Goa — terytorium na zachodnim wybrzeżu Indii; od 1510 kolonia portugalska; w 1961 wcielone siłą do Indii, ob. stan Indii; inkwizytorzy z Goa: od 1560 działał w Goa trybunał inkwizycji portugalskiej, instytucji do ścigania heretyków i konwertytów wzorowanej na inkwizycji hiszpańskiej. [przypis edytorski]

gobelin — dekoracyjna tkanina przypominająca dzieło malarskie. [przypis edytorski]

gobelin — ręcznie wykonana tkanina dekoracyjna z nici wełnianych i jedwabnych, naśladująca malowidło, stosowana do ozdoby ścian. [przypis edytorski]

gobelin — tkanina dekoracyjna przedstawiająca jakąś scenę na podobieństwo obrazu. [przypis edytorski]

Gobeliny, Sèvres, La Savonnerie i Drukarnia Królewska — francuskie manufaktury królewskie, założone w XVII i XVIII wieku; Gobeliny: paryska manufaktura gobelinów; Sèvres: na obrzeżach Paryża, siedziba manufaktury produkującej porcelanę; La Savonnerie: paryska manufaktura dywanów; Drukarnia Królewska: paryska drukarnia. [przypis edytorski]

Gobi — obszar stepów, półpustyń i pustyń w Azji Wschodniej, na terenie płd. Mongolii i płn. Chin. [przypis edytorski]

Gobineau, Arthur (1816–1882) — fr. dyplomata, powieściopisarz i filozof; obecnie znany gł. z dzieła L'Essai sur Vinegalite des races humaines (1854), w którym przedstawił teorię „aryjskiej pasy panów”, wywierając wielki wpływ na rasizm niemiecki. [przypis edytorski]

Gobineau de, Joseph Arthur de (1816–1882) — francuski pisarz, filozof, dyplomata; autor tezy o wyższości rasowej Germanów, stąd uważany jest za twórcę doktryny rasizmu. [przypis edytorski]

gobulys — gobumas, gobšumas. [przypis edytorski]

Goci — jedno z największych i najważniejszych plemion wschodniogermańskich. [przypis edytorski]

Goci — jedno z największych plemion germańskich, mówiące językiem gockim; tu mowa o ich odłamie zwanym Wizygotami; w V w. najechali cesarstwo rzymskie, złupili Rzym i podbili płd.-zach. prowincje rzymskie, tworząc królestwo ze stolicą w Tuluzie, obejmujące płd.-zach. Galię i większość Hiszpanii; w pocz. VI w. wyparci z Galii przez Franków, przenieśli stolicę do Toledo; w VIII w. ich królestwo zostało podbite przez muzułmanów z Afryki Płn. [przypis edytorski]

Goci — jedno z największych plemion germańskich, mówiące językiem gockim. Tu mowa o ich odłamie zwanym Wizygotami. Wskutek działalności misyjnej Wulfili Wizygoci w IV w. przyjęli chrześcijaństwo wyznania ariańskiego. W V w. najechali cesarstwo rzymskie, złupili Rzym i podbili płd.-zach. prowincje rzymskie, tworząc królestwo ze stolicą w Tuluzie, obejmujące płd.-zach. Galię i większość Hiszpanii. W pocz. VI w. wyparci z Galii przez Franków, przenieśli stolicę do Toledo (542). W VIII w. ich królestwo zostało podbite przez muzułmanów z Afryki płn. [przypis edytorski]

Goci (łac. Gutones a. Gotones) — jedno z potężnych plemion germańskich, mówiące językiem gockim; swoją migrację mieli rozpocząć za panowania wymienianego w źródłach hist. króla Beriga; w wędrówkę po Europie ruszyli na początku I w. n.e. z płd. terenów Płw. Skandynawskiego, osiedlając się początkowo na płd. wybrzeżu Bałtyku, gdzie na przełomie I i II w. n.e. współtworzyli kulturę wielbarską; następnie Goci; łącząc się z innym, pokrewnym plemieniem germańskim Gepidów; zajęli środkowy obszar Pomorza, Krajnę (położony nad Notecią obszar pograniczny między Wielkopolską a Kaszubami), płn. Wielkopolskę, Wysoczyznę Elbląską oraz zach. cz. Pojezierza Mazurskiego; w III w. Goci (wędrując wzdłuż Wisły i Bugu) zaznaczyli swoją obecność na płn. Mazowszu, Podlasiu, Polesiu i Lubelszczyźnie; na pocz. III w. n.e., za Filimera (piątego króla po Berigu) rozpoczął się nowy etap peregrynacji Gotów: sprzymierzywszy się z kilkoma innymi ludami podążyli w kierunku płd.-wsch., zostawiając na swym szlaku kulturę czerniachowską (dziś: w Ukrainie) i kulturę Sîntana Mureş (dziś: tereny Mołdawii i Rumunii), by w poł. III w. dotrzeć nad Morze Czarne w rejonie ujścia Dniestru i Bohu. Znalazłszy się w ten sposób w sąsiedztwie prowincji rzymskich, Goci rozpoczęli kolejny etap: zbrojnej ekspansji na tereny cesarstwa. Począwszy od pierwszej wyprawy w 239 r. n.e. (odpartej przez Rzym), Goci toczyli wojny z legionami rzym.; udało im się opanować część miast w rejonie Morza Czarnego. W IV w. Goci podzieli się wzdłuż biegu Dniestru na dwie grupy: żyjących na terenach na wschód od rzeki Ostrogotów oraz zasiedlających obszary na zachodnim brzegu Wizygotów. Ok. 376 r. Ostrogotów zaatakowali i pokonali Hunowie sprzymierzeni z Alanami; wkrótce też Hunowie podporządkowali sobie Wizygotów (część z nich schroniła się w Karpatach i Tracji, zakładając nowe osiedla). Następnie Ostrogoci zajęli Panonię (prowincję rzym. usytuowaną między rzekami Sawa i Dunaj; w staroż. Między Dalmacją, Italią a Noricum na zach., Mezją i Dacją na wsch.; dziś: tereny zach. Węgier, wsch. Austrii, płn. Chorwacji, Słowenii oraz płn.-zach. Serbii); z tego stanowiska w sojuszu z Bizancjum zaatakowali Italię i utworzyli królestwo ze stolicą w Rawennie; w VI w. zostali pokonani przez Bizancjum, ostatecznie ich tereny opanowali Longobardowie. Wizygoci natomiast prowadzeni przez Alaryka najechali cesarstwo i w 410 r. złupili Rzym i podążyli dalej, by utworzyć królestwo ze stolicą w Tuluzie (dziś: na terenach płd.-zach. Francji); wypierani przez Franków, osiedlili się w Hiszpanii, ostatecznie w VIII w. ich królestwo zostało podbite przez Arabów. Ze źródeł starożytnych najwięcej informacji dostarcza tzw. Getica (De origine actibusque Getarum), dzieło historyka z VI w. Jordanesa, prawdopodobnie pochodzenia germańskiego (gockiego a. alańskiego). [przypis edytorski]

Gocihar — meteor bądź ognista kometa. [przypis edytorski]

gocki — tu: gotycki, charakterystyczny dla archit. stylu gotyckiego. [przypis edytorski]

God damn — angielskie przekleństwo. [przypis edytorski]

god — dziś popr. D.lp: godów; gody: wesele, okres świąteczny. [przypis edytorski]

godali (gw.) — gadali, mówili. [przypis edytorski]

Goddam (ang.) — cholera (przekleństwo). [przypis edytorski]

goddam (ang.) — przekleństwo: cholera. [przypis edytorski]

Goddam (ang.) — przekleństwo (God damn). [przypis edytorski]

goddam (ang., wulg.) — cholera. [przypis edytorski]

Goddam you! Pest on you! (ang.) — Niech cię szlag trafi! Zaraza na ciebie! [przypis edytorski]

goddam (z ang. goddamn) — przekleństwo: cholera. [przypis edytorski]

Goddard, Lyon, Oberth — Robert Goddard (1882–1945): amerykański inżynier i fizyk, pionier techniki rakietowej, zbudował pierwszą rakietę na paliwo ciekłe (1926); Darwin Oliver Lyon: enigmatyczny amerykański rywal Goddarda, zapewne szarlatan, w latach 20. i 30. XX w. często informował prasę europejską o swoich sensacyjnych planach i eksperymentach w Europie i Afryce z rakietami wysokiego pułapu; Hermann Oberth (1894–1989): austriacko-niemiecki fizyk i wynalazca, pionier techniki rakietowej i wizjoner eksploracji kosmosu, w latach 30. jego asystentem, a później współpracownikiem był Wernher von Braun. [przypis edytorski]