Przypisy

na śmiałego — śmiało, bez obawy. [przypis edytorski]

na środku ziemi siedzi, na samym jej pępku — w ośrodku kultowym Apolla w Delfach znajdował się kamień zwany omfalos (pępek), uważany za środek ziemi. [przypis edytorski]

na św. Antoniego — w dniu święta św. Antoniego z Padwy, obchodzonego w Kościele katolickim 13 czerwca. [przypis edytorski]

na św. Jan — święto Narodzenia św. Jana Chrzciciela 24 czerwca (ustanowione przez Kościół katolicki dla przezwyciężenia prastarej tradycji uroczystości Nocy Kupały, obchodzonej w okresie przesilenia letniego, przypadającego 21–22 lub 23-24 czerwca). [przypis edytorski]

na świadki tu stawię (daw.) — przedstawiam tu jako świadków. [przypis edytorski]

na świat urodzona z piany oceanowej, szła matka rozkoszy — Afrodyta. [przypis edytorski]

na świątnicach starych bogów krzyże dźwiga — chodzi o zaprowadzenie przez Jagiełłę chrześcijaństwa w pogańskiej dotąd Litwie. [przypis edytorski]

na świeżo malowane wrota nie patrzą filozofowie — we frazeologizmie: patrzeć, gapić się jak cielę na malowane wrota (tj. intensywnie i bezmyślnie). [przypis edytorski]

na Świętą Łucją — tj. 13 grudnia. [przypis edytorski]

Na świętego Jana — w nocy z 23 na 24 czerwca, w wigilię dnia świętego Jana Chrzciciela. Jest to najkrótsza noc w roku. Obchodzono wówczas słowiańskie święto przesilenia letniego, o rodowodzie przedchrześcijańskim. [przypis edytorski]

na świętego Jura — tu: na święty nigdy (pot.). [przypis edytorski]

na świętego Marcina — 11 listopada. [przypis edytorski]

na świętego Piotra i Pawła — 29 czerwca; w oryginale: Lammas, czyli święto plonów, święto chleba, celebrowane od zachodu słońca 31 lipca do zachodu słońca 1 sierpnia. [przypis edytorski]

na Święto Jańskie — na dzień Świętego Jana, a właśc. w wigilię św. Jana w kalendarzu chrześcijańskim obchodzono święto u progu lata (w nocy z 23 na 24 czerwca; noc świętojańska, zw. też nocą Sobótki a. nocą Kupały) święto ustanowione dla zasymilowania przez tradycję chrześcijańską prastarego święta pogańskiego (znanego również w krajach anglosaskich jako ang. Midsummer, niem. Mittsommerfest; por. A Midsummer Night's Dream Shakespeare'a), związanego z przesileniem letnim i obrzędami płodności. [przypis edytorski]

na święty Jerzy — 23 kwietnia. [przypis edytorski]

na święty Marcin — 11 listopada; na ziemiach ruskich: 25 października. [przypis edytorski]

na święty Michał — 11 listopada. [przypis edytorski]

na święty Michał — 29 września. [przypis edytorski]

na tak daleką wojnęśmy jechali (starop.) — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: jechaliśmy na tak daleką wojnę. [przypis edytorski]

na taki tedy tryb niepowabny bynajmniej — w taki sposób zupełnie niepiękny. [przypis edytorski]

na te ludzie — dziś popr.: na tych ludzi. [przypis edytorski]

na tej obcej ziemi — we Włoszech, gdzie 17 IV 1831 r. Stendhal objął stanowisko konsula. [przypis edytorski]

na tej stacji centralnej — mowa o Leopoldville (obecnie Kinszasa). [przypis edytorski]

na ten czas (starop.) — natenczas; w tej chwili, w tym momencie. [przypis edytorski]

na ten czas (starop.) — w tym czasie; wtedy. [przypis edytorski]

Na ten koniec — tu: w tym celu, do tego celu. [przypis edytorski]

na ten kształt (daw.) — w ten sposób. [przypis edytorski]

na ten raz — tym razem. [przypis edytorski]

na tę Moskwę, której dwór zdaje się — w wydaniu z 1816 r.: na ten dwór, który zdaje się. [przypis edytorski]

na tę panią można polegać — dziś popr.: na tej pani można polegać. [przypis edytorski]

Na to ona i pluskwa — po to ona właśnie jest pluskwą. [przypis edytorski]

Na to pomniąc — pamiętając o tym. [przypis edytorski]

Na to woni Żydy, szob handliwały — po to są Żydami, aby handlowali. [przypis edytorski]

na topól — dziś: na topolę. [przypis edytorski]

na tośmy przyszliśmy — do tego doszliśmy. [przypis edytorski]

na toż (daw.) — po to. [przypis edytorski]

na toż się to ma udać (starop.) — do tegoż to ma posłużyć. [przypis edytorski]

na toż — wzmocnione to. [przypis edytorski]

na traf — tu: przypadkowo. [przypis edytorski]

Na Troiś warownię mgłę gęstą rzuciła — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: Na Troi warownię mgłę gęstą rzuciłaś. [przypis edytorski]

na Trzy Króle Święcicie wodę Jordanu — szóstego stycznia w kościele prawosławnym święci się wodę, na pamiątkę chrztu Jezusa w rzece Jordan. [przypis edytorski]

na trzy lat — dziś: na trzy lata. [przypis edytorski]

na trzy sztychy — prawdop.: na głębokość trzech szpadli. [przypis edytorski]

na (tu daw. a. gw.) — masz, trzymaj. [przypis edytorski]

na twarzyczce przy zerze masz zerko — twarz w piegi lub krostki. [przypis edytorski]

na twej paletrze — dziś popr.: na twej palecie. [przypis edytorski]

na twej wolej będzie (starop.) — na twej woli będzie (pozostaje); będzie jak wolisz. [przypis edytorski]

Na tym filozoficznym gruncie zyskaliśmy w Jaworskim prawdziwego entuzjastę. — tu w tekście umieszczono ilustrację z podpisem: Wł. L. Jaworski, entuzjasta Zielonego Balonika (rys. K. Sichulski). [przypis edytorski]

na tym miejscu — dziś: w tym miejscu. [przypis edytorski]

na tym miejscu — midrasz wyjaśnia, że zanim Jakub przybył do Labana, przez czternaście lat studiował w domu nauki. «Na tym miejscu położył się [do snu], ale przez czternaście lat, gdy uczył się w domu nauki u Ebera, nie spał nocami, gdyż zajmował się Torą», zob. Raszi do 28:11. [przypis edytorski]

na tym samym miejscu — dziś raczej: w tym samym miejscu. [przypis edytorski]

na tym światu — dziś popr.: na tym świecie. [przypis edytorski]

na uboczy — dziś: na uboczu. [przypis edytorski]

na uboczy — dziś popr.: na uboczu. [przypis edytorski]

na udry (gw.) — agresywnie, wojowniczo. [przypis edytorski]

na Ukrainie zaczęła się rzeź — bunty chłopskie przeciw pańszczyźnie na terenie Ukrainy wybuchały w latach ok. 1730–1770, uczestnicy tych powstań nazywali się hajdamakami, często mieli poparcie duchownych prawosławnych, którzy święcili ich broń. [przypis edytorski]

Na ulicy słyszał (…) — w tłumaczeniu brak następnego fragmentu zdania: eine ungewöhnliche Bewegung: nadzwyczajny ruch. [przypis edytorski]

na umysł (daw.) — naumyślnie, z rozmysłem. [przypis edytorski]

na urzędziech — dziś popr. forma Msc.lm: na urzędach. [przypis edytorski]

na urzędziech — dziś popr.: na urzędach. [przypis edytorski]

na ustęp — na bok, na zewnątrz (sali); tu: na przerwę. [przypis edytorski]

na ustęp — tu w znaczeniu polecenia: proszę opuścić salę. [przypis edytorski]

na ustęp — w niektórych innych wydaniach: na ustąp. [przypis edytorski]

na uściech (daw.) — dziś popr. forma: na ustach. [przypis edytorski]

na uściech — daw. forma Msc. lm; dziś: na ustach. [przypis edytorski]

na uściech (starop.) — na ustach. [przypis edytorski]

na uściech (starop.) — na ustach. [przypis edytorski]

na w[u]ede (gw.) — na wodę. [przypis edytorski]

na waletę — na pożegnanie; z łac. vale: żegnaj. [przypis edytorski]

na waletę — tu: na pożegnanie, na koniec. [przypis edytorski]

na wargi — dziś popr.: na wargach, ustach. [przypis edytorski]

na wciąż (reg.) — na oścież. [przypis edytorski]

na wejźreniu (daw.) — pozornie. [przypis edytorski]

Na Wenecyą nie potrzeba patrzyć, iż tak długo, to jest 1100 lat, stoi… — mowa o kupieckiej Republice Weneckiej, istniejącej od roku 697 do 1797, kiedy została najechana przez Napoleona Bonapartego; było to najdłużej nieprzerwanie funkcjonujące państwo o ustroju republikańskim w historii. Wenecja jako miasto została założona w roku 452, stąd 1100 lat jej istnienia u Skargi. [przypis edytorski]

na wety (daw.) — na deser. [przypis edytorski]

na wewnątrz — dziś popr.: wewnątrz. [przypis edytorski]

na wezwanie drugiego króla — na czele państwa spartańskiego (Lacedemonu) stało jednocześnie dwóch dziedzicznych królów, z dwóch rodów królewskich. [przypis edytorski]

na wezyrat godzić (daw.) — zamierzać zostać wezyrem. [przypis edytorski]

na wiek wieki — dziś popr.: na wiek wieków. [przypis edytorski]

na Wielkanoc albo na Trójcę Świętą (fr. idiom. à Pâques ou à la Trinité) — na świętego Nigdy; idiomatyczne wyrażenie francuskie z ułożonej po bitwie pod Malplaquet (1709) prześmiewczej piosenki o angielskim dowódcy, księciu Marlborough, którego Francuzi uważali za poległego i wyśmiewali w niej, jak wyrusza na wojnę i ma powrócić z niej na Wielkanoc albo na dzień Trójcy Świętej. [przypis edytorski]

na wielkich łask swych zadatki — jako zadatek wielkich łask. [przypis edytorski]

na wierzchu — tu: na przedzie. [przypis edytorski]

Na wiki wikiw (ukr.) — Na wieki wieków. [przypis edytorski]

na Wilnie — tj. na zamku wileńskim. [przypis edytorski]

Na władze Ducha zabójcy, strachem podniesione, uderzyła moc Boża — w tym miejscu na marginesie poniższego wywodu znajduje się adnotacja: „Widzenie Boga Mojżeszowe”. [przypis edytorski]

na wnątrzu — dziś: wewnątrz. [przypis edytorski]

na wnątrzu (gw.) — w środku, w brzuchu. [przypis edytorski]

na wodach — w uzdrowisku; mówiono również: u wód. [przypis edytorski]

na wojnie w Kaplandzie — podczas jednej z wojen kolonialnych toczonych przez Wielką Brytanię przeciw wcześniejszym, holenderskim kolonizatorom w Afryce Płd.; Kapland to używana w XIX w. nazwa Kolonii Przylądkowej (Cape Colony) ze stolicą w Kapsztadzie, usytuowanej w okolicach Przylądka Dobrej Nadziei (dziś: część Republiki Południowej Afryki). [przypis edytorski]

na wolą (daw.) — na wolność [przypis edytorski]

na wolej (starop.) — na wolności, na swobodzie (być). [przypis edytorski]

na wolę — na wolność. [przypis edytorski]

na woli — tu żarg.: na wolności. [przypis edytorski]

na wschodach — dziś popr.: na schodach. [przypis edytorski]

na wsi — utwór występuje równiez w tomie poetyckim Józefa Czechowicza Dzień jak codzień. [przypis edytorski]

na wsi — utwór występuje równiez w tomie poetyckim Józefa Czechowicza Kamień. [przypis edytorski]

na wskos — dziś popr.: na skos. [przypis edytorski]

na wskroś chrześcijaninem był Kant nie tylko w swojej etyce, lecz i w swojej teorii poznania — fragment odsyła do poglądów Nietzschego, który twierdził, że choć pozornie Kant odszedł od chrześcijańskiej perspektywy, zbudował swój system filozoficzny tak, by zgadzał się z chrześcijańskimi wartościami, sam zatem był ukrytym chrześcijaninem. Stwierdzenie to miało wydźwięk bardzo negatywny, ponieważ Nietzsche uważał wartości chrześcijańskie (współczucie, miłosierdzie, wybaczenie itd.) za słabość, której poddają się ci, co nie są w stanie walczyć o własną indywidualność. [przypis edytorski]

na wskroś — do głębi, całkowicie. [przypis edytorski]

na wskroś — na wylot. [przypis edytorski]