Przypisy

gędźba (daw.) — muzyka, gra. [przypis edytorski]

gędźba (daw.) — muzyka, która towarzyszy śpiewowi lub recytacji. [przypis edytorski]

gędźba (daw.) — muzyka. [przypis edytorski]

gędźba (daw.) — muzyka towarzysząca śpiewowi lub recytacji. [przypis edytorski]

gędźba — muzyka, akompaniament do śpiewu a. opowiadania. [przypis edytorski]

gędźba — muzyka towarzysząca, akompaniament. [przypis edytorski]

gędźba (starop.) — muzyka, gra na instrumencie. [przypis edytorski]

gędźba (starop.) — muzyka, gra. [przypis edytorski]

gędźbiarz — muzykant i poeta zarazem, gęślarz; por. gędźba: muzyka towarzysząca recytacji lub śpiewowi a. daw. instrument strunowy, gęśl. [przypis edytorski]

Gély, Marc-Antoine — ojciec Louise Danton, członek Klubu Kordelierów [przypis edytorski]

Gémier, Firmin, właśc. Firmin Tonnerre (1869–1933) — aktor i reżyser. [przypis edytorski]

gêné (fr.) — skrępowany. [przypis edytorski]

Général, ce sont vos paroles? (fr.) — generale, to pańskie słowa? [przypis edytorski]

Géraldy, Paul (1885–1983) — właśc. Paul Le Fèvre; fr. poeta i dramaturg; sławę przyniósł mu tom sentymentalnych liryków miłosnych Toi et moi wyd. w 1913 r.; pisał także psychologiczne sztuki teatralne. [przypis edytorski]

Géraldy, Paul, właśc. Paul Le Fèvre (1885–1983) — fr. pisarz, poeta i dramaturg, autor zbiorów poezji: m.in. debiutanckiego Les petites âmes (1908), tomu liryków miłosnych Toi et moi (1913, wyd. w pol. tłum. Róży Czekańskiej-Heymanowej 1926), sztuk teatralnych reprezentujących gatunek psychologicznej komedii mieszczańskiej, a także powieści i wspomnień; jego styl poetycki i pisarski cechowała subtelność i prostota. [przypis edytorski]

Gérard, Étienne Maurice (1773–1852) — francuski wojskowy i polityk, generał wojen napoleońskich; marszałek Francji (od 1830). [przypis edytorski]

Gęsi Cypel — ang. Goose Point, przylądek na amerykańskiej wyspie Fire Island, w stanie Nowy Jork. [przypis edytorski]

gęsi (…) siodłate — o upierzeniu niejednolitym, innym na skrzydłach, a innym na grzbiecie. [przypis edytorski]

gęsie — dziś popr. B.lp: gęsi. [przypis edytorski]

gęsiego iść — iść rzędem, jedna za drugą. [przypis edytorski]

gęsiego — tu: jedna za drugą. [przypis edytorski]

gésiers (fr.) — żołądki (ptaków). [przypis edytorski]

gęsta jak wody tego morza, o którym mówią, że jest martwe — Morze Martwe, słone jezioro bezodpływowe na pograniczu Izraela i Jordanii, słynie z bardzo dużego zasolenia wód, co powoduje, że nie ma w nim ryb ani roślinności, stąd nazwa. [przypis edytorski]

gęste mają miny (daw. przen.) — są pewni siebie lub takich udają. [przypis edytorski]

gęste — tu: liczne. [przypis edytorski]

gęstemi między gałęziami (starop.) — szyk przestawny; inaczej: między gęstymi gałęziami. [przypis edytorski]

gęstemi sploty — dziś popr. forma N. lm: gęstymi splotami. [przypis edytorski]

gęstniejszy — dziś popr. formy stopnia wyższego przymiotnika gęsty: gęstszy a. gęściejszy. [przypis edytorski]

gęsto jędzą — często dokuczają, nękają. Proponowana była także poprawka, w myśl której powinno tu widnieć słowo „jedzą”. [przypis edytorski]

gęstwinia — dziś popr.: gęstwina. [przypis edytorski]

gęsty kamień (…) ciskała (starop.) — gęsto ciskała kamieniami. [przypis edytorski]

gęstymi pułki — dziś: gęstymi pułkami (popr. forma N.lm); tu: forma skrócona dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski]

gęstymi włosy — dziś popr. N.lm: (…) włosami. [przypis edytorski]

gęszcz — dziś: gąszcz a. gęstwina. [przypis edytorski]

gęszcz — dziś: gęstwina. [przypis edytorski]

gęś chińska a. łabędzionosa, Anser cygnoides (biol.) — gatunek gęsi zamieszkujący płn. Chiny, Mongolię i wsch. Rosję, od którego pochodzi azjatycka forma gęsi domowej (Anser cygnoides domesticus). [przypis edytorski]

gęś pospolita — tu: gęś gęgawa (Anser anser) lub jej udomowiona forma: europejska gęś domowa (Anser anser domesticus). [przypis edytorski]

gęś winczesterska — eufemizm oznaczający chorobę weneryczną; domy publiczne w Southwark podlegały jurysdykcji biskupa Winchesteru. [przypis edytorski]

gęś z czarnym sosem — gęś w sosie śliwkowym podana konkurentowi oznaczała odrzucenie oświadczyn; kiedy indziej taki sygnał stanowiła zupa, tzw. czarna polewka. [przypis edytorski]

gęściejszy — dziś raczej: gęstszy. [przypis edytorski]

gęśl a. gęśle — ludowy instrument smyczkowy. [przypis edytorski]

gęśl — słowiański instrument strunowy. [przypis edytorski]

gęśla a. gęśle — ludowy instrument strunowy, smyczkowy. [przypis edytorski]

gęśla a. gęśle (muz.) — ludowy instrument smyczkowy, podobny do skrzypiec. [przypis edytorski]

gęślarz — grający na gęślach, tj. instrumencie strunowym używanym w Słowiańszczyźnie (po białorusku: husli). [przypis edytorski]

gęślarz — muzyk grający na gęślach; gęśle: archaiczny instrument smyczkowy. [przypis edytorski]

gęślarz — muzyk grający na gęślach, prymitywnym ludowym instrumencie smyczkowym, podobnym do skrzypiec. [przypis edytorski]

gęśle — daw. ludowy instrument smyczkowy; rodzaj skrzypiec. [przypis edytorski]

gęśle — dawny instrument smyczkowy, używany wśród ludów słowiańskich i na Bliskim Wschodzie. [przypis edytorski]

gęśle (muz.) — ludowy instrument smyczkowy, podobny do skrzypiec. [przypis edytorski]

gęśliczkowy — od: gęśliczki, gęśle (tradycyjny ludowy instrument muzyczny). [przypis edytorski]

gęśliki — zdr. od: gęśle: archaiczny instrument smyczkowy. [przypis edytorski]

gęśliki — zdrobn. od: gęśle; archaiczny instrument smyczkowy. [przypis edytorski]

GG — Generalna Gubernia; ziemie niewłączone do III Rzeszy, okupowane przez hitlerowskie Niemcy. [przypis edytorski]

GG — Generalne Gubernatorstwo a. Generalna Gubernia; nazwa administracyjna terytorium okupowanych, ale nieprzyłączonych do III Rzeszy ziem polskich w latach 1939–1945. [przypis edytorski]

ghazi (ar.) — tytuł nadawany w islamie wojownikom i wodzom. [przypis edytorski]

Gheberowie (daw.; z pers. ghebr': niewierny) — Parsowie, grupa religijna, uważana czasem za etniczno-religijną, wywodząca się od wyznających zaratusztrianizm staroż. Persów, którzy w ucieczce przed muzułmańskimi prześladowaniami w VIII–X w. osiedlili się w Indiach. [przypis edytorski]

Gherardesca, Ugolino della (ok. 1214–1289) i Ubaldini, Ruggieri degli (zm. 1295) — bohaterowie poematu Dantego, a zarazem postacie autentyczne; w dziesiątym kręgu Piekła (przeznaczonym dla zdrajców) Ugolino mści się na Ruggierim, który tamtego kazał zamknąć we wieży i zagłodzić na śmierć. [przypis edytorski]

ghetto (wł.) — dziś popr.: getto, dzielnica żydowska. [przypis edytorski]

gia-é premè! (wł.) — popchnij, rusz się! [przypis edytorski]

Gia vegio che tu sarai banditu — Widzę, że będziesz rozbójnikiem. [przypis edytorski]

giallo antico (wł.) — żółty marmur numidyjski, ceniony przez elity starożytnego Rzymu, sprowadzany z ob. Tunezji; użyty m.in. do budowy rzymskiego Panteonu. [przypis edytorski]

Giambattista Cibo (1432–1492) — kardynał włoski, jako papież (od 1484) przybrał imię Innocenty VIII (łac. innocentius: niewinny, prawy, nieposzlakowany). [przypis edytorski]

Giannone, Pietro (1676–1748) — włoski historyk i prawnik doby oświecenia; zwolennik rozdzielenia Kościoła od państwa, ekskomunikowany i uwięziony. [przypis edytorski]

giardinetto (wł.) — ogród. [przypis edytorski]

giardino Giusti — ogrody Giusti, renesansowy ogród założony pod koniec XV w. [przypis edytorski]

giaur (daw.) — pogardliwe określenie nadawane przez muzułmanów innowiercom, zwłaszcza chrześcijanom; niewierny. [przypis edytorski]

giaur — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski]

giaur — niewierny, nie muzułmanin. [przypis edytorski]

giaur — określenie innowiercy u wyznawców islamu. [przypis edytorski]

giaur — tak pogard. nazywali innowierców muzułmanie. [przypis edytorski]

giaur (tur. gawr, giaur) — niewierny, barbarzyńca; pogardliwe określenie nadawane przez wyznawców islamu innowiercom, zwł. chrześcijanom. [przypis edytorski]

giaur (tur.) — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski]

giaur (z pers. gaur: wyznawca zoroastryzmu, czciciel ognia) — pogardliwe określenie nadawane przez muzułmanów innowiercom, zwł. chrześcijanom; niewierny. [przypis edytorski]

giaur (z tur., pogard.) — innowierca, chrześcijanin. [przypis edytorski]

Già la luna è in mezzo al mare (wł.) — Księżyc już na środku morza, pierwszy wers taranteli La Danza, napisanej przez Gioacchina Rossiniego (1792–1868) w 1835 roku. [przypis edytorski]

giąć parole — tu: grać w karty na pieniądze; zagiąć parol odnosi się do sytuacji w grze, kiedy postawiono na jakąś kartę, a ta wygrała, wówczas stawiając na nią po raz drugi i podwajając stawkę, zaginano róg tej karty. [przypis edytorski]

Gib Brut, gib Szpek, gib Haber (z niem.) — daj chleba, daj słoniny, daj owsa. [przypis edytorski]

Gib deine Hand, du schön und zart Gebild! (niem.) — Daj mi swą dłoń, piękna i delikatna postaci. [przypis edytorski]

Gib her (niem.) — daj mi to. [przypis edytorski]

Gibbon, Edward (1737–1794) — angielski historyk, pisarz i polityk; jego najsłynniejsze dzieło to sześciotomowa historia Rzymu zatytułowana Zmierzch Cesarstwa Rzymskiego. [przypis edytorski]

Gibbon, Edward (1737–1794)— wybitny bryt. historyk oświeceniowy, autor sześciotomowej monografii Zmierzch i upadek Cesarstwa Rzymskiego (1776–1788). [przypis edytorski]

Gibbona połknął i Rousseau, Bichat, Herdera i Chamforta, Manzoni, panią Staël, Tisseau, (…) Bayle'a, (…) Fontenelle'a — Edward Gibbon (1737–1794): wybitny bryt. historyk oświeceniowy, autor sześciotomowej monografii Zmierzch i upadek Cesarstwa Rzymskiego (1776–1788); Marie François Xavier Bichat (1771–1802): fr. anatom i fizjolog; Johann Gottfried von Herder (1744–1803): niem. historyk kultury i myśliciel, autor dzieła Głosy ludów w pieśniach; Nicolas Sébastien Roch de Chamfort (1741–1794): fr. pisarz, aforysta, autor książek Maksymy i myśli oraz Charaktery i anegdoty; Alessandro Manzoni (1785–1873): czołowy wł. pisarz epoki romantyzmu; Madame de Staël, właśc. Anne-Louise Germaine Necker (1766–1817): fr. pisarka i publicystka; Samuel Auguste Tisseau (1728–1797): szwajcarski lekarz, popularyzator wiedzy medycznej; Pierre Bayle (1647–1706): fr. filozof, historyk i publicysta, jeden z prekursorów oświeceniowych idei społecznych, autor Słownika historycznego i krytycznego; Bernard le Bovier de Fontenelle (1657–1757): fr. filozof, religioznawca, pisarz i poeta. [przypis edytorski]

gibborim (hebr.) — bohaterowie; mocarni. [przypis edytorski]

gibelini — stronnicy władzy cesarskiej we Włoszech, ich nazwa pochodzi od wirtemberskiego miasta Waiblingen, a zarazem zawołania bojowego Hohenstaufów; gibelini byli przeciwnikami stronnictwa gwelfów (od nazwiska popieranych przez nich książąt bawarskich Welfów współpracujących z Państwem Kościelnym); gwelfowie i gibelini stanowili rywalizujące ze sobą stronnictwa polit. we Włoszech w XII i XIII w., w okresie zmagań cesarza Fryderyka II z papiestwem; gwelfowie byli związani gł. z mieszczaństwem, zaś gibelini reprezentowali interesy feudalnego rycerstwa i popierali niezależność Cesarstwa Rzymskiego; niektóre włoskie miasta do dziś mają w herbie znak przynależności do jednego ze stronnictw: czarnego cesarskiego orła (jedno- lub dwugłowego; wł. Capo dell'Imperio: głowa Imperium) gibelinów w złotym polu albo trzy złote lilie gwelfów w błękitnym polu (niekiedy pod czerwonym kołnierzem turniejowym). [przypis edytorski]

gibelini — stronnicy władzy cesarskiej we Włoszech, przeciwnicy stronnictwa gwelfów. [przypis edytorski]

Gibeon — miasto kanaanejskie w pobliżu obecnej Jerozolimy, kilkukrotnie wspomniane w Biblii. [przypis edytorski]

Gibeon — starożytne miasto w kraju Kanaan, na północ od Jerozolimy, zdobyte przez Jozuego (Joz 10,1–15). [przypis edytorski]

gibki — zwinny, sprężysty. [przypis edytorski]

gibkimi strzały — dziś popr. forma N.lm: (…) strzałami. [przypis edytorski]

gibnąć się (pot.) — kiwnąć się. [przypis edytorski]

Gibraltar — przylądek na południowym krańcu Płw. Iberyjskiego, z górującą nad otoczeniem wapienną Skałą Gibraltarską, wznoszącą się na 426 m n.p.m. Ufortyfikowany Gibraltar od wieków zapewniał kontrolę nad Cieśniną Gibraltarską, łączącą M. Śródziemne z Atlantykiem i oddzielającą Afrykę od Europy. Od 1713 Gibraltar stanowi terytorium zamorskie Wlk. Brytanii i od tamtej pory pomimo prób nigdy nie został zdobyty. [przypis edytorski]

Gibraltar — przylądek na południowym krańcu Płw. Iberyjskiego, z górującą nad otoczeniem wapienną Skałą Gibraltarską. Ufortyfikowany Gibraltar od wieków zapewniał kontrolę nad Cieśniną Gibraltarską, łączącą M. Śródziemne z Atlantykiem i oddzielającą Afrykę od Europy. Od 1713 Gibraltar stanowi terytorium zamorskie Wlk. Brytanii i od tamtej pory pomimo prób nigdy nie został zdobyty. [przypis edytorski]

Gibraltar — przylądek na południowym krańcu Płw. Iberyjskiego, z górującą nad otoczeniem wapienną Skałą Gibraltarską, zapewniający kontrolę nad Cieśniną Gibraltarską, łączącą M. Śródziemne z Atlantykiem i oddzielającą Afrykę od Europy; od 1713 terytorium zamorskie Wlk. Brytanii. [przypis edytorski]

Gibraltar — przylądek na południowym krańcu Półwyspu Iberyjskiego. [przypis edytorski]

Gibraltar — tu: miasto w Wenezueli, na płd. brzegu jeziora Maracaibo; zał. w 1592 jako gł. port miasta Mérida, nazwane San Antonio de Gibraltar, na cześć europejskiego Gibraltaru, wówczas należącego do Hiszpanii. [przypis edytorski]

Gibson, Charles Dana (1867–1944) — amerykański rysownik, znany ze stworzenia modnego ideału urody kobiecej z przełomu XIX i XX w., zwanego Gibson Girl (dziewczyna Gibsona). [przypis edytorski]

Gichon — dokładna identyfikacja jest niepewna, wedle niektórych opinii jest to Nil, zob. Józef Flawiusz Antiquitates Iudaicae (Dawne dzieje Izraela) 1:1:3. [przypis edytorski]

Gichtrische Empfindungen — Krämpfe. [przypis edytorski]

Gide, André (1869–1951) — fr. powieściopisarz, laureat Nagrody Nobla w roku 1947. [przypis edytorski]