Przypisy

Dzień p. Esika w Ostendzie — w wydaniu źródłowym podano melodię w zapisie nutowym. Tadeusz Boy-Żeleński pisze: Melodie zamieszczone w tym zbiorku zaczerpnięte są bądź z naszych popularnych, bądź też z paryskich motywów. [przypis edytorski]

dzień Panny Marii Gromnicznej — obchodzone 2 lutego katolickie święto, podczas którego wierni przynoszą do kościoła świece do pobłogosławienia, zwane gromnicami. [przypis edytorski]

dzień Pańskich Narodzin — chrześcijańskie święto Bożego Narodzenia, przypadające 25 grudnia. [przypis edytorski]

dzień po Janie — tj. 25 czerwca, nazajutrz po dniu św. Jana Chrzciciela, charakterystycznym ze względy na ludowe obchody nocy świętojańskiej (z 23 na 24 czerwca). [przypis edytorski]

dzień przed Oczyszczeniem N. Marii Panny — 1 lutego. [przypis edytorski]

dzień Rozesłania Apostołów — 15 lipca. [przypis edytorski]

dzień sybirski — tu: dzień polarny. [przypis edytorski]

dzień śródletni (ang. Midsummer) — uroczyście obchodzone święto przypadające na dzień równonocy, tj. 20, 21 lub 22 czerwca na półkuli północnej, obchodzone jednak także tradycyjnie nocą z 23 na 24 czerwca; schrystianizowane jako wigilia Świętego Jana, czyli noc świętojańska. [przypis edytorski]

dzień św. Jana — obchodzone 24 czerwca święto katolickie ku czci biblijnego pustelnika, św. Jana Chrzciciela; ustanowione jako próba zasymilowania przez chrześcijaństwo tradycyjnych przedchrześcijańskich obrzędów związanych z letnim przesileniem słońca, zwanych sobótką; ich częścią było palenie wielkich ognisk, również nazywanych sobótką. [przypis edytorski]

dzień św. Marcina — obchodzone 11 listopada święto katolickie ku czci Marcina z Tours; w regionach winiarskich Europy tradycyjną częścią obchodów jest picie młodego wina. [przypis edytorski]

dzień św. Michała Archanioła — święto katolickie obchodzone 29 września, tradycyjnie związane na wsi z zakończeniem prac polowych. [przypis edytorski]

dzień św. Olafa — święto katolickie i prawosławne obchodzone 29 lipca, na pamiątkę śmierci Olafa II Haraldssona, króla Norwegii, który zaprowadził w kraju chrześcijaństwo. [przypis edytorski]

dzień św. Szczepana — święto katolickie obchodzone 26 grudnia. [przypis edytorski]

dzień św. Wawrzyńca męczennika — 10 sierpnia; tu: bitwa z Pomorzanami w 1109 r. pod Nakłem. [przypis edytorski]

dzień świętego Jana — 24 czerwca. [przypis edytorski]

dzień świętego Jana — 24 czerwca. [przypis edytorski]

dzień świętego Ludwika — 25 sierpnia. [przypis edytorski]

dzień świętego Michała — 29 września; w luterańskim i anglikańskim kalendarzu liturgicznym w dniu tym obchodzone jest święto Michała Archanioła, tradycyjne od średniowiecza obchody tego święta w Wielkiej Brytanii i Irlandii zwane są Michaelmas, do XVIII wieku uroczystość 29 września była świętem nakazanym, poprzedzonym trzydniowym postem. [przypis edytorski]

dzień świętego Michała Archanioła — święto chrześcijańskie w zachodniochrześcijańskich kalendarzach liturgicznych przypadające 29 września; obchodzone od V w., w średniowieczu stanowiło jedno ze świąt nakazanych. [przypis edytorski]

dzień świętego Piotra i Pawła — jedno ze świąt w kościele katolickim, obchodzone 29 czerwca na cześć świętego Piotra (ok. 33–64/67), apostoła i pierwszego biskupa Rzymu, oraz świętego Pawła (ok. 5/10–64/67), apostoła i męczennika za wiarę. [przypis edytorski]

dzień Świętego Piotra — w Rzymie obchodzono wtedy dwa święta związane ze św. Piotrem: pamiątkę objęcia przez niego tronu papieskiego (18 stycznia) i uroczystość św. Piotra i Pawła (29 czerwca) na cześć ich męczeństwa. [przypis edytorski]

dzień Trzech Króli — potoczna nazwa katolickiego święta obchodzonego 6 stycznia, w związku z opowieścią z Ewangelii wg Mateusza, wg której magowie, czyli uczeni kapłani ze Wschodu (w późniejszej tradycji: królowie) przybyli do Betlejem, aby złożyć hołd i przekazać dary nowo narodzonemu Jezusowi; oficjalnie: święto Objawienia Pańskiego. [przypis edytorski]

dzień umarłych boży — w Attyce i Jonii odwiedzano groby zmarłych i składano im ofiary podczas wiosennego święta Antesteriów. [przypis edytorski]

dzień uroczysty Wniebowzięcia Bożej Rodzicy — 15 sierpnia. [przypis edytorski]

dzień Wniebowstąpienia Najświętszej Panny Marii — święto obchodzone w kościele katolickim 15 sierpnia. [przypis edytorski]

dzień Wniebowzięcia Najświętszej Panny — święto katolickie obchodzone 15 sierpnia. [przypis edytorski]

dzień Wojciechowy, przy końcu kwietnia — 23 kwietnia kościół katolicki obchodzi wspomnienie Jerzego i Wojciecha. [przypis edytorski]

dzień Wszystkich Świętych — obchodzone 1 listopada katolickie święto ku czci wszystkich zbawionych, treściowo połączone z przypadającym następnego dnia świętem zmarłych (Zaduszki). [przypis edytorski]

Dzień Zaduszny — święto zmarłych, obchodzone w kościele chrześcijańskim począwszy od X w. dnia 2 listopada, dzień po święcie Wszystkich Świętych. [przypis edytorski]

dzieńszczyk (z ros.) — ordynans. [przypis edytorski]

dziergać (daw.) — robić na drutach, szydełkiem lub haftować. [przypis edytorski]

dziergana czarno — tu: z wzorem wyhaftowanym czarną nitką. [przypis edytorski]

dzierlatka (daw.) — młoda, wesoła kobieta. [przypis edytorski]

dzierlatka — gatunek skowronka. [przypis edytorski]

dzierlatka — tu: gatunek skowronka. [przypis edytorski]

Dzierzanowski — własc. Michał Dzierżanowski herbu Grzymała (1725–1808), awanturnik, przez jakiś czas miał przebywać na służbie fr. gubernatora Indii, podobno został też samozwańczym królem Madagaskaru (jak nieco później Maurycy Beniowski), po powrocie członek konfederacji barskiej, dowodził nieudaną próbą opanowania Krakowa, skazany przez konfederatów na banicję. [przypis edytorski]

dzierzgany (daw.) — haftowany. [przypis edytorski]

dzierżać (daw.) — dzierżyć, trzymać. [przypis edytorski]

dzierżak — dłuższa część cepa trzymana w ręku przy młóceniu. [przypis edytorski]

dzierżak — rodzaj długiego kija. [przypis edytorski]

dzierżawiec — dziś popr. forma D.lm: dzierżawców. [przypis edytorski]

Dzierżawin — Gawriła Romanowicz Dierżawin (1743–1816), poeta rosyjski, przedstawiciel klasycyzmu, autor poematu Boh (Bóg). [przypis edytorski]

dzierżawne — opłata za dzierżawę; czynsz, podatek płacony z tytułu dzierżawy ziemi. [przypis edytorski]

dzierżeć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

dzierży arendą (daw.) — dzierżawi majątek ziemski, młyn lub karczmę. [przypis edytorski]

dzierży (ros.) — trzymaj. [przypis edytorski]

dzierżyć coś o sobie (starop.) — utrzymywać coś o sobie; głosić coś na swój temat. [przypis edytorski]

dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

dzierżyć (daw.) — trzymać; tu: dotrzymywać słowa. [przypis edytorski]

dzierżyć (daw.) — trzymać, tu: posiadać. [przypis edytorski]

dzierżyć (daw.) — trzymać, tu: posiadać. [przypis edytorski]

dzierżyć się (starop.) — trzymać się. [przypis edytorski]

dzierżyć się — trzymać się. [przypis edytorski]

dzierżyć — trzymać, mieć; dzierżały miejsce: zajmowały miejsce. [przypis edytorski]

dzierżyć — trzymać. [przypis edytorski]

dzierżyć — trzymać. [przypis edytorski]

dzierżyć — trzymać; tu: posiadać, mieć. [przypis edytorski]

dzierżym — dzierżymy. [przypis edytorski]

Dzierżyński, Feliks (1877–1926) — polski i radziecki rewolucjonista i polityk; współzałożyciel SDKPiL, brał udział w rewolucji 1905 roku w Królestwie Polskim, kilkakrotnie aresztowany przez służby carskie, dwukrotnie zesłany na Syberię; po rewolucji październikowej organizator i kierownik radzieckich służb bezpieczeństwa (Czeka i GPU). [przypis edytorski]

dziesiąci (starop. forma) — dziesięciu. [przypis edytorski]

dziesiąta część efy mąki — słowo efa dodane tu przez Cylkowa, nie występuje w oryginale, ale odnosi się do tego komentarz Rasziego: była to „dziesiąta część efy czyli [objętość] 43 i 1/5 jajka”, Raszi do 29:40 [1]. Efa to miara objętości ciał sypkich, około 23 kg. [przypis edytorski]

dziesiątego sierpnia — 10 sierpnia 1792 r. lud paryski zdobył pałac królewski Tuileries i osadził króla Ludwika XVI wraz z rodziną w więzieniu. [przypis edytorski]

dziesiątemu zakazać, powiedzieć itp. (daw., pot.) — niejednemu, każdemu. [przypis edytorski]

Dziesiątka umundurowana staje nagle zdziwiona — ta sprawa była bardzo głośna w krakowskim getcie. [przypis edytorski]

dziesięcią okręgi — dziś popr.: dziesięcioma okręgami. [przypis edytorski]

dziesięcina a. dziesiatyna (ros. десятина) — tu: daw. miara powierzchni gruntu stosowana na obszarze zaboru rosyjskiego niewłączonych do Królestwa Kongresowego (tj. na wschód od Bugu); oznaczała kwadrat o boku długości 1/10 wiorsty (tj. 50 sążni), równy ok. 1 ha. [przypis edytorski]

dziesięcina — daw. podatek płacony na rzecz kościoła; jedna dziesiąta zbiorów lub dochodów. [przypis edytorski]

dziesięcina — daw. podatek, wynoszący 10% wartości zbiorów a. dochodów. [przypis edytorski]

dziesięcina — podatek na rzecz duchowieństwa stanowiący jedną dziesiątą dochodów a. zbiorów. [przypis edytorski]

dziesięcina — podatek religijny wynoszący jedną dziesiątą dochodów (zbiorów), pobierany przez duchowieństwo od chłopów (najczęściej w naturze). [przypis edytorski]

dziesięcina — podatek w naturze, 1/10 plonów oddawana na rzecz kościoła. [przypis edytorski]

dziesięcina — podatek w naturze, dziesiąta część plonów, oddawana Kościołowi. [przypis edytorski]

dziesięcina — podatek w naturze na rzecz Kościoła, w ramach którego oddawano 1/10 plonów. [przypis edytorski]

dziesięcina — podatek w naturze płacony na rzecz kościoła w postaci 1/10 zebranych plonów. [przypis edytorski]

dziesięcina — podatek w wysokości 1/10 zbiorów pobierany przez kościół od chłopów. [przypis edytorski]

dziesięcina — podatek w wysokości dziesiątej części zbiorów lub dochodów, płacony dawniej na rzecz Kościoła. [przypis edytorski]

dziesięcina — tu: 1500 akrów. [przypis edytorski]

dziesięcina — tu: dawna rosyjska miara powierzchni gruntu, równa ok. 1,1 ha. [przypis edytorski]

dziesięcina — tu: ros. miara powierzchni ziemi równa 1,09 ha. [przypis edytorski]

dziesięcinny — tj. składany w ramach podatku kościelnego na wsi, tj. dziesięciny, stanowiącego dziesiątą część zbiorów. [przypis edytorski]

dziesięcio palcami — dziś: dziesięcioma palcami. [przypis edytorski]

dziesięcioletnie klęski — wojna trojańska trwała dziesięć lat. [przypis edytorski]

dziesięciornasób — dziś: dziesięciokrotnie; por. dwójnasób. [przypis edytorski]

dziesięciosążniowy — mierzący dziesięć sążni; sążeń: miara długości wynosząca ok. 1,7–2 m. [przypis edytorski]

dziesięciu — czemu powiedziane jest, że „dziesięciu”? «Czyż nie jest [dalej] napisane, że [Jakub] nie wysłał [z nimi] Binjamina? To sugeruje, że w braterskich uczuciach [do Josefa] byli podzieleni na dziesięciu, ponieważ miłość i nienawiść nie była u nich wszystkich jednakowa. Ale odnośnie do nabywania zboża wszyscy byli jednomyślni», zob. Raszi do 42:3. [przypis edytorski]

dziesięciu lat — jeśli żona spędziła z mężem dziesięć lat i nie urodziła mu dzieci, powinien poślubić następną żonę, zob. Raszi do 16:3. [przypis edytorski]

dziesięciu — «O mniejszą ilość już nie prosił, pomyślał sobie: w pokoleniu potopu było ośmiu [sprawiedliwych]: Noach, jego synowie i ich żony, a nie zdołali uratować swojego pokolenia, zaś o dziewięciu w połączeniu z Bogiem [do liczby dziesięciu] już prosił i nie udało się», zob. Raszi do 18:32. [przypis edytorski]

dziesięciu stopni ponad zero — czyli ok. 12,5 st. Celsjusza. [przypis edytorski]

Dziesięć a dwa — dziś raczej „dziesięć i dwa”. [przypis edytorski]

dziesięć dni szybko miną — dziś popr.: dziesięć dni szybko minie. [przypis edytorski]

dziesięć mil [angielskich] — ok. 16 km. [przypis edytorski]

dziesięć minut czasu — błąd logiczny: pleonazm. [przypis edytorski]

dziesięć Murzynów — dziś popr. forma: dziesięciu Murzynów a. dziesięcioro Murzynów. Pierwsza z tych form jest właściwa, jeśli grupa składała się z samych chłopców, druga, mająca zastosowanie do grupy dziewczynek i chłopców, wydaje się bardziej prawdopodobna, ponieważ autor chciał przekonać czytelników, że „dzikie” dziewczynki są równie sprawne i waleczne jak chłopcy. [przypis edytorski]

dziesięć od sta (daw.) — dziesięć procent. [przypis edytorski]

dziesięć od sta — dziesięć procent. [przypis edytorski]

dziesięć temu wydołają (starop.) — dziś: dziesięciu temu podoła. [przypis edytorski]

dziesięćkroć — dziś popr.: dziesięciokrotnie. [przypis edytorski]

dziesiętnik — dowódca dziesięciu żołnierzy; tu: niższy funkcjonariusz policji lub milicji. [przypis edytorski]

Dzieś (gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

dzieucha (gw.) — dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]