Aby móc stabilnie działać w 2026 roku, potrzebujemy Twojego wsparcia!
dowiedz się więcej
Przypisy
Pierwsza litera: wszystkie | 0-9 | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z
Według typu: wszystkie | przypisy autorskie | przypisy redaktorów Wolnych Lektur | przypisy źródła | przypisy tłumacza | przypisy tradycyjne
Według kwalifikatora: wszystkie | anatomiczne | angielski, angielskie | arabski | architektura | astronomia | austriacki | białoruski | biologia, biologiczny | bez liczby pojedynczej | botanika | celtycki | chemiczny | chiński | czasownik | czeski | dopełniacz | dawne | drukarstwo, drukowany | dziecięcy | ekonomiczny | filozoficzny | fizyka | francuski | frazeologia, frazeologiczny | geografia, geograficzny | geologia | grecki | gwara, gwarowe | handel, handlowy | hebrajski | hinduski | historia, historyczny | hiszpański | holenderski | ironicznie | islandzki | japoński | język, językowy, językoznawstwo | łacina, łacińskie | literacki, literatura | liczba mnoga | matematyka | medyczne | mineralogia | mitologia | mitologia germańska | mitologia grecka | mitologia rzymska | muzyczny | nieodmienny | niemiecki | norweski | obelżywie | poetyckie | pogardliwe | polski | polityczny | portugalski | pospolity | potocznie | prawo, prawnicze | przenośnie | przestarzałe | przymiotnik | przysłowiowy | przysłówek | psychologia, psychologiczny | regionalne | religijny, religioznawstwo | rodzaj męski | rodzaj nijaki | rosyjski | rodzaj żeński | rzadki | rzeczownik | rzymski | sportowy | środowiskowy | staropolskie | starożytny | szwedzki | teatralny | techniczny | turecki | ukraiński | węgierski | włoski | wojskowy | wschodni | wulgarne | żartobliwie | zdrobnienie | żeglarskie | zoologia
Według języka: wszystkie | English | français | Deutsch | lietuvių | polski
Znaleziono 175915 przypisów.
szarszun (starop.) — gatunek pałasza, [tj. szabli]. [przypis redakcyjny]
szarszun (starop.) — gatunek szabli; [źródło:] Słownik Lindego. [przypis redakcyjny]
szarszun (starop.) — miecz. [przypis redakcyjny]
szarszun (starop.) — szabla. [przypis redakcyjny]
szarwark (daw.) — obowiązek dostarczania ludzi do prac publicznych. [przypis edytorski]
szarwark — przymusowe świadczenia w robociźnie wykonywane przez ludność wiejską dla publicznego pożytku, najczęściej przy budowie i naprawie dróg, mostów i wałów przeciwpowodziowych. [przypis edytorski]
szarwark — przymusowe świadczenia w robociźnie wykonywane przez ludność wiejską, rodzaj pańszczyzny; szarwarki służyły celom publicznym, w ramach tych prac budowano i naprawiano drogi, mosty czy wały wzdłuż brzegów zbiorników wodnych. [przypis edytorski]
szarwark — roboty pańszczyźniane w daw. Polsce przy drogach i mostach. [przypis redakcyjny]
szarwark — wspólna praca całej wsi dla publicznego pożytku, najczęściej przy budowie i naprawie dróg; gospodarze byli zobowiązani do pracy z koniem i wozem, komornicy pieszo. [przypis edytorski]
szarytka — członkini katolickiego zakonu Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo (pot. szarytki, także: wincentynki, siostry miłosierdzia) zał. przez Wincentego a Paulo i Ludwikę de Marillac w 1633 r.; celem zgromadzenia jest pomaganie chorym i słabym m.in. przez prowadzenie szpitali, pielęgnowanie chorych w ich domach oraz działalność charytatywną. Prowincja Galicyjska zakonu powstała w 1799 r., a w 1859 Dom Centralny Prowincji Galicyjskiej został przeniesiony ze Lwowa do Krakowa i zmieniła nazwę na Prowincja Krakowska, oprócz której istnieje jeszcze Prowincja Chełmińsko-Poznańska i Prowincja Warszawska zakonu. [przypis edytorski]
szarytki — katolickie zgromadzenie zakonne. [przypis edytorski]
szarza — szarość. [przypis edytorski]
szarzać (daw.) — szargać, poniewierać; tu może: szafować, ryzykować. [przypis edytorski]
szarzać — narażać, ośmieszać. [przypis redakcyjny]
szarzać się — poniewierać się. [przypis redakcyjny]
szarża — tu: zawód. [przypis redakcyjny]
szarża (z fr.) — atak w teatrze: przejaskrawienie, popis. [przypis edytorski]
szarża (z fr.) — stopień, urząd; tu: przystawstwo. [przypis redakcyjny]
szarżerunek (z fr. za pośr. niem.) — obrót, strzelanie. [przypis redakcyjny]
Szas — sześć części Miszny, Talmud. [przypis tłumacza]
szaser — strzelec w armii Księstwa Warszawskiego. [przypis edytorski]
szasery — ciemne spodnie z lampasami. [przypis edytorski]
szaserzy (z fr. chasseur: strzelec, myśliwy) — typ piechoty, a następnie lekkiej kawalerii, istniejący w armii fr. od połowy XVIII w.; oddziały strzelców konnych na wzór fr. posiadało również wojsko Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. [przypis edytorski]
szaserzy (z fr. chasseur: strzelec, myśliwy) — typ piechoty, a następnie lekkiej kawalerii, istniejący w armii francuskiej od poł. XVIII w. [przypis edytorski]
szaspot (hist. wojsk.) — jednostrzałowy karabin odtylcowy używany w armii francuskiej w 2. poł. XIX w., skonstruowany w 1866 przez A. A. Chassepota. [przypis edytorski]
szastać się — odwiedzać różne miejsca. [przypis edytorski]
szaszka (z ros.) — szabla. [przypis edytorski]
szaszłyki i azu — tubylcze potrawy z baraniny. [przypis autorski]
szaszorzy (daw.) — orli. [przypis redakcyjny]
szaszówki — może: staszówki, lekkie szable, wyrabiane w Staszowie (w Sandomierskiem). [przypis redakcyjny]
szat jedwabnych i naczyń złotych zabraniał — Dio Cassius [Historia rzymska LVII, 13]. [przypis autorski]
szata krwawa Dejaniry — Dejanira, żona Heraklesa, dowiedziawszy się o jego zdradzie, przesłała mu szatę przesyconą krwią centaura Nessosa, która wżarła się w ciało Heraklesa, sprawiając straszne bóle. Dejanira, zrozpaczona tym, popełniła samobójstwo. Stała się symbolem cierpienia bez nadziei ratunku. Słowacki zwracał się w Grobie Agamemnona do Polski: „Zrzuć do ostatka te płachty ohydne, / Tę Dejaniry palącą koszulę”. [przypis redakcyjny]
szata mieszana — hebr. שַׁעַטְנֵז (szaatnez): miesznka wełny i lnu. [przypis edytorski]
szata spodnia — hebr. כְּתֹנֶת (ketonet). [przypis edytorski]
Szata-Usz — dziś popr.: Chattahoochee, rzeka która łączy się z rzeką Flint i jako Apalachicola wpływa do Zat. Meksykańskiej. [przypis edytorski]
szatan i anioł śmierci, to jakby jedna i ta sama osoba — sam grzech prowadzi do śmierci. [przypis tłumacza]
szatanowi zlecone (przen.) — przeklęte. [przypis redakcyjny]
szatanu — dziś popr. forma C. lp: szatanowi. [przypis edytorski]
szatańskie milczenie — niem. höllisches Schweigen, raczej: piekielna cisza. [przypis edytorski]
szatańskież — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy szatańskie. [przypis edytorski]
Szatel Arab — dziś popr.: Szatt al-Arab, rzeka w płd. Iraku, o dł. ok. 200 km, tworzona przez połączenie wód Eufratu i Tygrysu, uchodząca do Zatoki Perskiej. [przypis edytorski]
szaterek — w języku myśliwych. [przypis edytorski]
szatna — niewolnica (służąca) opiekująca się szatami; garderobiana. [przypis edytorski]
szatny (daw.) — służący zajmujący się ubraniami. [przypis edytorski]
szatny — służący zajmujący się ubraniami. [przypis edytorski]
szatra — namiot. [przypis edytorski]
szatra (z tur.) — buda, szałas. [przypis edytorski]
szatro — [przypis edytorski]
szaty na zmianę — Josef dał im nowe ubrania «ponieważ to on doprowadził do tego, że [bracia] rozdarli swoje szaty (Ks. Rodzaju 44:13), gdy kazał umieścić swój kielich w biesadze Binjamina, a teraz byli zawstydzeni, mając podarte odzienia», zob. Chizkuni do 45:22. [przypis edytorski]
szaty na zmianę — u Cylkowa: 'przemienne szaty'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski]
szaty przetykane, do służby w świątyni — ponieważ nie ma w tym wersecie wzmianki na temat lnu, Raszi wyciąga wniosek, że nie chodzi tu o szaty kapłańskie, a o tkaniny służące do okrywania sprzętów Przybytku podczas wędrówki przez pustynię, zob. Raszi do 39:1 [1]. „Bóg przykazał, aby arkę zakrywano zasłoną (parochetem) na znak szacunku, parochet okrywano skórami techaszim [tu: »borsuczymi«], na to nakładano tkaninę całą z błękitu, logiczne więc, że błękit wyrażał uhonorowanie arki, gdy była ładna pogoda. A gdy padał deszcz usuwali [błękitne okrycie] i zakładali na [arkę] pokrycie ze skór techaszim. Na stół nakładano tkaninę z błękitu i z karmazynu, a na to okrycie ze skór techaszim, tkaniną błękitną okrywali menorę i złoty ołtarz na kadzidło, a purpurową ołtarz całopaleń i na to wszystko kładli skórę z techaszim”, Ibn Ezra do 39:1 [1]. [przypis tradycyjny]
Szaty przetykane do służby w świątyni — służyły one „do okrywania arki, stołu, świecznika i ołtarzy gdy wyruszano w [kolejny etap] wędrówki”. Raszi do 35:19 [1]. [przypis tradycyjny]
szaty przetykane — dosł. splatane. [przypis edytorski]
Szaty służbowe, do służby — Cylkow usiłował oddać obecną w oryginale grę słów: hebr. הַשְּׂרָד לְשָׁרֵת (haserad leszaret) dosłownie oznacza tkany do służby. [przypis edytorski]
szatz (niem. a jidisz) — ukochany (używa się podobnie jak polskiego „skarbie”). [przypis edytorski]
szaulis (z lit.) — członek Związku Strzelców Litewskich, organizacji paramilitarnej założonej w 1919 roku, a w czasie II wojny światowej kolaborującej z Niemcami. [przypis edytorski]
Szawe, czyli doliny królewskiej — hebr. שָׁוֵה (szawe): 'jednakowo, równo'. Midrasz wyjaśnia, że dolina została nazwana Szawe, gdyż tam «wszystkie ludy jednakowo [czyli jednomyślnie] zgodziły się, by wyznaczyć Abrama na swojego księcia i przywódcę», zob. Raszi do 14:17. [przypis edytorski]
Szawle, czemu mię prześladujesz — słowa, które miał wg. Dziejów Apostolskich usłyszeć Szaweł z ust zmartwychwstałego Jezusa podczas swej drogi do Damaszku, a które doprowadziły go do nawrócenia i z prześladowcy chrześcijan uczyniły z niego apostoła chrześcijaństwa, św. Pawła (por. Dz 9,1–20). [przypis edytorski]
Szawuot a. Szwues — święto objawienia Tory na górze Synaj, zarazem święto pierwszych zbiorów. [przypis tłumacza]
Szawuot (Szwues) — święto objawienia Tory na górze Synaj, jednocześnie święto pierwszych zbiorów. [przypis tłumacza]
Szawuot — święto objawienia przez Boga Tory Mojżeszowi na górze Synaj. Także święto pierwszych zbiorów. [przypis tłumacza]
Szawuot — święto objawienia Tory Mojżeszowi na górze Synaj, zarazem święto pierwszych zbiorów. [przypis edytorski]
Szawuot — święto objawienia Tory Mojżeszowi na górze Synaj, zarazem święto pierwszych zbiorów. [przypis tłumacza]
Szawuot — Święto Tygodni, zwane też Świętem Żniw, Pięćdziesiątnicą lub Zielonymi Świątkami. Upamiętnia dzień, w którym Żydzi otrzymali Torę na Górze Synaj. [przypis edytorski]
Szawuot — (z hebr. Tygodnie; z jid. Szwues), zw. też Świętem Tygodni, Świętem Zbiorów oraz Dniem Pierwszych Owoców. Jedno z trzech świąt pielgrzymich, obchodzone 50 dni po święcie Pesach. [przypis edytorski]
Szczakowa — miejscowość wzmiankowana od XV w., początkowo wieś królewska, w 1767 powstała tu pierwsza w Polsce kopalnia węgla kamiennego; w XIX w. niedaleko Szczakowej zbiegały się granice trzech mocarstw; dziś: jedna z dzielnic Jaworzna. [przypis edytorski]
Szczaniecka, Emilia (1804–1896) — polska działaczka społeczna, feministyczna i narodowościowa; zasłużyła się m.in. organizowaniem pomocy dla rannych w czasie powstania listopadowego (1830–1831) w Królestwie Polskim, udzielaniem schronienia potrzebującym w czasie powstania wielkopolskiego (1848), działalnością patriotyczną podczas powstania styczniowego (1863–1864). Właścicielka Pakosławia k. Nowego Tomyśla w latach 1840–1896, uczyniła swój dom ośrodkiem działań na rzecz społeczeństwa polskiego. Założycielka pierwszego w Wielkopolsce Stowarzyszenia Kobiet oraz instytucji Pomocy naukowej dla ubogich dziewcząt w Poznańskiem i Prusach Zachodnich, opiekunka Towarzystwa Pomocy Naukowej. [przypis edytorski]
szczap — dziś popr.: szczapa, kawałek odłupanego drewna. [przypis edytorski]
szczapa — szczypa, drzazga. [przypis autorski]
szczapki smolne — kawałek drewna przesiąknięty żywicą, doskonały do rozpalania ognia, ponieważ łatwo się zapala i długo płonie. [przypis edytorski]
szczapy — duży kawał drzewa przeznaczony na opał. [przypis edytorski]
Szczawnica — miasto uzdrowiskowe w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim. [przypis edytorski]
Szcze-bra-ta — dziecięce przekręcenie wyrazu szczerbata. [przypis edytorski]
szczebiece (forma starop.) — szczebioce, szczebiota. [przypis redakcyjny]
szczebiota — dziś popr.: szczebiocze. [przypis edytorski]
szczebiotka — warto zauważyć, że wyraz szczebiotać w odniesieniu do ludzi miał zwykle nacechowanie negatywne, a pozytywne w odniesieniu do śpiewu ptaków i mowy dziecinnej. [przypis redakcyjny]
szczeblować — iść po stopniach (szczeblach); wstępować po schodach. [przypis edytorski]
szczeblować — wchodzić po stopniach (szczeblach). [przypis edytorski]
szczeblowaniem wielkich rezygnacji… — Jellenta, Druid Juliusz Słowacki, Brody, 1911. [przypis autorski]
Szczeblujmy — wyraz stworzony przez Trembeckiego, a przez Mickiewicza, wielbiciela jego języka, powtórnie użyty w znaczeniu wstępowania na wyższe stopnie. [przypis redakcyjny]
szczebrzuch (daw.) — sprzęty domowe, szczególnie dawane jako wiano kobiecie wychodzącej za mąż; tu być może: ostrze oszczepu lub strzały, grot (w tym znaczeniu używa Sienkiewicz w Krzyżakach). [przypis edytorski]
szczebrzuch — słowniki podają znaczenie: wiano panny młodej. Sienkiewicz prawdop. skontaminował to ze słowem „brzeszczot”. [przypis edytorski]
szczeciasty — dziś: szczeciniasty. [przypis edytorski]
szczeciaty — dziś: szczeciniasty. [przypis edytorski]
Szczecin — miasto powiatowe w północno-zachodniej Polsce, stolica województwa zachodniopomorskiego. [przypis edytorski]
Szczecin — stolica i największe miasto województwa zachodniopomorskiego w Polsce. [przypis edytorski]
szczeć barwierska a. sukiennicza, Dipsacus sativus (biol.) — gatunek rośliny o kolczastym podłużnym kwiatostanie, który wysuszony wykorzystywano dawniej jako zgrzebła do gręplowania wełny i czesania tkanin wełnianych. [przypis edytorski]
szczeć (daw.) — szczecina. [przypis edytorski]
szczeć — sierść, szczecina. [przypis edytorski]
szczeć — szczecina. [przypis edytorski]
szczeć — szczecina, sierść, włosy. [przypis edytorski]
szczednąć (starop.) — sczeznąć, tj. umrzeć, skonać; szczedł dzień: przeminął dzień. [przypis edytorski]
Szczedrin (pseud.), właśc. Sałtykow, Michaił Jewgrafowicz (1826–1889) — rosyjski satyryk, pisarz, publicysta; autor satyrycznych utworów demaskujących stosunki społeczne w carskiej Rosji. [przypis edytorski]
szczególna — dziś: szczególne; rzecz szczególna. [przypis edytorski]
szczególna kotlinka (…) Taka jest przyroda tej okolicy — „Wpada także rzeka Belus do morza żydowskiego, około której ujścia zgromadzone piaski za pomieszaniem nitru na szkło się wypalają [tj. po domieszaniu sody szkło się z nich wypala; red. WL]” (Tacyt, Dzieje V, 7 [tu w tłum. Naruszewicza]). Wspominają o tym także Pliniusz i Strabo. Flawiusz, podobnie jak w opisie choroby Heroda, w dziedzinie obserwacji przyrodniczych stoi na poziomie gminnych wyobrażeń i przesądów. [przypis tłumacza]
szczególna kotlinka — τόπον θαύματος ἄξιον, κυκλοτερὴς μὲν γάρ ἐστιν καὶ κοῖλος. [przypis tłumacza]
szczególna (tu daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]
Szczególne — pojedyncze. [przypis redakcyjny]
szczególne upodobanie do obrazu morza, oceanu, fal (…) które zostało przez modernistów wyeksploatowane aż do zupełnego wyświechtania — satyrycy i parodyści epoki natychmiast to pochwycili. E. Leszczyński napisał Obłędny okręt, którego pierwsza strofa brzmi: „Po niezbadanej wód głębinie / samotny okręt w bezkres płynie; / posępna trudzi się załoga, / nikt nie wie, gdzie się skończy droga; / tajne się w duszach lęgną smutki, bo na pokładzie brakło wódki”. (Kabaret salonowy. Piosenki Zielonego Balonika, Kraków 1908, s. 41). [przypis autorski]
szczególnych jestestw — poszczególnych jednostek. [przypis edytorski]
