Przypisy

żerowanie — tu daw.: zbieractwo. [przypis edytorski]

żertwa (daw.) — ofiara. [przypis edytorski]

żertwa (daw.) — ofiara składana bogom. [przypis edytorski]

żertwa (daw.) — ofiara; u daw. Słowian ofiara całopalna składana na cześć bóstwa. [przypis edytorski]

żertwa (daw.) — ofiara, zwykle przez spalenie. [przypis edytorski]

żertwa — ofiara, zwykle przez spalenie. [przypis edytorski]

żertwić (daw.) — ofiarować. [przypis edytorski]

żertwiennik — miejsce składania ofiar, ołtarz. [przypis edytorski]

żertwienny (daw.) — ofiarniczy. [przypis edytorski]

żertwienny — ofiarny, należący do zwierzęcia składanego w ofierze bogom; por. żertwa: ofiara. [przypis edytorski]

żertwować — składać w ofierze. [przypis edytorski]

żerujące — tu: zbierackie. [przypis edytorski]

żeś (…) był — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że byłeś. [przypis edytorski]

żeś — dziś: że jesteś. [przypis edytorski]

żeś młody rozpustnik — forma skrócona; inaczej: że jesteś młody rozpustnik (że jesteś młodym rozpustnikiem). [przypis edytorski]

żeś mnie nie widział — inaczej: że mnie nie widziałeś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

żeś musiała — inaczej: że musiałaś (przykład konstrukcji z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

żeś (…) naznaczył — dziś raczej: że naznaczyłeś. [przypis edytorski]

żeś powinien — inaczej: że powinieneś. [przypis edytorski]

żeś tu dzisiaj bił — że się tu dzisiaj biłeś. [przypis edytorski]

żeś ty był praw (daw.) — że miałeś rację. [przypis edytorski]

Żeś Ty nie Ojcem świata, ale… — Mickiewicz, Dziady część III, Improwizacja. [przypis edytorski]

żeś uczynił łaskę — «Jeśli będzie ona z jego rodziny i będzie odpowiednia dla niego: będę wiedział, żeś uczynił łaskę mojemu panu», zob. Raszi do 24:14. [przypis edytorski]

żeś w poprzek legł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że (…) ległeś. [przypis edytorski]

żeś wzięła — «Z tej przyczyny, że Rachel nie miała dzieci, Jakub spał z nią [częściej niż z Leą], aby dać jej ukojenie na duszy», zob. Radak do 30:15. [przypis edytorski]

żeś (…) wzywał — inaczej: że wezwałeś (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

żeś (…) znalazł — inaczej: że znalazłeś (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

żeście obmierzili nas — hebr. הִבְאַשְׁתֶּם אֶת רֵיחֵנוּ (hiw-asztem et rechenu) dosł. uczyniliście naszą woń odrażającą (śmierdzącą). [przypis edytorski]

Żeście z tym (…) winowajcą (…) plamy na słońcu w swej willi odkryli — Galileusz regularnie odwiedzał willę Bandiniego na Kwirynale i przeprowadził tam część swoich obserwacji plam słonecznych. [przypis edytorski]

żeśmy palili księgi owe Twardowskiego o ich ekspedycjach napisane — Kronika wierszowana S. Twardowskiego Władysław Czwarty (1649), na skargę posłów moskiewskich, że obrażała honor Moskwy i carski, uległa częściowemu zniszczeniu; pro forma spalono z niej coś niecoś dla zaspokojenia niesłusznych żądań poselskich. Wraca jednak nieraz Potocki do tego ataku i ubolewa nad losem, co w tak poniżający sposób nagrodził trudy Twardowskiego. [przypis edytorski]

Żeśwa (gw.) — żeśmy. Zachowana dawna końcówka czasowników 1 os. l. mn. Inne realizacje np. robiliśwa — robiliśmy; por. robiliśta, żeśta — robiliście, żeście. [przypis edytorski]

żgać (daw.) — kłuć. [przypis edytorski]

żgać — dźgać, kłuć. [przypis edytorski]

żgliszcze — dziś: zgliszcze. [przypis edytorski]

żgło (daw.) — koszula śmiertelna. [przypis edytorski]

żgnąć (daw.) — dźgnąć, ukłuć. [przypis edytorski]

żgnąć — dziś: dźgnąć. [przypis edytorski]

żgnąć — dziś popr.: dźgnąć. [przypis edytorski]

żgnąć — ukłuć, ukąsić. [przypis edytorski]

żgnięcie (gw.) — dźgnięcie. [przypis edytorski]

żigolak — młody mężczyzna czerpiący korzyści materialne z dotrzymywania towarzystwa lub ze stosunków ze starszą, zamożną osobą. [przypis edytorski]

żigolo — płatny partner do tańca w lokalu rozrywkowym; młody mężczyzna czerpiący korzyści materialne z dotrzymywania towarzystwa lub ze stosunków z zamożnymi kobietami. [przypis edytorski]

żinka (ukr. жінка) — kobieta; żona. [przypis edytorski]

żinku (ukr.) — żonę. [przypis edytorski]

żleb — dolina o stromych ścianach wcinająca się w stok górski. [przypis edytorski]

żleb — podłużne, rynnowate wcięcie przecinające pionowo stok lub ścianę skalną, powstałe na skutek wietrzenia skał. [przypis edytorski]

żleb — podłużne, rynnowate zagłębienie w skale biegnące w dół stoku, powstałe wskutek erozji skalnej. [przypis edytorski]

żleb — strome wcięcie w górskim stoku. [przypis edytorski]

żłób — koryto. [przypis edytorski]

żłób — skrzynia, w której umieszcza się paszę dla koni lub bydła. [przypis edytorski]

Żmichowska, Narcyza (1819–1876) — nauczycielka, powieściopisarka i poetka publikująca pod pseudonimem Gabriella (wg daw. pisowni: Gabryella), emancypantka, twórczyni grupy tzw. entuzjastek, jedna z prekursorek polskiego feminizmu; ukończyła Instytut Guwernantek, ucząc się m.in. pod kierunkiem Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, w 1837 r. podjęła pracę jako nauczycielka domowa dzieci Władysława Zamoyskiego i w tym charakterze wyjechała w 1838 r. do Paryża, gdzie pod kierunkiem swego brata, emigranta polistopadowego podjęła gruntowne studia w Biblioteque Nationale oraz zaczęła uczęszczać na posiedzenia naukowe Akademii Francuskiej (niedostępnej wówczas dla kobiet), straciła posadę i w 1839 r. wróciła do Warszawy; publikowała w „Pielgrzymie” pod red. Eleonory Ziemięckiej i „Przeglądzie naukowym” pod red. Edwarda Dębowskiego. Była zaangażowana w nieudane, tragiczne w dalszych skutkach powstanie 1846 roku i „przedburzę” Wiosny Ludów (emisariuszka TDP, kontakty z Karolem Libeltem); za swe zaangażowanie polit. skazana na 2,5 roku więzienia, a następnie na dozór policyjny i osiedlenie w Lublinie; autorka m.in. powieści Poganka. [przypis edytorski]

Żmierzynka a. Zmierzynka, dziś Żmerynka (ukr. Жмеринка) — miasteczko na Podolu, dziś na terytorium obwodu winnickiego w centralnej części Ukrainy. [przypis edytorski]

żmiich — dziś popr. forma przymiotnikowa: żmijowych; a. forma D. lp (kogo? czego? czyje?): żmii. [przypis edytorski]

żmij — tu ogólnie: gad. [przypis edytorski]

żmija błotna — w oryg. swamp adder; fikcyjny gatunek jadowitego węża wprowadzony przez autora opowiadania: jako najjadowitszy wąż Indii miał zabijać ofiarę w ciągu dziesięciu sekund od ukąszenia; tak śmiercionośne są niewielkie (osiągające 40–50 cm długości) żmije afrykańskie z gatunku proatheris, pot. zwanego także żmiją nizinną a. żmiją błotną (lowland viper, swamp viper). [przypis edytorski]

żmija głucha z rozwidlonym ogonem — zapewne Acanthophis, rodzaj niezwykle jadowitych węży występujących w Australii. [przypis edytorski]

żmija sykliwa, Bitis arietans (biol.) — gatunek jadowitego węża występujący w Afryce i na Płw. Arabskim. [przypis edytorski]

Żmijka, właśc. Góra Wężowa — góra w Rosji, w Kraju Stawropolskim, u podnóża której leży miasto Mineralne Wody. [przypis edytorski]

żmuda — trud, mozół. [przypis edytorski]

żmuda — wysiłek. [przypis edytorski]

żmudzić (daw.) — marnować, trwonić czas. [przypis edytorski]

żmudzić (daw.) — zwlekać, marnować czas. [przypis edytorski]

żmudzin — konik żmudzki, przedstawiciel rasy koni hodowanych na Żmudzi, niewielkich, ale silnych i wytrzymałych. [przypis edytorski]

żmudzin — koń żmudzki, rasa konia domowego, hodowana na Litwie i Żmudzi, głównie do prac rolnych i do zaprzęgu. [przypis edytorski]

Żmudź — historyczna nazwa tzw. Dolnej Litwy, nizinna kraina geograficzna i region administracyjny. [przypis edytorski]

Żmudź — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

Żmudź (Žemaitija a. Žemaitėjė) — płn.-zach. część Litwy. [przypis edytorski]

Żmujdzin — dziś: Żmudzin. [przypis edytorski]

Żmujdzinka — popr.: Żmudzinka, mieszkanka Żmudzi, krainy hist. stanowiącej zachodnią część Litwy. [przypis edytorski]

żmujdzki — dziś: żmudzki; tj. należący geograficznie do Żmudzi. [przypis edytorski]

żmujdzki — żmudzki, pochodzący ze Żmudzi, płn.-zach. części Litwy. [przypis edytorski]

Żmurko, Franciszek (1859–1910) — polski malarz salonowy, znany głównie jako twórca aktów i zmysłowych portretów kobiecych. [przypis edytorski]

Żnijmy, żnijmy owies. Ale kto go zwiąże? Zwiąże go mój ukochany, Tylko gdzie go znajdę? Widziałam go wczoraj, W księżycowym blasku. Weź swojego, ja mojego, A ostatni sam zostanie — (szwedz.) Skära, skära havre, tradycyjna szwedzka piosenka do zabaw dziecięcych. [przypis edytorski]

żniw — u Cylkowa: 'sprzętu'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, 'sprzęt' kojarzy się obecnie z czym innym. [przypis edytorski]

żniwa — okres zbioru zboża. [przypis edytorski]

żniwiarka (daw.), ang.: harvest mouse (biol.) — badylarka, Micromys minutus, gatunek ssaka z rodziny myszowatych, zamieszkujący łąki, zarośla i uprawy zbożowe; w daw. systematyce Mus messorius. [przypis edytorski]

żniwiarka — tu: maszyna służąca do koszenia zboża. [przypis edytorski]

Żniwiarz, Panujący, Elektra, Zasłonięty — nazwy starożytnych przykładów paradoksów, zwodniczych rozumowań prowadzących do nieoczekiwanych lub sprzecznych wniosków. Żniwiarz: jeśli będzie żął zboże, to nie: „może będzie żął, a może nie będzie żął”, ale: będzie żął; jeśli nie będzie żął zboża, to nie: „może będzie żął, a może nie będzie żął”, ale: nie będzie żął; jednak faktycznie, z konieczności, „może będzie żął, a może nie będzie żął”. Panujący: zapewne rozumowanie znane jako tzw. argument mistrzowski, poruszające problem oceny prawdziwości zdań dotyczących przyszłości. Elektra: paradoks zwykle przedstawiany następująco: kiedy przed Elektrą postawiono jej brata, Orestesa, z głową zasłoniętą płachtą i zapytano, czy zna tego człowieka, odpowiedziała, że nie zna, a zatem Elektra nie zna tego, kogo zna. Zasłonięty: ten sam paradoks, opowiedziany w inny sposób. [przypis edytorski]

żniwo — żniwa; koszenie i zbieranie dojrzałego zboża. [przypis edytorski]

żniwy — dziś popr. forma N. lm: żniwami. [przypis edytorski]

Żochowski, Józef (1801–1851) — profesor matematyki na Uniwersytecie Warszawskim; za swoje rewolucyjne przemówienie w 1848 został skazany na śmierć; wyrok zamieniono na 10 lat katorgi. [przypis edytorski]

żokiejka — dziś: dżokejka, rodzaj sztywnej czapki, zwykle używanej do jazdy konnej. [przypis edytorski]

Żoliborz — dzielnica Warszawy. [przypis edytorski]

żołądek pana ziemi wyzwalał się z hukiem (…) świat się dowiadywał, że Cezar jest po obiedzie — w dziele Swetoniusza (Boski Klaudiusz 32) znajduje się plotka, jakoby Klaudiusz zamierzał wydać zarządzenie zezwalające na głośne puszczanie wiatrów podczas uczty, dowiedziawszy się o chorobie osoby, która się przed tym powstrzymywała. [przypis edytorski]

żołądek strusi — żołądek, którego nic nie pobudzi do wymiotów. [przypis edytorski]

Żołądkiem przecież nie mogą obchodzić żałoby Achaje — Iliada XIX 225 (Odyseusz przekonuje Achillesa, że wojownicy greccy nie mogą jednocześnie pościć z powodu śmierci Patroklosa i walczyć). [przypis edytorski]

żołądź (r.ż. a. r.m.) — tu: trefl, jeden z kolorów w grach karcianych. [przypis edytorski]

żołądź — tu: trefl, jeden z kolorów w grach karcianych. [przypis edytorski]

żołdak — daw.: żołnierz najemny pobierający żołd, czyli zapłatę za służbę wojskową (określenie neutralne); dziś: pogardl. o żołnierzu. [przypis edytorski]

żołdak (daw.) — żołnierz najemny pobierający żołd (określenie neutralne); dziś pogardl. o żołnierzu. [przypis edytorski]

żołdak (daw.) — żołnierz najemny. [przypis edytorski]

żołdak (pogard.) — żołnierz. [przypis edytorski]

żołdziech — dziś popr. forma Msc.lm: żołdach. [przypis edytorski]

żołędzi kubki — czapeczki żołędzi. [przypis edytorski]

żołnierka (daw.) — żona żołnierza. [przypis edytorski]

Żołnierz Polski Odrodzonej — żołnierz wojska II Rzeczpospolitej, postać niewystępująca pierwotnie w dramacie Rydla. [przypis edytorski]

żołnierze Cezara bardzo się obrazili, gdy Cezar, wzajemnie z nich niezadowolony, nazwał ich obywatelami, quirites — zdarzenie to opisują Swetoniusz, Appian i Kasjusz Dion, jednak reakcją żołnierzy nie było obrażenie się. Podczas nieobecności Cezara, ścigającego na Wschodzie pokonanego Pompejusza, żołnierze odesłanych do Italii legionów, nie mając żadnych wieści i wątpiąc w spełnienie obietnic otrzymania ziemi za wieloletnią służbę, podnieśli bunt. Kiedy po powrocie Cezar pojechał do ich obozu i zwrócił się do buntowników, pytając, czego oczekują, nie śmieli wspomnieć o nagrodach, domagali się więc od niego zwolnienia ze służby, licząc na to, że z powodu kampanii w Afryce nie może sobie pozwolić na rozformowanie oddziałów i będzie próbował ich przekupić. Cezar swoją odpowiedź rozpoczął, zwracając się do nich słowem „Kwiryci”, zamiast nazwać ich „żołnierzami”, dając tym samym do zrozumienia, że od tej chwili uważa ich za cywilów. Zaskoczeni legioniści natychmiast zmienili zdanie i prosili, by wolno im było dalej służyć pod jego rozkazami. [przypis edytorski]

Żołnierze więc cały ten czas jedli mięso — Grecy w tych czasach jadali stosunkowo niewiele mięsa; dla żołnierzy greckich dieta składająca się niemal wyłącznie z mięsa stanowiła ciężkie doświadczenie. [przypis edytorski]

żołnierzów — dziś popr. forma B. lm: żołnierzy. [przypis edytorski]

żołnierzów — dziś popr. forma D.lm: żołnierzy. [przypis edytorski]