Wolne Lektury potrzebują pomocy...


Potrzebujemy Twojej pomocy!

Na stałe wspiera nas 443 czytelników i czytelniczek.

Niestety, minimalną stabilność działania uzyskamy dopiero przy 1000 regularnych darczyńców. Dorzucisz się?

Tak, dorzucę się do Wolnych Lektur!
Tym razem nie pomogę, przechodzę prosto do biblioteki
Pracuj dla Wolnych Lektur

Pracuj dla Wolnych Lektur! Szukamy fundraiserek i fundraiserów >>>

x

Spis treści

    1. Bieda: 1
    2. Chciwość: 1
    3. Chłop: 1 2
    4. Duch: 1
    5. Kara: 1
    6. Koń: 1 2 3
    7. Natura: 1
    8. Pan: 1
    9. Praca: 1 2 3
    10. Tęsknota: 1
    11. Wieś: 1
    12. Wiosna: 1
    13. Wojna: 1 2 3 4
    14. Zwierzę: 1 2
    15. Żołnierz: 1

    Błędy źródła: cegły > cegieł.

    Ujednolicono zapis dialogów (kwestia po wypowiedzi postaci jest teraz zawsze zapisana małą literą).

    Władysław Stanisław ReymontOrka

    1

    PracaW imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego! — wyrzekł uroczyście chłop i przeżegnawszy się z namaszczeniem, ujął za pług. — Wio! Powoluśko a krzepko! — Smagnął batem z przyzwyczajenia.

    2

    Pług, zaprzężony w krowę i troje ludzi, werżnął się w ziemię i odwalał czarną, lśniącą skibę. Grunt był ciężki, stare koniczynisko wytarte do ostatniego ździebła[1] i ubite niby klepisko, ze chociaż pług szedł płytko, skiba kładła się ostro, nastroszona.

    3

    Starucha ledwie kształtem dająca pozór człowieczy rozbijała motyczką twarde grudy, kilka wron podskakiwało za nią, wybierając z bruzdy pędraki.

    4

    Orka szła niezmiernie ciężko i powoli, pług był stary, na kółkach, i zaprzęg lichy: w pierwszą parę ciągnęła kobieta z krową złączona wspólnym, drewnianym jarzmem, zaś na przedzie, zaprzężeni w rodzaj szorów[2], mozoliła się rosła dziewczyna z chłopakiem. Krowa była jeno[3] szkieletem, obciągniętym poszerszeniałą[4] skórą, a ludzie zaledwie cieniami. Długi uparty głód jednako wyzierał im z oczów; okryci w łachmany, wynędzniali, bosi ciągnęli jednak zgodnie bez skarg i wyrzekań, przyginając się w strasznym wysiłku do ziemi, a z taką mocą, że trzeszczały orczyki[5] i postronki.

    5

    Chłop— Choćby ta spyskać[6] ze trzy albo cztery morgi[7]! — marzył głośno chłop, ledwie się wlekący za pługiem. Baranicę[8] miał na łbie, strzępy kożucha na plecach i chore nogi okręcone w szmaty. Żyto niezgorzej ruszyło — spojrzał na zielonawe zagony pobok rozciągnięte — ziemniaków się nasadzi pod motyczkę, jęczmienia wsieje, ze ćwiartkę grochu, to się jakoś przy boskiej pomocy, przebiduje! Wio! Wio! Zachęcał pchając usilnie pług.

    6

    — I pod len trza by parę zagonów i pod kapustę! — przypomniała cicho dziewczyna.

    7

    — A nie zabrali to siemienia? — wtrąciła kobieta. — Trzymałam na siew i na tę kapkę oleju! Dobrali się kieby[9] do miodu! Próżna marnacyja wszystko i tyla!

    8

    — Na deszcz się znowu zbiera! Mówiłem ci Magduś, spuść wody ze żyta, wygniło przy bruzdach. Ani chybi że idzie deszcz! — zagadywał żonine wspominki.

    9

    Wiosna, NaturaJakoż kwietniowy poranek, chociaż się był podniósł pogodny i jasny, schmurzał się i posępniał, blade słońce przezierało z oparów niby opłatek. Szare, omglone równie roztaczały się dokoła, jak tylko było można sięgnąć okiem, jeno tu i owdzie naznaczone siwymi płachtami rozlewisk i kępami drzew. Pierwsza wiosna zaledwie tknęła ziemię: już puszczały wierzby, po łąkach żółciły się kaczeńce, na rowach otwierały oczy stokrotki, oziminy nabierały zieleni, a skowronki od świtu do nocy wyśpiewywały, ale na polach było jeszcze szaro, pusto i dziwnie smutnie. Nie było wesela w sercach ludzkich i cmentarna cichość unosiła się nad światem.

    10

    — Kto jeno żyw wychodzi na robotę! — zauważył chłop, gdy dosięgnąwszy granicy, nawrócili ku wsi. Nikt nie odpowiedział, dyszeli, przykucnąwszy na miedzy.

    11

    — I na dworskim robią! Całe cztery pary, dopiero ci parada! — szepnął z politowaniem.

    12

    — Nie frasuj się[10] o dziedzicową skórę, poradzi sobie — mruknęła kobieta. — Jeszcze chłopom nakażą mu pomagać przy orce. A jak to było we żniwa? — gniew ją przejmował.

    13

    — Było tak, juści, nie za darmo przecież, płacili…

    14

    — Co im się spodobało! A przymuszali pomagać dworom, jak za pańszczyznę. — przypominała.

    15

    — I szkoda czasu! Ciągnijta! Tomek już jęczmień bronują! — zauważył, patrząc na lewo.

    16

    Zwierzę— Podorał na zimę, to teraz sobie pan i w krowę poradzi. A nie molestowałam cię to świętymi słowami: Wojtek, orz! Koń był i czasu miałeś dosyć. Wolałeś na jarmarki jeździć i po karczmach się uradzać z łajdusami, a teraz we mnie i dzieci orzesz! Kieby[11] w bydlęta!

    17

    — Twoja prawda żono, twoja — przyznawał pokornie. — Śmierci bym się pierwej spodziewał, niźli tego, ze na wiosnę konia miał nie będę. Śmierci! — zajęczał boleśnie.

    18

    Wieś, WojnaZmierzali się ku wsi. Rozciągnęła się w poprzek pól, na łagodnym skłonie pod słońce leżała grobla sadów, z których gęsto sterczały nagie kominy, zręby spalonych chałup i rumowisk budynków. Połowa wsi leżała w gruzach. Dwór, stojący na prawo za wielkim stawem, czerniał się kupą rozbitych ścian, cegieł i połamanych dachów, zaś z ogromnego parku pozostały jeno żałosne kikuty postrzelanych drzew, jakoby pięście grożące niebu. Wojna przeciągnęła tędy i na każdym miejscu znaczyły się ślady jej nieubłaganych pazurów. Poszarpała wsie, wyłamała lasy, stratowała pola i na rodnych ziemiach pozostawiła plugawe, żółte groble okopów i nieskończone rzędy mogiłek, obsadzonych białymi drzewami krzyżów.

    19

    — Wawron orzą we dwie krowy — zagadał chłopak, przystając przy tej okazji.

    20

    — Patrz roboty, a nie cudzych ogonów — posłyszał odpowiedź wraz z poświstem bata.

    21

    Przymilkli, ciągnąc pług niestrudzenie, a uważając, jako wkrótce za nimi cała wieś wyszła na robotę i już na każdym poletku ktoś się ruchał[12]. W szarym, przemglonym powietrzu gmerali się jako te mrówki cicho, z wolna i akuratnie. Praca, BiedaKto w konia, kto w krowy, kto jeno w ludzki sprzężaj, a każden[13] orał, siał lub bronował. A byli, co tylko rydlem, jakby gołymi pazurami, darli tę świętą ziemię z ponurą zawziętością.

    22

    — Mój Boże, po inne lata sto koni wychodziło na robotę! — westchnął chłop.

    23

    — A jakie to szły śpiewania, pokrzyki, ugwary! Hej! — wspomniała cicho dziewczyna.

    24

    Chciwość, Kara— Pan Jezus wiedział, co zrobił! — zamamrotała starucha, przysiadając na skibie, gdy stanęli nabrać nieco sił i oddechu. — Tyle się rozmnożyło złego, że kara przyjść musiała! Spokornieją ścierwy, spokornieją! Wynosił się jeden nad drugiego i pysznił! W morgi jeno wierzyli, a w pełne sakwy! Za nic mieli biednego, za nic sprawiedliwego. Rozwalał się jeno po świecie, któren[14] rublami sypał! Dał wam Pan Jezus radę!

    25

    — Ale i poczciwym stała się niemała krzywda! — wtrąciła posępnie młodsza.

    26

    Orali znowu w głębokim milczeniu, chłop rozważał babczyne słowa i pilnie szukał w sumieniu, czym by się zasłużył na ukaranie, aż w końcu rzekł twardo:

    27

    Chłop, Pan, WojnaPanowie sobie wojują, a chłop w skórę bierze. — splunął i prał krowę aż zaryczała.

    28

    — Człowieku, dyć[15] to ostatnie bydlątko! — spróbowała mitygować[16] kobieta.

    29

    — Cicho! Wio ścierwy, bo gnaty poprzetrącam! — grzmiał rozsrożony.

    30

    — Tatulu, boćki przyleciały — zakrzyczał naraz chłopak, wskazując ręką. — Boćki, loboga!

    31

    Przystanęli patrząc za bocianami, krążącymi nad zburzonym dworem i parkiem.

    32

    — Kajże to se założą gniazda, kaj[17]! — westchnęła współczująco kobieta. — Biedne sieroty!

    33

    — Nawet tej suchej topoli nie darowali. Wszystko im na przeszkodzie! — wrzał głucho.

    34

    Bociany spłynęły na zalane łąki, jakiś pies gnał ku nim z radosnym naszczekiwaniem. Wszystkim zrobiło się jakoś weselej, jakby z bocianami wraz zakwitła w sercach nadzieja.

    35

    — Ciągta[18] ludzie! Józiek, nie wykręcaj łbem, bo weźmiesz batem. — upominał chłop, ale już go gniew opuszczał i sam co chwila niósł się oczami na łąki, a coś w sobie rozmawiał:

    36

    WojnaJak wracają na gniazda bociany, to wojna odlatuje! — wyrzekł z głębokim przeświadczeniem.

    37

    PracaI znowu podały się karki jarzmom, przygięły się plecy, nogi wparły się w ziemię i pociągnęli pług w głuchym milczeniu. Zmroczyło się naraz i zaczął padać drobny, uprzykrzony deszcz. Sypał obficie niby przez sito, zasuwając świat jakby rozdrganym szkliwem, przenikającym do kości chłodem i wilgocią. Wiosenna plucha zaniosła się na dobre i orka stawała się coraz cięższa i mozolniejsza, ślizgały się nogi, że raz po raz któreś ryło nosem po ziemi, brakowało już sił, jarzmo uwierało boleśnie, a postronki wrzynały się dzieciom w ramiona i piersi aż do krwi. Ciągnęli jednak bez skarg i jęków, utykając i co trochę przemieniając miejsca w uprzęgu. Chłop wyręczał wszystkich po kolei, a do prowadzenia pługa stawała żona, to córka, to chłopak. ZwierzęNiewiele to pomagało, robota szła coraz ciężej i każda nowo odwalona skiba zdała się być przemoknięta nie tyle deszczem, ile potem i krwią strasznych wysiłków. A chwilami, kiedy już brakowało oddechów, walili się na ziemię gdzie popadło i leżeli, jak pomordowane bydlęta, martwi niby kloce i zgoła już niewiedzący nawet o sobie.

    38

    Niedługo odpoczywali, bowiem nieubłagana konieczność wprzęgła ich z powrotem w jarzma, przymuszając do krwawego trudu. Straszliwe widmo głodu nieodstępnie snuło się za nimi, poganiając batem rozpaczy.

    39

    — Siwkiem już bym od świętej pamięci zaorał! — wyrwało się chłopu.

    40

    Sercami zatargał nagły ból, wyciskając z oczów łzy gorzkich wspomnień.

    41

    Koń, Wojna— Prawdę im rzekłem: zołzowaty[19] i ma grudę[20]. Nie uwierzyły! Juści, na oko koń jak malowany, rosły i chody miał cuganta[21]. Po dworskich, to i nie dziwota. Do nóg się pokłoniłem. Nie gubcie, powiadam, toć nasz żywiciel. Dziesięć morgów pola, sześcioro narodu i z wiosną za pasem, powiadam. Jakże se poradzimy sieroty bez konia, jak! — powiadam. Poświargotały[22] i wzieni[23]. — powtarzał może już po raz tysiączny. Ta chwila utraty konia stała mu wciąż w pamięci; była to niezagojona rana, przez którą uciekało jego życie. — Taki koń! Jacek dawał mi za niego parę kasztanów, a nie chciałem bez dopłaty.

    42

    Koń, Tęsknota— I do figlów był skory! Pamiętacie, jak to łoni[24] pierzynę z płota ściągnął i latał z nią po sadzie, a odebrać sobie nie dawał — rozrzewniała się dziewczyna.

    43

    — I na gwizdanie przylatywał jak piesek — wspomniał chłopak.

    44

    — Był, był, a teraz i łajna po nim nie stało. A żebyśta ścierwy! Wio! Wio!

    45

    Krowa się naraz[25] przewróciła, kobiety uderzyły w płacz, skoczyli na ratunek, na szczęście nic się jej nie stało i dala się podnieść na nogi.

    46

    — Granula! Loboga! Granula! — lamentowała kobieta, obcierając ją z błota i głaszcząc, jak dziecko najmilsze. — Jeszcze gotowa zgubić tę ostatnią kapkę mleka.

    47

    — I tak źremy, że świnie nie tknęłyby naszego jadła!

    48

    — Zła bydlakowi marchew, to niech idzie w chrzan!

    49

    — Dam ja ci lepiej źreć, poczekaj! — wrzasnął chłop, zacinając batem synowskie portki.

    50

    — Nie bijcie, a to cisnę wszystko i pójdę sobie w cały świat! — groził płaczliwie.

    51

    Żołnierz— Będzie jedną gębę mniej! A powędruj se synku! Matka sporządzi ci torbeczki. Nie bój się, nazbierasz, ale kijów na plecy, nazbierasz! A może przystaniesz do żołnierzów[26]? W sam raz dla ciebie rozbijać i kraść i palić. Idź synku! — mamrotał dotknięty do żywego.

    52

    — Ja sobie jeno tak, a ociec powstają, jak na tego złego psa! Wiecie — zaczął nagle z innej beczki — a to siwek bojał się żołnierzów!

    53

    — Głupiś! Ale taki koń i bojałby się czego! — poczuł się i prawie obrażony.

    54

    — Prawda! Latową porą pojechałem którejś nocy na rowy we dworskiej koniczynie. Były i drugie chłopaki. Konie trzymalim na postronkach, w gotowości. Ale i tak o świtaniu przydybał nas polowy! Ale nie bił i koni nie zajmował, a tylko krzyknął: Moskale walą przez las! I pojechał naprzód, a my wszystkie za nim. Stanęlim w zagajach nade drogą! Mój Jezu, było tego mrowia, że sztyki[27] to się kolebały niby żyto na zagonie, ani początku dojrzał, ani końca! Ledwie com się napatrzył, a tu trąby jak nie hukną, zaś siwek jak nie zadrze ogona i jak nie pogna na przełaj! Zrucił me[28] na rowach i popędził do chałupy.

    55

    — A no, twoja to była sprawka! Teraz baczę, jako koń całą niedzielę źreć nie chciał, a tylko pił i postękiwał. A ja w głowę zachodziłem! Czekajże, ja ci za tę sztukę zapłacę!…

    56

    — Naści głupi — stanęła w obronie matka. — Procesujże się o ten zeszłoroczny śnieg!

    57

    — Dla porządku, żeby konia szanował, frycówka[29] go nie minie! — obiecywał.

    58

    Ale na tym się skończyło, gdyż wspomnienie utraconego konia ożyło naraz we wszystkich i opanowało jednaką żałością. Raz po raz ktoś przypominał różne zdarzenia, świadczące o jego zaletach, o jego śliczności i o jego przywiązaniu do domu. Wspominali z takim żarem tęsknoty, jakby o kimś drogim, bliskim, a już utraconym na wieki…

    59

    Koń, Duch— Wiecie — zagadała na odpoczynku dziewczyna. — Nieraz już w nocy zdawało mi się, jako siwek rży pod chałupą. Jużcić myślałam, że to przez śpik[30] tak mi się majaczy! Dopiero onegdajszej nocy, kiedym przecknęła wyraźnie słyszę: cosik rży! Wychodzę na dwór z potrzebą i patrzę: siwek, nie siwek? Przeżegnałam się i przecieram oczy: coś białego rucha się pod stajnią. Myślę, uciekł tym złodziejom i przyleciał do chałupy! Skoczyłam do niego, a tu jakby wiatr zakręcił kłębem mgły i wszystko gdzieś przepadło. Jeno na drodze zatętniało i pies Wawrzonów zaczął gonić i szczekać. Aże mnie zamroczyło ze strachu. Może zdechł i teraz tłucze się po nocach i swoich szuka…

    60

    — To konie będą przychodziły po śmierci, jak te dusze pokutujące? — zgromiła matka.

    61

    — Jać nie mówię! Przysięgałabym jednak, żem go widziała. W kościele bym przysięgła!

    62

    — A bo to mu była krzywda! Miał swoje wygody i roboty mało wiele.

    63

    — Taki wam był dobry, a praliście go orczykiem i wyklinali — żgnął mściwie chłopak.

    64

    — Jak biłem, to na bicie musiał dobrze zarobić, a tobie wara!

    65

    — Zarobił, że cię schlanego przywoził z karczmy — dołożyła mu żona.

    66

    Umilkli. Deszcz się wzmagał, w bruzdach już polśniewała woda i ziemia zapadała się pod nogami, a każdą skibę przychodziło krajać coraz z większym mozołem. Orali jednak niestrudzenie. Oczy im wyłaziły, krew broczyła od jarzma i postronków, gnaty dziw nie pękały i w głowach się mąciło, ale chłop nieubłaganie poganiał.

    67

    — Zabijcie mnie, a już nie poradzę! — Zajęczała naraz dziewczyna, waląc się na ziemię. Przysiedli przy niej, matka obcierała jej twarz, a chłop jął[31] się tłumaczyć.

    68

    — Trudna rada! Odzipnij córóchno! Mus pogania. Choćby z pół morgi pod ziemniaki zaorać! Kto nie posieje, nie zbierze. Cóż to, z głodu mamy zdychać, czy ze swojego we świat iść po żebranym chlebie? — Niedoczekanie wasze ścierwy! Niedoczekanie! — zakrzyczał i zacisnąwszy pięście, groźnie potoczył oczami.

    69

    Orali dalej z niestrudzoną zaciekłością.

    Przypisy

    [1]

    ździebła — częstsza jest forma „źdźbła”. [przypis edytorski]

    [2]

    szory — rodzaj uprzęży, której głównym elementem jest szeroki pas przeciągnięty przez pierś zwierzęcia. [przypis edytorski]

    [3]

    jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

    [4]

    poszerszeniały (o sierści zwierzęcia) — splątały i bez połysku. [przypis edytorski]

    [5]

    orczyk — poziomy drążek, do którego przyczepia się uprząż od strony ciągniętego obiektu. [przypis edytorski]

    [6]

    spyskać (reg.) — zryć (mówi się tak zwykle o świni ryjącej grunt). [przypis edytorski]

    [7]

    morgz z niem. Morgen, tj. ranek — daw.: powierzchnia pola, jaką można zaorać jednym zaprzęgiem w ciągu jednego dnia. [przypis edytorski]

    [8]

    baranica — czapka ze skóry baraniej. [przypis edytorski]

    [9]

    kieby (reg.) — jakby. [przypis edytorski]

    [10]

    frasować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

    [11]

    kieby (reg.) — jakby. [przypis edytorski]

    [12]

    ruchał (reg.) — ruszał. [przypis edytorski]

    [13]

    każden (reg.) — każdy. [przypis edytorski]

    [14]

    któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski]

    [15]

    dyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

    [16]

    mitygować — hamować zapalczywe zachowanie. [przypis edytorski]

    [17]

    kaj (reg.) — gdzie. [przypis edytorski]

    [18]

    ciągta (reg.) — ciągnijcie. [przypis edytorski]

    [19]

    zołzowaty — chorujący na gruźlicę węzłów chłonnych. [przypis edytorski]

    [20]

    gruda — choroba skóry u koni. [przypis edytorski]

    [21]

    cugant — koń używany w wielokonnym zaprzęgu. [przypis edytorski]

    [22]

    świargotać — mówić w obcym języku, zwł. po niemiecku. [przypis edytorski]

    [23]

    wzieni (reg.) — wzięli. [przypis edytorski]

    [24]

    łoni (reg.) — w zeszłym roku. [przypis edytorski]

    [25]

    naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]

    [26]

    żołnierzów — dziś popr. forma D.lm: żołnierzy. [przypis edytorski]

    [27]

    sztyk (daw.) — bagnet. [przypis edytorski]

    [28]

    zrucił me (reg.) — zrzucił mnie. [przypis edytorski]

    [29]

    frycówka — tu: lanie. [przypis edytorski]

    [30]

    śpik (reg.) — sen. [przypis edytorski]

    [31]

    jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

    Zamknij
    Proszę czekać…
    x