Przypisy

Powrót taty — ballada autorstwa Adama Mickiewicza, po raz pierwszy opublikowana w zbiorze Ballady i romanse w 1822 jako część tomu Poezyj. [przypis edytorski]

Powrót Ulissesa do Itaki — dzieło niemieckiego historyka, Karla Friedricha Beckera (1777–1806). [przypis edytorski]

powrótu — dziś popr. pisownia: powrotu. [przypis edytorski]

powróz — gruby sznur skręcony z włókna. [przypis edytorski]

powróz — sznur. [przypis edytorski]

powróz — sznur. [przypis edytorski]

powrózki — sznurki, powrozy. [przypis edytorski]

powstać — mowa o rewolucji społecznej. [przypis edytorski]

powstali — hebr. מָרָדוּ (maradu): 'zbuntowali się'. «Tych pięciu królów podlegało Kedorlaomerowi», zob. Raszi do 14:4. [przypis edytorski]

powstali niewolnicy przeciw panom, wyzwoleńcy przeciw szlachcie, sami ogłaszając się panami (…) bunt podnieśli przeciw biskupom i kapłanom — kronikarz opisuje tu powstanie ludowe 1038, które wybuchło w Wielkopolsce, doprowadzając do wewnętrznej anarchii w państwie; było to wydarzenie kulminacyjne tzw. reakcji pogańskiej, czyli szeregu wystąpień ludności na ziemiach polskich przeciwko obciążeniom nakładanym przez prawo książęce oraz przeciwko odgórnemu wprowadzaniu chrześcijaństwa, sankcjonującego nowy typ władzy wczesnofeudalnej. [przypis edytorski]

powstał był — forma daw. czasu zaprzeszłego; znaczenie: powstał wcześniej (tj. przed innymi czynnościami, zdarzeniami itp. wyrażonymi zwykłym czasem przeszłym). [przypis edytorski]

powstał na mnie — tu: sprzeciwił mi się, zwrócił się przeciw mnie. [przypis edytorski]

powstania w Dreźnie, Iserlohn, Elberfeldzie, Palatynacie i Badenii — seria spontanicznych powstań republikańskich w Niemczech, mających miejsce od maja do lipca 1849, na rzecz uznania konstytucji uchwalonej przez Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe, ogólnoniemiecki parlament, zwołany w konsekwencji Wiosny Ludów w celu zjednoczenia Niemiec. [przypis edytorski]

powstanie barcelońskie — zapewne mowa o ulicznych starciach między siłami rządowymi (Gwardia Szturmowa) a milicjami anarchosyndykalistów, które miały miejsce w Barcelonie między 3 a 8 maja 1937, w czasie wojny domowej w Hiszpanii; przybycie posiłków Gwardii z Walencji doprowadziło do zawieszenia broni i zaprzestania walk; tzw. dni majowe w Barcelonie stanowiły kulminacyjny epizod konfliktu między przedwojenną prawowitą władzą republikańską a nurtem rewolucji hiszpańskiej. [przypis edytorski]

powstanie Busziriego (1888–1889) — antykolonialne powstanie miejscowej ludności w niemieckiej Afryce Wschodniej, zarówno arabskiej, jak i różnych szczepów Suahili, pod wodzą Busziriego Ibn Salima; stłumione przez wojska płatnych najemników sudańskich dowodzonych przez oficerów niemieckich pod wodzą Wissmana, dzięki współpracy z Brytyjczykami w Afryce Wschodniej i zablokowaniu wybrzeża, co odcięło powstańcom drogi zaopatrzenia w broń. Busziri został pojmany i powieszony. [przypis edytorski]

powstanie — chodzi o powstanie styczniowe z 1863 roku. [przypis edytorski]

powstanie czerwcowe — powstanie robotnicze w Paryżu w dniach 22–26 czerwca 1848, wywołane zamknięciem Warsztatów Narodowych przez Rząd Tymczasowy oraz dekretem o przymusowym poborze do armii wszystkich zatrudnionych w nich mężczyzn; krwawo stłumione przez wojsko. [przypis edytorski]

powstanie Jończyków — w 499 p.n.e. miasta greckie w Jonii, zachodniej części wybrzeża Azji Mniejszej, podbitej przez państwo perskie, zbuntowały się i uzyskały militarne wsparcie od Aten; po krwawym stłumieniu powstania (494) Persowie wysłali ekspedycję przeciw Atenom (490). [przypis edytorski]

Powstanie Kwietniowe — Chodzi o wzniecone przez Żydowską Organizację Bojową powstanie w getcie warszawskim, które trwało od 19 kwietnia do 16 maja 1943 r. [przypis edytorski]

powstanie majowe — Dos de Mayo (z hiszp. 2 maja), ludowe powstanie, które wybuchło w Madrycie w czasie wojny niepodległościowej z Francuzami w 1808 roku. Sceny z powstania uwiecznia obraz Goi z 1814 r., zatytułowany Trzeci maja 1808, znany też jako Rozstrzeliwanie na wzgórzu księcia Pío lub Rozstrzelanie powstańców madryckich. [przypis edytorski]

powstanie Ostranicy a. powstanie Ostranicy i Huni — powstanie kozackie wywołane w 1638 przez Jakuba Ostranicę i Dymitra Hunię. [przypis edytorski]

powstanie — powstanie styczniowe, polskie powstanie narodowe przeciwko Imperium Rosyjskiemu, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku. [przypis edytorski]

powstanie — prawdopodobnie chodzi o powstanie styczniowe z 1863 roku. [przypis edytorski]

powstanie sipajów (1857–1858) — powstanie w Indiach przeciwko Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, działającej jako niezależna władza kolonialna w imieniu Korony brytyjskiej; zapoczątkowane przez bunt oddziałów sipajów, czyli żołnierzy indyjskich w armii brytyjskiej, było wspierane przez lokalnych książąt; ostatecznie zostało krwawo stłumione, lecz skutkiem powstania było zlikwidowanie Kompanii Wschodnioindyjskiej i przejęcie władzy w Indiach bezpośrednio przez Koronę brytyjską. [przypis edytorski]

powstanie sipajów (1857–1858) — wielkie powstanie w Indiach przeciwko Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, działającej jako niezależna władza kolonialna w imieniu Korony brytyjskiej. Zostało zapoczątkowane przez bunt oddziałów sipajów, czyli żołnierzy indyjskich w armii brytyjskiej, i było wspierane przez lokalnych książąt. Skutkiem krwawo stłumionego powstania było zlikwidowanie Kompanii Wschodnioindyjskiej i przejęcie władzy w Indiach bezpośrednio przez Koronę brytyjską. [przypis edytorski]

powstanie — tu: powstanie warszawskie; zbrojne wystąpienie przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w dniach 1 sierpnia–3 października 1944 r. [przypis edytorski]

powstanie z ciebie — «Wszyscy oni będą jednym szczególnym narodem […] i będą „zborem narodów”, gdyż staną się dwunastoma plemionami, wliczając w to i tego syna, który teraz ci się narodzi», zob. Radak do 35:11. [przypis edytorski]

powstaniec — nowicjusz w rzemiośle złodziejskim. [przypis edytorski]

Powstaniec z 1863 r. — uczestnik powstania styczniowego. [przypis edytorski]

powstańca grecki — bohaterem tytułowym jest powstaniec, który brał udział w walkach wyzwoleńczych Greków przeciw Turkom w latach 70. XVIII w. Utwór nawiązuje również do powstania z lat 1821–30, które doprowadziło do ogłoszenia niepodległości Grecji. [przypis edytorski]

powstański — powstańczy. [przypis edytorski]

powstawać na co (daw.) — przeciwstawiać się czemu, sprzeciwiać się czemu. [przypis edytorski]

powstawać — tu: oburzać się. [przypis edytorski]

Powstawanie gatunku — właśc. O powstaniu gatunku, ang. On the Origin of Species (1859), przełomowe dzieło Karola Darwina, w którym badacz tłumaczył zróżnicowanie występujące w przyrodzie wśród organizmów żywych jako efekt dziedziczenia modyfikacji. [przypis edytorski]

powstrzymać — «Kiedy [Jehuda] kilka razy wspomniał o cierpieniach, które spotkały ich ojca, ogarnęło [Josefa] współczucie dla ojca tak, iż nie mógł się powstrzymać od płaczu», zob. Radak do 45:1. [przypis edytorski]

powstrzymać — u Cylkowa: 'wstrzymać'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia, uniknięcie niezgrabności. [przypis edytorski]

powsząd (neol.) — wszędzie. [przypis edytorski]

Powszechna deklaracja praw człowieka — zbiór niezbywalnych praw człowieka uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1948 r. [przypis edytorski]

Powszechna Wystawa Krajowa w Poznaniu (PWK) — wielka impreza wystawiennicza, trwająca od 16 maja do 30 września 1929 w Poznaniu, zorganizowana z okazji dziesięciolecia odzyskania niepodległości, w celu zaprezentowania dorobku odrodzonego państwa. Wystawę zwiedziło 4,5 miliona osób, w tym ok. 200 tys. z zagranicy, łącznie z oficjalnymi delegacjami z przedstawicielami rządów. W prasie światowej ukazały się tysiące artykułów na temat wystawy i Polski. [przypis edytorski]

Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie — urządzona w 1894 we Lwowie wielka wystawa osiągnięć gospodarczych i kulturalnych Galicji oraz prezentacja narodowej sztuki i kultury wszystkich polskich ziem. Przygotowanie wystawy trwało dwa lata, zwiedziło ją ponad milion osób. [przypis edytorski]

powszechniki — uniwersalia; termin filozoficzny z dziedziny metafizyki, oznaczający coś, co może być posiadane przez wiele różnych rzeczy jednocześnie; powszechnikami są zarówno idee Platońskie, jak i cechy obiektów czy relacje między nimi. [przypis edytorski]

powszednego — dziś: powszedniego. [przypis edytorski]

powszedni — tu: zwykły. [przypis edytorski]

powszędy (daw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

powszędy (daw.) — wszędzie. [przypis edytorski]

powściągnąć — powstrzymać. [przypis edytorski]

powściągnął — hebr. עָצַר (acar): 'zatrzymać, wstrzymać, zamknąć'. [przypis edytorski]

powtarzają dęby dębom, bukom buki — nieco przekształcony cytat z Pana Tadeusza autorstwa Adama Mickiewicza (1798–1855). [przypis edytorski]

powtarzał ciągle: „nie ma Julka” (…) „bo ranek był tak piękny i cichy”, i usiąść na grobie przyjaciela i rozmyślać — Juliusz Słowacki, List do matki, Genewa, 10 lutego 1833. [przypis edytorski]

powtórnem — daw. forma N. i Msc. lp przymiotników r.n.; dziś tożsama z r.m.: powtórnym. [przypis edytorski]

powymrzeć (neol.) — powymierać. [przypis edytorski]

powyrek a. powerek (daw.) — drąg do noszenia wiader. [przypis edytorski]

powyrównać — dziś: porównać, porównywać, przyrównać a. zrównać. [przypis edytorski]

powyż (daw.) — powyżej. [przypis edytorski]

powyż (daw.) — powyżej. [przypis edytorski]

powyż — dziś popr.: powyżej. [przypis edytorski]

powyż — dziś: powyżej [przypis edytorski]

powyż — dziś: powyżej. [przypis edytorski]

powyż — powyżej. [przypis edytorski]

powziąć języka — wypytać w celu wyciągnięcia informacji. [przypis edytorski]

powziąć — zdecydować coś. [przypis edytorski]

powziąść (daw.) — powziąć. [przypis edytorski]

poza kopiec ten i poza pomnik ten — u Cylkowa: 'mimo kopca tego i mimo pomnika tego'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski]

poza okresem czasu — dziś błąd logiczny; popr.: poza czasem. [przypis edytorski]

poza tem — dziś popr.: poza tym. [przypis edytorski]

poza tym najlepszy chłopak w świecie! (fr.: au demeurant le meilleur fils du monde) — cytat z wiersza List do króla o kradzieży (1538), francuskiego poety Clémenta Marota (ok. 1496–1544), który pisze o swym słudze, który go okradł: „Miałem kiedyś pachołka z Gaskonii: / łakomiec, pijak i wierutny kłamca, / oszust, złodziej, przeklętnik, bluźnierca […] poza tym najlepszy chłopak w świecie”. [przypis edytorski]

pozad (daw.) — w tyle. [przypis edytorski]

pozad (daw.) — z tyłu. [przypis edytorski]

pozad (starop.) — z tyłu. [przypis edytorski]

pozad — wstecz, za siebie. [przypis edytorski]

pozałóż (gw.) — pozakładaj. [przypis edytorski]

pozamieście — dziś: przedmieście. [przypis edytorski]

pozapustny — następujący po zapustach (tj. po karnawale); w kościele katolickim dniem kończącym zapusty i rozpoczynającym okres postu jest Środa Popielcowa, kiedy to podczas specjalnej uroczystości wierni posypują sobie głowę popiołem na znak pokuty. [przypis edytorski]

pozapustny — pokarnawałowy; zapusty: okres zabaw, uczt i spotkań towarzyskich po świętach Bożego Narodzenia i Nowym Roku, kończący się wraz z początkiem Wielkiego Postu, obejmującego 40 dni przed Wielkanocą. [przypis edytorski]

pozawczora (daw.) — przedwczoraj. [przypis edytorski]

pozawczora — przedwczoraj. [przypis edytorski]

pozawczoraj (daw.) — przedwczoraj. [przypis edytorski]

pozawczorajszy (daw.) — przedwczorajszy. [przypis edytorski]

pozawierany (daw.) — pozamykany. [przypis edytorski]

pozawrzeć (neol.) — pozamykać. [przypis edytorski]

pozbadnąć (daw., reg.) — opanować kogoś, uczynić kogoś uległym. [przypis edytorski]

pozbaść (daw.) — uczynić kogoś uległym. [przypis edytorski]

pozbawioną obu — «[Riwka] bała się, że pozabijają jeden drugiego, lub że Esaw zostanie zabity jeśli uśmierci Jakuba, i jak uczy midrasz, obaj [później] zmarli tego samego dnia», zob. Ibn Ezra do 27:45. [przypis edytorski]

pozbyć — dziś popr.: pozbyć się. [przypis edytorski]

pozdno (daw.) — dziś: późno. [przypis edytorski]

pozdny (starop.) — późny. [przypis edytorski]

pozdrowion (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: pozdrowiony. [przypis edytorski]

pozdrów jego tytułem Makbeta — tj. pozdrów Makbeta, tytułując go tanem Kawdoru (którym zostaje mianowany przez niniejsze stwierdzenie przez króla Dunkana). [przypis edytorski]

pozgonny (neol. od wyrażenia przyimkowego po zgonie) — pośmiertny, znajdujący się w zaświatach. [przypis edytorski]

pozgonny — pośmiertny. [przypis edytorski]

pozierać (daw., gw.) — patrzeć, spoglądać. [przypis edytorski]

pozierać (daw., gw.) — spoglądać, patrzeć. [przypis edytorski]

pozierać (daw., gw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

pozierać (daw.) — patrzeć, spoglądać; por. gw.: spozierać. [przypis edytorski]

pozierać (daw.) — patrzyć. [przypis edytorski]

pozierać (daw.) — rzucać okiem, patrzeć od czasu do czasu. [przypis edytorski]

pozierać (daw.) — spoglądać, patrzeć. [przypis edytorski]

pozierać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski]

pozierać (daw.) — spoglądać, spozierać. [przypis edytorski]

pozierać (gw.) — patrzyć. [przypis edytorski]