Przypisy

Górski, Artur (ur. 1870–1959) — pisarz, krytyk literacki (jego cykl artykułów pt. „Młoda Polska” wprowadził i utrwalił nazwę odnośnej formacji literackiej), współredaktor wraz z Leonem Wyczółkowskim krakowskiego „Życia” w 1898 r. (od czerwca do października); autor książki o Mickiewiczu Monsalwat (1908); publikował pod pseud. Quasimodo. [przypis edytorski]

Górski, Konrad (1895–1990) — historyk i teoretyk literatury, prof. nadzw. na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie (1934–1939), prof. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1945–1950, 1956–1965), pracownik Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie (1950–1956); autor szeregu publikacji dotyczących romantyzmu polskiego (m.in. Juliusz Słowacki jako poeta aluzji literackiej 1959, Mickiewicz — Lelewel 1986, Mickiewicz — Towiański 1986, Adam Mickiewicz 1989, a także interesującej wczesnej rozprawy Mickiewicz jako historyk i krytyk czeskiej literatury 1926), opracowań kompendialnych i podręcznikowych (Historia literatury polskiej do r. 1863 1932; podręczniki dla liceum ogólnokształcącego z wypisami), a także m.in. Literatura a prądy umysłowe: studia i artykuły literackie (1938), Nacjonalizm a katolicyzm (1934), François Mauriac: studium literackie (1935) Grzegorz-Paweł: monografia z dziejów polskiej literatury ariańskiej XVI wieku (1927). [przypis edytorski]

góruje nad skarby — dziś: góruje nad skarbami. [przypis edytorski]

Góry Alabastrowe — w środkowej części Egiptu, na wschodnim brzegu Nilu w pobliżu Amarna, ok. 250 km na południe od Memfis, 50 km na południe od dzisiejszego al-Minja, znajdowały się eksploatowane przez Egipcjan od czasów Starego Państwa złoża trawertynu, jasnego kamienia zwanego egipskim alabastrem. [przypis edytorski]

Góry Albańskie — pasmo wulkaniczne w pobliżu Rzymu. [przypis edytorski]

góry Arfaixs — zapewne Góry Śnieżne. [przypis edytorski]

góry Athos (gr. Ἅγιον Ὄρος, Agion Oros — Święta Góra; szczyt w północno-wschodniej Grecji, na Półwyspie Athos stanowiącym część Półwyspu Chalcydyckiego, położonym dziś na terytorium Autonomicznej Republiki Góry Athos; miejsce zamieszkiwane i administrowane przez wspólnotę mnichów prawosławnych założoną wg legendy przez Konstantyna Wielkiego, żyjącą w surowych warunkach i czczącą ze szczególnym pietyzmem Matkę Boską; od 1060 r. na terenie półwyspu nie mogą przebywać kobiety oraz samice zwierząt hodowlanych, a jednostki pływające mogą zbliżyć się do linii brzegowej na odległość niemniejszą niż pół kilometra. [przypis edytorski]

Góry Czarne — prawdopodobnie chodzi o południowo-wschodni masyw górski, stanowiący część Gór Wałbrzyskich w Sudetach Środkowych. [przypis edytorski]

góry dyktejskie — góry na Krecie (od góry Dikte); wśród nich legendarna grota Zeusa. [przypis edytorski]

góry Efraim — fragment ziemi należącej do pokolenia Efraima, być może tym terminem określono obszar Wyżyny Judejskiej. [przypis edytorski]

góry harcyńskie — góry Harz; góry harceńskie. [przypis edytorski]

góry idajskie a. Ida — pasmo gór w pobliżu Troi; Ida we Frygii była poświęcona bogini-matce Kybele (Cybele) i stanowiła ośrodek jej kultu. [przypis edytorski]

Góry Kaukaskie a. Kaukaz — łańcuch górski na pograniczu płd.-wsch. Europy i płd.-zach. Azji. [przypis edytorski]

Góry Kołomyjskie — najwyższe pasmo górskie w Beskidach Wschodnich. [przypis edytorski]

Góry Księcia Yorku — wg History of the British Colonies. Possessions in Africa and Australia (1835) grzbiet górski położony na płd. brzegu rzeki Oranje, ok. 22 stopnia dł. geogr. zach.; zapewne okolice ob. Neusbergu. [przypis edytorski]

Góry Księżycowe — góry w środkowej Afryce, które geograf Ptolemeusz z Aleksandrii uważał za źródło Nilu. Współcześnie identyfikowane z masywem Ruwenzori. [przypis edytorski]

góry Lepini — pasmo górskie w Apeninach. [przypis edytorski]

góry libańskie — Liban, państwo położone między Syrią a Izraelem, wziął swą nazwę od słowa oznaczającego „biel”, a odnoszącego się do ośnieżonych szczytów tamtejszych gór. [przypis edytorski]

góry — m.in. Świnica, Kościelec, Kozi Wierch i Granaty. [przypis edytorski]

Góry — oficjalna nazwa części wsi Dąbrowica. [przypis edytorski]

Góry przyjmujcie ludkom pokój, i pagórki, spuszczajcie im sprawiedliwość — Ps 71, 3. [przypis edytorski]

Góry Rumbijskie — dziś: góry Rumpi: ang. Rumpi Hills, fr. Monts Rumpi. [przypis edytorski]

Góry Sabińskie — pasmo gór w Apeninach. [przypis edytorski]

Góry Skaliste — system górski w obrębie Kordylierów w Ameryce Północnej. Przecina zachodnią część Stanów Zjednoczonych i Kanady. Zorientowany w osi północ-południe. [przypis edytorski]

Góry Świętokrzyskie — niski łańcuch górski w płd.-wsch. Polsce. [przypis edytorski]

Góry Trackie — góry w Tracji, krainie na południe od Dunaju (dzisiejsza Bułgaria). [przypis edytorski]

Góry Trentyńskie — część Alp, położona we Włoszech, w regionie Trydent-Górna Adyga, w prowincji Trydent. [przypis edytorski]

Górzański, Jerzy (1938–2016) — poeta, prozaik, autor słuchowisk radiowych, związany z Orientacją Poetycką Hybrydy. [przypis edytorski]

GPU (ros. Государственное Политическое Управление, ГПУ: Państwowy Zarząd Polityczny) — sowiecka policja polityczna. [przypis edytorski]

gra w kobzę — dziś popr.: gra na kobzie. [przypis edytorski]

gra w narodowości — gra w piłkę, podczas której każdy gracz wybiera określoną narodowość, prowadzący wymienia którąś z nich, a gracz, który ją przybrał, chwyta piłkę i próbuje trafić nią w uciekających pozostałych uczestników zabawy. [przypis edytorski]

gra w pasek — uliczna gra hazardowa polegająca na rzucaniu nożem w rzemień. [przypis edytorski]

Graaf, Anton (1736–1813) — portrecista, od 1766 malarz dworu drezdeńskiego i członek tamtejszej akademii sztuk pięknych. [przypis edytorski]

Graaf, Regnier, de (1641–1673) — holenderski lekarz i anatom. [przypis edytorski]

Graal a. Święty Graal — tajemniczy przedmiot (najczęściej kielich), występujący w legendach arturiańskich. Miasta związane z tą historią to m.in. Glastonbury i Walencja; to pierwsze zdecydowanie bardziej przypomina Narwik. [przypis edytorski]

Graal — legendarny kielich, z którego Jezus pił podczas Ostatniej Wieczerzy. Jeden z ważnych motywów w cyklu legend arturiańskich: poszukiwali go rycerze Okrągłego Stołu. [przypis edytorski]

Graal — tajemniczy przedmiot (kamień, kielich lub misa) o cudownych mocach uzdrawiających lub zapewniających wieczną młodość, występujący w legendach arturiańskich; od czasu poematu Roberta de Boron Joseph d'Arimathie (koniec XII w.) często uważany za kielich, z którego Jezus pił podczas Ostatniej Wieczerzy, użyty później przez Józefa z Arymatei do zebrania krwi Jezusa po ukrzyżowaniu. [przypis edytorski]

grab — drzewo liściaste. [przypis edytorski]

graba, właśc. gruba — palenisko. [przypis edytorski]

grabas — karstas. [przypis edytorski]

Grabbe, Christian Dietrich (1801–1836) — wybitny dramaturg niemiecki, próbował w pełnych sprzeczności utworach odnowić tradycje okresu „burzy i naporu”; tworzył realistyczne dramaty, w których masy ludowe są twórcą historii. [przypis edytorski]

Grabczyński, Jan — polski lekarz, aresztowany w Sandomierzu w 1942 r. z powodu udzielania pomocy medycznej partyzantom; więzień obozu w Auschwitz. [przypis edytorski]

grabdirbis — dabar: grabadarys - kas dirba kapus. [przypis edytorski]

Graben — historyczny plac w centrum Wiednia. [przypis edytorski]

Graben — tu: plac w Wiedniu. [przypis edytorski]

grabia (daw.) — hrabia; w oryginale ang.: earl, odpowiednik tytułu hrabiego, najstarszy i pierwotnie najwyższy brytyjski tytuł feudalny, następnie arystokratyczny; w czasach anglosaskich, w formie początkowo ealdorman, przysługujący wąskiej grupie osób mających najwyższą rangę poniżej króla, któremu podlegali, odpowiadający bardziej tytułowi królewskiego namiestnika lub księcia. [przypis edytorski]

grabia — dziś: hrabia. [przypis edytorski]

grabia — hrabia; Sienkiewicz nadaje Jurandowi ze Spychowa już trzeci nieodpowiadający sytuacji tytuł. [przypis edytorski]

grabia na Tęczynie — hrabia Jan Magnus Tęczyński herbu Topór (1579–1637), podczaszy (1618) królowej Konstancji Habsburżanki, drugiej żony Zygmunta III Wazy i matki Jana II Kazimierza Wazy; cześnik koronny (1618), wojewoda krakowski (1620), starosta płocki, starosta radoszycki (1622–1633), starosta żarnowiecki (1631); propagator nauk, mecenas sztuki, protektor Piotra Kochanowskiego, fundator klasztoru karmelitów w Czernej k. Krzeszowic oraz klasztoru kamedułów w Rytwianach, dokonał (wraz ze swą siostrą, Agnieszką z Tęczyńskich Firlejową) przebudowy i modernizacji zamku w Tenczynie. [przypis edytorski]

grabia (starop.) — hrabia. [przypis edytorski]

Grabianka, Tadeusz (1740–1807) — alchemik, iluminat, mistyk, jeden z prekursorów mesjanizmu polskiego, propagator myśli Emanuela Swedenborga, był jednym z założycieli Stowarzyszenia Iluminatów Awiniońskich (1786, początkowo: loża Nowego Izraela), któremu następnie przewodniczył jako najwyższy mistrz, tytułowany Królem Nowego Izraela; w 1799 r. opuścił Francję i osiadł w Petersburgu, gdzie w 1806 r. ponownie założył lożę; wkrótce został oskarżony o szpiegostwo i przygotowywanie zamachu stanu i uwięziony w twierdzy Pietropawłowskiej, gdzie zmarł wkrótce. [przypis edytorski]

grabie (starop.) — hrabiowie. [przypis edytorski]

grabienie — w oryginale było greifen, tj. porywać. [przypis edytorski]

grabież — kradzież; bezprawne odebranie komuś czegoś. [przypis edytorski]

grabież — tu: zabranie; zajęcie (pod zastaw długów). [przypis edytorski]

grabina — grab, rodzaj roślin krzewiastych lub drzew, zależnie od odmiany. [przypis edytorski]

grabina (gw., pot.) — grab; gatunek drzewa. [przypis edytorski]

grabini — hrabini, hrabina. [przypis edytorski]

grabla (z ukr.) — grabie. [przypis edytorski]

Grabowski, Józef Ignacy (1791–1881) — polski oficer napoleoński, adiutant Napoleona Bonapartego, polityk konserwatywny, działacz publiczny w Wielkim Księstwie Poznańskim, pamiętnikarz i autor pism ekonomiczno-politycznych. [przypis edytorski]

Grabowski, Michał (1805–1863) — krytyk i powieściopisarz; brał udział w walce romantyków z klasykami. Zasłynął recenzjami publikowanymi w „Tygodniku petersburskim”; swoje prace krytyczne wydał w osobnych tomach: Literatura i krytyka (Wilno 1836–1840), Korespondencja literacka (Wilno 1847–1848) i Artykuły literackie, krytyczne i artystyczne (Wilno 1849). Słowacki nazywa go ironicznie prymasem, uznając jego szczególną pozycję wśród krytyków i literatów. [przypis edytorski]

Grabowski, Michał (1805–1863) — krytyk i powieściopisarz; brał udział w walce romantyków z klasykami. Zasłynął recenzjami publikowanymi w „Tygodniku petersburskim”; swoje prace krytyczne wydał w osobnych tomach: Literatura i krytyka (Wilno, 1836–1840), Korespondencja literacka (Wilno, 1847–1848) i Artykuły literackie, krytyczne i artystyczne (Wilno, 1849). [przypis edytorski]

Grabów — polskie miasto, położone w województwie łódzkim, w powiecie łęczyckim; w 1941 r. naziści utworzyli tutaj getto dla Żydów z pobliskiej Łęczycy, których podczas jego likwidacji rok później wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie. [przypis edytorski]

Grabscy — prawdopodobnie chodzi tu o Władysława Grabskiego (1874–1938), wielokrotnego premiera i ministra skarbu w Polsce międzywojennej, autora reformy walutowej, choć w ówczesnym życiu politycznym brał udział również Stanisław Grabski (1871–1949), działacz socjalistyczny, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego (wycofał się po przewrocie majowym). [przypis edytorski]

Grabski, Stanisław (1871–1949) — działacz socjalistyczny, później związany z endecją, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego (wycofał się z polityki po przewrocie majowym). [przypis edytorski]

Grabski, Stanisław (1871–1949) — działacz socjalistyczny, później związany z endecją, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego (wycofał się z polityki po przewrocie majowym). [przypis edytorski]

grabstwo — hrabstwo, okręg. [przypis edytorski]

graca — motyka. [przypis edytorski]

graca — narzędzie do pielenia lub spulchniania ziemi. [przypis edytorski]

graca — tu: narzędzie, służące do rozrabiania wapna z wodą. [przypis edytorski]

graca — tu: piłka z gumy kauczukowej. [przypis edytorski]

Grachowie — własc. Grakchowie, znany ród rzymski. [przypis edytorski]

Gracia! Buena tarde! (hiszp.) — Dziękujemy! Dobry wieczór! [przypis edytorski]

Gracia, senor (hiszp.) — Dziękuję panu. [przypis edytorski]

Gracja (mit. rzym.) — boginie radości, wdzięku i piękna; ich gr. odpowiedniczki to Charyty. [przypis edytorski]

Gracja (mit. rzym.) — jedna z trzech bogiń wdzięku, piękna i radości; ich gr. odpowiednik to Charyty. [przypis edytorski]

gracja — wdzięk, piękno w sposobie poruszania się. [przypis edytorski]

gracja (z łac.) — tu: wynagrodzenie za długą, wierną służbę. [przypis edytorski]

Gracjan (359–383) — cesarz rzymski; pierwszy z cesarzy, który odmówił przyjęcia tytułu pontifex maximus (najwyższy kapłan) i związanych z tym urzędem funkcji; w 382 usunął ołtarz bogini zwycięstwa Wiktorii z sali posiedzeń senatu i odebrał dotacje państwowe świątyniom pogańskim. [przypis edytorski]

Gracjan, Flavius Gratianus Augustus (359–383) — władca cesarstwa zachodniego, którym rządził wspólnie z bratem, Walentynianem II, potem także cesarstwa wschodniego. [przypis edytorski]

Gracjan — właśc. Kacper Grazziani, hospodar mołdawski, zm. 1620; w istocie był pochodzenia chorwackiego. [przypis edytorski]

Gracjan (XII w.) — mnich, który zebrał przepisy prawa kanonicznego wydane przez sobory i papieży w jeden zbiór, opatrzony później tradycyjną nazwą Decretum Gratiani. [przypis edytorski]

Gracje (mit. rzym.) — boginie powabu, wdzięku i szczęścia. [przypis edytorski]

Gracje (mit. rzym.) — boginie radości, wdzięku i piękna; ich gr. odpowiednik to Charyty. [przypis edytorski]

Gracje (mit. rzym.) — boginie radości, wdzięku i piękna. [przypis edytorski]

Gracje (mit. rzym.) — boginie wdzięku, piękna i radości; ich gr. odpowiednik to Charyty. [przypis edytorski]

Gracje (mit. rzym.) — boginie wdzięku, piękna i radości. [przypis edytorski]

Gracje (mit. rzym.) — trzy boginie wdzięku, piękna i radości. [przypis edytorski]

gracje — z łac. gratias agimus („Dzięki składamy”), słowa modlitwy. [przypis edytorski]

gracki (daw.) — zręczny, dzielny. [przypis edytorski]

gracki — dzielny, mężny. [przypis edytorski]

gracko (daw.) — zręcznie, dzielnie. [przypis edytorski]

gracko (daw.) — zręcznie. [przypis edytorski]

gracko — dzielnie. [przypis edytorski]

gracko — dzielnie, zręcznie. [przypis edytorski]

gracko — zgrabnie. [przypis edytorski]

gracowany — uporządkowany za pomocą gracy, tj. narzędzia o metalowych zębach przytwierdzonego do drewnianego trzonka; por. gracować: usuwać chwasty i płytko spulchniać ziemię gracą. [przypis edytorski]

graczów — dziś popr. D. lm: graczy. [przypis edytorski]

graczów — dziś popr. forma D. lm: graczy. [przypis edytorski]

grać na balandrasie (reg. ros.) — bajać, paplać, mleć językiem. [przypis edytorski]