Przypisy

ulyčia — gatvė. [przypis edytorski]

ulyčių (sl.) — gatvė. [przypis edytorski]

ulżą — tu: ułatwią. [przypis edytorski]

uładzić — dojść do porządku. [przypis edytorski]

uładzić się (z czymś) (daw.) — uporać się. [przypis edytorski]

uładzić się (z kimś) (daw.) — dogadać się, dojść do porozumienia. [przypis edytorski]

ułakomić się (starop.) — połakomić się. [przypis edytorski]

Ułan Beliny — ułan Legionów Polskich, postać niewystępująca pierwotnie w dramacie Rydla, dodana wraz z rozwojem tradycji scenicznej. [przypis edytorski]

Ułan z 1831 r. — uczestnik powstania listopadowego. [przypis edytorski]

ułani — lekka jazda uzbrojona w lance, szable oraz broń palną, charakterystyczna głównie dla kawalerii polskiej. [przypis edytorski]

ułani, szwoleżerowie, kirasjerzy (wojsk.) — rozmaite formacje wojskowe lekkiej i ciężkiej jazdy. [przypis edytorski]

ułanka — czapka ułańska, czako. [przypis edytorski]

ułańska lanca — broń ułanów, żołnierzy lekkiej jazdy, składająca się najczęściej z długiego drewnianego drążka zakończonego wąskim, ostrym grotem. [przypis edytorski]

ułapi — złapie. [przypis edytorski]

ułapić (daw.) — schwytać, złapać. [przypis edytorski]

ułapić (daw.) — złapać, schwytać. [przypis edytorski]

ułaskawić się — tu: uspokoić się, spoglądać na sprawę bardziej łaskawie. [przypis edytorski]

ułaskawił dosyć dużo z naszych — zarządzeniem z 17 maja 1867 car Aleksander II umarzał wszystkie „sprawy polityczne” powstańców polskich i zezwalał zesłanym Polakom na powrót do kraju, z wyjątkiem osób, które były dodatkowo oskarżone o ciężkie przestępstwa kryminalne. [przypis edytorski]

ułaszczyć się — dziś: połaszczyć się, skusić się. [przypis edytorski]

ułatwić się z czymś — uporać się z czymś. [przypis edytorski]

uławiała — może powinno być: ułatwiała. [przypis edytorski]

ułoga (daw.) — ułomność. [przypis edytorski]

ułomek (daw.) — słabeusz. [przypis edytorski]

ułomek — kawałek. [przypis edytorski]

ułomek — ułamek, fragment, kawałek. [przypis edytorski]

ułomić (gw.) — złamać. [przypis edytorski]

ułomione ielca (starop.) — [tu: r.n.; dziś r.m.:] ułamany jelec. [przypis edytorski]

ułomy w okienkach — prawdopodobnie chodzi o lufciki, małe okienka dające się osobno otwierać. [przypis edytorski]

ułowi rybę, jak młody syn Tobiasza i umierającej ojczyźnie natrze oczy — syn tytułowego bohatera biblijnej Księgi Tobiasza, również o imieniu Tobiasz (znaczenie: „Jahwe jest moim bogactwem”), który, idąc za radą archanioła Rafała, przyłożył ojcu na dotknięte bielmem oczy żółć ryby wyłowionej w czasie przeprawy przez rzekę Tygrys, co przywróciło Tobiaszowi seniorowi wzrok. [przypis edytorski]

ułowić (daw.) — złowić, chwycić. [przypis edytorski]

ułożenie (daw.) — maniery, sposób zachowania. [przypis edytorski]

ułożenie (daw.) — wychowanie, dobre maniery. [przypis edytorski]

ułożyć (daw.) — tu: zaplanować. [przypis edytorski]

ułożyć się (daw.) — ustalić coś. [przypis edytorski]

ułożyć się — tu: uzgodnić. [przypis edytorski]

Ułożył go [akrostych] pono nawet Wergiliusz w „Eneidzie”, jeśli to nie zwykły przypadek — pierwsze litery wersów 601–604 w księdze VII Eneidy tworzą słowo „MARS” (imię rzymskiego boga wojny), co zdaniem niektórych miało sygnalizować wybuch wojny w Italii; wskazówkę i potwierdzenie dla czytelnika miałyby stanowić słowa w przedostatnim wersie tego fragmentu, o Rzymie, który pierwszy wzbudza Marsa. [przypis edytorski]

Ułuda—fikcja, wymysł. [przypis edytorski]

ułudy — dziś popr. forma N. lm: ułudami. [przypis edytorski]

ułupić — złapać. [przypis edytorski]

ułus — ogół poddanych jednego z chanów. [przypis edytorski]

ułus — osiedle tatarskie; tatarska jednostka administracyjna, ogół ludności podporządkowanej jednemu z chanów. [przypis edytorski]

ułycia — letnie, nocne spotkania młodzieży wiejskiej na Ukrainie. [przypis edytorski]

um (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

Um polaco mais (port.) — jeszcze jeden Polak. [przypis edytorski]

um (ros.) — rozum. [przypis edytorski]

umaić — przystroić, ozdobić, upiększyć coś, np. kwiatami, wstążkami lub innymi dekoracjami. [przypis edytorski]

umaić — przystroić, udekorować. [przypis edytorski]

umajony — ozdobiony kwiatami. [przypis edytorski]

umarli szybko jadą — niem. Die Toten reiten schnell; cytat z ballady preromantycznego poety Gottfrieda Augusta Bürgera Lenore (1772), opowiadającej o porwaniu tytułowej bohaterki przez jej zmarłego narzeczonego. [przypis edytorski]

Umarli trwają krótko, krótko… — Wiktor Hugo, À un voyageur (Do podróżnego) z tomu poezji Wiktora Hugo Les Feuilles d'automne (Liście jesienne, 1831). [przypis edytorski]

umarł osiemdziesięcioletnim starcem — dziś: umarł jako osiemdziesięcioletni starzec. [przypis edytorski]

umarł Terach — jeśli przeliczy się lata życia Abrama i Teracha, widać, że Terach żył jeszcze długo po tym, gdy Abram wyruszył w drogę. «Czemu Tora wspomina najpierw śmierć Teracha, a potem to, że Abram wyruszył? Aby sprawa [podróży] nie była powszechnie znana, by ludzie nie mówili, że Abram nie okazał ojcu szacunku: zostawił go na starość i odszedł. Dlatego Tora określa go jako zmarłego, jako że złoczyńcy jeszcze za życia zwani są martwymi, a sprawiedliwi nawet po śmierci określani są jako żyjący», zob. Raszi do 11:32. [przypis edytorski]

umarłe (daw. nmos) — dziś: umarłych. [przypis edytorski]

umarły wał — wał utworzony z umarłych (poległych w walce z Kirkorem). [przypis edytorski]

umarłych niechaj sobie grzebią umarli — sformułowanie zaczerpnięte z Biblii, por. Mt 8,22; Łk 9,60. [przypis edytorski]

umarłych słońce — Juliusz Słowacki, Lilla Weneda, Prolog (tytułowa bohaterka o księżycu). [przypis edytorski]

umartwienie — tu: zmartwienie. [przypis edytorski]

umartwieniem ducha — hebr. מֹרַת רוּחַ (morat ruach) dosł. ‘gorycz duszy’. Niektórzy odczytują w tym wyrażeniu także rdzeń słowa ‘sprzeciw, bunt’, jak w Ks. Powtórzonego Prawa 21:18, zob. Raszi, Ibn Ezra, Radak do 26:35. [przypis edytorski]

umarty (gw.) — umarły. [przypis edytorski]

umarzać (starop.) — uśmiercać, zabijać. [przypis edytorski]

umaszczenie — barwa sierści zwierzęcia. [przypis edytorski]

Umbelliferae (biol.) — baldaszkowate (selerowate), rodzina bylin, rzadziej krzewów, obejmująca ok. 4 tys. gatunków. [przypis edytorski]

Umbilicus Orbis terrarum (łac.) — pępek całego świata (dosł.: kręgu ziemi); na Forum Romanum w Rzymie stał okrągły, ceglany monument, zwany Umbilicus urbis Romae (pępek miasta Rzymu), wyznaczający centrum miasta; w tym samym miejscu znajdowała się podziemna struktura o nazwie Mundus (świat), uważana za wejście do podziemnej krainy zmarłych. [przypis edytorski]

umbra — barwnik brunatnoczerwony. [przypis edytorski]

umbra (daw.) — abażur. [przypis edytorski]

umbra — daw. abażur. [przypis edytorski]

umbra (łac.) — cień; duch (zmarłego). [przypis edytorski]

umbrela (daw.) — osłona dająca cień; tu: abażur. [przypis edytorski]

umbrelka — daszek chroniący przed światłem. [przypis edytorski]

umbrelka — osłona dająca cień: parasolka, tu: abażur. [przypis edytorski]

umbrelka — osłona dająca cień; zasłona na lampę. [przypis edytorski]

umbrelka — parasolka. [przypis edytorski]

umbrella — parasolka. [przypis edytorski]

Umbria — region w środkowych Włoszech. [przypis edytorski]

umerlaków — dziś popr.: umarlaków. [przypis edytorski]

umęczon (daw.) — skrócona forma imiesłowu przymiotnikowego r.m.; dziś: umęczony. [przypis edytorski]

umgeht — hier: spukt. [przypis edytorski]

Umhu! — daw. dźwiękonaśladowczy wyraz oznaczający potwierdzenie; dziś raczej: mhm. [przypis edytorski]

umią — dziś popr. 3.os.lm: umieją. [przypis edytorski]

umią — dziś popr. forma 3 os. lm cz.ter.: umieją. [przypis edytorski]

umią — dziś popr.: umieją. [przypis edytorski]

umiąca — dziś popr.: umiejąca. [przypis edytorski]

umiecież — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. [przypis edytorski]

umieć się znaleźć — umieć się zachować. [przypis edytorski]

umiejętnik — inteligent, człowiek wykształcony. [przypis edytorski]

umiejętny (daw.) — tu: praktyczny [przypis edytorski]

umiem ja, jako, kiedy kogo sądzić (starop.) — wiem jak i kiedy kogoś [należy] sądzić [osądzać]. [przypis edytorski]

Umiera się w byle jakim miejscu życia — aforystyczne zdanie, które pojawia się po raz pierwszy w Dziennikach autorki pod datą 3 kwietnia 1910, na wiadomość o śmierci Jadwigi Szczawińskiej-Dawidowej, organizatorki tajnego Uniwersytetu Latającego, którego kursantką była Nałkowska w młodości. [przypis edytorski]

umiernie — dziś: umiarkowanie. [przypis edytorski]

umierny — umiarkowany, znający umiar. [przypis edytorski]

umieszane ścisło — pomieszane ze sobą nie do rozróżnienia; ściśle połączone. [przypis edytorski]

umieszczka — miejsce. [przypis edytorski]

umię — dziś popr.: umiem. [przypis edytorski]

umiłowałem go — hebr. יְדַעְתִּיו (jedatiw) dosł. 'poznałem go'. Tu należy to rozumieć jako wyraz uczuć, zob. Raszi do 18:19. [przypis edytorski]

umitygowanie — pohamowanie się od gwałtownych, niestosownych zachowań. [przypis edytorski]

umizgać się a. umizgiwać się — nadskakiwać komuś, przymilać się. [przypis edytorski]

umizgać się a. umizgiwać się — nadskakiwać komuś, przymilać się; zalecać się. [przypis edytorski]

umizgać się a. umizgiwać się — zalecać się. [przypis edytorski]

umizgać się (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski]

umizgać się do kogoś — zalecać się do kogoś; ubiegać się o czyjeś względy, sympatię itp.; tu: w znaczeniu żartobliwym. [przypis edytorski]