Przypisy

dokończyć — tu: wykończyć. [przypis edytorski]

Doksologia — modlitwa pochwalna; formuła wyznania chwały Boga. [przypis edytorski]

doktor Bartolo — postać ze sztuki Pierre'a Beaumarchais (1732–1799) Cyrulik sewilski, będącej kanwą dla librett oper Giovanniego Paisella oraz Gioacchina Rossiniego (sławniejszej wersji z 1816 r.). Pilnie strzeżoną i więzioną w domu wychowanką doktora Bartola jest Rozyna, której pomaga w romansie Figaro, tytułowy cyrulik (pełniący funkcje golibrody, fryzjera i inne). [przypis edytorski]

doktor honoris causa — doktor honorowy; tytuł przyznawany ze względu na zasługi, bez wypełnienia wymagań akademickich niezbędnych do uzyskania tytułu doktora od danej uczelni. [przypis edytorski]

doktor Judym — Tomasz Judym, główny bohater powieści Stefana Żeromskiego Ludzie bezdomni; sam pochodzący z nizin społecznych, dzięki szczęśliwemu zrządzeniu losu oraz własnym zdolnościom i ciężkiej pracy uzyskał świetne wykształcenie: ukończył studia medyczne na Sorbonie w Paryżu; jednak nie uległ pokusie konsumowania swojego sukcesu i nie zajął się np. leczeniem zamożnych pacjentów, lecz, kierując się ideami altruizmu, organicyzmu oraz pracy u podstaw, poświęcił się ostatecznie działaniu na rzecz podniesienia warunków życia ludzi ubogich i najbardziej potrzebujących pomocy lekarskich, jak robotnicy w Zagłębiu Dąbrowskim; aby realizować ten wzniosły cel, idąc za głosem wewnętrznym, zdecydował się nie zakładać własnej rodziny, poświęcił osobiste szczęście i zerwał narzeczeństwo z pokrewną mu duchowo kobietą, Joanną Podborską. [przypis edytorski]

doktor Kościoła (z łac. doctor: nauczyciel) — tytuł nadawany przez Kościół katolicki świętym, którzy swoimi pismami wnieśli szczególny wkład do teologii lub doktryny; tu ogólnie o dawnych teologach chrześcijańskich, gdyż Justyn nie jest zaliczany do doktorów. [przypis edytorski]

doktor Livingstone — David Livingstone, znany dziewiętnastowieczny lekarz, misjonarz i podróżnik, odkrywca wielu niezbadanych terenów Afryki. [przypis edytorski]

doktor Pangloss — bohater Kandyda Woltera, zagorzały zwolennik optymizmu. [przypis edytorski]

doktor Savioli, młody lekarz niemiecki — dalej mówi się o nim jako o Włochu. [przypis edytorski]

doktor stojąc w możderz tłucze — daw. lekarz posiadał również umiejętności aptekarskie i przyrządzał sam lekarstwa. [przypis edytorski]

doktor — tu: osoba wykształcona. [przypis edytorski]

doktor — tu: teolog. [przypis edytorski]

doktor — w zakonach tytuł naukowy doktora uwalniał od obowiązku wykonywania cięższych prac. [przypis edytorski]

doktor Watts — właśc. Isaac Watts (1674–1748), pastor anglikański, teolog, pisarz, autor podręcznika logiki oraz ok. 750 hymnów, które zyskały sobie znaczną popularność; obfita twórczość w tym zakresie stanowiła pole ewangelizacji i była istotną częścią jego pracy duszpasterskiej; zyskał sobie przydomek „Ojca Hymnodii Angielskiej”. [przypis edytorski]

doktoratka — biret. [przypis edytorski]

doktorostwo — daw. określenie używane w odniesieniu do małżeństwa: doktor z żoną. [przypis edytorski]

doktorowie — dziś popr. forma M.lm: doktorzy. [przypis edytorski]

doktór — dziś: doktor. [przypis edytorski]

doktór — dziś popr.: doktor. [przypis edytorski]

doktór — dziś popr. forma: doktor. [przypis edytorski]

Doktór zaraz wziął trzy ruble i kazał go moczyć w kuble — mowa o popularnym wówczas wodolecznictwie (hydroterapii). [przypis edytorski]

doktrynerzy — tak w kręgach rojalistycznych nazywano opozycję liberalną. [przypis edytorski]

dokument 0.16 — w druku fragment od słów czarno-biała platynowa jest złożony nieco mniejszą czcionką niż wiersz i umieszczony w równoległej do niego kolumnie po prawej. [przypis edytorski]

dokumenta (daw.) — dziś: dokumenty. [przypis edytorski]

dokumenta — dziś popr.: dokumenty. [przypis edytorski]

dokumenta — dziś popr. forma: dokumenty. [przypis edytorski]

dokumenta — dziś popr. forma lm: dokumenty. [przypis edytorski]

dokumenta — dziś popr. forma M.lm: dokumenty. [przypis edytorski]

dokumentnie — dokładnie; daw.: niewątpliwie. [przypis edytorski]

dokumentnie — dokładnie. [przypis edytorski]

dokumentnie (przestarz.) — niewątpliwie. [przypis edytorski]

Dola i niedola. Powieść z ostatnich lat XVIII wieku — historyczna powieść Józefa Ignacego Kraszewskiego (1812–1887), pisarza, publicysty, historyka, wydana w 1864 r. [przypis edytorski]

dola — los, egzystencja. [przypis edytorski]

dola — los, przeznaczenie. [przypis edytorski]

dola — los. [przypis edytorski]

dola — tu: dobry los, szczęście. [przypis edytorski]

dola — tu: los, przeznaczenie. [przypis edytorski]

dola — tu: los. [przypis edytorski]

dolać wody do parowozu — w piecu wewnątrz lokomotywy parowej palił się węgiel, podgrzewał wielki kocioł wody, a woda pod postacią pary wylatywała na zewnątrz, poruszając koła lokomotywy. Zapasy wody uzupełniano podczas postojów, dlatego na niektórych stacjach kolejowych do dziś stoją wieże wodne, z których dzięki różnicy wysokości przelewano wodę do zbiornika lokomotywy za pomocą wielkiego kranu zwanego żurawiem wodnym. [przypis edytorski]

dolary meksykańskie — peso, srebrne monety meksykańskie, jakie zastąpiły w niepodległym Meksyku używane od XVI w. dolary hiszpańskie. [przypis edytorski]

dolata — dolatuje (regionalizm a. stylizacja gwarowa). [przypis edytorski]

dolata — dziś: dolatuje. [przypis edytorski]

dolata (gw.) — dolatuje. [przypis edytorski]

dolatać — dziś: dolatywać; popr. forma 3. os. lp cz.ter.: dolatuje. [przypis edytorski]

dolatać — dziś: dolatywać. [przypis edytorski]

dolatał — dziś: dolatywał. [przypis edytorski]

dolatał — dziś popr.: dolatywał. [przypis edytorski]

dolator — poszkodowany. [przypis edytorski]

dolce chiaro di luna (wł.) — słodkie światło księżyca. [przypis edytorski]

dolce far niente (wł.) — słodka bezczynność. [przypis edytorski]

dolce far niente (wł.) — słodkie nicnierobienie. [przypis edytorski]

dolce far niente (wł.) — słodkie nicnierobienie; słodkie nieróbstwo. [przypis edytorski]

dolce far niente (wł.) — słodkie nierobienie niczego; słodka bezczynność. [przypis edytorski]

Dolce far Niente (wł.) — tu: nazwisko znaczące, utworzone z wł. powiedzenia dolce far niente, opisującego słodkie lenistwo, miłe nicnierobienie. [przypis edytorski]

dolce farniente (wł.) — słodka bezczynność. [przypis edytorski]

dolce (wł., muz.) — słodko. [przypis edytorski]

dolce (wł.) — określenie dynamiki w muzyce: słodko. [przypis edytorski]

dolce (wł.) — słodkie. [przypis edytorski]

doldrums (ang. żegl.) — równikowy pas ciszy, na którym panuje jednostajna, bezwietrzna pogoda. [przypis edytorski]

Dolek, właśc. Adolf Liebeskind (1912–1942) — członek żydowskiego ruchu oporu, intelektualista i prawnik, generalny sekretarz organizacji młodzieży syjonistycznej „Akiba”; zginął 24 grudnia 1942 r. [przypis edytorski]

doletni (daw.) — taki, który „doszedł do lat”, we właściwym wieku, dorosły. [przypis edytorski]

dolichocefal (z gr.) — długogłowy, o znacznie wydłużonej głowie. [przypis edytorski]

Dolina bez wyjścia — powieść Thomasa M. Reida (1818–1883). [przypis edytorski]

Dolina Cicha — dolina w Tatrach po stronie słowackiej, będąca granicą między Tatrami Wysokimi a Zachodnimi. [przypis edytorski]

dolina Gat — dolina, w której znadowało się miasto Gat, jedno z państw-miast Filistynów. Z Gat pochodził biblijny Goliat. [przypis edytorski]

dolina indyjska — szeroka dolina, którą rzeka Indus płynie z północy, od Hindukuszu i Himalajów, do swego ujścia do Morza Arabskiego; położona na terenie ob. Pakistanu. [przypis edytorski]

Dolina Jozafata — dolina, mająca być wg Biblii miejscem Sądu Ostatecznego, której nazwa oznacza „Jahwe osądzi” wywodzi się od imienia króla judzkiego Jozafata. [przypis edytorski]

Dolina Jozefata — nazwa doliny, która wg Biblii (Jl 2,12) ma być miejscem Sądu Ostatecznego; w późnej starożytności utożsamiono ją z Doliną Cedronu, oddzielającą jerozolimskie Wzgórze Świątynne od Góry Oliwnej. [przypis edytorski]

dolina Józefata (bibl.)— według Księgi Joela miejsce Sądu Ostatecznego. [przypis edytorski]

Dolina Józefata — miejsce boskiego Sądu Ostatecznego. [przypis edytorski]

Dolina Koprowa — dolina w słowackiej części Tatr Wysokich. [przypis edytorski]

dolina sądecka — właśc. Kotlina Sądecka, rozległa kotlina w płd.-wsch. części województwa małopolskiego. [przypis edytorski]

Dolina Szwajcarska — ten park w Warszawie był w XIX w. o wiele bardziej popularny niż dziś, często odbywały się tam koncerty, spektakle, pokazy i zabawy, w altankach urządzone były cukiernie i jadłodajnie, a zimą funkcjonowało tam lodowisko. [przypis edytorski]

Dolina Szwajcarska — warszawski ogród wypoczynkowo-rozrywkowy powstały w 1786, istniejący do powstania warszawskiego. [przypis edytorski]

dolina Wojnicka — dolina Dunajca w okolicy Wojnicza. [przypis edytorski]

Dolina Złomisk — dolina tatrzańska, odgałęzienie Doliny Mięguszowieckiej. [przypis edytorski]

doliniarka (gw. środ.) — żeńska forma od rzecz. doliniarz: kieszonkowiec, złodziej. [przypis edytorski]

doliniarka — złodziejka kieszonkowa. [przypis edytorski]

doliniarz (środ.) — złodziej kieszonkowy. [przypis edytorski]

doliniec — dolina. [przypis edytorski]

Dollfuss, Engelbert (1892–1934) — austriacki polityk, jeden z przywódców Partii Chrześcijańsko-Społecznej; od 1932 kanclerz i minister spraw zagranicznych, wprowadził rządy autorytarne, tzw. austrofaszyzm; zamordowany podczas nieudanego puczu austriackich hitlerowców; o małym Dollfussie: Dollfuss wyróżniał się niewysokim wzrostem (155 cm). [przypis edytorski]

dolman (daw., z tur.) — kurtka, płaszcz. [przypis edytorski]

dolman — tu: huzarka, rodzaj daw. kurtki wojskowej. [przypis edytorski]

dolman — tu: huzarka, rodzaj dawnej kurtki wojskowej. [przypis edytorski]

dolman — turecki a. węgierski strój pod kurtkę. [przypis edytorski]

dolman (z tur.) — szeroki, rozkloszowany płaszcz. [przypis edytorski]

dolmen — grobowiec z okresu neolitu. [przypis edytorski]

dolmen — prehistoryczny grobowiec wykonany z głazów. [przypis edytorski]

Dolna Bretania — zachodnia część Bretanii, gdzie tradycyjnie mówi się po bretońsku i silniej oddziałuje kultura związana z tym językiem, w odróżnieniu od Górnej Bretanii, w której dominuje oddziaływanie kultury oraz języków romańskich. [przypis edytorski]

Dolne Młyny — ulica w Krakowie. [przypis edytorski]

Dolon (mit. gr.) — syn Eumedesa (woźnego, herolda), wybitny biegacz; pozostali po jednej z bitew poza murami miasta Trojanie wysyłają go na zwiad (za spełnienie tej misji Dolon, ochotnik, chciał w nagrodę otrzymać konie i rydwan Achillesa) do obozu Greków; został jednak schwytany przez Odyseusza i Diomedesa, uwięziony i skłoniony do wyjawienia informacji o obozie obrońców Troi, co nie przynosi mu spodziewanego uwolnienia, ale śmierć: Diomedes odciął Dolonowi głowę mieczem, a Odyseusz zabrał jego wilczą skórę i broń; syn Dolona Eumedes po zburzeniu Troi miał towarzyszyć w wyprawie do Italii Eneaszowi i walczyć u jego boku. [przypis edytorski]

Dolon (mit. gr.) — wojownik trojański, który wyruszył szpiegować Greków, schwytany i zabity przez Odyseusza. [przypis edytorski]

Dolopowie — staroż. lud mieszkający na płd.-zach. od Tesalii. [przypis edytorski]

Dolor ante lucem (łac.) — cierpienie przed świtem; lęk przed światłem. [przypis edytorski]

dolor (łac.) — smutek, nieszczęście. [przypis edytorski]

Dolores, Wenecja — tytuły walców: Dolorès (1880), autorstwa Émile Waldteufela, oraz zapewne Na lagunach, z operetki Johanna Straussa Noc w Wenecji (1883) albo też Piękna Wenecja (1862) Edwarda Macka. [przypis edytorski]

Dolori et amori sacrum (łac.) — poświęcone bólowi i miłości. [przypis edytorski]

doloris causa (z łac. doloris: cierpienie; causa: przyczyna) — gra słów, nawiązanie do akademickiego tytułu honorowego doctor honoris causa, który przyznawany jest ze względu na zasługi, ale bez wypełnienia wymagań akademickich niezbędnych do uzyskania tytułu doktora czy doktorki. [przypis edytorski]

doloris (łac.) — forma D.: bólu, cierpienia. [przypis edytorski]

Doloryda — imię utworzone od hiszp. dolor: ból, smutek. [przypis edytorski]