TPWL

Wolne Lektury potrzebują pomocy! Wesprzyj bezpłatną bibliotekę internetową i przeczytaj utwory napisane specjalnie dla Ciebie.

x

Spis treści

    1. Cud: 1
    2. Kara: 1
    3. Miłość: 1
    4. Sierota: 1

    Współczesny sposób zapisu cudzysłowów.

    Pisownia rozdzielna „nie”.

    Wincenty KorotyńskiCzem chata bogata, tem radaBaśń mojej piastunki

    1

    Ani to blisko, ani tak daleko,

    Był sobie, ptaszko, nad Dunajem rzeką,

    SierotaBył sobie człowiek, miluchny człowieczek,

    Jak wół pracował, unikał od sprzeczek[1]:

    5

    Więc, jak to bywa, od drugiej swej żony

    By[2] nic dobrego był za nos wodzony.

    A miał dziecinę po pierwszej małżonce,

    Dziewczę — obrazek, a skromne, milczące,

    A pracowite, ani dnia, ni nocy;

    10

    Lecz, moja rybko, ciężki chleb sierocy!…

    Skąd niosą wiatry rozjęki po rosie?

    Z piersi sierocej — o! znaczno[3] po głosie!

    Macocha złośna sieroty nie kocha,

    Zajrzała[4] doli sierocie macocha.

    15

    Jest u sieroty prześliczna króweczka,

    Która jej daje pieszczoty i mleczka —

    Spadek po matce i posag jedyny!

    Dziewa jej nosi poślady[5], łupiny,

    Z studzienki wodę i ziele z ogródka:

    20

    Toć jakby śliżyk[6] gładziuchna[7] filutka!

    Jest u macochy krów i ładnych trzoda,

    Ale do Łyski i równać je szkoda;

    Jest u macochy i córa rodzona,

    W mleku kąpana, chuchana, pieszczona,

    25

    Matka ją w suknie bławatne[8] spowiła —

    Lecz do sierotki ani się umyła!

    Bo pięknej kosy[9], ócz, duszy na twarzy,

    I od kijowskich nie kupić kramarzy!

    Nie w smak to idzie zawistnej macosze:

    30

    Nęka sierotę jak wołu przy sosze[10].

    Biedaczka w pracy sił tera[11] ostatki,

    Niedługo może — i pójdzie do matki…

    — „Porzuć, ladaco, przynosić te kwiecie:

    Komu trza — znajdzie, przyniesie, uplecie.

    35

    Tobie — pędź krowy na łąkę zieloną,

    Masz funt kądzieli, prząślnicę, wrzeciono,

    Patrzaj na wieczór byś sprzędła, utkała,

    I niech mi chusta jak śnieg będzie biała!”

    Na bujnej łące czajeczka kihicze,

    40

    Na bujnej łące płyną łzy dziewicze:

    „Co ja tu pocznę? Co zrobię nieboga?!”

    Słyszy to, widzi krówka krętoroga:

    „Nie płacz, dziewojo! — zwąchawszy ją rzecze —

    Ja twoję smutną dolę zabezpieczę:

    45

    Na kręte różki moje włóż kądzielę,

    Sprzędę ją, wytkę[12], na rosie wybielę.

    Zamknij oczęta, dziecino kochana,

    Zaśnij — a pomnij być niemą jak ściana!”

    Surowe wiatry od zachodu wioną,

    50

    Wraca sierotka z robotą skończoną:

    „Masz sobie, mamo, masz biały ręczniczek,

    Tylko w mym sadku nie zrywaj różyczek,

    I mojej Łyski nie bij nadaremno,

    I nie po ludzku nie obchodź się ze mną!”

    55

    Macocha złośna sieroty nie kocha,

    Zajrzała doli sierocie macocha.

    Idzie dziewoja z podwójną robotą; —

    Nie dawaj Łysce robotki, sieroto!

    Twoja macocha, jak jastrząb ciekawie,

    60

    Spogląda na cię ukrywszy się w trawie!…

    Widziała cuda — i sama nieswoja!

    Jeszcze na drodze, już słyszy dziewoja:

    „Wraz[13], czarownico, twe sztuki się spłacą!

    Jutro zabijem twą krowę ladaco,

    65

    Ujrzysz, czyś lepsza od mojej ty doni[14]!”

    Dziewica w dłonie żałościwie dzwoni.

    Daremne żale! Nie minie już klęska:

    Macosze bardzo zachciało się mięska!

    Spłakane dziewczę pobiegło w zagrodę,

    70

    Tuli swą Łyskę i głaszcze pod brodę:

    Zabiją ciebie… krętorożko miła!

    „A ciebież moja mateczka doiła!

    A tyż mi nosić pomagasz brzemiona[15]!

    A tyż mi jesteś lepiej niż rodzona[16]!

    75

    — „Nie płacz sierotko! gdy będę zabita,

    Proś, niech ci moje oddadzą jelita:

    Przepatrz je pilno — tam ziarnko w nich będzie,

    Zasadź to ziarnko w twym sadku na grzędzie;

    Przepatrz raz drugi — znajdź pierścień maleńki,

    80

    Wrzuć ten pierścionek do swojej studzienki”.

    Rzeczułka z wiatrem porannym cóś gada,

    Dziewica smutna, choć praca z rąk pada,

    Myje jelita — znalazła ziarenko,

    I do ogródka pobiegła śpiesznieńko…

    85

    Myje raz drugi — i pierścień ma w ręce,

    I pośpieszniuchno pobiegła k'studzieńce[17].

    CudNazajutrz w sadku jasno jak od słonka;

    Któżby tam świecił? Złocista jabłonka,

    Złote jabłuszka jak gwiazdki błyszczące,

    90

    Złote listeczki na owej jabłonce,

    I rajskich ptasząt gromadka pieśń dzwoni…

    Jabłoń, nie jabłoń — a cudo jabłoni!

    Zasię studzienka nie z wodą głęboką,

    Zielonym winem pełniutka jak oko,

    95

    W około zrębu mak, róże i lenek…

    Studnia, nie studnia — a cudo studzienek!

    Od ust na usta[18] pogłoski się szerzą,

    Słuchają ludzie i uszom nie wierzą;

    A wieść, jak powódź, rozlewa się szybko,

    100

    Dalej i dalej… No, słuchajże, rybko!

    Dalej a dalej rozgłośna wieść hula,

    Aż doleciała do samego króla.

    — „Służki me wierne! siodłajcie rumaki:

    I my pojedźmy obaczyć cud taki”.

    105

    Jak powiedziano, tak zaraz i było,

    I król zajechał na wioskę pochyłą.

    Macocha złośna sieroty nie kocha,

    Zajrzała doli sierocie macocha

    I w kleci[19] biedną dziewicę zamyka.

    110

    Za słup grabowy król wiąże konika.

    — „Jasny nasz królu! to córy mej wiano[20]:

    Kto ją, ten weźmie jabłonkę złocianą;

    Kto ją, ten weźmie nie lada przydane,

    Studzienkę wina, a słodkie, a pjane[21]!

    115

    Chodź, moja doniu, chodź bliżej tu, duszko!

    Daj panu wina i złote jabłuszko”.

    Ledwie ku studni pomknęły się ręce,

    Aż do dna wino opadło w studzience:

    Jabłonka, jakby ukropem spryśnięta,

    120

    Stuliła listki, umilkły ptaszęta —

    Nie dostać jabłka, nie dostać tyczyną!

    Macosze w złości krwią oczy zapłyną,

    Skoczyła sama… ej, darmiutka praca!

    Odeszła — wszystko k'dawnemu[22] powraca.

    125

    Próbuje jeden i drugi i trzeci;

    Aż dostrzeżono sieroteczkę w kleci.

    — „Zerwij mi jabłko, zerwij mi je, duszko!”

    Na rączkę dziewy upadło jabłuszko,

    Ptaszęta znowu poczęły swe psoty

    130

    I chwalą pieśnią duszyczkę sieroty.

    Dziewa skraśniała[23], i białą rączyną

    Czerpie Królowi złotym kubkiem wino.

    I Wszyscy z podziwu klasnęli gwałtowno[24],

    A król się cieszy zdobyczą cudowną.

    135

    Miłość— „Tobie, dziewojo, szczęśliwość sądzono:

    „Proś o co zechcesz, choć zostać mą żoną!”

    — „Zostaw mnie, królu, ubogą i bosą,

    Pozwól, niech pójdę, gdzie oczy poniosą!

    Nie dla mnie twoja rączyna wielmożna:

    140

    Ja raz kochałam — czyż drugi raz można?”

    KaraMacocha złośna sieroty nie kocha,

    Zajrzała doli sierocie macocha; —

    Król się o wszystkim dowiedział ze strony,

    Kazał ją rozdarć żelaznymi brony;

    145

    Sierocie swatem był — i na weselu

    Pląsał z dziewczęty, gdy zażył pochmielu[25].

    I ja tam byłam i piłam to wino;

    A byłam łebską i hożą[26] dziewczyną,

    Więc i ja z królem wywijałam chybko,

    150

    Aż dusza skacze!… A co, moja rybko?

    Przypisy

    [1]

    unikał od sprzeczek — dziś popr.: unikał sprzeczek. [przypis edytorski]

    [2]

    by (daw.) — tu: jak. [przypis edytorski]

    [3]

    znaczno (daw.) — poznać. [przypis edytorski]

    [4]

    zajrzeć a. zaźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

    [5]

    poślad — ziarno gorszego gatunku, używane jako pasza dla zwierząt. [przypis edytorski]

    [6]

    śliz — gatunek ryby słodkowodnej. [przypis edytorski]

    [7]

    gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

    [8]

    bławatny — wykonany z bławatu, tj. z drogiej, jedwabnej tkaniny, zazwyczaj błękitnej. [przypis edytorski]

    [9]

    kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]

    [10]

    socha — rodzaj prymitywnego pługa. [przypis edytorski]

    [11]

    terać (daw.) — tracić. [przypis edytorski]

    [12]

    wytkę — dziś popr. forma 1. os.lp: wytkam a. utkam. [przypis edytorski]

    [13]

    wraz — tu: zaraz. [przypis edytorski]

    [14]

    donia — panna, tu: córka. [przypis edytorski]

    [15]

    brzemię — ciężar. [przypis edytorski]

    [16]

    rodzona — w domyśle: siostra. [przypis edytorski]

    [17]

    k'studzieńce (daw.) — ku studzience, do studzienki. [przypis edytorski]

    [18]

    Od ust na usta — dziś popr.: od ust do ust. [przypis edytorski]

    [19]

    kleć (daw.) — klitka, ciasne pomieszczenie. [przypis edytorski]

    [20]

    wiano — posag. [przypis edytorski]

    [21]

    pjany — tu: doprowadzający do stanu upojenia. [przypis edytorski]

    [22]

    k'dawnemu (daw.) — do dawnego stanu. [przypis edytorski]

    [23]

    skraśnieć — poczerwienieć. [przypis edytorski]

    [24]

    gwałtowno — dziś popr.: gwałtownie. [przypis edytorski]

    [25]

    pochmiel — tu: piwo. [przypis edytorski]

    [26]

    hoży — zdrowy i urodziwy. [przypis edytorski]

    Close
    Please wait...