Blackout

Od 12 lat Wolne Lektury udostępniają książki nieodpłatnie i bez reklam
Jesteśmy najpopularniejszą biblioteką w Polsce: w 2019 roku 5,9 miliona unikalnych użytkowników odwiedziło nas 21 milionów razy. Wszyscy zasługujemy na bibliotekę, która gwarantuje dostęp do najwyższej jakości wydań cyfrowych.

Stoi przed nami realna groźba zamknięcia
Niestety, z milionów czytelników wspiera nas jedynie niewiele 190 osób. Środki, jakie do tej pory pozyskiwaliśmy ze źródeł publicznych, są coraz mniejsze.

Potrzebujemy pomocy Przyjaciół
Nie uda się utrzymać tej niezwykłej biblioteki bez Twojego wsparcia. Jeśli możesz sobie na to pozwolić, zacznij wspierać nas regularnie. Potrzeba minimum 1000 Przyjaciół, żeby Wolne Lektury dalej istniały.

Zostań naszym Przyjacielem!

Tak, chcę pomóc Wolnym Lekturom!
Nie chcę pomagać, chcę tylko czytać
Wesprzyj

Wspieraj Wolne Lektury

x

Spis treści

    I
  1. II
  2. III
  1. Obyczaje: 1
  2. Szlachcic: 1

Władysław SyrokomlaGawędyDyferencja[1]Gawęda zaściankowa

I

1

Starzy szlachta tam pod miedzą

Na naradzie ważnéj siedzą,

A wokoło młodzież wrząca,

Tysiąc gniewnych słów wytrąca, —

5

Lud się na dwie strony dzieli,

Błyszczą ostrza karabeli.

Pan komornik z sznurem stawa[2];

Woźny wznosi papier w górę,

Słowem jakaś tu rozprawa,

10

I de hajda[3] — i de jure[4].

At, mospanie, któż i kiedy

Przywileje szlachty zaćmi?

To jest zatarg między braćmi

Przy podziale swojéj schedy[5].

15

Szlachcic, ObyczajeA u szlachty takie chucie:

Że gdzie sprawa, tam i wrzawa,

A gdzie wrzawa, tam i bitwa,

Potém kończą na statucie,

Potém kielich i modlitwa. —

20

Szlachcic poczciw — bo ma duszę,

A wrzaskliwy — bo szlachetny,

Urodzony — nie sławetny,

I nie straszne mu ratusze!

Process w sądzie — to nie boli,

25

A zabawka niezła wcale; —

Więc brat z bratem przy podziale

Zabijacko się warcholi.

Ich się ojcu niegdyś szczęści,

Dość zostawił dla nich mienia,

30

Co dziś dzielą na dwie części,

Wedle Boga i sumienia. —

Dzielą słusznie jak wystarczy,

I grosiwo, i śpiżarnię,

I oborę, i owczarnię,

35

I nabytek gospodarczy. —

Potém z obu stron namowy,

Pan komornik przez zagony

Ciągnie sznurem na dwie strony

I wydziela dwie połowy. —

40

Zabił wiechę strojną w liście,

Wsunął cérkiel za popręgę[6]

I zawołał zamaszyście:

— «No, skończyliśmy mitręgę[7]!

Waść sądowy jenerale[8],

45

Mości strony i starszyzna!

Niech mi teraz każdy przyzna,

Żem wydzielił doskonale. —

Ot jak z boru do sosenki

Idzie ścianką ta drożyna,

50

Stefanowe z prawéj ręki,

A co z lewéj — to Marcina,

A zaś młynek i zatoka

Służą obu jednostajnie. —

Równe schedy jak dwa oka,

55

Nawet pręta[9] nikt nie stracił,

Mierzę słusznie, nieprzedajnie,

Bo mię żaden nie zapłacił,

Nie skaptował, nie przyodział, —

Ot i sprawa, i rozprawa!

60

Pytam trzykroć wedle prawa:

Czyli zgoda na mój podział?»

Stefan krzyknął: «Nie masz zgody!

Bo mi krzywda w oczy kole, —

U mnie piasek — a tu pole,

65

Że choć zaraz siéj ogrody!

Mórg[10] pod lasem… tak daleko…

Co ja zrobię z tym kawałkiem?

Wezmę raczéj mórg nad rzeką,

I zatoka do mnie całkiem!…»

70

— «O!! zatoka za głęboka! —

Krzyknął Marcin — Panie bracie!

Wcześnie siatkę zapuszczacie,

Nie dam ryby ani oka!

Mórg mój, Mości Dobrodzieje,

75

Co nad rzeczką, tam pod drogą.

Nie pytając u nikogo

Sam zaorzę i zasieję.

Bo pomiarem…»

— «Co mi pomiar?

80

Kto się krzywdzić mię ośmieli,

W klindze mojej karabeli,

Słusznej kary znajdzie domiar». —

— «Panie woźny!…»

— «Woźny płazem!

85

A mierniczy — w łeb żelazem!

Nié ma pana dla Stefana —

Zaraz wszystkich stąd wypłoszę!» —

— «Morg nad rzeką i toń rybna,

Moje!…»

90

— «Moje, rzecz niechybna!…»

— «Ja zasieję.»

— «A ja skoszę!» —

— «No bratuniu to za śmiało!

A czy znasz ty moją rękę?»

95

— «A czy znasz ty świszczypało

Moją szablę damascenkę?»

— «Za mną szlachta!»

— «Bij kto sprzyja!!…»

Szlachta w dwie się strony ściska,

100

Walka w zabój… aż krew tryska…

Pan komornik wiechą zwija,

Woźny pozwem broni duszę,

Papier, wiecha, w zawierusze

Popękały się od kija. —

105

Aż skrwawiona, zapocona,

Porąbana, zadyszana,

Ta i owa padła strona,

Wypoczywać na murawie;

Jeszcze w jęku i we wrzawie

110

Słychać głosy: — «To Stefana…»

— «To Marcina… mórg przy drodze…»

— «Mórg nad rzeką i zatoką…»

— «I okopię, i ogrodzę…»

— «Nie doczekasz! nie pozwolę,

115

Będę bronić moje pole,

Jak źrzenicę mego oka!»

— «Nie o pole, nie o szkodę,

Lecz tu idzie o bezprawie».

— «A ja mówię i dowiodę,

120

Że na swojem rzecz postawię».

— «Ciężko skarżę upór bratni…»

— «Wara leźć mi w moją grzędę!…»

— «Krwią słuszności bronić będę,

Do kropelki, do ostatniéj!»

II

125

— «Cyt mi szersznie![11] — tfu do kata! —

Huknął stary pan Ambroży. —

Taki rankor[12] brat na brata!

Mospanowie, to gniew Boży!

Bić się z bratem jakby z wrogiem!

130

Jakiém okiem, jakiem czołem,

Staniesz jutro przed kościołem,

A po jutrze i przed Bogiem?

Uściśnijcie mi się szczerze,

I wypijmy pojednanie, —

135

Jutro spowiedź!…»

— «O mospanie!

A zatokę kto zabierze?»

— «Nie chcę morga, co pod lasem!»

— «Nie dam morga, co przy drodze!»

140

— «No uciszcie się z hałasem,

Ja wam całą rzecz pogodzę».

— «A to jaki śmiałek groźny,

Medyjację[13] swoją wnosi!?»

— «Sza panowie! — krzyknął woźny —

145

Pan Ambroży o głos prosi!»

Więc Ambroży siadł na miedzy,

Brzęknał czarą po butelce:

— «Bracia szlachta i koledzy,

Mościwi wielce a wielce!

150

Za zatokę i za pole,

Będzie zawsze wrzawa sroga,

Będą skargi i zatargi,

I processa, i swawole,

I obraza Pana Boga;

155

Bracia zniszczą się ze szczętem,

Przez rankory i rozpusty;

Będą dzieciom testamentem

Przekazywać process pusty;

Na braterskich karkach — szpetnie

160

Czynić próbę szabel hartu,

Mazać herb swój nieszlachetnie,

I oddawać duszę czartu! —

By więc zetrzeć plamę z czoła.

Zmazać karę nieochybną[14],

165

Radzę oddać do kościoła

Oba morgi i toń rybną.

Za tę skruchę Pan Bóg — jużci

Grzech dzisiejszy wam odpuści,

I ofiarę przyjmie wdzięcznie

170

Za zgładzenie tych bezprawi, —

A ksiądz proboszcz — comiesięcznie

Za was świętą mszą odprawi. —

Bóg okryje swém ramieniem

Tarczę herbu starożytną,

175

Wasze domy z pokoleniem,

Pomyślnością wam zakwitną. —

No! czy zgoda?»

— «Mądra rada —

Już inaczéj nie wypada;

180

Oba morgi niepodzielne,

I zatoka koło młyna,

Ni Stefana, ni Marcina,

Ale odtąd już — kościelne.

Niech pan woźny tu posiedzi,

185

I dokument spisze żywo —

Jutro idziem do spowiedzi

Z tą pobożną donatywą». —

— «A salaria[15]

— «To nie minie,

190

To proboszcza rzecz nie nasza, —

A za cięcia od pałasza,

Damyć żyta po ośminie».

— «Zgoda! — krzyknął woźny żwawie —

Teraz kielich do roboty!»

195

Dictum[16], factum[17], i po sprawie,

Wykonano co do joty. —

III

Oto sto lat już się zaczną,

Jak braterskie kości społem

Gniją w ziemi pod kościołem,

200

A mogiły ani znaczno. —

Ale ród ich gęsty w Litwie,

I poczciwy, i zamożny;

Bo co miesiąc głos pobożny

W mszalnej wzmienia ich modlitwie.

205

A na morgach w pszennym plonie,

Pleban piękne żął owoce,

Stawił kopy na zagonie,

Łowił rybkę na zatoce…

Teraz słyszę, inne dzieje, —

210

Ktoś już inny morgi trzyma,

I pszeniczkę inny sieje,

I za zmarłych mszy już nié ma.

Słyszał nawet dzwonnik głuchy

Spod grobowca u parkana,

215

Jakieś krzyki i rozruchy —

Spór Marcina i Stefana.

5 października 1846

Przypisy

[1]

dyferencja (z łac.) — różnica, różnica zdań; tu: sprawa sporna. [przypis edytorski]

[2]

stawa — dziś popr. forma 3.os.lp: staje. [przypis edytorski]

[3]

hajda (z ukr.) — okrzyk popędzający, zagrzewający do ruszenia w drogę, do ataku itp. [przypis edytorski]

[4]

de jure (łac.) — z prawa; według prawa. [przypis edytorski]

[5]

scheda — spadek. [przypis edytorski]

[6]

popręga — pasek noszony na wierzchnim ubraniu. [przypis edytorski]

[7]

mitręga — trud. [przypis edytorski]

[8]

jenerał — tak zwano woźnych; [jenerał: dziś: generał; red. WL]. [przypis autorski]

[9]

pręt — tu: daw. miara, wynosząca 12–15 stóp, tj. ok. 4 m. [przypis edytorski]

[10]

mórg — morga (z niem.: morgen: ranek), używane spolszczenie: jutrzyna; daw. jednostka powierzchni rolnej, początkowo oznaczała obszar, jaki jeden człowiek może zaorać (zasiać, skosić itd.) jednym zaprzęgiem w ciągu jednego dnia roboczego, czyli od rana do południa); na terenach daw. Rzeczpospolitej wynosiła 0,5–0,6 hektara (ok. 500 m²). [przypis edytorski]

[11]

szersznie — Szlachtę zaściankową na Litwie zwano, w pogardliwym wyrazie szerszniami; ta nazwa pochodzi od barwy mundurów wojskowych Radziwiłłowskich, która była żółta z czarnym. [przypis autorski]

[12]

rankor — wściekłość, uraza, gniew; także neutralnie: zapał. [przypis edytorski]

[13]

mediacja — pośrednictwo. [przypis edytorski]

[14]

nieochybny — nieuchronny. [przypis edytorski]

[15]

salaria (z łac.) — zapłata, żołd, wynagrodzenie. [przypis edytorski]

[16]

dictum (łac.) — powiedzenie, polecenie, rozkaz. [przypis edytorski]

[17]

factum (łac.) — czyn, dzieło, postępowanie, fakt. [przypis edytorski]

Close
Please wait...