Dzisiaj aż 13,496 dzieciaków dzięki wsparciu osób takich jak Ty znajdzie darmowe książki na Wolnych Lekturach.
Dołącz do Przyjaciół Wolnych Lektur i zapewnij darmowy dostęp do książek milionom uczennic i uczniów dzisiaj i każdego dnia!

Wesprzyj!
Gall Anonim , Kronika polska

Pobieranie e-booka

Wybierz wersję dla siebie:

.pdf

Jeśli planujesz wydruk albo lekturę na urządzeniu mobilnym bez dodatkowych aplikacji.

.epub

Uniwersalny format e-booków, obsługiwany przez większość czytników sprzętowych i aplikacji na urządzenia mobilne.

.mobi

Natywny format dla czytnika Amazon Kindle.

Zapisana w początkach XII w. Kronika Anonima zwanego Gallem to artystycznie przemyślany utwór narracyjny. Zwraca uwagę regularność budowy poszczególnych ksiąg oraz kompozycja dzieła, które jako całość poświęcone jest przedstawieniu dziejów Bolesława Krzywoustego, a historia jego przodków — dynastii Piastów — stanowi obszerny wstęp do właściwego tematu. Dlatego właśnie Księga pierwsza rozpoczyna się od wiersza o cudownych okolicznościach narodzin bohatera kroniki (ofiarowanie świętemu Idziemu) i ten sam motyw, zapisany prozą, zamyka tę księgę. Księga wtóra przedstawia młode lata Krzywoustego do czasu, gdy został niepodzielnym władcą państwa po wygnaniu starszego brata Zbigniewa. Księga trzecia obejmuje lata 1109–1113 i opowiada o najważniejszych wypadkach w żywocie Bolesława, a mianowicie o zwycięskim odparciu najazdu niemieckiego (obrona Głogowa), o jego zaczepnych walkach na terenie Czech i bitwie pod Trutiną (1110) oraz o definitywnym wydarciu Pomorzanom Nakła, co zostało przedstawione jako triumfalne ukoronowanie wieloletnich wojen granicznych na północy państwa i uzyskanie wolnego dostępu państwa polskiego do morza.

Kronikę polską Anonima zwanego Gallem uważa się za pierwsze dzieło piśmiennictwa polskiego, choć spisana była po łacinie (jak zazwyczaj początki literatur narodowych europejskich) i przez cudzoziemca. Pisał on jednak w Polsce, zachęcony do podjęcia dzieła przez Polaków (przede wszystkim kanclerza księcia Bolesława Krzywoustego) i opierając się na informacjach zebranych na miejscu, a treść utworu opiewa dzieje królów i książąt polskich, oddając stan wiedzy i światopogląd ówczesnej wykształconej elity skupionej wokół dworu władcy. Dzieło stanowi ważne źródło pisane polskich legend: o Popielu i o Piaście; zawiera także szczegóły funkcjonujące zapewne w tradycji ustnej, np. opowieść o ślepocie, na którą cierpiał w dziecięctwie Mieszko I. Podaje też opis panowania Bolesława Chrobrego, zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku i wyprawy kijowskiej. Wśród fragmentów, do których najczęściej się odwoływano, należy również obrona Głogowa. Tekst stanowił źródło dla późniejszych kronik Mistrza Wincentego Kadłubka i Jana Długosza i jest wykorzystywany w edukacji z zakresu historii oraz języka polskiego w szkołach.

Skądinąd tekst Galla ukazuje też, niekiedy mimochodem, specyfikę obyczajów średniowiecznych. Okazuje się na przykład, że branie niewolników z wypraw było wówczas zupełnie zwyczajne — Krzywousty przechodząc przez ziemie pogańskie: „Wnet palił ich włości, zagarniał spotkanych po drodze i wraz ze zdobyczą do dom z sobą uprowadzał”, wyznaje z uznaniem kronikarz.

Literatura średniowieczna daje ideowe wzorce osobowe. W Kronice Galla Anonima znajdujemy przykład wzoru idealnego władcy chrześcijańskiego w osobie Bolesława Chrobrego, zaś sylwetka Bolesława Krzywoustego stylizowana jest według obowiązującego w epoce wzorca rycerza w przedstawieniu młodych lat życia księcia, ale też władcy przez wskazanie kontynuacji dzieła Chrobrego oraz uwypuklenie w dziejach panowania księcia roli nieustannych walk prowadzonych z poganami.

Kronika Galla należy więc do gatunku gesta (opowiadania o czynach), wprost mówi się o tym, że pisano ją: „dla przykładu rządzącym”, a opis hojności, waleczności i sprawiedliwości Bolesława podaje się „za przykład następcom do naśladowania”. Bolesław Chrobry to wzorzec króla, władcy: sprawiedliwego, hojnego i walecznego, wspaniałego we wszystkich czynach; Bolesław Krzywousty to wzorzec rycerza, bohatera, „syn Marsa” (jego stały przydomek u Galla Anonima) wielokrotnie porównywany do lwa, raz nawet do smoka; inny jego stały przydomek to: „książę północny”.

Chociaż autor zachowuje celowo anonimowość, przecież zręcznie ujawnia swą erudycję, wykształcenie, obycie w świecie, kunszt pisarski i oczytanie, np. znajomość literatury starożytnej, a mianowicie Iliady, która ocaliła od zapomnienia dzieje nieszczęsnej Troi. Autor wyznaje, że chce, aby „dziełko niniejsze, kreślone piórem naszej nieudolności ku pochwale książąt naszej ojczyzny podjęte” nagrodzone zostało z hojnością właściwą wzorowemu władcy. Podkreśla swą religijność, a nade wszystko żarliwy entuzjazm dla osoby władcy, na dworze którego powstało jego dzieło. Średniowieczna formuła twórczości anonimowej, podejmowanej dla chwały Boga („ad maiorem Dei gloriam”) zyskuje tu zatem specyficzną realizację: z kart kroniki prześwitują bardziej świeckie cele. Jedną z przysług, którą zamierza oddać bohaterowi kroniki, jest usprawiedliwienie okrucieństwa Bolesława Krzywoustego, jakim się wykazał w stosunku do swego starszego brata Zbigniewa, który został uwięziony, oślepiony i zmarł w wyniku tego. Kronikarz z jednej strony mówi o złych wpływach, jakim ulegał ksiażę Zbigniew, wskazuje na ułomności jego charakteru, podejrzliwość, złośliwość, dumę — a z drugiej strony podkreśla okoliczności łagodzące: ogromny żal Krzywoustego z powodu tego, co się wydarzyło, i fakt, że doszło do pogodzenia się braci, uzyskanie przebaczenia ze strony Zbigniewa, a przede wszystkim opisuje podjęte przez Bolesława III pokutne pielgrzymki do Węgier.

Książka Kronika polska Anonima zwanego Gallem dostępna jest jako e-book (EPUB i Mobi dla Kindle) oraz plik PDF. Jest to lektura dla szkół podstawowych (legendy polskie) i średnich.

Spis treści:

    [Wstęp]
    1. Kronika. Przypisanie pracy swej przez autora
    2. Epilog się poczyna
    3. Poczyna się kronika, a w niej dzieje władców albo książąt polskich
  1. Księga Pierwsza
    1. 1. O książęciu Popielu, zwanym Koszysko
    2. 2. O Piaście, synu Chościska
    3. 3. O książęciu Siemowicie, synu Piasta
    4. 4. O ślepocie Mieszka, syna Siemomysłowego
    5. 5. Jakim sposobem Mieszko Dąbrówkę pojął za żonę
    6. 6. O pierwszym Bolesławie, który się zowie Chrobrym albo Wielkim
    7. 7. Jaką potęgą Bolesław na Ruś uderzył
    8. 8. O wspaniałości i potędze Bolesława Wielkiego
    9. 9. O męstwie i szlachetności Wielkiego Bolesława
    10. 10. O potyczce Bolesława z Rusinami
    11. 11. O urządzeniu kościołów w Polsce i pobożności Bolesława
    12. 12. Jak Bolesław podróże po ziemiach swych odbywał bez obciążenia poddanych
    13. 13. O zacności i litościwych postępkach żony Bolesława Wielkiego
    14. 14. O wystawności stołu i hojności króla Bolesława
    15. 15. O wznoszeniu zamków i grodów po swem państwie przez Bolesława
    16. 16. O zgonie żałośnym wielkiego Bolesława
    17. Pienia o zgonie Bolesława
    18. 17. O wstąpieniu po Bolesławie Wielkim Mieszka, jego syna
    19. 18. O wstąpieniu Kazimierza po śmierci ojca i spędzeniu z tronu
    20. 19. O odzyskaniu królestwa polskiego przez Kazimierza, który był mnichem
    21. 20. O bitwie z towarzyszem Masławem i Mazurami
    22. 21. O bitwie Kazimierza z Pomorzanami
    23. 22. O wstąpieniu z kolei syna Kazimierza, Bolesława wtórego, zwanego Szczodrym
    24. 23. O umowie Bolesława z książęciem Rusinów
    25. 24. O podejściu Bolesława Szczodrego przez Czechów
    26. 25. O zwycięstwie Bolesława Szczodrego nad Pomorzanami
    27. 26. O rozrzutnej hojności Bolesława i pewnym księżynie żebrzącym
    28. 27. O wygnaniu do Węgier Szczodrego Bolesława
    29. 28. O przyjęciu Bolesława, przez Władysława króla Węgier
    30. 29. O synie tegoż Bolesława Mieszku trzecim
    31. 30. O związku małżeńskim Władysława, ojca Bolesława trzeciego
    32. List Władysława do ś. Idziego i braci zakonnej jego imienia
    33. 31. O postach i modlitwach dla uproszenia przyjścia na świat Bolesława trzeciego
  2. Księga wtóra
    1. [Dedykacja]
    2. [Epilog]
    3. 1. O narodzeniu naprzód Bolesława trzeciego
    4. 2. O boju nowym z Pomorzanami
    5. 3. Oblężenie grodu Nakła
    6. 4. O buncie Zbigniewa
    7. 5. O zdobyciu grodu kruszwickiego i zburzeniu
    8. 6. Powieść o cudzie św. Wojciecha
    9. 7. O podziale państwa między dwóch synów
    10. 8. Dalsze co do tego podziału rozporządzenie
    11. 9. O wieku dziecięcym Bolesława
    12. 10. Sieciech z mianym przy sobie Bolesławem pustoszą Morawy
    13. 11. Pacholę Bolesław zabija dzika
    14. 12. Bolesław niedźwiedzia zabija
    15. 13. Bolesław na ziemię nieprzyjacielską wybiega
    16. 14. Bolesław na Pomorzan uderza
    17. 15. Inna jego wojna na Pomorzu
    18. 16. Knowania Sieciecha
    19. 17. O warowni przez Pomorzan zniesionej dobrowolnie
    20. 18. O pasowaniu Bolesława na rycerza przez ojca po odniesionym zwycięstwie nad Pomorzanami
    21. 19. O rozbiciu Połowców
    22. 20. Prorockie odezwanie się o Bolesławie
    23. 21. O zgonie Władysława
    24. 22. Bolesław Białogród pomorski zdobywa
    25. 23. O Bolesława zaślubinach
    26. 24. Zbigniewa zasadzki i zmowy z nieprzyjaciółmi
    27. 25. Odwet Polaków na Morawach
    28. 26. Sam Bolesław na pustoszenie Moraw ciągnie
    29. 27. Legat papieski
    30. 28. Wyprawa kołobrzeska
    31. 29. O nowej na Pomorzan wyprawie i zjeździe z Kolomanem
    32. 30. O wyprawie Skarbimira na Pomorze
    33. 31. Dobycie grodu Bytomia
    34. 32. Zawarte przymierze ze Zbigniewem i po nim z kolei następująca zdrada
    35. 33. Bolesław w zasadzkę Pomorzan wpada
    36. 34. Bolesław Czechów wypłasza z granic, a nagina karki Pomorzan do uległości sobie
    37. 35. Zbigniew żywi przeciw bratu umysł nieprzyjazny
    38. 36. O jawnych krokach nieprzyjacielskich Zbigniewa
    39. 37. Przymierze zawarte z Czechami i ucieczka Zbigniewa
    40. 38. Zbigniew się poddaje na łaskę brata
    41. 39. Nowe względem brata przeniewierstwo Zbigniewa
    42. 40. Syn mu się rodzi
    43. 41. Zbigniew zwalczony powtórnie
    44. 42. O przyżeglowaniu do Prus niegdyś Sasów
    45. 43. Cud zrządzony z Pomorzanami
    46. 44. Chrzest Pomorzan
    47. 45. Bój stoczony z Morawianami
    48. 46. Kroki wojenne przeciw Czechom
    49. 47. Bunt Pomorzan
    50. 48. Bolesław po dobyciu grodu Wolina karci Pomorzan
    51. 49. Porażka sześciuset Pomorzan wśród Mazowsza
    52. 50. Klęska Czechów i Zbigniewa
  3. Księga Trzecia
    1. Przypisanie tejże książki
    2. [Epilog]
    3. 1. Zwycięstwo nad Pomorzanami
    4. 2. List cesarza do króla Bolesława
    5. 3. Początek wojny z Henrykiem
    6. 4. Bolesław sposobi się do wojny
    7. 5. Oblężenie Głogowa
    8. 6. Rozejm Głogowian
    9. 7. Rozejm się zrywa
    10. 8. Szturm do Głogowa
    11. 9. Zamiast daniny w złocie odnoszą Niemcy w podziale rany i trupy
    12. 10. Strach paniczny Niemców szarpanych ustawicznie
    13. 11. Pieśń Niemców na pochwałę Bolesława
    14. 12. Cesarz o pokój prosić zniewolony
    15. 13. List cesarza do króla Polaków
    16. 14. Odpis cesarzowi
    17. 15. Odwrót cesarza trupy prowadzącego za sobą
    18. 16. O śmierci Świętopełka
    19. 17. O Czechach
    20. 18. O Pomorzanach
    21. 19. O Czechach i Polakach
    22. 20. O przeniewierstwie Czechów
    23. 21. O wojnie z Czechami i zwycięstwie nad nimi
    24. 22. O pustoszeniu ziemi czeskiej przez Polaków
    25. 23. O śmiałości i przezorności Bolesława
    26. 24. O pustoszeniu ziemi pruskiej przez Polaków
    27. 25. O nieszczerej zgodzie Zbigniewa z Bolesławem
    28. 26. Pomorzanie gród Nakło Polakom poddają

Ta książka jest dostępna dla tysięcy dzieciaków dzięki darowiznom od osób takich jak Ty!

Dorzuć się!

O autorze

Gall Anonim

Ur.
XI w.
Zm.
ok. 1116 r.

Anonimowy autor Kroniki polskiej z pierwszej ćwierci XII w., uznawanej za pierwszy utwór literatury polskiej (łacińskojęzycznej). Jedynym źródłem informacji o nim jest jego dzieło.

Pisał o sobie następującymi słowami w liście dedykacyjnym do III księgi Kroniki: ,,nie w tym celu pracę niniejszą podjąłem, bym w niej rozpostarł strzępy swej małej wiedzy, albo, wychodziec z własnej ojczyzny i rodziny, pomiędzy wami pielgrzymi charakter swój wywyższał, lecz dla przyniesienia szczerego pożytku na miejscu, które z powołania swego zajmuję"

Ze względu na inne wzmianki w tekście kroniki uznano owego cudzoziemca, pielgrzyma i wygnańca za benedyktyńskiego mnicha (choć i to dziś nie jest pewne, mógł być osobą świecką). Przydomek Gall natomiast, sugerujący jego francuskie pochodzenie, jest zachowywany dziś tylko zwyczajowo. Tradycja takiego określania autora kroniki ma dziś ponad 400 lat, jako pierwszy uczynił to renesansowy historyk Marcin Kromer (1512--1589), badający jeden z ocalałych do dziś rękopisów dzieła (tzw. kodeks heidelberski), za nim mylnie powtórzył ten przydomek gdański wydawca kroniki Gotfryd Lengnich w 1749 r. , łącząc przy tym najzupełniej mylnie wzmiankę z Historii polskiej Jana Długosza brzmiącą ,,martinus Gallicus" z autorem przygotowywanej publikacji i tworząc z niej dla domniemanego Galla imię Marcin (Martinus Gallus). Nieporozumienie to utrzymywało się w nauce do początków XX w.

Anonimowość swą autor kroniki zachował celowo, dedykując swą pracę przedstawicielom episkopatu Polski i podkreślając, że dzieło jego służyć ma upamiętnieniu dziejów państwa oraz czynów (gesta) wybitnych władców Polski, którzy przedstawiani są jako wzorce osobowe do naśladowania przez potomnych. Do Polski przybył najprawdopodobniej z Węgier, których niejaką znajomość poświadcza w swym tekście; szczególnie dobrze znany mu jest benedyktyński klasztor pod wezwaniem św. Idziego w Somogyvár oraz historyczna stolica Węgier, Székesfehérvár, gdzie spoczywały szczątki św. Stefana króla. Do tych dwóch miejscowości odbywał pokutną pielgrzymkę Bolesław III Krzywousty po krwawej rozprawie ze swym bratem Zbigniewem, szukając przy tym sojuszu z węgierskim władcą Kolomanem. Anonimowy autor Kroniki polskiej ani Francuzem, ani Węgrem jednak nie był.

Współcześnie najbardziej prawdopodobne wydaje się, że Anonim pochodził z północnych Włoch, być może z Wenecji i możliwe, że jest tożsamy z autorem Historii o translacji św. Mikołaja Wielkiego, zwanym Mnichem z Lido, z którego dziełem polska najstarsza kronika posiada wiele podobieństw w zakresie faktografii, używanego słownictwa i stylu.