Historia rudowłosej dziewczynki, Ani Shirley, sieroty adoptowanej przez starzejące się rodzeństwo, Marylę i Mateusza Cuthbertów, zamieszkujących gospodarstwo zwane Zielonym Wzgórzem w Avonlea na Wyspie Księcia Edwarda w Kanadzie.
Bohaterowie i świat Avonlea w powieści Ania z Zielonego Wzgórza Lucy Maud Montgomery
Ania, choć trafia do Avonlea właściwie przez przypadek, dzięki bujnej wyobraźni, ogromnej wrażliwości i wielkiemu sercu stopniowo zdobywa miłość otoczenia i zmienia życie swej przybranej rodziny. Ważnymi bohaterami powieści, obok samej Ani, są: surowa z pozoru Maryla Cuthbert, która z czasem odkrywa w sobie czułość wobec przybranej córki, oraz małomówny, ale bezgranicznie oddany Ani Mateusz Cuthbert, a także wścibska, wszędobylska sąsiadka Cuthbertów, Małgorzata Linde, serdeczna przyjaciółka Ani Diana Barry, szkolny kolega Gilbert Blythe, a wreszcie samo Avonlea — życie i obyczaje wymyślonej przez autorkę miejscowości.
Akcja powieści rozgrywa się w latach 70. i na początku lat 80. XIX wieku (od czerwca 1877 r. do wakacji 1882) w Kanadzie na Wyspie Księcia Edwarda w miejscowościach Avonlea, Carmody, White Sands i (jedynym niefikcyjnym) Charlottetown. Montgomery z wielkim wyczuciem portretuje kanadyjską prowincję końca XIX wieku: małą, zżytą społeczność, surowy klimat i piękno wyspiarskiej przyrody.
Serca czytelników podbiła przede wszystkim tytułowa bohaterka, Ania – i to właśnie ze względu na wszystko to, co nie predestynowało ją do bycia wzorcem w literaturze dla młodzieży: jej nieszablonowość, niedopasowanie – wszystko, co w gruncie rzeczy stanowiło powód jej dziewczęcych udręk. Gdyby wskazywać na konkrety, byłby to zarówno kolor jej włosów, płomiennorudy, wyróżniający ją spośród innych, jak jej niepowstrzymana emocjonalność i gadatliwość. Jak sama to ujmuje, jest „roztrzepana”, szarpią nią gwałtowne, niepohamowane uczucia, którym daje wyraz, często wplątując się w kłopoty. Dzięki temu wszystkiemu Ania jest żywa, prawdziwa — to dzięki temu bohaterka stworzona przez Montgomery została doceniona przez takich wytrawnych twórców jak Mark Twain. Bohaterka powieści budzi rozbawienie i rozczulenie, gdy wyznaje szczerze: „Wiem, że za dużo mówię, ale staram się to przezwyciężyć. Gdybyś wiedziała, ile rzeczy chcę powiedzieć, a tego nie robię, z pewnością doceniłabyś moje wysiłki”. Z czasem udaje się Ani nieco zapanować nad swoją żywiołowością, ale jeszcze zdając na kurs nauczycielski, zmaga się sama ze sobą: „Na egzaminach staję się taka nerwowa, że gotowa jestem wszystko zepsuć”. Mimo to wszystko Ania była wzorem dla pokoleń dziewcząt i młodych kobiet, ponieważ jej dążeniem, podobnie jak dążeniem jej opiekunów, było ukształtować siebie na jednostkę niezależną, stanowiącą o sobie. Maryla i Mateusz, przyjmując ją do siebie, postanowili zrobić dla niej wszystko, co w ich mocy, w tym nie tylko ukształtować jej maniery i umiejętność społecznego funkcjonowania, ale przede wszystkim — dać jej dobre wykształcenie, ponieważ, jak twierdzi Maryla „dziewczyna powinna umieć sama na siebie zarobić, bez względu na to, czy kiedykolwiek będzie musiała to robić”. Pogląd ten nie był wcale powszechny w końcu XIX wieku, zważywszy, że akcja pierwszego tomu powieści toczy się mniej więcej w tym czasie, co akcja Lalki Prusa, a wydana została, zanim powstał emancypacyjny esej Własny pokój Virginii Woolf.
Kontekst i recepcja dzieła Lucy M. Montgomery
Wydana po raz pierwszy w 1908 r. powieść Ania z Zielonego Wzgórza (oryg. Anne of Green Gables) to najbardziej rozpoznawalne dzieło Lucy Maud Montgomery i jedna z ukochanych powieści dla młodzieży na świecie, która od ponad stu lat zachwyca kolejne pokolenia czytelników w każdym wieku. Stanowi pierwszy tom serii powieści o Ani, ukazujących losy dziewczynki od dzieciństwa aż do późnej dorosłości.
Na cykl powieściowy składa się osiem powieści: Ania z Zielonego Wzgórza (oryg. Anne of Green Gables; wyd. 1908, pierwsze polskie tłum. 1911), Ania z Avonlea (oryg. Anne of Avonlea; wyd. 1909; pierwsze polskie tłum. 1924), Ania z Wyspy (także: Ania na Uniwersytecie w tłum. Janiny Zawiszy-Krasuckiej z 1930; oryg. Anne of the Island; wyd. 1915), Ania z Szumiących Topoli (oryg. Anne of Windy Poplars; wyd. 1936), Wymarzony dom Ani (oryg. Anne's House of Dreams, wyd. 1917), Ania ze Złotego Brzegu (ang. Anne of Ingleside; wyd. 1939), Dolina Tęczy (oryg. Rainbow Valley, wyd. 1919) i Rilla ze Złotego Brzegu (oryg. Rilla of Ingleside, wyd. 1921). W ostatnim tomie główna bohaterka przekracza pięćdziesiątkę, jest w wieku Maryli, swej zastępczej matki z pierwszego tomu.
Ania z Zielonego Wzgórza to lektura, która uczy optymizmu i wiary w siebie. Książka bywa polecana jako lektura uzupełniająca dla młodszych czytelników, ale chętnie sięgają po nią również dorośli. Powieść doczekała się wielu ekranizacji i adaptacji, w tym popularnego serialu Kevina Sullivana z lat 80. XX w. oraz głośnej produkcji Netfliksa Anne with an E.
Powieść Lucy Maud Montgomery Ania z Zielonego Wzgórza w nowym tłumaczeniu Jacka Illga i Tomasza Illga jest dostępna do lektury online lub do pobrania jako e-book (w formatach EPUB i MOBI) oraz jako PDF.
