Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela, nowela autorstwa Henryka Sienkiewicza wydana po raz pierwszy w 1880 roku, to opowieść poznańskiego nauczyciela o jednym z uczniów, imieniem Michaś, dla którego był prywatnym korepetytorem.
Michaś był chłopcem przeciętnie zdolnym, ale bardzo wytrwałym i sumiennym. W obawie, aby nie zmartwić ukochanej, chorej matki, uczył się dniami i nocami. Brakowało mu jednak przede wszystkim umiejętności „wyjęzyczenia się” czyli wysłowienia swoich myśli po niemiecku, w języku używanym w szkole. Historia Michasia to pretekst do krytyki metod nauczania w szkołach zaboru pruskiego — ogromu materiału zadawanego na pamięć, szykan z powodu słabszej znajomości wykładowego języka niemieckiego, surowej dyscypliny. Jednocześnie można tę nowelę czytać dziś jako krytykę takiego podejścia do uczniłow i edukacji w ogóle.
Nauczyciel-narrator reprezentuje stanowisko pozytywistycznego idealisty, jego postawa promuje inne, oparte na zrozumieniu metody dydaktyczne. Jest też zwolennikiem przekazywania uczniom przydatnej wiedzy.
