„Dlaczego jedna płeć jest bogata, a druga biedna? W jaki sposób ubóstwo wpływa na twórczość literacką? Jakie warunki są konieczne do powstania dzieła sztuki?”
Esej Virginii Woolf Własny pokój
Zalążkiem eseju Virginii Woolf Własny pokój (ang. A Room of One's Own) były dwa wykłady na temat „Kobiety i literatura”, o których wygłoszenie w październiku 1928 roku autorka została poproszona przez Girton College i Newnham College, ufundowane dla kobiet przy Uniwersytecie Cambridge odpowiednio w 1869 i 1871 roku. Starożytność i zasobność finansowa macierzystej instytucji oraz stosunkowa młodość i skromne uposażenie uczelni przeznaczonych dla studentek to zresztą jedna z kwestii podejmowanych w rozważaniach Woolf. Zadany temat, potraktowany odpowiedzialnie, rozgałęził się jednak i objął wiele zagadnień, całość zaś, poprowadzona z intelektualną finezją i dowcipem, stanowi mapę i drogowskaz w przestrzeni twórczości pisarskiej zarówno dla słuchaczek wykładu w końcu lat 20. XX wieku, jak i dla odbiorczyń i odbiorców współczesnych, po niemal stu latach.
Czy aktywność naukowa i literacka kobiet przezwyciężyła przeszkody i osiągnęła cele, które autorka widziała przed nią wiek temu? Możemy to dziś sprawdzić punkt po punkcie z tekstem Woolf w ręku, ponieważ Własny pokój zawiera m.in. wizję możliwego rozwoju społeczeństwa i pisarstwa kobiet do mniej więcej naszych czasów.
Historia publikacji
Tekst okazał się zbyt obszerny i nie mógł być przedstawiony w całości podczas gościnnych wykładów 20 i 26 października 1928 r. Został więc następnie opracowany, rozwinięty w esej (zachowując jednak pełną uroku i witalności formę bezpośredniej wypowiedzi do odbiorczyń) i opublikowany w marcu 1929 r. w krótszej wersji w magazynie „The Forum” pod tytułem Women and Fiction, a w wersji pełnej 24 października 1929 roku nakładem londyńskiego wydawnictwa Hogarth Press, założonego w 1917 r. przez Virginię Woolf i jej męża Leonarda. Również w 1929 roku ukazało się amerykańskie wydanie opublikowane przez Harcourt, Brace&Co w Nowym Jorku. Do pierwszych tłumaczeń eseju zalicza się przekład na język hiszpański Jorge Luisa Borgesa (Un cuarto propio) publikowany w odcinkach w argentyńskim piśmie literackim „Sur” w l. 1935–1936. Pierwsze polskie tłumaczenie wyszło w 1997 r. Trafiające właśnie w ręce naszych czytelników tłumaczenie Agnieszki Morritt przekazane bibliotece Wolne Lektury i publikowane na wolnej licencji stanowi bodaj w jakiejś mierze realizację przyjacielskich wskazówek i pełnej nadziei wizji autorki eseju.
Własny pokój zyskał uznanie już za życia autorki i wszedł na trwałe do światowej literatury feministycznej, stając się punktem odniesienia, źródłem wątków i inspiracji oraz tworząc fundamentalną ramę namysłu nad obecnością kobiet w historii społecznej i w sztuce.
Forma i treść Własnego pokoju Virginii Woolf
Esej Woolf zajął tak ważną pozycję w historii literatury mimo lekkiej, częściowo fabularyzowanej i pozornie kapryśnej formy. Dla uzyskania niezbędnego dystansu wobec tematu autorka tekstu przedzierzga się na naszych oczach w pewną postać (rodzaj every-woman), której przez większość utworu towarzyszymy w jej spacerach, obserwacjach i przemyśleniach (często przerywanych zresztą przez zaistniałe okoliczności, co nie bez znaczenia dla opisywanej kondycji kobiet w społeczeństwie). Stajemy się niejako świadkami powstawania autorskiej wypowiedzi.
Kolejne rozdziały opisują wizytę na uniwersytecie „z tradycjami” i siostrzanym kolegium żeńskim, wizytę w bibliotece dla sprawdzenia, co napisano o kobietach i ich możliwościach twórczych, następnie zawierają rozważania na temat tego, dlaczego nie było genialnych pisarek w dobie Szekspira (tu pojawia się sławny wątek „siostry Szekspira”) oraz jaki powinien być stan umysłu twórcy (genialnego, jak Szekspir) przy tworzeniu. Stan ten zostaje określony jako „twórczy żar”, w którym wszelkie istniejące urazy, żal do świata i ludzi, poczucie krzywdy czy pragnienie zemsty stapiają się niczym w piecu hutniczym, by wydać na świat dzieło o dźwięku czystym i donośnym.
Tego tonu szuka Wirginia Woolf, odtwarzając w wyobraźni (i na kartach swego tekstu) historię literatury kobiecej w Anglii i przedstawiając przy tym skondensowaną analizę warunków społecznych powstawania literatury: stąd tytuł eseju tylko pozornie daleko odbiega od zadanego tematu. Samodzielność finansowa i życiowa, tj. możność decydowania o sobie jest wskazana jako fundamentalny warunek twórczości. Drugim równie ważnym filarem sztuki jest dziedzictwo — dla kobiet jest ono wątpliwe, obce. Jednakże dzięki rozpoznaniom i przyjacielskim wskazówkom autorki eseju współczesne twórczynie zyskują kobiecą genealogię i mogą się w niej osadzić, aby, zgodnie z serdecznym życzeniem Woolf, mówić własnym głosem, pozostawać blisko osobistego doświadczenia rzeczywistości i formować spuściznę, którą odziedziczą przyszłe pokolenia.
Esej Virginii Woolf Własny pokój w nowym tłumaczeniu Agnieszki Morritt możesz czytać w bibliotece Wolne Lektury online, a także pobrać PDF lub e-book w formacie EPUB lub MOBI. Tekst pełen literackich odniesień i aluzji został opatrzony licznymi przypisami przybliżającymi kontekst literacki, społeczny i kulturowy eseju. Zawiera on również fragmenty nowych przekładów poezji dokonanych przez Piotra Marcinkowa.
