Wesprzyj

Wspieraj Wolne Lektury

x

Spis treści

    I
  1. II
  2. III

    Poprawione błędy źródła: za świecą błyskawice -> zaświecą błyskawice.

    Uwspółcześnienia:

    Ciągi czterech kropek zmieniono na wielokropki.

    W kilku przypadkach przed kwestiami dodano nagłówki osób wskazanych w poprzedzających didaskaliach.

    Wszystkie didaskalia, oprócz występujących bezpośrednio po nagłówkach osób oraz wplecionych w kwestie, zapisano od wielkiej litery i zakończono kropką.

    W przypisach autorskich dodano skrót ”łac.” przed terminami łacińskimi.

    Eliza OrzeszkowaWestalka

    OSOBY:

    1. Kornelia, najstarsza z westalek
    2. Helia, westalka
    3. Adrya, westalka
    4. Paulina, westalka
    5. Pompilia, westalka
    6. Klaudya, westalka
    7. Gigea, stara mamka Helii
    8. Juniusz, młody rzymianin
    9. Edyl Sofroniusz
    10. Waleryusz, obywatel rzymski
    11. Arcykapłan
    12. Prefekt Rzymu
    13. Edylowie, liktorzy, członkowie kolegium kapłańskiego

    Dzieje się w Rzymie, w I-ym wieku ery chrześcijańskiej za panowania Domicyana.

    I

    Świątynia Westy w Rzymie. W głębi mrok zapadającego wieczora, po środku nizki ołtarz, na którym płonie ogień, wydający z siebie wstęgę dymu. U ołtarza, w głębokiem poręczowem krześle[1], siedzi najstarsza z westalek, Kornelia, w białej stoli i zwojach owijającej głowę zasłony.[2]. Przed Kornelią, w takim samym jak ona stroju, stoi Adrya.

    ADRYA

    1

    Rozkazowi twojemu posłuszna, zdaję sprawę ze spostrzeżeń, które czyniłam nad Helią, odkąd wraz z tobą, pani, wróciła z wycieczki po Rzymie.

    KORNELIA

    2

    Mów krótko i jasno.

    ADRYA

    na stronie
    3

    Gdyby głos jej mógł zmieszać się z wodą Tybru, nie potrzebowaliby rzymianie okrętami sprowadzać zapasów lodu!

    głośno
    4

    Helia jest roztargnioną i smutną.

    KORNELIA

    5

    Objawy? dowody?

    ADRYA

    6

    Któż dokładnie opowiedzieć zdoła, jak na liściu róży przygasa blask słońca, lub jak westchnienie wiatru przelatuje w krzaku mirtowym? Ja tego nie potrafię; to wiem tylko, że dziś ani razu nie słyszałam śmiechu Helii, a gdyśmy bawiły się w ogrodzie, ona zerwała pęk fijołków, złożyła go u stóp Fortuny i zaszeptała: „Błagam cię za niego!…” Potem…

    KORNELIA

    z niepokojem
    7

    Za kogo? za kogo?

    ADRYA

    8

    Szepnęła: za niego! Stojąc obok słyszałam; więcej nie wiem nic.

    KORNELIA

    9

    Potem?

    ADRYA

    10

    Wraz z towarzyszkami zasiadłyśmy do haftu frygijskiego; na złotym krokusie, który z pod rąk moich i Helii wychodził, zaświeciła kropla rosy, z jej oka spadła…

    KORNELIA

    11

    Jedna tylko kropla? Szczęśliwym nazwać się może śmiertelnik, w którego płaczu przeliczyć można krople!

    ADRYA

    na stronie
    12

    Ona szydzi zarówno z łez, jak z uśmiechów ludzkich. Kamienna!

    głośno
    13

    Tak, wspaniała Kornelio, jedna tylko kropla spadła z oka Helii, lecz rada okupiłabym ją kilku kroplami krwi swojej!

    KORNELIA

    14

    Nie dziw, bo pozostałoby ci ich wiele.

    ADRYA

    z żywością
    15

    Nie dlatego, że pozostałoby mi ich wiele, ale że kocham Helię.

    KORNELIA

    16

    Za co?

    ADRYA

    17

    Za to, że jest dobrą, jak najpogodniejsze słońce i czułą, jak struna najwyborniejszej harfy.

    KORNELIA

    18

    Ja to jej przyganiam. Powinna wyleczyć się z tych chorób. Ty, Adryo, kochasz Helię i temu to zapewne przypisać trzeba, że zdradzasz tajemnicę jej cichej łzy i modlitwy…

    ADRYA

    ze zmieszaniem
    19

    Rozkazałaś…

    KORNELIA

    20

    Nie wstydź się i nawet przed sobie nie uniewinniaj. Masz naturę człowieka, nic, tylko powszechną naturę człowieka, w którym lada jaka bojaźń lub żądza igra z miłością, jak wiatr z wiotką mgłą. Mówiąc: kocham, niekiedy siebie, a zawsze innych oszukujesz.

    ADRYA

    smutnie
    21

    Nie próbuję, Kornelio, zanurzać się w twoje myśli, bo czuję, że ich głębia większą jest od mego wzrostu. Przyrzecz mi jednak, że z tego, co ci o Helii powiedziałam, nie wyniknie dla niej żadna boleść.

    KORNELIA

    wzgardliwie
    22

    Co to jest boleść i co to jest radość? Odbicie przemijających objawów świata w mętnem zwierciedle zmysłów ludzkich[3]. Świat niepojęty, zmysły omylne; jedynym wynikiem zetknięcia się zmysłów ze światem — złudzenie. Zadawanie boleści, albo sprawianie radości oddawna bawić mię przestało. Tego tylko chcę, aby oczy Helii otworzyły się na prawdę, przed którą dotąd spuszcza powieki. Nie dziw. Prawda jest nagą, a ona młodą i rozkochaną w strojach, tak jak i wy. Lecz do was mi nic. Helię straży mojej powierzyła ta, o której niegdyś mówiłam, jak dziś ty o Helii: „kocham ją!”

    ADRYA

    23

    Snać kochałaś, skoro dbasz o to, co ona straży twojej powierzyła.

    KORNELIA

    24

    Przyrzekłam, dotrzymuję. Prosta prawość. Ta zaś, o której mówiłam: „kocham ją!”, umarła, a ja żyję i, na Cererę! dla przedłużenia życia, ze smutkiem często spożywani płody ziemi. Jakże pobłażliwą jest miłość, która, po zniknięciu istoty ukochanej, pozwala kochającej żyć i nawet cieszyć się darami życia! Możesz odejść, Adryo, a ostrzeż Helię, aby w dzisiejszem roztargnieniu swojem nie zapomniała, że mniej niż za połowę obrotu wodnego zegara[4] przyjdzie na nią kolej podsycania ognia świętego.

    ADRYA

    z ukłonem
    25

    Niech w samotnem nad nim czuwaniu towarzyszy ci łaska Westy.

    Odchodzi.

    KORNELIA

    sama
    26

    Ognia świętego! Ani jeden dzień nie przeminie dla ust człowieka bez kłamstwa, albo pustego dźwięku. Ten płomień posiada zupełnie taką naturę, jak ten, przy którym sporządzoną była uczta śmiesznego Trymalchiona[5], a ten dym różni się od innych dymów tem jedynie, że jest wonnym. Ale i wonne dymy nie wzbijają się tylko przed ołtarzami bogów. Wdzięczne ich girlandy krążą także dokoła głów, skąpanych w ohydnym pocie orgii! Obficie napełniały niegdyś złoty dom Nerona i obficie teraz w tygrysie nozdrza wciąga je Domicyan. Płatek śniegu dopóty jest doskonale czystym, dopóki nie dotknie ziemi; a serce człowieka, dopóty wierzy i czci, dopóki umysł jego ślepy. Ta nieśmiertelna wstęga rozwija się dla Westy, która podobno rozciąga opiekę nad czcią niewiast rzymskich. Kłamstwo! Gdyby cześć niewiast rzymskich posiadała w górze opiekunkę potężną i czujną, nie napełniałaby ulic Rzymu widokiem godów weselnych, w których za jedną nagą nimfą pędzą w pościgu gromady pijanych faunów. Jeżeli kiedykolwiek bóstwa czuwały nad światem, teraz pewno śpią tak głęboko, jak dusza moja, która budzi się tylko dla rozlewania goryczy na ołtarzu jedynego boga i kata ziemi — przeznaczenia. Wszystko mi obojętne; ognia, którym płonęłam, żyje tylko jedna drobna iskra: przyjaźń dla Helii. Drobna iskro, dlaczego przeżyłaś inne ? Może dlatego, że dziewczę to jest pogodną jutrzenką, na którą czasem lubi spoglądać moje nocą zmroczone oko. Może dlatego, że jest mi ona żywą pamiątku czasu, w którym mniemałam, że w niebie mieszkają bogowie, na ziemi ludzie czyści i dobrzy, a w duszy ludzkiej miłość, litość i odwaga.

    Zamyśla się. Przez drzwi, otwierające się pośród kolumn, wchodzi Helia z koszem, napełnionym gałązkami mirtu, rozmarynu i jałowcu. Stanąwszy przed ołtarzem, milcząc, podsyca ogień czerpanemi z kosza ziołami poświęconemi.

    KORNELIA

    27

    Miałaś, Helio, lat dziesięć, kiedy w rodzinnym grobowcu Heliuszów, obok prochów zamordowanego ojca twego, złożyłam prochy twojej matki, a ciebie, jedyne ich dziecię, tu przywiozłam. Dostąpiłaś najwyższego zaszczytu, jaki rzymiankę spotkać może: zostałaś dziewicą Westy![6] Dostąpiłaś najwyższego szczęścia, jakie w wieku niecnym prawą niewiastę spotkać może: zostałaś z wiekiem niecnym rozłączoną. Dlaczegoś blada, roztargniona i drzącemi rękoma poświęcone zioła, sypiesz na ołtarz bogini?

    HELIA

    po krótkiem wahaniu się, stawia kosz z ziołami u stóp ołtarza i przypada do kolan Kornelii
    28

    Z radości, pani! to z radości! Od radości twarz mi pobladła, ręce drżą i myśli rozlatują się jak ptaki, na świat cały śpiewając: „On wolny”! i ziemie rozkwitłą wiosennemi kwiaty, powietrze złotem słońca przesycone napełniając dwoma, temi tylko dwoma czarodziejskiemi słowy: „On wolny”! Pani, wdzięcznam ci, — jakże wdzięcznam! że uczyniłaś mię dziewicą Westy! Dziś po raz pierwszy zrozumiałam, jak niezmiernie wyniesioną jest westalka! Czuję się ciągle pod opieką tych bóstw dobrych, które goją rany, zadane przez bóstwa srogie. Ty wiesz, jak to było. Wstępowałyśmy na wzgórze Awentyńskie, gdyśmy tego młodzieńca, wiedzionego na śmierć ujrzały i usłyszały wrzaski okrutne, któremi tłumy wyrażały uciechę swoją z jego nieszczęścia czerpaną. Na ten widok zapragnęłam, aby bogowie co prędzej ukryli mię w państwie podziemnem, od tego złego, strasznego świata. Bo dumnej duszy ludzkiej wyrządzać taką obelgę, wolnej duszy zadawać taką mękę, takie młode, piękne życie przecinać, jak ponura Parka przecina swoją przędzę to przeraża i oburza, to boli, tego nie wolno… tego, o pani! zabraniać muszą bogowie, a jeżeli pozwalają — niechaj pamięć ludzka na wieki wyrzuci z siebie ich imiona! Tak myślałam, a raczej tak we mnie krzyczał ból i bunt, gdy nagle wściekły tłum, nakształt lasu, który, przed chwilą rozmiotany i huczący, pokornie giąć się, łagodnie szumieć zaczyna, przycichł, spokorniał, złagodniał, zaszemrał: „Dziewice Westy! Dziewice Westy idą, nadchodzą, zbliżają się, przez liktora poprzedzane, całe w bieli, przeczyste, świętego ognia czujne i dobre stróżki! Ku ziemi rózgi i miecze liktorów! Precz z rózgami i mieczami! Pokój, łaska, przebaczenie! Przebaczenie dla skazańca, któremu na spotkanie wyszły dziewice Westy! Niech wolny odejdzie”[7]. Że wtedy radość mię nie zabiła, sprawiło to tylko zdziwienie, gdy w uwolnionym skazańcu poznałam przyjaciela moich lat dziecinnych, Juniusza Arulena, tego małego Juniusza, z którym w ogrodzie rodziców moich bawiłam się niegdyś w Psyche i Potwora, w Erosa i Hymen!

    coraz ciszej i z coraz większem rozmarzeniem
    Zamyśla się i z pochyloną głową i rozmarzonym uśmiechem, nieruchoma u kolan Kornelii pozostaje.

    KORNELIA

    do siebie
    29

    Kto lub co dopełnia względem śmiertelnych nieśmiertelnego oszustwa? Z każdym ludem, z każdem pokoleniem, z każdem małem, jednem sercem igra w początku i celu swoim niezbadane, jakieś tragiczne, wieczne to samo. Jak piłka, którą bawi się dziecię, każdy lud, każde pokolenie, każde małe, jedno serce, wzbić się musi pod niebo i upaść na ziemię, z tem większą dla siebie szkodą, im większą była wysokość, ku której się wzbiło. Mniemałam, że ją, tę niewinną, przed okrutną zabawką czegoś niewiadomego ochronię. Przez długie lata wszczepiałam w nią swoją prawdę; wystarczyło jednej minuty, aby życie zastąpiło ją swojem oszustwem. Widzę już, że chwyta ją i na igraszkę sobie zabiera wieczne to samo. Głupie, ślepe, biedne dziecko!

    głośno
    30

    Za co Juniusz Arulenus powiedział ci: Bądź błogosławioną?

    HELIA

    budząc się z zamyślenia, z rozkoszą
    31

    Za to, pani, że uratowałam mu życie. Ty, pani, także, ale i ja… i ja…

    KORNELIA

    32

    Dobrze. Lecz czyliż obie: ty i ja, uczyniłyśmy go nieśmiertelnym?

    HELIA

    ze zdziwieniem
    33

    Nie…

    KORNELIA

    34

    Więc umrze. Trochę później, ale umrze. Jestże tak wielkiem dobrem rozstać się z życiem zamiast dziś, jutro?

    HELIA

    35

    Ależ nie jutro, pani, nie jutro! On żyć będzie długo.

    KORNELIA

    36

    Gdyby ludzie posiadali odrobinę rozumu, oddawna wyrzuciliby z mowy swojej wyraz: długo. Ani fale wody wiatrem chłostane, ani chmury, niesione na jego skrzydle, nie dorównywają szybkością tej, z jaką ludzie i rzeczy przemijają w przestrzeni i czasie. Przestrzeń i czas pełne są cieni tego, co było, a już nie jest. Cienie tego, co było, tworzą wojsko tak ogromne, że z przestrzeni i czasu wyłonione, zmieścićby się nie mogło na tem, co jest, tak jak legiony rzymskie zmieścić się nie mogą na twoim, Helio, paznogciu. Takie nawet dzieci, jak ty, Helio, mają już za sobą wiele swoich rzeczy przeminionych, — tylko jeszcze o to nie dbają. Czy dawno igrałaś w rodzinnym domu swoim i spoczywałaś w słodkiem objęciu matki?

    HELIA

    z zamyśleniem
    37

    Kiedy o tem myślę, zdaje mi się, że było to wczoraj.

    KORNELIA

    38

    Jednak nie wiele brakuje, aby od czasu tego upłynęło dwa razy po pięć lat. Czy to długo?

    HELIA

    39

    Kiedy o tem myślę, zdaje mi się, że od czasu tego przeżyłam jedną minutę.

    KORNELIA

    40

    Gdybyś się znajdowała u kresu najdłuższego z ludzkich istnień, powiedziałabyś tak samo: przeżyłam jedną minutę. Tak samo powie Juniusz, gdy znajdzie się u kresu życia, choćby najdłuższego. Widzisz tedy sama, jak malutki odniosłaś tryumf! Nieodzownego prawa przemijania nie złamałaś; nie pokonałaś śmierci, tylko ją nad głową dziś od niej uwolnionego zawiesiłaś. Juniusz nie umarł jeszcze, ale umrzeć musi, umrzeć może dziś nawet; w tej chwili właśnie, gdy mówimy o nim, umiera…

    Helia czyni ruch przerażenia, Kornelia w milczeniu patrzy na nią przez chwilę ze zmieszanym wyrazem litości i zadowolenia. Potem ze wzrastającą ironią mówi dalej
    41

    bo w życiu człowieka żadna godzina za drugą nie ręczy. Ranek, obdarzający zbawieniem, poprzedza często południe, przynoszące zgubę. Juniusza, z rana od śmierci wybawionego, spotkać może w wieczór mnóstwo przygód śmiertelnych. Jeżeli na niebie zaświecą błyskawice, upadnie może pod ich ognistym mieczem; jeżeli na Tybr wypłynie, pogrąży się może w jego nurtach; jeżeli rumaka rączego dosiędzie, może spadając z jego grzbietu, głowę roztrzaska o płytę bazaltu, o tę samą płytę, po której przed chwilą wesołą stopą bezpiecznie przebiegł zbrodniarz. Bo to zważ, to sobie zważ nadewszystko, że sprawiedliwości niema na ziemi, tak samo, jak wiecznego trwania. Cnotliwego przed śmiercią nie strzeże cnota, ani zbrodniarza w jej objęcia nie popycha zbrodnia. Życie jednego i drugiego przecina Parka ślepa, nie widząc, gdzie i kiedy trafią ostrza jej nożyc, a o to tylko dbając, aby nie opuściły żadnej nici. Widzisz więc, widzisz sama, jak malutki odniosłaś tryumf i że radość twoja jest sprawą tego czegoś niewiadomego, co dokonywa nad nami nieśmiertelnego oszustwa. Piłką jesteś, Helio, którą niewidzialna ręka podrzuciła w górę. Czy pozwolisz jej igrać z sobą, jak chłopię igra z piłką?

    HELIA

    przyciszonym głosem
    42

    Mówisz, pani, rzeczy, od których robi się zimno. Słowa twoje pewno prawdziwe, lecz przypomniały mi te szrony, które zeszłej zimy na Rzym spadły i tak w twarze kłuły, że ludzie od tego płakali. Chce mi się płakać. Tylko co byłam pełną radości i tryumfu, a teraz chce mi się płakać i głowę pogrążyć w piasku.

    po chwili zamyślenia, podnosząc głowę
    43

    Jednak muszę o nim myśleć! Może jestem piłką, z którą igra niewidzialne chłopię… nic to! muszę myśleć o nim! Obraz jego, jak motyl w pajęczynie, uwiązł mi w mózgu i trzepotem skrzydeł napełnia głowę! Motylu, któryś przyleciał do mnie, zrazu tak żałobny, potem tak radosny, muszę o tobie myśleć! Pani, on, pacholęciem będąc, już kochał cnotę i marzył o sławie nieśmiertelnéj. Pamiętam… w ogrodzie… rosły kaktusy wielkie, kolczaste, z ramionami, powykręcanemi jakby w niepojętej męce; o zmroku korony ich kwiatów podobnemi się stawały do głów zakrwawionych… Juniusz… pamiętam, skórę wilczą na wysmukłą postać zarzuciwszy, mieczyk dziecinny ujmował i bawiąc się w Herkulesa, jak tamten głowy Hydrze, ścinał krwawe kwiaty kaktusów. Potem dumny, z boską iskrą w oczach, wołał: „Gdy z szyi mi zdejmą tę złotą kulę[8], znak wieku dziecinnego, a w zamian obleką mię w togę dojrzałości, Herkulesem będę, ścinającym głowy hydrom świata!”

    KORNELIA

    44

    Czy ściął choć jedną?

    HELIA

    z dumą
    45

    Próbował i dlatego właśnie dziś…

    KORNELIA

    46

    Więc próba się nie udała; lecz gdyby nawet bogowie stokroć lepszem uwieńczyli ją powodzeniem, nie ubyłoby przez to światu cierpienia i występków, nie przybyłoby szczęścia i cnoty. Wielu już, — jakże wielu! dziecinnemi mieczykami ścinało hydry świata, a jakimże po nich jest świat? Takim samym, jakim był przed nimi. Powiadają nawet niektórzy, że nic nie sprzyja więcej wzrostowi hydr, nad kąpiele ze krwi małych Herkulesów. Bo wielki Herkules, który pokonał smoka i do szczętu oczyścił stajnię Augiaszową, — to mit, w którego prawdziwość nie wierz wcale. Bogowie w nieskończonej dobroci swojej nie dali ludziom ani tej siły, która pokonywa złe, ani tej, która cierpliwie je znosi. Bohaterowie o czynach skutecznych są pięknemi snami ludzkości; na jawie istnieją tylko niecierpliwi malcy, występujący do boju przez głupotę, której się śni, że jest mądrością.

    HELIA

    47

    Dlaczego przez głupotę?

    KORNELIA

    48

    Dlatego, że głupotą jest składać siebie w ofierze — niczemu.

    HELIA

    49

    O pani, co nazywasz niczem?

    KORNELIA

    50

    Zarówno człowieka, który dla świata nic nie może, jak świat, który jest katem człowieka.

    HELIA

    51

    Przerażasz mnie, pani! lecz wiedzieć chcę, gdy kochamy, czyliż przedmiot miłości naszej jest nam niczem?

    KORNELIA

    52

    Nikt nikogo nie kocha.

    HELIA

    53

    Bogowie!

    na stronie
    54

    Gdy znagła go uwolniono, jak on ramiona ku niebu, ziemi, ku temu miastu wyciągnął! On kocha niebo, ziemię i Rzym.

    KORNELIA

    55

    Jeśli ktokolwiek pierwszego dnia dekady powie ci: „kocham!”, to z dźwięku, jaki wyda rozlane wino, albo przebity palcem liść maku, wywróż sobie, czy powtórzy to jeszcze w dniu jej ostatnim. Bo pierwszą własnością miłości jest: nietrwałość. Na ruchomym piasku, z tumanu kurzawy, buduje swój pałac ten, kto mu daje podstawę — z serca, a ściany — z uczuć człowieka.

    HELIA

    do siebie
    56

    Więc może w jego pamięci moje imię już przeminęło!

    KORNELIA

    57

    A druga rzecz: to, że tylko skorupy ludzkie znają się, przyciągają i łączą. To, co je napełnia: uczucia, wrażenia, myśl, tak utajonem bywa, tak przed istotami innemi umyka, że, dla rozpoznania drobnej choćby ich części, uzbroić trzeba oko w surową przenikliwość. Przenikliwym nazywa się ten, kto rozpoznać zdołał cząstkę istoty człowieka, zawartej w jego formie. Dlatego, Helio, w związkach ludzkich, którym na imię miłość lub przyjaźń, skorupy tylko w stanie spojenia przez świat przechodzą, a każda dusza odosobniona troskliwie okrywa się zasłoną, pod którą utajona o siebie dba zawsze, a często przeciwko drugiej spiskuje. Platon miał piękny sen, w którym widział spojone dusze ludzkie, nie skorupy, istoty, nie formy. Biedny mędrzec! na własnym piedestale umieścił naturę człowieka, oblał ją własnem światłem i mniemał, że jest ona wysoką i promienną. Piękny sen Platona pozostał nieziszczonym; ten zaś, kto tak jak on nie śni, jakąż wartość przywiązywać może do ogniw, łączących to, co grube i kruche, a w wiecznem utajeniu i osamotnieniu pozostawiających to, co posiada w sobie pierwiastek szlachetny i nieśmiertelny? Jeżeli kiedykolwiek poznasz dwoje ludzi, którzy w miłości albo w przyjaźni wytrwali od początku do końca dekady[9], nie wołaj: sophos![10] Wiedz, że spojone są tylko skorupy ich, nie dusze, formy, nie istoty, które, gdy wychylonym będzie cały czar rozkoszy, albo zerwanym cały plon korzyści, w wiecznej samotności pozostaną jedna dla drugiej ukryte, chłodne, lub — wrogie.

    HELIA

    ze zgnębieniem
    58

    Taka przejmuje mię trwoga, jakbym wnet w bramy Hadesu wstępować miała!

    nagłym ruchem prostując się
    59

    O, pani, czy Petus i Arya przeszli przez świat i z niego zstąpili tem tylko spojeni, co grube i kruche?

    KORNELIA

    ruchem zgrozy podnosi ręce ku głowie, chwilę milczy, potem mówi głosem miększym niż wprzódy, trochę drżącym
    60

    Dziecko! różanemi usty bełkocesz o rzeczach krwawych! W żywej pamięci mam tych, których imiona wymówiłaś i innych… i innych, którzy z tymi razem byli i przeminęli. Wówczas, jak ty teraz, stałam zapatrzona w jutrzenkę życia i ustami, na których mleko dzieciństwa nie oschło, mówiłam: dzień będzie piękny! Dzień przyszedł straszny: cały w chmurach, błocie i krwi. Lecz pod chmurami, w deszczach krwawych, w błotnistej posoce, imiona, które wymówiłaś, towarzyszyły mi natarczywem pytaniem: „A my? a my, czyści, mężni, wielcy, dobro świata nad życie swoje kochający?” W widokach i doświadczeniach życia wyczytałam odpowiedź — bardzo prostą. Tacy są w lesie ludzkości drzewami najwyższemi, w które uderzają gromy. Zdawać się może, iż dlatego tylko tworzy ich kaprys bogów czy natury, aby istniały na ziemi przedmioty godne świetnych i srogich gromów. Bo nędzną krzewinę strzaskać — rzecz powszednia; w przeraźliwem łamaniu się cedrów niebotycznych przeznaczenie znajduje dla siebie rozkosz i chlubę. Są to dzieci tytanów, którzy w zaraniu świata walczyli z Jowiszem, ród nieśmiertelny i nieszczęsny. Jowisz zwycięża je zawsze; zawsze odradzają się i zawsze giną, jako ślad swojego pobytu na ziemi pozostawiając na niebie jej przeszłości zorzę krwawą, coraz szerszą, lecz od której ziemia nie staje się coraz jaśniejszą. Pocóż więc istnieją i giną? I poco istocie wolnej podnosić czoło jaknajwyżej, aby w nie przeznaczenie ugodziło z jak największą rozkoszą i chlubą?

    HELIA

    zwolna powstaje z ziemi i sypiąc na ogień poświęcone zioła, z cicha mówi:
    61

    Westo nieśmiertelna, opiekuj się cieniami tych, którzy przeminęli i nieprzeliczonem wojskiem napełniają czas i przestrzeń! Westo wspaniała, błagaj Jowisza, aby gromy nie padały na najwyższe drzewa! Westo dobra, z nieba ludzkości zetrzyj krwawą zorzę! Westo, wiecznie młoda, niech ci, którzy w początku dekady mówią sobie: „kocham!”, powtarzają to wtedy jeszcze, gdy wiele razy po pięć lat przeminie!

    Osuwa się na klęczki i czoło o rzeźby ołtarza opiera.
    Wchodzą: Adrya, Klaudya, Paulina, Pompilia, niosąc kwiaty, wino, mleko, poświęcone ziarna pszenicy i jęczmienia. Wieńcami z kwiatów zdobią ołtarz, z amfor leją wino i mleko, w ogień sypią ziarna.

    ADRYA

    do Pauliny
    62

    Czas nam spocząć. Helia dziś czuwać będzie; nam czas spocząć. Prędzej z amfory wylewaj wino, ja ostatnie ziarna biorę z kosza.

    KLAUDYA

    do Adryi
    63

    Czy Kornelia dziś odejść ztąd nie zamierza? czy obie z Helią czuwać będą? Widzisz, jak znowu z dna jej duszy podniosły się chmury i na posępnem czole osiadły?

    ADRYA

    do Klaudyi
    64

    Niema na świecie takiego nurka, któryby mógł się spuścić na dno jej duszy…

    PAULINA

    do Adryi
    65

    Czy tak głęboka?

    ADRYA

    do Pauliny i Klaudyi
    66

    Tak ciemna i pełna postrachów. Patrzcie tylko, patrzcie!

    Kornelia powolnym ruchem wstaje i nieruchoma patrzy w przestrzeń.

    PAULINA

    do Klaudyi, Pompilii i Adryi
    67

    Jaka ona biała! Ani jedna kropla krwi nie przebija się na powierzchnię tego marmuru ! Czy z niej kto krew wytoczył?

    POMPILIA

    68

    A w oczach zapalił wulkany? Na czarnobrewą Junonę, jeszcze te oczy pod czarnemi brwiami goreją!

    ADRYA

    69

    Ilekroć patrzę na nią, myślę, że oddechem mogłaby świat zmrozić, a spalić go wzrokiem!

    PAULINA

    70

    Daleko starsza od nas, jest z pomiędzy nas najpiękniejszą!

    KLAUDYA

    71

    Jest piękną, jak Persefona w tej połowie roku, którą z Plutonem w podziemnem państwie przepędza.

    ADRYA

    72

    I jak grobowiec, po którym błądzą cienie zamordowanych. Podobno też zamordowano wielu jej blizkich… a inni — co dla tej wyniosłej sroższem nad śmierć być musi — chodzą po świecie w latiklawach[11] złotem haftowanych i z czołami napiętnowanemi wyrazem: podły!

    PAULINA i POMPILIA

    razem
    73

    Wiele przeżyła.

    KLAUDYA

    74

    Dla nas, które żyć zaczynamy, jest zbyt ponurą: nie lubię jej!

    ADRYA

    75

    A jam jej ciekawa. Ale baczność… baczność! uciszmy się! Czy widzicie, jak czarne brwi i blade usta jej zadrżały, jak odrętwiałemi rękoma zasłonę nad twarzą rozgarnia! Święty szał ją porywa… jak wiele razy już bywało… i wnet, wnet zapewne dziwne rzeczy mówić zacznie. Cyt! słuchajmy!

    PAULINA, POMPILIA, KLAUDYA

    76

    Słuchajmy porwanej szałem świętym; bogowie przez nią mówią… bodajby łaskawi!

    ADRYA

    77

    Ona przychyla ucha ku mowie tylko — srogich!

    KORNELIA

    w zupełnem zapomnieniu miejsca i otoczenia, w dal zapatrzona
    78

    Niegdyś, bogowie, ja także lekkiem, wonnem kadzidłem wzbijałam się ku wam, ku cnocie, ku szczęściu; lecz ogarnął mię czar niecny i w jedną duszę sto paszcz pogrążywszy, jak dzikie zwierzę miód z leśnego ula, wyżarł z niej wszelką słodycz!

    podnosi wysoko głowę
    79

    Tylko tej wyniosłości wyżreć nie mógł, którą mu z paszczy wyrwałam zakrwawioną duszę, czyniąc ją kamienną, lecz wolną i czystą.

    zwraca wzrok ku ołtarzowi
    80

    Więc, ogniu Westy, nie kłamię, gdy zwę cię świętym, chociaż wiem, że bóstwo, na którego ołtarzu płoniesz, jeżeli kiedykolwiek było i czuwało, teraz przeminęło, albo śpi. Świętym jesteś dlatego, że otacza cię samotność, powietrze czyste i cień smutny, tak dla przedziwnie smutnych przeznaczeń człowieka stosowny! Świętym jesteś, bo płoniesz zdala od cuchnących oddechów i krwawych widowisk czasu, bo pod twojem skrzydłem dusza pozostać może wolną, ciało czystem, a serce długiemi haustami poić się wzgardą i gniewem! Świętym jesteś, ogniu Westy, bo dotykają cię tylko dłonie dziewicze, bo ciebie jednego tylko teraz w Rzymie zapala cel, złudny wprawdzie, lecz wzniosły! Obok ciebie, ogniu nieśmiertelny, goreję jak lampa pokutna; u stóp twych zgasnę, jak gwiazda, która w mgłach brudnych, krwawych świecić nie chciała.

    Wylewa na ołtarz trochę wina z amfory, poczem twarz zakrywszy zasłoną, zwolna odchodzi.
    Adrya, Paulina, Pompilia, Klaudya, szepcąc pomiędzy sobą, odchodzą także.

    HELIA

    sama, podnosi głowę z nad rzeźb ołtarza
    81

    Żądłem gadziny wpiła się we mnie i Syzyfowi nie tak ciężko toczyć skałę, jak pamięci mojej straszne jej słowa. Takiemi pewno w państwie podziemnem rozpaczają cienie przeminionych. Lecz ja rozpaczy znieść jeszcze nie mogę! Taki niepokój mną wstrząsa, tak na łożu Prokrustowem mię rozciąga, że czuję wyciekającą z siebie młodość… więdnę… jak marny robak po ziemi wić się pragnę…

    z krzykiem
    82

    Westo, ratuj! Westo, wiecznie młoda… jam tak młoda!…

    Pochyla głowę ku samej ziemi i twarz ukrywa w dłoniach.
    Drzwi umieszczone naprzeciw tych, przez które wchodziły westalki, uchylają się i cicho, ostrożnie wchodzi przez nie stara mamka Helii, Gigea. Przez drzwi, które zostają wpółotwartemi, widać drzewa ogrodu, białe kwiaty, świecące na niebie gwiazdy.

    GIGEA

    zatrzymuje się w pobliżu ołtarza i przy świetle płonącego na nim ognia liczy złote monety
    83

    Same sestercye! Na Wenerę, wszakże to garść samych sestercyów rzucił mi ten młokos! Dopóki trzymałam je w łapie, myśleć mogłam, że są drobiazgiem; ale teraz widzę, widzę… dwie, cztery, ośm… oj, oj! dziesięć! oj, oj, oj! dwanaście, piętnaście, dwadzieścia! Jeszcze nigdy żadna wspaniałomyślność tak hojnie za żadną podłość nie zapłaciła! Ehe, clarissimusem jest ten, kto tak płaci, clarissimusem, choćby go matka ociemniałym urodziła! Dobrze, najjaśniejszy, dobrze! Będziesz gorliwie przez Gigeę usłużonym! Tylko, jak ja się do niej wezmę?

    patrząc na Helię
    84

    Leży, biedactwo, na ziemi rozciągnięta, z twarzą w rękach, jak nieżywa! No, i nie szkodaż to, aby taka młodość tak marniała? Karmiłam ją piersią swoją; sprawię téż, aby skosztowała najsmaczniejszego mleczka, jakie sączy z siebie życie. Gdybym nie uczyniła tego dla clarissimusa, to uczyniłabym przez miłość dla niej. Turkawka moja! Ale jak ja się do niej wezmę? Jeżeli powiem wprost: „idź do ogrodu, clarissimus czeka tam na ciebie”, to rozgniewa się i przepędzi mię, jak czarownicę. Jeżeli nawet powtórzę jego słowa: „powiedz boskiej Helii, że jestem tym, którego jej spotkanie od śmierci uratowało”, to nie przepędzi mię może, ale i pójść nie zechce, pewno nie zechce, niewiniątko takie, dziewica Westy! Niewinność powstrzyma ją od tego i — strach. Oj, strach! Z tem żartów niéma. Za takie rzeczy dziewica Westy żywcem do ziemi idzie! Tak, tak! żywcem do ziemi! Mnie samej te dwa zęby, które mam jeszcze, na te myśl od trwogi zadzwoniły. No, ale jej nic się nie stanie, bo ja przecież tę parę gołąbków ukryję przed wszelkiem okiem. Zresztą, gdyby człowiek rozmyślał nad tem: czy nie udławi się kąskiem jadła, żadnegoby nigdy nie wziął do ust. Tylko jak się tu do niej wziąć?

    przybliża się i woła z cicha
    85

    Helio! Helio!

    HELIA

    podnosząc głowę
    86

    Kto mię woła?

    spojrzenie jej pada na wpółotwarte drzwi
    87

    Na ziemi białe chryzantemy… na niebie gwiazdy złote… Jaka cudna noc!

    GIGEA

    na stronie
    88

    Aha! złapię ją na cudną noc!

    głośno
    89

    To ja, turkawko. Przyszłam zobaczyć, czy cię jeszcze dymy jałowcu i rozmarynu nie zadusiły. Uf, jak tu duszno!

    HELIA

    90

    Duszno i smutno. Dzień był radośny, a noc taka smutna!

    GIGEA

    91

    To od woli zależy, turkawko; naprzód od woli bogów, naturalnie, ale potem i człowieka. Owszem, noc jest świeżą i wonną; tu tylko spalony jęczmień, za pozwoleniem, śmierdzi.

    HELIA

    patrząc na otwarte drzwi
    92

    Platany nieruchome, za ich gałęźmi gwiazdy, a pod palmami białe chryzantemy, które przed zmrokiem polewałam sama. Motyle zawieszały się do snu na brzegach kielichów, które je teraz kołyszą w zefirze i rosie… Dobrze motylom!

    GIGEA

    93

    Zrób, jak motyle. Idź pomiędzy kwiaty…

    HELIA

    94

    Innym razem uczynić to mogę; dziś nie. Nad świętym ogniem czuwam.

    postępuje zwolna ku drzwiom
    95

    Tak mię ciągnie ku sobie ta cudna noc! Możeby mi powiedziała, że Kornelia kłamie!

    GIGEA

    zabiegłszy jej drogę, szerzej drzwi otwiera
    96

    Ja prosta kobieta, jednak wolałabym nie trzymać w garści sestercyów, niż nie widzieć gwiazd na niebie! Stara jestem, a na Wenerę, w taką noc, jeszczeby mi może chłystek jaki głowę zawrócić zdołał! Tobie zaś to właściwe; tobie należy się jeszcze wszystko: gwiazdy, kwiaty, zefiry, rosy i co tam więcej jest takiego. Miłość też… Idź do ogrodu…

    HELIA

    97

    Miłość! Coś ty rzekła, Gigeo! miłość! Jam dziewica Westy! mnie to wzbronione. I dobrze. Nikt nikogo nie kocha… pocóż być igraszką…

    GIGEA

    98

    Ehe, nikt nikogo nie kocha! Bajki! Ja, stara Gigea mówię ci, że to są bajki. Wszyscy, przeciwnie, kochają się na świecie, kto tylko żyw, kochał, kocha, albo kochać będzie i to jest, zaprawdę, najmilszy podarunek bogów. Ale idź do ogrodu, idź do ogrodu! tam przekonasz się sama, czy nikt nikogo nie kocha! Ehe! toż powiedziała! toż głupstwo powiedziała! idź, idź!

    Zlekka popycha ją ku drzwiom.

    HELIA

    wahając się jeszcze, na ołtarz spogląda
    99

    Ale gdyby ten ogień zgasł…

    GIGEA

    100

    E! gdyby i zgasł, Rzym nie runąłby przez to! Ale nie zgaśnie, przyrzekam ci, że nie zgaśnie! Idź!

    HELIA

    101

    Na chwilę tylko…

    GIGEA

    102

    Naturalnie, że na chwilę…

    do siebie
    103

    Ale w jednej chwili może czasem zmieścić się wiele rzeczy…

    HELIA

    błagalnie
    104

    Niech ogień nie zgaśnie…

    GIGEA

    105

    Niemowlęciem będąc, nie potrzebowałaś długo mię prosić, abym pierś ci podała. Pocóż teraz drogocenny czas na prośby tracisz? Idź do ogrodu!

    Helia wybiega.

    GIGEA

    podsycając płomień gałęźmi
    106

    Rozpalajże się, rozpalaj tak wysoko, abyś trwał, dopóki z Helią nie powrócimy! Mnie-bo trzeba przybrać postać łasicy i krążyć dokoła pary gołębi… straż trzymać… no, i widokiem czułej uciechy cieszyć się… skoro już własne przeminęły… przeminęły…

    ogień wielkim płomieniem wybucha
    107

    Ot tak, ot tak! Teraz na długo ci wystarczy!

    wylewa na ołtarz trochę mleka
    108

    Wspaniała Westo, niewiastą jesteś! Miejże litość dla biedactwa tego, tak ślicznego i dla tak hojnego clarissimusa! Ale już lecę straż nad nimi trzymać! lecę!

    Wybiega.

    II

    Murawa pełna fijołków, krzaki róż i mirtu, dokoła platany, palmy; w pobliżu niewysoki mur, odgradzający ogród westalek od placu publicznego; z drugiej strony widać świątynię i przebłyskujący zza drzew płomyk ognia świętego.

    JUNIUSZ

    109

    Nigdy jeszcze tak gorąco nie dziękowałem bogom za to, że obdarzyli mię odwagą! Gdybym jej choć odrobinę mniej posiadał, nie znalazłbym się tu pewnie; gdybym się tu nie znalazł — gdzie i jakim sposobem mógłbym zobaczyć Helię? A widzieć ją muszę, choćbym przez to miał umrzeć, bo odkąd ją dziś ujrzałem, życie bez niej podobnem stało mi się do umierania. Odkąd Rzym na siedmiu pagórkach stanął, urodziło się w nim zaledwie kilku śmiałków, którzy na dziewicę Westy rzucili okiem zuchwałem! Rózgami ich zaćwiczono, pomimo że byli najczystszej krwi patrycyuszami. Szpetna śmierć, na Polluksa! Ale co tam! może mnie nie złapią, a jeżeli złapią, będzie to tak, jak gdyby dzień dzisiejszy wcale nie wschodził. Miałem umrzeć dziś, umrę jutro, ale zobaczę Helię i drugą jeszcze uciechę w zysku mieć będę: Domicyanowi za sprawą moją jeszcze jedna wieczerza we wnętrznościach kamieniem stanie! Cha, cha, cha! jakąż rozkosz uczuwam, wyobrażając sobie tego tygrysa z lisim pyskiem, klapiącego ze złości zębami! Bardzo troszczy się, niezmiernie się on troszczy o nieskazitelność dziewic Westy, dlatego zapewne, że sam jest nieskazitelnym. Ta to nieskazitelność w dwudziestej wiośnie życia ze wszystkich włosów obrała mu głowę, przez nią też porwał żonę drogiemu mojemu Lamii. Na Polluksa! pomszczę cię, Lamio, jeżeli wzamian porwę mu dziewicę Westy! Poczyta to za złą wróżbę dla panowania swego i trząść nim będzie febra strachu. Ale czy porwę? Czy ta stara przywieść ją tu zdoła? Cieniu Owidyuszowy, natchnij mię: jaką sztuką zdobyć mam miłość tej prześlicznej? Albo nie, obejdę się bez Owidyuszowego nauczania[12]. Najlepiej też uczynię, gdy obejdę się bez wszelkich sztuk i prosto, szczerze ukażę jej swoją duszę, pełną miłości i swoje przeznaczenie, pełne gróźb, ale i uciech takich, jakich zazdrościć mogą bogowie. Jakże pragnę ją zobaczyć!

    Helia wychodzi z gęstwiny drzew i krzewów, Juniusz rzuca się ku niej i ręce jej porywa.

    JUNIUSZ

    110

    Helio! Helio! przyszłaś więc…

    HELIA

    111

    Ty, Juniuszu.. to ty! Bogowie, co za śmiałość!

    JUNIUSZ

    112

    A tak, tchórzem na świat nie przyszedłem. Prześliczna…

    HELIA

    113

    Czy wiesz, jak ukaranym musi być ten…

    JUNIUSZ

    114

    Wiem, wiem! Nie odbieraj mi rąk swoich… nie odwracaj się…

    HELIA

    115

    Twoje wybawienie było jedyną gwiazdą mojej nocy… uciekaj!

    JUNIUSZ

    116

    Nigdy jeszcze nie uciekałem. Co ty mówisz o nocy, najpromienniejszy z poranków? Jaka noc?

    HELIA

    117

    Rozpaczy.

    JUNIUSZ

    118

    Tyś rozpaczała! ach, tak! widzę to w pobladłem licu twojem i w posępnym blasku oczu, które zdają się trwożyć i niedowierzać. Rozpaczałaś? Czegożeś ty rozpaczała, Helio? Słuchaj, droga! Nie na to bogowie dali śmiertelnym młodość i odwagę, aby je truli rozpaczą! Niech rozpaczają tchórze i łotry, — ci, którzy nie chcą dźwigać brzemion życia i ci, którzy zhańbili życie. Człowiek odważny i niewinny z ochotą idzie na spotkanie i życia, i śmierci, gdy pierwszemu wydrzeć ma rozkosz i dostojność, a drugą ponieść za cnotę. Dalekim był od rozpaczy, gdy mię dziś na stracenie wiedziono, dalekim też od niej, gdy w tę noc cudną, na ciebie, Helio, patrzę… Jeszcześ smutna i wątpiąca! O, droga, nie uchylaj mi tego wzroku, który tak litościwie biegł na spotkanie moim więzom i tak tryumfująco powitał moją wolność! Odkąd cię ujrzałem, nie miałem w duszy innego dźwięku, nad ten: kochani Helię! ani innej chęci niż ta, aby ją ujrzeć!

    Próbuje przyciągnąć ją ku sobie.

    HELIA

    pochyla się ku niemu, poczem znowu odwraca się i mówi ze zgrozą
    119

    Nie, nie, bogowie! Wy nie pozwalacie! puść mię, Juniuszu!

    JUNIUSZ

    120

    Na co bogowie nie pozwalają? Na dobywanie z serca i życia tego, co w nich jest dobrem i pięknem?! Nie wierz temu…

    HELIA

    z żywością
    121

    Czy cokolwiek jest dobrem i pięknem?

    JUNIUSZ

    122

    Ależ mnóstwo rzeczy, ukochana, mnóstwo rzeczy! Natura spokojna i kwitnąca, albo wspaniała i dzika, pogoda i burza, cisza i gwar, dźwięk, woń, barwa, linia! I jeszcze — myśl człowieka przebijająca chmury niewiadomości, aby zza nich odsłonić prawdę; natchnienie jego, które, ze sprzecznych i przemijających zjawisk arcydzieła harmonii tworząc, sprzeczne zgodnem, a przemijające nieśmiertelnem czyni; serce jego, które przedmiot ukochania, czy jest on cnotą, czy też ideą, czy drugą istotą ludzką, nad własne życie przekłada. I jeszcze: młodość, ten płomień skrzydlaty, Faetonowym wozem pod niebem pędzący, — wesołość, wdzięczny motyl, który zadumy orłów, zwieszonych na górskich wierzchołkach, rozrywa, — miłość, której bogowie rozkazali być Hebą ziemską, podnoszącą do ust śmiertelnych nie tylko wino rozkoszy, lecz także miód uwielbienia, ufności, przyjaźni, pogody…

    HELIA

    głowę na ramię jego pochylając
    123

    Pogoda wstępuje we mnie i już więdnąca, rozkwitam do tych złotych gwiazd, do tej dobrej ciszy nocnej, do ciebie, Juniuszu…

    JUNIUSZ

    obejmując ją
    124

    I jeszcze, Helio, jest na świecie rzecz dobra i święta, którą znają tylko dusze wyniosłe…

    pieszczotliwie włosy nad czołem jej rozgarnia
    125

    Zgadnij, droga, co to jest?

    HELIA

    podnosząc głowę z uśmiechem
    126

    Próbujesz, Juniuszu, czy dusza moja spoić się może z twoją tem, co w nich obu jest nąjszlachetniejszem! Tak, zgadnę! Pamiętasz, w ogrodzie rodziców moich, krwawo kwitnące kaktusy i pacholę, które śród nich marzyło o czynach Herkulesowych?…

    JUNIUSZ

    127

    O droga! We wspaniałem natchnieniu stworzyli cię bogowie! Ciało masz podobne do chryzantemy wysmukłej i białej, a umysłem niewieścim przenikasz myśl męża.

    Patrząc na siebie i zcicha rozmawiając, idą w głąb ogrodu i zbliżają się do otaczającego muru.

    GIGEA

    chyłkiem wysuwa się z zarośli i z ruchami zdziwienia mówi
    128

    O czem oni gadają? Na sroki, przedrzeźniające Muzy, o czem oni gadają? Słucham, słucham i uszom niedowierzam! O naturze, o cnocie, o Faetonowych wozach, nawet o pogodzie… Teraz znowu ta z kaktusami jakiemiś wyjechała, a on ją za to chwali. Jak żyję, takiej pary kochanków nie widziałam. Jeszcze nawet nie pocałowali się ani razu! Jeżeli to jest miłość, niech starą Gigeę harpie na pazurach swoich po świecie rozniosą!

    trzęsie głową i śmieje się
    129

    Che, che, che! Nie tak, nie tak wcale ze mną za młodu bywało! Gdy tylko jaki ładny chłopak miłe oczy do mnie zrobił, wnet mu na szyję skakałam i o nic tam nie pytając, całowaliśmy się tak, aż Kupido z radości skrzydłami łopotał. I wina przytem nie skąpiliśmy sobie, a jakże! Ci zaś, z ustami, rosą wieczorną zwilżonemi. za ręce się tylko trzymając, plotą o rzeczach, za które człek rozsądny nie oddałby jednego małego łyku wina. Myślałam, że miłem widowiskiem sobie uciechę sprawię, a tym gołębiom oddam przysługę. Znudziłam się jednak, a im, niech zginę, jeżeli wiem, co z tego paplania i przechadzania się przybyć może! I za co dał mi on dwadzieścia sestercyów? Ale co mi tam! Niech sobie, jak chcą, czas spędzają, a ja tymczasem do gospody skoczę, na chwilę tylko, po dzbanek wina skoczę, bo na dobrotliwe bogi przysięgam, że rosa starych kości nie rozgrzewa. Niebezpieczeństwo nie grozi im żadne. Edylowie śpią, lub po gospodach w kości grają. Wszyscy śpią. Cały Rzym śpi, kto tu zajrzéć może? Zresztą powrócę zaraz. Po dzbanek wina do gospody skoczę i powrócę!

    Odbiega i niknie pomiędzy drzewami. Juliusz i Helia przechadzają się powoli.

    HELIA

    130

    Mów ciągle… kocham dźwięk twojego głosu… Chciałabym nie słyszeć nic, prócz dźwięku twego głosu…

    JUNIUSZ

    131

    Kiedy mi liktorowie ręce od powrozów oswobadzali, a ty, jak dobry gieniusz przedemną stałaś, z uśmiechu, którym witałaś wolność moją, z rumieńca, który jak zorza na pobladłe lica twe wstępował, odgadłem duszę, piękniejszą od najpiękniejszego z ciał i błagałem bogów, aby z moją zawarła wieczny związek…

    HELIA

    132

    Wieczny?

    JUNIUSZ

    133

    Idea miłości jest wieczną. Człowiek, który ją święci, w krótkiej chwili zamyka wieczność. Czy pójdziesz ze mną?

    Odchodzą w głąb ogrodu.

    GŁOS WALERYUSZA ZA MUREM

    134

    Znać Fortuna umyśliła opiekować się edylami rzymskimi[13], skoro, tobie, Sofroniuszu, pozwoliła wygrać rzut Wenery! Niedźwiedziemi łapami kości rzucając, wygrałeś tyle złota, ile się go w brzuchu moim pomieścić może.

    GŁOS EDYLA SOFRONIUSZA ZA MUREM

    135

    Beczkę złota miałby ten, ktoby aż tyle wygrał. Ja mam zaledwie parę garści.

    GŁOS WALERYUSZA

    136

    Ile?

    GŁOS EDYLA SOFRONIUSZA

    137

    Nie wiem.

    GŁOS WALERYUSZA

    138

    Wysyp tu na ten kamień, policzymy?

    Juniusz i Helia wracają.

    HELIA

    139

    Ona mówiła, że wiek jest niecnym.

    JUNIUSZ

    140

    Takim on jest, droga, takim on jest! lecz ty i ja rozniecimy pośród niego ognisko cnoty… Na tułactwo skazanych, łódź rybacka uniesie nas w cieniach nocy ku morzu, kędy przybycia naszego czeka gościnny okręt. Czy pójdziesz ze mną?

    HELIA

    141

    Tam, gdzie nikogo swego mieć nie będziesz, pójdę z tobą!

    Oddalają się.

    GŁOS EDYLA ZA MUREM

    142

    Na tym kamieniu tylko stanąć, za ten gzyms w górze rękoma uchwycić i już zajrzeć można do grodu dziewic Westy!

    GŁOS WALERYUSZA

    143

    Nie wolno.

    GŁOS EDYLA

    144

    Jak komu! Tobie, prywatnemu świerszczowi, wara, ale mnie, urzędnikowi, stróżowi porządku…

    GŁOS WALERYUSZA

    145

    Przestań paplać. Liczmy: dwadzieścia pięć, dwadzieścia sześć, dwadzieścia siedm… mógłbyś mi amforkę wina zafundować, Sofroniuszu, tyle wygrawszy, mógłbyś…

    GŁOS EDYLA

    146

    Znaczyłoby to lać w beczkę, z której się przelewa!.. Trzydzieści trzy, trzydzieści cztery… Chce mi się kotem na ten mur wdrapać i do ogrodu westalek zajrzeć. Śliczne tam dziewczęta, na Wenerę!…

    GŁOS WALERYUSZA

    147

    Wenerze ukradzione, a darowane Weście. Zły handel… trzydzieści dziewięć, czterdzieści…

    Juniusz i Helia zbliżają się.

    JUNIUSZ

    148

    W kraju dalekim, chyba przelatujące jaskółki przyniosą nam w piórach trochę powietrza ojczyzny… Pójdziesz tam ze mną?…

    HELIA

    zawieszając mu się na szyi
    149

    Będę jaskółką, wijącą dla ciebie w kraju dalekim gniazdo…

    JUNIUSZ

    trzymając ją w objęciu
    150

    Może grota, pełna chłodu i nocnych postrachów, może pustynia z wyiskrzonem wiecznie okiem słońca schronieniem nam będzie, nim nad Rzymem zaświta dzień szczęśliwy… Czy pójdziesz ze mną?

    HELIA

    151

    Z tobą wzywać będę dnia szczęśliwszego i z tobą, jeśli nieszczęsny nadejdzie — szczęśliwa umrę…

    Całują się i pocichu rozmawiają.

    GŁOS EDYLA ZA MUREM

    152

    Dobrze jest od czasu do czasu na święty ogień okiem rzucić, bo niewiastom ufać nie można, takim nawet… Popatrz, jak zręcznie się tam wdrapię.

    GŁOS WALERYUSZA

    153

    Chciałbym edylem być, aby mieć prawo spojrzeć na ten ogród.

    GŁOS EDYLA

    154

    Więc spójrz! Oprzyj się dłońmi na ramionach moich, a nogi z nad ziemi podnieś… ot tak! hop! Uf! Eneaszowi lżej było dźwigać ślepego Anchiza, niż mnie tłustego Waleryusza. Nic to! Przyjacielowi przysługę oddać trzeba! hop!

    Głowy Edyla Sofroniusza i Waleryusza ukazują się nad murem.

    EDYL SOFRONIUSZ

    155

    Bogowie nieśmiertelni! Czy widzisz, Waleryuszu! Mów, mów prędko, co widzisz, bo ja oczom swoim niedowierzam!

    WALERYUSZ

    flegmatycznie
    156

    Cóż ja widzę? Cóż ja osobliwego widzę? To co na każdym kroku dniem i nocą w Rzymie widzieć można!

    EDYL

    157

    Ale co? ale co?

    WALERYUSZ

    158

    Niewiastę i mężczyznę, którzy się obejmują, całują, szepcą…

    EDYL

    159

    Ale ta niewiasta… ta niewiasta… bogowie nieśmiertelni, to dziewica Westy… po ubraniu poznaję… bogowie nieśmiertelni, westalka w objęciu mężczyzny… Waleryuszu, otwieraj dobrze oczy! Nieszczęsny Rzymie! Co się stanie z Cezarem! Nefas! Otwieraj oczy, Waleryuszu, abyś mógł świadczyć… dobrze otwieraj oczy…

    WALERYUSZ

    160

    Otwieram… otwieram… i więcej jeszcze niż ty spostrzegam… W świątyni Westy… jakościć… ciemno!…

    EDYL

    161

    Na Jowisza piorunującego! Prawda! Drzwi na oścież otwarte, a nie błyska z nich nawet takie światełko, jakiem świeci kocie oko… Biada nam! biada Rzymowi! Sami bogowie, gdy to ujrzą, z tronów[14] pospadają i na ziemię runą!

    WALERYUSZ

    162

    A dopieroż tęgiego przewróci ziemia koziołka!

    EDYL

    163

    Śpieszmy, śpieszmy dać znać… Do prefekta biegnę… ty do arcykapłana leć! lećmy!

    Obaj znikają z nad muru, za którym słychać jeszcze głos Waleryusza.

    GŁOS WALERYUSZA

    164

    Aha, leć! jakby mi łatwo było lecieć! Że tam jednej z dziewic Westy zechciało się wstąpić w służbę Afrodyty, ja mam lecieć! Ale niema co! Straszne klęski na Rzym spaść mogą, więc i na mnie! lecę tedy… do arcykapłana lecę!

    Odgłos kroków za murem oddala się; Juniusz i Helia, trzymając, się w objęciu, szybko w głąb ogrodu postępują, ale zatrzymują się raz jeszcze.

    JUNIUSZ

    165

    Helio, serce prawe brzydzi się oszustwem. W dalekim kraju pochwyceni, możemy, jak ja dziś, oboje iść tam, skąd ciała nasze tłuszcza z dziką wrzawą na haniebne Gemonie[15] ciągnąć będzie…

    HELIA

    166

    Wtedy imiona nasze razem wstąpią w błyszczącą nad światem krwawą zorzę. Idę, Juniuszu.

    Wychodzą śpiesznie.

    GIGEA

    z dzbankiem w ręku
    167

    Gdzież gołębie uleciały?

    śmieje się
    168

    Che, che, che! przecież, przecież choć raz się domyślili, że miłość jest czemś innem, niż gadanie! pewno tam są… w tej gęstwinie mirtów i bukszpanów… Che, che, che, che! Kupido niech wam sprzyja! Niech sprzyja wam Kupido, gołąbki moje, a mnie ten miły dzbaneczek!

    pije
    169

    Dziękuję ci, clarissime, za sestercye, ergo za to wyborne winko!

    pije znowu, poczem z uśmiechem głową trzęsie
    170

    Co komu wypada! Co kto może! Młodym kochanie, starym winko, a wszystko dobrze, bo wszystkim wesoło! che, che, che… Wszystkim wesoło!

    Pije.

    III

    Światło dnia wschodzącego napełnia przez dwoje drzwi rozwartych świątynię Westy. Adrya, Klaudya, Paulina, Pompilia wchodzą szybko i z ruchami przerażenia otaczają ołtarz, na którym widać garść popiołu.

    KLAUDYA

    171

    Cóż? czy nie prawdę mówiłam? Nie chciałyście mi wierzyć, jednak teraz same widzicie, że mówiłam prawdę. Biada nam! Siny świt mieszał się jeszcze z cieniami nocy, gdy przez jaskółki szczebiocące obudzona, śpiesznie udałam się do świątyni, aby z kolei pełnić służbę Westy. Przychodzę, patrzę… czemuż, bogowie, nie zgasiliście przedtem światła oczu moich? Świątynia pusta, u ołtarza nikogo, na ołtarzu ani iskry świętego ognia, ani iskry! Biada nam! Szałem strachu porwana, od drzwi do drzwi biegałam, budząc was wieścią, której podobnych oby nigdy usta śmiertelne nie wymawiały! Widzicie teraz, że mówiłam prawdę! Biada nam! Nefas!

    ADRYA, PAULINA, POMPILIA

    razem
    172

    Biada nam i Rzymowi! Nefas! Nefas! zła wróżba! nieszczęście publiczne!

    PAULINA i POMPILIA

    173

    Gdzie Kornelia?

    ADRYA

    cicho do siebie
    174

    Gdzie Helia?

    KLAUDYA

    175

    Kornelię obudziłam także, wnet nadejdzie; nie nadeszła dotąd, bo wieść moja była dla was grzmotem, który ogłusza, a dla niej gromem, który zabija…

    ADRYA

    176

    Zabija!

    POMPILIA i PAULINA

    177

    Cóż to było? jakże to było? Mów prędko!

    KLAUDYA

    178

    Usłyszawszy co mówiłam, zwykle tak obojętna, porwała się z pościeli jak przez węża ukąszona, ręce nad głową podniosła, wzrok obłąkany we mnie wlepiła i już, już, z krzykiem wyrzec coś miała, gdy nagle rozwaga z pomocą nadbiegająca zamknęła pobladłe jej usta i tylko piersi wydać pozwoliła kilka głośnych i niespokojnych westchnień. Odchodząc, raz jeszcze wzrokiem rzuciłam na nią. Stała tak, jakby na widok Meduzy [16] w posąg się przemieniła; o tem zaś, że jeszcze żyje, świadczyła tylko spływająca po czole struga potu. Tak wyglądać muszą na śmierć idący!

    PAULINA i POMPILIA

    179

    To dziwne! to dziwne!

    PAULINA

    180

    Takiej trwogi winowajcy tylko doświadczać mogą. I myśmy zmartwione srodze, lecz pot strachu skroń nam nie oblewa; to wina nie nasza…

    POMPILIA

    181

    A Kornelia wygląda tak, jak winowajczyni… Niewiadomo jednak, która z nich dwóch…

    ADRYA

    do siebie
    182

    Dziwcie się, sroki! Ja jedna wiem, czyje imię wypierała z niej trwoga, a powstrzymała rozwaga. Czy ona zdoła przed straszną karą osłonić Helię?

    PAULINA

    183

    To prawda, to prawda: która z nich dwóch ? Bo jest nas sześć[17]. My cztery białe, jak łabędzie. Któraż dzisiejszej nocy nad świętym ogniem czuwała: Kornelia, czy Helia?

    POMPILIA

    184

    To prawda, która? Bo niekiedy jedna drugą wyręcza, a starsza częściej czyni to dla młodszej, sama bezsennością trapiona i rozmiłowana w cichych mrokach nocy!

    KLAUDYA

    185

    Helii nigdzie niema.

    ADRYA

    śpiesznie
    186

    Pewno ze służebnemi udała się po wodę do źródła Egeryi. Wiecie przecież, że zaopatrywanie świątyni w wodę jest jej świętą powinnością[18].

    PAULINA

    187

    Ty, Adryo, o wszystkiem najlepiej wiedzieć musisz, bo żadna z nas obu im bliższą od ciebie nie jest.

    KLAUDYA i POMPILIA

    razem
    188

    To prawda! Mów, Adryo! która z tych dwóch nieszczęściu winna? która?

    ADRYA

    189

    Nie wiem.

    KLAUDYA

    190

    Jednak z którąkolwiek stanie się dziś rzecz straszna.

    PAULINA

    z przerażeniem
    191

    Winowajczynię wielki kapłan oćwiczy rózgami.

    KLAUDYA

    ze złośliwą radością
    192

    Bogowie! Kornelia, ta wyniosła, ta pyszna, ta nieskazitelna, oćwiczona rózgami! Wyobraźcie to sobie! wyobraźcie to sobie tylko!

    PAULINA

    193

    To jeszcze nie wiele. Gdyby którą z dziewic Westy w objęciach mężczyzny zobaczono, Rzym miałby widowisko z niewiasty żywcem zakopanej do ziemi…

    KLAUDYA

    194

    Na placu Łotrów,[19] w dodatku.

    POMPILIA

    195

    A tak, na placu Łotrów. I to coś znaczy także…

    PAULINA i KLAUDYA

    196

    I to coś znaczy! Straszna rzecz, straszna, na plac Łotrów być wiedzioną!…

    Wszystkie, czynią ruchy zgrozy. Kornelia wchodzi i w spokojnej, wyniosłej postawie staje przed towarzyszkami, które spoglądają na nią wpółciekawie, wpółtrwożnie.

    KORNELIA

    ozięble
    197

    Czegóż takie pobladłe i drżące przed garścią zimnego popiołu stoicie? Dlaczego z pod spuszczających się powiek rzucacie na mnie spojrzenia, w których ciekawość miesza się z trwogą? Przecież wyście niewinne. Winowajczyni poniesie karę, która przebłaga Westę i Rzymowi nie stanie się nic złego — ani wam!

    KLAUDYA

    198

    Straszną karę poniesie.

    KORNELIA

    199

    Wam do niej nic. Ból cudzy nie boli.

    KLAUDYA

    złośliwie
    200

    Hańba tej kary nad ból sroższa.

    KORNELIA

    201

    I to jeszcze zasmucać was nie powinno, bo z hańby jednego śmiertelnika dla drugiego nieraz płynie chluba. Jeżeli Papiusz ma twarz ciemną, błogo jest Pomponiuszowi, bo wygląda bielszym.

    do siebie
    202

    Na dnie rzeczy i w jej tajemnych głębiach hańba może być chlubą.

    cicho do Adryi
    203

    Gdzie Helia?

    ADRYA

    cicho
    204

    Nie wiem.

    KORNELIA

    205

    Może to dziecko ukryło się z przestrachu… Ostrożność nakazuje nie wspominać jej imienia…

    ADRYA

    wpatrując się w Kornelię, do siebie
    206

    Co ona zamierza? Oziębłością postawy i mowy mogłaby Tybr zamrozić, a czarne brwi jej kreślą głoski żelaznego postanowienia.

    PAULINA, POMPILIA, KLAUDYA

    ukazując na drzwi rozwarte
    207

    Liktorowie! liktorowie biegną! Jowiszu gromowładny! więc świat już o tem wie! Rzym już wie! Co to będzie? co będzie?

    Wchodzą dwaj biało ubrani liktorowie, z mieczami owiniętemi w rózgi.

    LIKTOR 1-szy

    208

    Arcykapłan[20] przybywa. Usuńcie widoki trupów, oręża, więzów i wszystkiego, co nieczyste[21].

    LIKTOR 2-gi

    209

    W imię prawa, prefekt Rzymu wstępuje w progi dziewic Westy.

    KORNELIA

    do siebie ze zdziwieniem
    210

    Prefekt Rzymu! Czegoż ten tu?

    KLAUDYA, PAULINA, POMPILIA

    z przestrachem
    211

    Prefekt Rzymu! Okropność! Sprawa zgaśnięcia świętego ognia do arcykapłana tylko należy… tylko do niego…

    ADRYA

    drżąc
    212

    Tak, to sprawa rodzinna… pomiędzy nim a nami! Czegóż ten drugi? Przeczuwam rzecz tysiąckroć straszniejszą… O, Helio!

    KORNELIA

    do Adryi
    213

    Gdzie Helia? gdzie Helia?

    ADRYA

    214

    Nie wiem. I twoje ręce drżą nareszcie!… Pani, czy zdołasz ją osłonić?

    KORNELIA

    215

    Czuję w sobie ruchy czegoś zapomnianego, wzgardzonego!… Lękam się o nią! bogowie, ja się o nią lękam!

    Wchodzą: arcykapłan z kilku członkami kolegium kapłańskiego[22], prefekt Rzymu z kilku edylami, edyl Sofroniusz i obywatel Waleryusz.

    WSZYSCY

    ze zgrozą ku ołtarzowi ręce wyciągając
    216

    Nefas! Nefas! zła wróżba! Nieszczęście publiczne! Biada Rzymowi!

    ARCYKAPŁAN

    w zarzuconej na głowę todze
    217

    Pięć was, dziewice Westy, stoi tu w trwodze i żalu. Gdzie jest szósta?

    Żywe poruszenie pomiędzy westalkami.

    KORNELIA

    do siebie
    218

    Poczyna się chwila przerażająca!

    ADRYA

    do Kornelii cicho
    219

    Może u źródła Egeryi…

    KORNELIA

    do arcykapłana
    220

    Tamtej powinnością jest zaopatrywać świątynię w wodę świętą. Po nią ze służebnemi udała się do źródła Egeryi.

    ARCYKAPŁAN

    221

    Jak z domów rzymskich każdy posiada atrium, w którem płonie ognisko rodzinne, tak cały Rzym posiada jedną wspólną świątynię Westy, z rodzinnem ogniskiem narodu. Ognisko to jest przedmiotem świętym[23], świętością publiczną, rodzinnym węzłem narodu[24]. Biada tej, która świętość tę sponiewierała i stargała ten węzeł! Dziewice Westy, która z was to popełniła?

    Chwila milczenia.

    KORNELIA

    postępuje parę kroków naprzód i przed arcykapłanem staje
    222

    Ja!

    ADRYA

    do siebie
    223

    Litościwi bogowie! to nieprawda!

    Poruszenie między westalkami.

    ARCYKAPŁAN

    ze zdziwieniem
    224

    Ty, Kornelio?

    do siebie
    225

    Toż w kłopot wpadłem! Ona, ta wielka pani, córka rodu powielekroć konsularnego… Oj, oj, wolałbym rzecz tę inaczej obrócić!

    do Kornelii
    226

    Słuchowi swemu, nie tobie, pani, wierzyć nie chcę. Ty, pani? może cię pamięć myli?

    KORNELIA

    oschle
    227

    Ja, Kornelia Sabina, z kolei swojej czuwałam nad ogniem świętym, — gdy zgasł!

    ARCYKAPŁAN

    z ciągłem zakłopotaniem
    228

    Zapewne ciężką niemocą dotknęli cię bogowie?

    KORNELIA

    jak wyżej
    229

    Nie, noc pogodną spędziłam w ogrodzie.

    EDYL SOFRONIUSZ

    230

    A! ona to więc tam była!

    WALERYUSZ

    231

    Byłem pewny, że to ona…

    ARCYKAPŁAN

    do połowy twarz w todze ukrywając
    232

    Córka rodu powielekroć konsularnego… Co ja teraz pocznę?

    Usuwa się i cicho z członkami kolegium rozmawia.

    PREFEKT RZYMU

    233

    A teraz kolej na mnie, stróża rzeczy publicznych i świętych praw ojczyzny. Niema przyczyny godziwej, któraby mężowi dawała prawo wstąpienia śród nocy do siedliska westalek. Czekać więc musiałem wschodu dnia, aby tu przybyć; ale przybywam ze słowem tak strasznem, że od niego zblednąć musi twarz śmiertelna. Dziś w nocy widziano dziewicę Westy w objęciach mężczyzny…

    KLAUDYA, PAULINA, POMPILIA

    ze zgrozą
    234

    Nieśmiertelni bogowie! Jeszcze i to…

    ADRYA

    235

    Jeszcze i to! Wiem teraz gdzie jest… cyt, usta! czekajmy…

    KORNELIA

    do siebie
    236

    Jeszcze i to! O dziecko nieszczęsne!

    odchodzi na stronę, chwieje się nieco
    237

    A teraz… co czynić?…

    PREFEKT RZYMU

    238

    To już nie jest prostem zgaśnięciem ognia świętego: to już sprawa, obchodząca nie tylko najwyższego strażnika tego ognia (zwraca się do arcykapłana)… to złamanie najważniejszego z praw ojczyzny, dla państwa zła wróżba, dla narodu nieszczęście i hańba…

    KORNELIA

    do siebie
    239

    Ścigają ich, chwytają, wloką na plac Łotrów… O, jak boli!.. więc ból cudzy tak boli?!…

    PREFEKT RZYMU

    240

    Tę rozpustę i ohydę, to znieważenie ziemi i nieba na własne oczy widzieli: edyl Sofroniusz i obywatel Waleryusz… Czy świadczycie?

    EDYL SOFRONIUSZ

    241

    Na Jowisza gromowładnego przysięgam, że dzisiejszej nocy widziałem w ogrodzie dziewic Westy jedną z nich tak pogrążoną w całowaniu się i szeptaniu z jakimś młokosem, że nie usłyszała krzyku, który przerażenie wydarło ze mnie.

    KORNELIA

    do siebie
    242

    Obnażone ich ciała przed oczami tłumów krwawo smagają… Do samej ziemi gnę się, tak tłoczy mię ich hańba!

    PREFEKT RZYMU

    243

    A ty, obywatelu Waleryuszu?

    WALERYUSZ

    244

    Cóż ja? Tak jak Sofroniusz, na Jowisza gromowładnego przysięgam, żem to widział. Jeszcze łydki mi drżą od przestrachu, którym widok ten mię napełnił!

    PREFEKT RZYMU

    245

    W imię Imperatora i praw ojczyzny, dziewice Westy, rozkazuję wam wyznać: która to popełniła?

    KORNELIA

    do siebie
    246

    Korzystając ze zwłoki — umkną…

    postępuje krok naprzód i cofa się
    247

    Na plac Łotrów iść…

    PREFEKT RZYMU

    248

    Po raz wtóry: która tę rzecz niesłychaną i obrzydłą popełniła?

    Westalki stoją ze spuszczonemi oczyma, oprócz Adryi, która wpatruje się w Kornelię.

    KORNELIA

    do siebie
    249

    Chłód ziemi aż w szpiku kości… oczy pełne podziemnych cieniów… nad głową stuk kielni mularskich…

    PREFEKT RZYMU

    250

    Po raz trzeci: która z was to popełniła?

    KORNELIA

    do siebie
    251

    Już czas! Ogarnęło mię i porywa wieczne to samo. Idę! Idę!

    postępuje naprzód, do prefekta spokojnie
    252

    Ja!…

    ARCYKAPŁAN i PREFEKT

    razem
    253

    Ty znowu, pani?.. ty?

    KORNELIA

    254

    Ja, Kornelia Sabina, córka rodu po wielekroć konsularnego, dziewica Westy, dzisiejszej nocy upajałam się szeptami i pocałunkami — z młokosem.

    WSZYSCY oprócz Adryi

    255

    Zgroza!

    PREFEKT RZYMU

    256

    Kto on?

    KORNELIA

    257

    Nie wiem.

    EDYLOWIE i WALERYUSZ

    258

    Z nieznanym więc, z pierwszym lepszym! Sophos!

    PREFEKT RZYMU

    259

    Oszczędź sobie jednego więcej oszustwa; powiedz: kto on?

    KORNELIA

    do siebie
    260

    O, mały Herkulesie, wojuj mieczykiem swoim, wojuj długo i bodaj skutecznie!

    do prefekta
    261

    Ani niebiescy, ani ziemscy bogowie sprawić nie mogą, aby jakiekolwiek ucho ludzkie usłyszało imię tego, w którego objęciu Kornelia Sabina nocy dzisiejszej spoczywała.

    PREFEKT

    do Sofroniusza i Waleryusza
    262

    Czy poznajecie ją?

    SOFRONIUSZ

    zbliżając się i bacznie na Kornelię patrząc
    263

    Niższą nieco i szczuplejszą wydawała mi się tamta…

    KORNELIA

    żywo
    264

    Światło gwiazd z cieniami nocy pomieszane nadaje nieraz fantastyczne kształty ludziom i rzeczom.

    WALERYUSZ

    265

    Co do mnie, pewien jestem, że ta sama… ależ naturalnie, jako żywo… ta sama… ona!

    PREFEKT

    do liktorów
    266

    Wiążcie ją…

    Arcykapłan odchodzi, aby nie widzieć więzów.

    KORNELIA

    której liktorowie krępują ręce, z wysoko wzniesioną twarzą
    267

    Duchu świata, niezmordowanie w piersiach ludzkich pracujący, przeczyłam ci i bluźniłam: a tyś był we mnie!… Idę za tobą, duchu srogi a słodki, idę za tobą na męki, z rozkoszą…

    ADRYA

    268

    Wzroku od niej oderwać nie mogę… chciałabym z kolei za nią umrzeć, lecz już za późno!

    waha się chwilę, potem przypada do Kornelii i roztrącając liktorów, kolana jej obejmuje
    269

    Pani, połóż mi na głowie swe skrępowane ręce, choć na chwilę, połóż mi je na głowie! Wstanę z pod nich wyższa, uświęcona!

    KORNELIA

    kładąc związane ręce na głowie Adryi, cicho
    270

    Jeżeli kiedy zobaczysz Helię i Juniusza, powiedz im, że w bramy Hadesu wstąpię stokroć szczęśliwsza, niż żyłam na ziemi!

    Liktorowie wyprowadzają Kornelię, prefekt, edylowie i inni wychodzą. Adrya, Klaudya, Paulina i Pompilia twarzami przed ołtarzem upadają; przez drzwi rozwarte dochodzi krzyk tłumu, wołającego:

    TŁUM

    271

    Na plac Łotrów nędznicę, na plac Łotrów! pod krwawą chłostę, do ziemi żywą, zbrodniarkę niecną! Nefas! Nefas!

    GIGEA

    wchodzi i w pół chwiejącym się, w pół skradającym krokiem prześlizguje się pod ścianą świątyni
    272

    Co się tu dzieje! Co się dzieje! Turkawka uleciała, a Kornelia za nią na plac Łotrów poszła! Ja wszystko wiem, ale nie głupiam przeciw sobie samej gębę otwierać. I tak mi się spać chce!

    poziewa
    273

    Winko za sestercye clarissimusa smaczne było; po niem to tak mi się spać chce!

    przysiada pod kolumną
    274

    No, i nie głupstwoż to, iść na takie męki za cudze winy? Wierutne głupstwo! Są ludzie, którzy takie rzeczy boskiemi czynami nazywają. Boginią tedy jest ta, którą teraz chłoszczą na placu Łotrów. No, i nie śmiać się tu na świecie? che, che, che! Boginię chłoszczą na placu Łotrów!

    poziewa
    275

    Spać mi się chce, a pod tą kolumną taki mrok i chłód!

    opiera łokieć o ziemię, a głowę na dłoni
    276

    Kiedy podobało się jej bogów małpować, ma, czego chciała, a ja będę spać! Co komu wypada! co kto może! Wielkim małpowanie bogów, małym spanie, a wszystko dobrze, bo wszystkim wesoło… che, che, che… Wszystkim wesoło!

    Usypia.

    Przypisy

    [1]

    głębokie poręczowe krzesło — łac. cathedra. Guhl i Koner Das Leben der Griechen und Römer etc. Berlin, 1882, str. 568. [przypis autorski]

    [2]

    owijająca głowę zasłona — łac. suffibulum. Zawój westalki, patrz Guhl i Koner str. 722. [przypis autorski]

    [3]

    w mętnem zwierciedle zmysłów ludzkich — Zwierciadła u rzymian. Guhl i Kohner, str. 656–658. fig. 490. Metalowe ręczne i stojące, małe i wielkości człowieka dosięgające. Ze spodu złocone. Etruskie z Prenesty. [przypis autorski]

    [4]

    za połowę obrotu wodnego zegara — obrót wodnego zegara rzymian trwał minut dwadzieścia. Pliniusz młodszy Listy. [przypis autorski]

    [5]

    uczta śmiesznego Trymalchiona — Uczta Trimalchiona, w Satyrykonie, utworze Petroniusza, napisanym za panowania Nerona. [przypis autorski]

    [6]

    dziewice Westy — łac. Virgines Vestae. [przypis autorski]

    [7]

    Przebaczenie dla skazańca, któremu na spotkanie wyszły dziewice Westy! Niech wolny odejdzie — skazaniec, wiedziony na śmierć, jeżeli trafem spotkał westalkę, to według praw rzymskich, otrzymywał wolność. Guhl i Koner, str. 723. [przypis autorski]

    [8]

    Gdy z szyi mi zdejmą tę złotą kulę — do lat 17-u młodzi rzymianie nosili na szyi kulę złotą, na łańcuszku zawieszoną, jako znak wieku dziecinnego. Po skończeniu lat 17-u oblekano ich w t. zw. togę dojrzałości. O zwyczaju tym wiele wzmianek w poezyach Marcyalisa. [przypis autorski]

    [9]

    dekada — dni dziesięć. Miesiąc u rzymian dzielił się na trzy dekady. [przypis autorski]

    [10]

    sophos! — po grecku: brawo! [przypis autorski]

    [11]

    latiklawa — łac. laticlavia tunica, tunika bramowana purpurą, noszona tylko przez senatorów i patrycyuszów. [przypis autorski]

    [12]

    Cieniu Owidyuszowy, natchnij mię (…) bez Owidyuszowego nauczania — Owidyusz był twórcą dzieła p. t. Sztuka kochania (Ars amandi). [przypis autorski]

    [13]

    edylowie rzymscy — edylowie pełnili w Rzymie czynność dzisiejszéj policyi. [przypis autorski]

    [14]

    tron — łac. thronus. Guhl i Koner, str. 569. [przypis autorski]

    [15]

    Gemonie — łac. scalae gemoniae, wschody wykute w skale, z których trupy śmiercią karanych przestępców wrzucano do Tybru. Valer. Maximus, Dio Cassius. [przypis autorski]

    [16]

    jakby na widok Meduzy w posąg się przemieniła — podług mitów greckich, widok głowy Meduzy przemieniał człowieka w posąg. Owidyusz: Metamorfozy. Meduza, jedna z Gorgon, strasznych istot z wężami na głowie. [przypis autorski]

    [17]

    jest nas sześć — westalek było jednocześnie zawsze sześć. Tytus Liwiusz 1, 20. [przypis autorski]

    [18]

    do źródła Egeryi (…) zaopatrywanie świątyni w wodę jest jej świętą powinnością — świątynia Westy powinna była codziennie być skrapiana wodą, czerpaną ze źródła Egeryi, znajdującego się w lasku tegoż imienia, w pobliżu Rzymu. Guhl i Koner, str. 723. [przypis autorski]

    [19]

    plac Łotrów — łac. campus sceleratus, Guhl i Koner, str. 724; Lübker Reallexicon des classischen Alterthums, str. 517. [przypis autorski]

    [20]

    arcykapłan — łac. Pontifex Maximus. [przypis autorski]

    [21]

    Usuńcie widoki trupów, oręża, więzów i wszystkiego, co nieczyste — wzbronienie powyższych widoków stosowało się szczególnie do wielkiego ofiarnika, noszącego tytuł: Flamen dialis, w części jednak i do arcykapłana. Guhl i Koner, str. 720. [przypis autorski]

    [22]

    kolegium kapłańskie — łac. collegium pontificum. Członkowie kolegium kapłańskiego nosili tytuły: pullarii, victimarii, tibicines, calatores, etc. etc. [przypis autorski]

    [23]

    przedmiot święty — łac. res sacra. [przypis autorski]

    [24]

    świętość publiczna (…) narodu — łac. sacra popularia, albo sacra populi Romani. [przypis autorski]

    Close
    Please wait...