Przypisy

niech się przygotują — hebr. יִתְקַדָּשׁוּ (jitkadaszu) dosł. niech się uświęcą; tu w znaczeniu „niech będą gotowi, stojąc na swoich stanowiskach”, Raszi do 19:22. [przypis tradycyjny]

niech ukamienuje go cały zbór — Raszi wyjaśnia, że oznacza to w obecności całego zboru: ukamienują go świadkowie grzechu nie zaś cały lud. „Stąd wywodzi się zasada, że wysłannik człowieka jest jak on sam”, zob. Raszi do 24:14 [4]. [przypis tradycyjny]

niech wrócą się wody na Micrejczyków — „wody, które stały pionowo jak ściana, powrócą na swoje miejsce i zakryją Micrejczyków”, Raszi do 14:26. [przypis tradycyjny]

Niech wyda ziemia jestestwa żyjące — według komentarza rabinicznego, wszystkie stworzenia nieba i ziemi zostały stworzone pierwszego dnia, wymagały jedynie wydobycia i uzewnętrznienia. Każde z nich znalazło się na swoim miejscu dopiero w tym dniu, kiedy zostało to nakazane przez Boga, zob. Raszi do 1:14 i 1:24. [przypis tradycyjny]

niechaj ci to będzie znakiem — „Wyjście z Micraim będzie dla ciebie znakiem”, Raszi do 13:9. [przypis tradycyjny]

niechaj dołoży część piątą do wyceny — „Tora jest bardziej surowa wobec właściciela: musi on dołożyć piątą część wartości, [gdy chce wykupić coś, co poświęcił], podobnie jaki ten co poświęcił dom [na rzecz majątku świątynnego], a także ten, co poświęcił pole. Również przy wykupowaniu drugiej dziesięciny, właściciele muszą dodać piątą część [sumy], ale inni [kupcy] nie muszą”, Raszi do 27:13 [1]. [przypis tradycyjny]

niechaj jej pomoże się wykupić — „Powinien dać jej możliwość wykupienia się i odejścia, a i on sam musi pomóc w wykupieniu […]: odejmuje od ceny wykupu opłatę za liczbę lat, które już przepracowała, jak gdyby wynajął [tę dziewczynę na służbę]. Jak? Jeśli nabył ją za pewną sumę a przepracowała u niego dwa lata, mówi się mu: wiadomo było, że ona wyjdzie [najpóźniej] po sześciu latach [pracy], to oznacza, że nabyłeś jej pracę na każdy rok za 1/6 sumy, a pracowała u ciebie dwa lata, to jest 1/3 część tej sumy, przyjmij 2/3 jako okup i niech odejdzie od ciebie”, Raszi do 21:8 [3]. [przypis tradycyjny]

niechaj nie wychodzi nikt z miejsca swojego w dzień siódmy — w tym wersecie mędrcy znajdują oparcie dla praw dotyczących tzw. techum Szabat, czyli dopuszczalnej odległości, jaką można przejść poza zamieszkanym obszarem w Szabat, z reguły jest to ograniczone do 2000 amot (1 ama to ok. 50 cm, więc 2000 amot daje ok. 1 kilometra), ale granice te można na pewnych warunkach rozszerzyć, zob. Raszi do 16:29. [przypis tradycyjny]

niechaj nie znieważają świętości — „Dając je do spożycia tym, którzy nie są kohenami”, Raszi do 22:15 [1]. [przypis tradycyjny]

niechaj pocieszy nas — hebr. rdzeń נָחַם (nacham): 'pocieszać' nie jest źródłem imienia Noach, zob. Raszi do 5:29. Por. też przypis do Ks. Rodzaju 6:6. [przypis tradycyjny]

niechaj przyrządzą to, co przyniosą — na dzisiaj i na jutro, czyli na piątek i na dzień Szabatu, zob. Raszi do 16:5. [przypis tradycyjny]

niechaj spalą jego i je — Raszi i Ibn Ezra wyjaśniają, że spalony zostanie mężczyzna i tylko jedną z jego partnerek: ta którą pojął jako drugą, ponieważ pierwszą z nich poślubił zgodnie z prawem, zob. Raszi i Ibn Ezra do 20:14 [1]. [przypis tradycyjny]

niechaj wezmą oni — „Ci ludzie mądrzy sercem, którzy mają sporządzić ubiór dla kohenów, przyjmą od dobrowolnych [darczyńców] złoto, błękit itd., aby wykonać te szaty”, Raszi do 28:5 [1]. [przypis tradycyjny]

niechaj winny za studnię zapłaci — Raszi komentuje: zapłaci „ten, kto odpowiedzialny jest za szkodę, pomimo tego, że nie jest właścicielem wykopu, skoro wykopał go na publicznym terenie, Tora uczyniła go właścicielem [tego dołu], aby obwinić go za spowodowaną szkodę”, Raszi do 21:34 [1]. U Cylkowa jest słowo winny, w miejsce słowa pan (właściciel). [przypis tradycyjny]

niechaj wypierze szaty swoje, a będzie czystym — „Ponieważ wymagał zamknięcia, mówiono o nim jako o nieczystym, potrzebuje więc zanurzyć się [w mykwie]”, Raszi do 13:6 [2]. [przypis tradycyjny]

nieczystą będzie — „Zgodnie z wszelkimi [regułami] nieczystości, wspomnianymi w odniesieniu do kobiety mającej okres, [tak i ta kobieta] staje się nieczysta nieczystością porodu, nawet gdy łono otworzyło się bez [widocznej] krwi”, Raszi do 12:2 [3]. [przypis tradycyjny]

nieczystości człowieczej — „To odnosi się do nieczystości zmarłego”, Raszi do 5:3 [1]. [przypis tradycyjny]

»nieczysty, nieczysty« wołać będzie — „Ogłasza, że jest nieczysty, aby trzymano się z dala od niego”, Raszi do 13:45 [5]. Ibn Ezra uczy, że trędowaty musi być ubrany w widocznie odmienny sposób oraz zasłonięty na twarzy jak żałobnik, aby żałował za swoje złe czyny, ponieważ to z powodu jego czynów spadła na niego ta zaraza, zob. Ibn Ezra do 13:45 [1]. [przypis tradycyjny]

nieczystym będzie do wieczora — „Chociaż się zanurzył [w mykwie i tak], musi poczekać do zachodu słońca”, Raszi do 11:40 [3]. [przypis tradycyjny]

nieczystym będzie i winnym — przewinienie powstawało wtedy, gdy „po [dotknięciu] tej nieczystości zjadł coś poświęconego lub wszedł do Świątyni, bo za rozmyślnie postąpienie w taki sposób, groziła kara odcięcia (karet)”, Raszi do 5:2 [1]. [przypis tradycyjny]

nieczystym będzie przez siedem dni — Ibn Ezra uczy, że przez siedem dni będzie on nieczysty rytualnie i będzie zanieczyszczał innych ludzi, zob. Ibn Ezra do 15:24 [2]. Raszi dodaje, że mąż będzie nieczysty przez całe siedem dni, bez względu na to, w którym dniu swojej nieczystości była wówczas jego żona, zob. Raszi do 15:24 [1]. [przypis tradycyjny]

niektórzy — „Byli to Datan i Abiram”, Raszi do 16:20. Por. komentarz do Wj 2:13. [przypis tradycyjny]

nienawidzących korzyści — „[Takich], którzy pogardzają w sądzie własnym majątkiem, wedle powiedzenia: każdy sędzia, którego [pozwano] i pozbawiono majątku w wyniku wyroku, nie jest już [zdatny na] sędziego”, Raszi do 18:21. Ludzi nieprzekupnych, zob. Tur do 18:21. [przypis tradycyjny]

nienawiść wzniecę między tobą a kobietą — midrasz uczy, że Bóg rzekł do węża: «twoim celem było wyłącznie to, by Adam umarł, gdy pierwszy zje [ten owoc], żebyś ty mógł wziąć Chawę [Ewę] dla siebie, zacząłeś więc najpierw rozmawiać z kobietą z tego powodu, że na kobiety łatwiej wywierać wpływ, one zaś wiedzą, jak wpływać na swoich mężów, i dlatego: »nienawiść wzniecę między tobą a kobietą«», zob. Raszi do 3:15. [przypis tradycyjny]

nieobrzynanymi — hebr. עׇרְלָה (orla): napletek, nieobrzezanie także zamknięcie, zasłonięcie, schowanie. „Niech [drzewo] będzie [jak] zamknięte, niedostępne do czerpania z niego korzyści”, Raszi do 19:23 [1]. [przypis tradycyjny]

nieskory do gniewu — „Odkłada swój gniew i nie śpieszy się z karaniem, bo może [grzesznik] dokona skruchy”, Raszi do 34:6 [3]. [przypis tradycyjny]

nieszczęścia — „Tego, które zamierzasz im wyrządzić”, Raszi do 32:12 [2]. [przypis tradycyjny]

niewinnego i prawego nie zabijaj — „Skąd [wiadomo], że gdy ktoś wyjdzie z sądu winny, a ktoś inny powie: mam coś na jego obronę, to zawracamy go [na rozprawę]? Gdyż jest napisane: »niewinnego [hebr. נָקִי (naki) czyli czystego] nie zabijaj«. Chociaż nie jest on צַדִּיק (cadik): sprawiedliwy, bo nie został usprawiedliwiony przez sąd, niemniej jednak jest naki, czysty [od oskarżenia zagrożonego] karą śmierci, skoro jest coś na jego obronę. I skąd [wiadomo], że gdy ktoś wyjdzie z sądu uniewinniony, a ktoś inny powie: mam coś na jego oskarżenie, to nie zawracamy go do sądu? Gdyż jest napisane: »sprawiedliwego [hebr. צַדִּיק (cadik)] nie zabijaj« , a ten człowiek jest sprawiedliwy, gdyż został usprawiedliwiony w sądzie”, Raszi do 23:7 [1]. [przypis tradycyjny]

niewolnicą, oddaną mężowi, lecz jeszcze nie wykupioną — Raszi komentuje, że mowa tu o kanaanejskiej niewolnicy, która była w połowie niewolnicą a w połowie wolna i była zaręczona z niewolnikiem hebrajskim, co było dozwolone przez Torę, zob. Raszi do 19:20 [1]. [przypis tradycyjny]

niewolnika — „Odnosi się to do niewolników kanaaneńskich”, Raszi do 21:32 [1]. [przypis tradycyjny]

niewolnika swego — Raszi komentuje, że chodzi tylko o niewolnika kanaańskiego, a niewolnik hebrajski nie wychodzi [na wolność w wyniku wybicia] zęba czy oka, zob. Raszi do 21:26 [1]. [przypis tradycyjny]

niewolnika swojego, albo służebnicę swoją — Raszi komentuje, że mowa tu o niewolniku kanaanejskim, który był własnością materialną swojego pana i podlegał mu na zawsze, nie zaś o niewolniku hebrajskim, który służył nie dłużej niż sześć lat, zob. Raszi do 21:20 1]. [przypis tradycyjny]

nikt także nie pokaże się na całej górze — nie może być nikogo „także u podnóża góry, w miejscy gdzie stał Israel poprzednim razem”, Tur do 34:3 [2]. [przypis tradycyjny]

niszczycielowi — „To oznacza anioła, który niszczy świat w czasie plagi […] ale w Micraim to nie anioł dokonywał zniszczenia, ale sam Święty Błogosławiony raził [plagą]”, Ramban do 12:23. [przypis tradycyjny]

Noc to była czuwania — hebr. לֵיל שִׁמֻּרִיםַ (lejl szimurim): noc czuwania; „Święty Błogosławiony czuwał i wyczekiwał tej [nocy], żeby wypełnić swoją obietnicę wyprowadzenia ich z ziemi Micraim”, Raszi do 12:42. [przypis tradycyjny]

noc to czuwania przed Wiekuistym dla wszystkich synów Israela w pokoleniach ich — Raszi komentuje, że noc z 14 na 15 nisan jest to noc „nieustannie chroniona od niszczycielskich mocy, wedle słów »nie dozwoli Niszczycielowi wejść do domów waszych« (12:23)”, Raszi do 12:42. [przypis tradycyjny]

Nod — hebr. נוֹד (nod): 'błąkać się, wędrować'. Nazwa Nod oznacza zatem «krainę, gdzie błąkają się wszyscy wygnańcy», zob. Raszi do 4:16. Por. wyżej Ks. Rodzaju 4:12, gdzie Kain zostaje skazany na bycie נָד (nad) „zbiegiem”. [przypis tradycyjny]

o dolnych, średnich i wyższych piętrach — «Trzy piętra jedno nad drugim: najwyższe było dla ludzi, środkowe dla zwierząt, dolne na nieczystości», zob. Raszi do 6:16. [przypis tradycyjny]

O każdy przedmiot sprzeniewierzenia — „Jeśli okaże się, że [stróż] skłamał w przysiędze, gdy świadkowie zeznają, że on sam skradł [zaginiony przedmiot], to sędziwie skażą go na podstawie słów świadków”, Raszi do 22:8 [1]. [przypis tradycyjny]

o której ktokolwiek powie, że „to taka” — „Gdy świadkowie powiedzą: to jest ten przedmiot, o którym przysięgałeś [że ci skradziono], a oto jest u ciebie! Sprawa pomiędzy stronami kierowana jest do sędziów, ci badają świadków, gdy okazują się oni wiarygodni, [sędziowie] skazują stróża na wypłatę podwójnego [odszkodowania], lecz jeśli świadkowie okażą się nikczemni i wyda się, iż są w zmowie, to oni płacą podwójnie stróżowi”. Wedle innego wyjaśnienia, słowa te są wypowiadane przez stróża, który przyznaje, że jest to część depozytu, ale reszta została mu skradziona i wówczas sąd nakazuje mu złożyć przysięgę, zob. Raszi do 22:8 [3]. [przypis tradycyjny]

o kuli swej — hebr. עַל מִשְׁעַנְתּוֹ (al misz-anto) dosł. na podporze swojej; na tym, na czym się opiera. Raszi komentuje, że należy to rozumieć metaforycznie, jako powrót do poprzedniej siły i tężyzny, zob. Raszi do 21:19 [1]. [przypis tradycyjny]

o wszystkim, co uczynił Bóg — Zdaniem Rasziego odnosi się to do cudu z manną, cudu z wodą oraz do pokonania Amaleka, zob. Raszi do 18:1. [przypis tradycyjny]

o zmierzchu — hebr. בֵּין הָעַרְבָּיִם (bein haarbajim) dosł. pomiędzy wieczorami, pomiędzy zmrokami, chodzi o czas pomiędzy zachodem słońca a zapadnięciem nocy, zob. Raszi do 12:6. [przypis tradycyjny]

oba odrzwia i nadproże w domach — „Nie mogli wszyscy [Micrejczycy] widzieć zarzynania [jagniąt], a teraz ujrzą wszyscy krew ich bożka, wydaną na wzgardę. Inne wyjaśnienie: aby krew na drzwiach stanowiła kształt litery ח (chet), dla ochrony, by nie wszedł Niszczyciel, a był to znak oznaczający חַיִים (chajim): życie”, Chizkuni do 12:7. [przypis tradycyjny]

obaczyła dziecię, a oto był to chłopiec płaczący — „Otworzyła koszyk i przyjrzała się dziecku, czy to chłopiec czy dziewczynka, zobaczyła, że to chłopiec […] spostrzegła, że jest obrzezany i pojęła, że został ukryty, a nie porzucony, bo gdyby to była dziewczynka, można by przypuszczać, że to podrzutek”, zob. Raszbam do 2:6. [przypis tradycyjny]

obawiali się bardzo — „Co zobaczyli synowie Israela, że tak się zlękli 600 wozów, czyż ich samych nie było ich 600 tysięcy i wszyscy powyżej dwudziestego roku życia byli zaprawieni w walce, a jest też napisane, że wyszli uzbrojeni? Lęk budziło w nich to, że mają walczyć przeciwko swoim [niedawnym] panom. To przykład tego, że niewolnik zawsze boi się swojego pana”, Chizkuni do 14:10. [przypis tradycyjny]

obawiali się przystąpić do niego — „Zobacz jak wielka jest potęga grzechu, zanim przyłożyli ręce do grzechu [złotego cielca] co jest napisane? »A widok majestatu Wiekuistego, jakoby ogień pożerający na szczycie góry, przed oczyma synów Israela« (Wj 24:17), a jednak nie lękali się go i nie drżeli. A po tym jak sporządzili cielca, cofali się i drżeli nawet na widok promieni chwały Mojżesza”, Raszi do 34:30 [1]. [przypis tradycyjny]

obawiały się położne Boga — Raszi komentuje, że w nagrodę za ratowanie dzieci od tych kobiet wywodziły się rody kohenów (kapłanów), lewitów i królów, zob. Raszi do 1:21. [przypis tradycyjny]

obchodzić go będziecie jako uroczystość Wiekuistemu w pokoleniach waszych — „Teraz spełniacie to w związku z wymogiem chwili, ale w przyszłych pokoleniach będziecie to obchodzić na pamiątkę tego dnia”, Bechor Szor do 12:14. [przypis tradycyjny]

obchodzić wam uroczystość — Raszi uczy, że odnosi się to do święta Sukot (Szałasów) i do składania ofiary świątecznej, zob. Raszi do 23:39 [1]. „Rosz Haszana i Jom Kipur są dla przypomnienia [przed Bogiem] i przebłagania, ale Sukot nastaje dla radości i dziękczynienia za to, że [Bóg] napełnił domostwa wszelką obfitością w czasie zbiorów”, Raszbam do 23:39 [1]. [przypis tradycyjny]

obcym ludziom nie jest mocen ją sprzedać — „Ani jej pan, ani jej ojciec nie mają prawa odsprzedać jej innemu [Żydowi]”, Raszi do 21:8 [4]. [przypis tradycyjny]

objętości — „Oznacza to miarę objętości płynów i produktów sypkich”, Raszi do 19:35 [4]. [przypis tradycyjny]

Oblicze Moje — hebr. פָּנַי (panaj): Moje oblicze, Moja twarz, Moja obecność. Targum Onkelos przekłada to jako: „Moja Szechina (Boska Obecność) pójdzie”. „Nie wyślę więcej anioła, Ja sam pójdę”, Raszi do 33:14 [1]. „Według opinii wszystkich komentatorów oznacza to: Ja sam pójdę”, Ramban do 33:14 [1]. [przypis tradycyjny]

oblokę obłokiem — «Gdy pojawi się u Mnie myśl, by sprowadzić na świat ciemność i zgubę», zob. Raszi do 9:14. [przypis tradycyjny]

obłożysz też i wrzeciądze złotem — Raszi wyjaśnia, że same drewniane poprzeczki nie były pokryte złotem, ale wsuwane były w rodzaj złotych rurek, przymocowanych do ścian Przybytku, przy pierścieniach. Poprzeczkę wkładano w tę rurkę, rurkę w pierścień, a z pierścienia poprzeczka wchodziła w kolejną część rurki, tak iż od zewnątrz wyglądało to na pokryte zlotem, zob. Raszi do 26:29 [2]. [przypis tradycyjny]

obnaży — hebr. פָּרַע (para): rozrywać, rozpuszczać, zaniedbywać włosy; nie chodzi tu o odsłanianie włosów, Raszi wyjaśnia że Najwyższy Kohen, gdy był w żałobie, nie mógł pozwolić, aby włosy rosły mu niedbale dłużej niż przez 30 dni, zob. Raszi do 21:10 [1]. [przypis tradycyjny]

obrachuję się z nimi za grzech ich — „Teraz wysłucham cię i powstrzymam się od unicestwienia ich wszystkich na raz, ale już na zawsze, gdy będę wymierzał im kary za grzechy, to ukarzę ich częściowo i za ten grzech, wraz z innymi występkami. I nie ma takiego nieszczęścia, które spada na Israel, w którym nie byłoby cząstki kary za grzech złotego cielca”, Raszi do 32:34 [3]. [przypis tradycyjny]

obrócą się w krew — „Jako że w Micraim nie padają deszcze, a Nil podnosi się i nawadnia ziemię, Micrejczyczy oddają boską cześć Nilowi, dlatego najpierw Bóg uderzył w ich bóstwo, a dopiero potem w nich samych”, Raszi do 7:17. [przypis tradycyjny]

obróci się w krew na lądzie — „woda zmieni się w krew dopiero w chwili, gdy padnie na ląd”, zob. Raszi do 4:9. „Woda nie powróciła już do poprzedniego stanu i poprzez to wiedzieli, że pochodzi to od Boga, gdyż każda rzecz uczyniona przy pomocy czarów ustępuje, a ta woda pozostała krwią”, zob. Chizkuni do 4:9. [przypis tradycyjny]

obróciła się w węża — Rabeinu Bachja zwraca uwagę, że laska zmieniała się w węża, a nie w żadne inne zwierzę, bo to wąż zgrzeszył mową i tym przywiódł do grzechu Chawę. Podobnie „niegodziwiec Faraon zgrzeszył słowem, mówiąc: «Któż jest Wiekuisty, żebym słuchał głosu Jego?» (Wj 5:2)”. Dalej dodaje: „Każdy, kto wypowiada się przeciwko Bogu, zostaje ukarany przez ukąszenie węża, jak napisano (Lb 21:5-6): «A lud mówił przeciwko Bogu i przeciwko Mojżeszowi» a następnie «I posłał Wiekuisty wśród ludu węże płomienne, które ukąsiły lud»”, Rabeinu Bachja do 7:10. [przypis tradycyjny]

obróciła się wszystka woda, co w rzece, w krew — „Woda zamieniała się w krew tylko na pewien czas i natychmiast wymarły ryby z powodu krwi, po czym Nil powrócił do zwykłego stanu. Micrejczycy nie mogli pić tej wody nie z tego powodu, że była krwią, bo nie znajdujemy, by prosili o cofnięcie plagi, ale z powodu ryb, które pomarły w wodzie i Nil się zaśmierdział. Dowodem na to jest fakt, że również i wróżbici uczynili taką [zamianę w krew] i gdyby Nil nie powrócił do poprzedniego wyglądu, to jakże mogliby to uczynić. Niektórzy wyjaśniają, że gdy plaga trwała przez tydzień, wróżbici zajmowali się tymi wodami, które były pod ziemią, bo Micrejczycy kopali wokół Nilu (por. Wj 7:24) w poszukiwaniu wody, bowiem podziemne wody nie zmieniły się w krew”, Chizkuni do 7:20. [przypis tradycyjny]

obrzydliwością — hebr. פִּגּוּל (pigul) termin ten odnosi się do mięsa ofiarnego, które stawało się odrzucone, gdy podczas uboju, zabijający powziął zamiar, aby poza wyznaczonym czasem spożyć mięso ofiary lub spalić jej części na ołtarzu w niewłaściwym czasie. [przypis tradycyjny]

obrzydliwością niechaj zostaną dla was — ten werset „zakazuje także tego, co zawiera domieszkę [zakazanych stworzeń], jeśli wpłynęła ona na smak [całości]”, Raszi do 11:11 [1]. [przypis tradycyjny]

obwiedzione plecionkami złotymi — Raszi sądzi, że każdy kamień osadzony był w złotej oprawie i te oprawy przymocowane były do pasków naramiennych efodu, zob. Raszi do 28:11 [4]. [przypis tradycyjny]

ocalił mnie od miecza Faraona — midrasz podaje, że gdy Datan i Abiram wyjawili sprawę związaną z zabiciem Micrejczyka (por. Wj 2:12), Faraon chciał skazać Mojżesza na śmierć, ale szyja Mojżesza stała się jak słup z marmuru, tak że miecz nie był w stanie nawet go zranić, zob. Raszi do 18:4. [przypis tradycyjny]

ocena mężczyzny — „To słowo nie oznacza ceny [rynkowej], a raczej to, czy [człowiek ten] jest wart dużo czy mało według swoich lat i jest to ustalona dla niego cena, wskazana w tym fragmencie [Tory, zgodna z jego wiekiem]”, Raszi do 27:3 [1]. [przypis tradycyjny]

ochraniać — hebr. הִזַּרְתֶּם (hizhartem): ostrzegajcie, oddzielajcie, przestrzegajcie, trzymajcie z dala. Raszi uczy, że czasownik ten oznacza oddzielanie od tego co niepożądane, zob. Raszi do 15:31 [1]. [przypis tradycyjny]

ociężałych ust i ociężałego języka jestem — midrasz uczy, że gdy Mojżesz był dzieckiem, Faraon, chcąc sprawdzić, czy jest on dla niego zagrożeniem, położył przed nim koronę i rozżarzony węgielek, by przekonać się, po co sięgnie dziecko. Mojżesz sięgnął po węgielek i włożył go sobie do ust, co było przyczyną jego późniejszych problemów z wymową. Mojżesz tłumaczył więc: „ociężałych ust i ociężałego języka jestem od mojej młodości, tym bardziej teraz, gdy jestem starcem, a Ty nie uleczyłeś mnie, odkąd począłeś mówić ze mną, a nakazujesz mi, bym się udał z tym posłaniem. Lecz Bóg nie uleczył go i nie usunął ociężałości jego ust, ponieważ Mojżesz się o to nie modlił. Ten zaś nie modlił się o to, ponieważ wcale nie chciał iść”, zob. Rabeinu Bachja do 4:10. [przypis tradycyjny]

oczyszczając ją — „Midrasz uczy: oczyszczenie ołtarza było konieczne, bo być może na prace [związane z budową] Przybytku i ołtarza ktoś ofiarował rzecz skradzioną”, Raszi do 29:36 [1]. [przypis tradycyjny]

oczyścił ołtarz — hebr. וַיְחַטֵּא (wajechate), od rdzenia חָטָא (chata): zgrzeszyć, chybić, zbłądzić ale także oczyścić się z grzechu, z błędu. „Oczyścił [ołtarz] z tego, co obce, aby nadać mu świętość”, Raszi do 8:15 [1]. [przypis tradycyjny]

od dawna — hebr. מִקֶּדֶם (mikedem): 'od wschodu, z przodu, od starożytnych czasów', większość przekładów tłumaczy to jako: 'od strony wschodniej', prawdopodobnie Cylkow odwołuje się tu do Targum Jonatan, aramejskiej interpretacji z I/II w.: «Wiekuisty Bóg Swoim wypowiedzeniem zasadził dla sprawiedliwych ogród z Edenu, przed stworzeniem świata […]». Zasadził ogród na wschód od Edenu, zob. Raszi do 2:8. [przypis tradycyjny]

od — dosł. אֶת (et): 'z Wiekuistym'. Chawa mówi tu: «Gdy stwarzał mnie i mojego męża, stwarzał nas On sam, ale w tym [przypadku] byliśmy z Nim partnerami», zob. Raszi do 4:1. [przypis tradycyjny]

od drugiego dnia święta — hebr. מִמָּחֳרַת הַשַּׁבָּת (mimochorat haszabat) dosł. nazajutrz po Szabacie. Raszi komentuje: nazajutrz po pierwszym dniu święta Pesach, czyli 16 nisan i licznie należy zacząć od wieczora, inaczej nie byłoby to pełne siedem tygodni, zob. Raszi do 23:15 [1 i 2]. [przypis tradycyjny]

od dwudziestu lat i wyżej — „Tu [Tora] uczy, że nikt poniżej 20 roku życia nie idzie do wojska i nie jest wliczany do ogólnej liczby mężczyzn”, Raszi do 30:14 [1]. [przypis tradycyjny]

od głowy do nóg i wnętrzności jego — „Pieczono go w całości, z głową, nogami i wnętrznościami, wnętrzności po opłukaniu były umieszczane wewnątrz [baranka]”, Raszi do 12:9. [przypis tradycyjny]

od morza Sitowego do morza Pelisztów, a od pustyni aż do rzeki — „Morze Sitowe od strony południowej, morze Filistyńskie od strony zachodniej, czyli Morze Śródziemne […], »od pustyni« oznacza do strony wschodniej, a »do rzeki« oznacza rzekę Eufrat na północy”, Rabeinu Bachja do 23:31 [1]. [przypis tradycyjny]

od sześćdziesięciu lat i wyżej — „Kiedy osiągają starość, [wartość ekonomiczna] kobiety zbliża się do wartości mężczyzny, dlatego na starość mężczyzna traci więcej niż trzecią część swojej ceny, a kobieta traci zaledwie jedną trzecią swojej ceny, bo jak to mówią ludzie: »stary człowiek w domu — pułapka w domu; stara kobieta w domu — skarb w domu i dobry znak dla domu«, Raszi do 27:7 [1]. [przypis tradycyjny]

od wieczora aż do rana — „Dawano taką ilość oliwy, aby płomień płonął od wieczora do poranka, a mędrcy wyliczyli, że na najdłuższe [zimowe] noce miesiąca tewet potrzeba było pół loga oliwy, jeśli w krótsze noce zostawało nieco oliwy, nie stanowiło to problemu (log to miara objętości płynów, około 0,3 lub 0,5 litra)”, Raszi do 27:21 [1]. [przypis tradycyjny]

oddalił rój robactwa — Raszi komentuje, że dzikie zwierzęta odeszły, „ale nie pomarły tak jak żaby, bo gdyby poumierały, [Micrejczycy] mieli by korzyść z ich skór”, Raszi do 8:27. [przypis tradycyjny]

oddawać wam chleb wasz na wagę — „Ponieważ zboże będzie gnić, upieczony chleb będzie się rozpadał i gdy [kobiety] będą go wyjmowały z pieca, będą się zbierać i ważyć okruchy [rozdzielając je] pomiędzy sobą”, Raszi do 26:26 [4]. [przypis tradycyjny]

oddzieleniu — czyli menstruacji; Cylkowa: wydzielaniu. [przypis tradycyjny]

oddzielony przebywać będzie — hebr. בָּדָד (badad): samotnie. „[Inni] nieczyści nie będą zamieszkiwać z nim. Nasi mędrcy zapytują: czym się różni [trędowaty] od innych nieczystych, że musi mieszkać samotnie? Ponieważ on poprzez oszczerstwa (laszon hara) doprowadził do rozdzielenia między mężem a żoną i pomiędzy przyjaciółmi, więc także i on musi zostać oddzielony”, Raszi do 13:46 [1]. [przypis tradycyjny]

odgłos śpiewów — midrasz interpretuje to jako „odgłosy bluźnierstw i przekleństw ”, Raszi do 32:18 [2]. [przypis tradycyjny]

odgraniczysz lud w około — „Ustaw im widoczne oznaczenia, aby nie zbliżali się poza te znaki graniczne”, Raszi do 19:12. [przypis tradycyjny]

odliczy sobie siedem dni od oczyszczenia swego — „Siedem dni czystych, bez upławów, gdy nie zaobserwuje u siebie wycieku i muszą to być dni następujące po sobie”, Raszi do 15:13 [1]. [przypis tradycyjny]

odniesie ją na ołtarz — kohen zaniesie ofiarę na ołtarz, zob. Raszi do 2:8 [3]. [przypis tradycyjny]

odpoczął dnia siódmego — Raszi komentuje, że skoro Bóg odpoczął, to o ile bardziej powinien odpocząć człowiek, którego praca wymaga trudu i wysiłku, zob. Raszi do 20:11. [przypis tradycyjny]

odpowiednio do zamożności ślubującego — „[Kohen] wyceni go wedle jego zasobności, pozostawiając mu to, co niezbędne do życia: łóżko, poduszkę i przykrycie oraz narzędzia do jego rzemiosła, jeśli przewoził towary na ośle, zostawiał mu jego jego osła”, Raszi do 27:8 [1]. [przypis tradycyjny]

odprawił Mojżesz teścia swego — oznacza to, że Mojżesz odprowadził go przez część drogi, tak jak Abraham odprowadzał swoich gości. Niektórzy twierdzą, że całe zdarzenie opisane w tym rozdziale miało miejsce już po nadaniu Tory, por. np. Raszi do 18:13, zob. Chizkuni do 18:27. [przypis tradycyjny]

Odsłońże mi majestat Twój! — „Mojżesz spostrzegł, że była to pomyślna chwila i jego słowa są mile widziane, poprosił więc dodatkowo i o to, by została mu ukazana wizja Bożej chwały”, Raszi do 33:18 [1]. Sforno komentuje, że Mojżesz poprosił, by Bóg ukazał mu to, w jaki sposób wszystko co istnieje, wywodzi się z Boskiej rzeczywistości, zob. Sforno do 33:18 [1]. [przypis tradycyjny]

odstąpił od niego — anioł puścił Mojżesza, zob. Raszi do 4:26. Według innego wyjaśnienia Mojżesz zapadł na śmiertelnie groźną chorobę i teraz choroba go opuściła, zob. Bechor Szor do 4:24–26. [przypis tradycyjny]

odtrąci was dusza Moja — „To oznacza odejście Szechiny (Bożej obecności)”, Raszi do 26:30 [4]. [przypis tradycyjny]

odwrócił się i wyszedł od Faraona — „Gdy [Mojżesz] ostrzegł go o wielkiej pladze, natychmiast wyszedł od niego; był to przemyślany, zaplanowany ruch [Mojżesza], aby [Faraon i jego ludzie] mogli się naradzić i uwolnić lud Israela, bo już poprzednio, przy pladze gradu, postrzegali siebie jako zagrożonych śmiercią [z głodu]. I rzeczywiście zrobili naradę”, Rabeinu Bachja do 10:6. [przypis tradycyjny]

ofiara pokarmowa zaczyniona oliwą — „Czyli dobrowolna ofiara pokarmowa”, Raszi do 7:10 [1]. [przypis tradycyjny]

ofiarę płynną — hebr. נֵסֶךְ (nesech): ofiara płynna, akt wylewania, lania czegoś. Raszi przywołuje talmudyczny opis ofiary z wina (Suka 48a): w Świątyni Jerozolimskiej na ołtarzu znajdowały się dwie srebrne misy, z dziurkami w dnach, co przypominało dwa cienkie nozdrza; wlewano do nich wino, a ono skapywało przez dziurki spadając na szczyt ołtarza, skąd spływało do podziemnych kanalików. W przypadku miedzianego ołtarza wino spływało z ołtarza na ziemię, zob. Raszi do 29:40 [4]. [przypis tradycyjny]

ofiarować będziesz na nim — zwierzęta ofiarne zabijane były tuż obok ołtarza, nie na samym ołtarzu, zob. Raszi do 20:21. [przypis tradycyjny]

ofierze pierwocin przynosić to możecie — „Co można było ofiarować z zakwasu i z miodu? Ofiarę z pierwszych plonów: dwa bochenki z zakwaszonego ciasta, które przynoszono w święto Szawuot […] oraz pierwsze dojrzewające owoce, jak pierwociny fig i daktyli”, Raszi do 2:12 [1]. [przypis tradycyjny]

ogień na ołtarzu — „Pomimo tego, że ogień zszedł [na ołtarz] z nieba, przykazanie nakazywało, by przynieść także i zwykły ogień”, Raszi do 1:7 [1]. [przypis tradycyjny]

ogień nieuświęcony — hebr. אֵשׁ זָרָה (esz zara) dosł. ogień obcy. „Działali z własnego zamysłu, nie nakazano im spalenia kadzidła a tym bardziej nie obcym ogniem”, Ibn Ezra do 10:1 [1]. [przypis tradycyjny]

ogłosicie wolność — „[Wolność] dla niewolników, tak dla niewolnika z przebitym uchem (por. Wj 21:6) jak i dla innych, niezależnie od tego, czy minęło już szczęść lat od kiedy zostali sprzedani [w niewolę]”, Raszi do 25:10 [2]. [przypis tradycyjny]