Przypisy

nawiązką między oczyma twoimi — czyli: coś co ma być przywiązane; hebr. טוֹטָפֹת (totafot), mowa tu o tefilin na głowę, por. komentarz do 13:9. „Każdy, kto zobaczy tefilin zawiązane pomiędzy oczami wspomni na cud i będzie o nim rozmawiał”, Raszi do 13:16. Tefilin ten przywiązywany jest tak, aby pojemnik z wersetami spoczywał wysoko na czole, pomiędzy oczami. [przypis tradycyjny]

nawiedzając, winę ojców na dzieciach — „Gdy [dzieci] naśladują [złe] czyny swoich ojców”, Raszi do 34:7 [5]. [przypis tradycyjny]

nazajutrz po święcie — hebr. מִמָּחֳרַת הַשַּׁבָּת (mimochorat haszabat) dosł. nazajutrz po Szabacie. „Nazajutrz po pierwszym dniu święta Pesach [czyli 16 nisan], bo jeśli powiesz, że chodzi o dzień po Szabacie [czyli niedzielę], to nie wiadomo do którego [Szabatu odnosi się ten werset]”, Raszi do 23:11 [3]. [przypis tradycyjny]

ni wczoraj, ni onegdaj, ni odkąd począłeś mówić — interpretując określenia czasu wymienione w tym wersecie „dowiadujemy się, że przez całe siedem dni z płonącego krzaka Bóg zwracał się do Mojżesza, by ten wyruszył z Jego posłaniem”, zob. Raszi do 4:10. [przypis tradycyjny]

Nie bądź za większością ku złemu; nie oświadczaj się w sporze [po osiągnięciu] większości, aby wypaczyć wyrok — ze względu na swoją lakoniczność werset ten nastręcza licznych problemów translacyjnych i interpretacyjnych. Zdaniem większości komentatorów pierwszy nakaz dotyczy samodzielnego podejmowania decyzji przez sędziego, aby nie zaszkodzić komuś głosując tylko na podstawie opinii innych sędziów. Raszi ujmuje to tak: „Jeżeli widzisz niegodziwców naginających wyrok, nie mów: skoro oni są większością, to zagłosuję jak oni”, Raszi do 23:2 [2]. Idący za nim zakaz dotyczy poszanowania już osiągniętej większości i zaniechania prób obalenia sprawiedliwego wyroku, zob. Ibn Ezra do 23:2. Mędrcy wywodzą z tego wersetu fundamentalną zasadę dotyczących ostrożności przy wydawaniu wyroków skazujących: chociaż do uniewinnienia wystarczy przewaga jednego głosu, to do skazania potrzebna jest przewaga co najmniej dwóch głosów, por. Raszi do 23:2 [1]. [przypis tradycyjny]

nie [bez] ręki przemożnej — hebr. וְלֹא בְּיָד חֲזָקָה (welo bejad chazaka). Raszi uczy, że słowa te można interpretować na różne sposoby: „nie pozwoli wam odejść, jeśli Ja nie pokażę mu silnej ręki, czyli jak długo nie uświadomię mu Mojej silnej ręki”, Raszi do 3:19. Z kolei Targum Onkelos odnosi te słowa do Faraona: nie pozwoli wam odejść, ale to nie z tego powodu, że jego ręka jest silna, zob. Targum Onkelos do 3.19. Ramban wyjaśnia, że Faraon „nie pozwoli wam odejść po prośbie, ani nawet po użyciu siły, ale dopiero wtedy, gdy Ja wyciągnę Moją rękę i porażę Micraim cudami”, Ramban do 3:19. „Nawet gdy pokażę mu dziewięć plag […] nadal nie pozwoli wam odejść, ale gdy wyciągnę Moją rękę i porażę Micraim śmiercią pierworodnych, to po tym was wypuści” komentuje Chizkuni do 3:19.

Targum Onkelos: Targum [czyli aramejski przekład] dokonany przez Onkelosa około II wieku n.e., odzwierciedla rabiniczną interpretację Tory w tamtych czasach. Raszi i inni komentatorzy nierzadko powołują się na wybory językowe tego przekładu.

[przypis tradycyjny]

nie będą zabici, gdyż uwolnioną nie była — Raszi wyjaśnia, ze niewolnica nie zasługiwała w tym wypadku na karę śmierci, gdyż jej związek z hebrajskim niewolnikiem nie był w pełni małżeństwem w rozumieniu prawa Tory, zob. Raszi do 19:20 [4 i 5]. [przypis tradycyjny]

nie będzie jadana: na ogniu spaloną będzie — „Jeśli [kohen] wniósłby do wnętrza [Przybytku] część z krwi spryskiwanej na ołtarz zewnętrzny, [ofiara] stawała się nieważna”, Raszi do 6:23 [1]. [przypis tradycyjny]

nie będzie o niego winy krwi — „Nie jest to traktowane jako zamordowanie [złodzieja], ponieważ od samego początku jest on jak gdyby już martwy. Tu Tora uczy [zasady]: jeśli ktoś przyszedł cię zabić, bądź szybszy i zabij go [pierwszy]. Ten [złodziej] przyszedł, aby zabić, wiedział bowiem, że żaden człowiek nie będzie stał bezczynnie widząc, że rabuje się jego majątek, zatem [złodziej] wchodził z takim założeniem, że zabije właściciela, gdyby ten pojawił się przed nim”, Raszi do 22:1 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie będzie przebierał między lepszym a gorszym i nie zastąpi go innym — „Świętość [dziesięciny] zstępuje na [zwierzę], niezależnie od tego, czy jest zdrowe czy ma skazę, nie po to, by wadliwe [zwierzę] złożyć jako ofiarę, ale by zostało spożyte zgodnie z prawem dziesięciny, a [w związku z tym] zakazane jest strzyżenie go i używanie do pracy”, Raszi do 27:33 [1]. [przypis tradycyjny]

nie będzie wykupione, lecz podanym będzie na śmierć — „Skoro idzie na śmierć, więc nie może być wykupiony, nie ma ani ceny any wartości”, Raszi do 27:29 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie będziecie pożywali z niego nic niedopieczonego — „Jeśliby Micrejczyk wszedł do waszego domu w czasie pieczenia jagnięcia, nie ściągajcie go z ognia, mówiąc, że już dobrze wypieczony, podczas gdy będzie jeszcze surowy, może się zdarzyć, że tak powiecie z powodu lęku, więc zostało tak nakazane dlatego, aby się nie bali [Micrejczyków]”, zob. Chizkuni do 12:9. [przypis tradycyjny]

Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku matki jego — „Jest to zakaz [łączenia] mięsa z mlekiem, który jest zapisany w Torze trzykrotnie: jeden [zakaz] dotyczy jedzenia, jeden czerpania korzyści [z takiej mieszanki] a jeden to zakaz gotowania [mięsa i mleka razem]”, Raszi do 34:26 [2]. Por. przypis do Wj 23:19. „Wyklucza to ptaki, gdyż nie mają mleka, [łączenie ptasiego mięsa z mlekiem] nie jest zakazane z Tory, ale przez zarządzenie mędrców”, Raszi do 34:26 [4]. [przypis tradycyjny]

Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku matki jego — „Słowo koziołek odnosi się także do cieląt i jagniąt, oznacza po prostu młode, delikatne zwierzę. […] W trzech miejscach Tora [zakazuje gotowania koźlęcia w mleku jego matki], jedno odnosi się do zakazu jedzenia, drugie oznacza zakaz czerpania korzyści, a trzecie odnosi się do zakazu gotowania”, Raszi do 23:19 [2]. „Kozy często rodzą jednocześnie dwoje młodych i ludzie mieli zwyczaj zarzynać jedno z nich, a ponieważ [samica] miała dużo mleka, to zwykle też gotowali [młode] w mleku matki. Spożywanie mleka matki z jej [martwymi] dziećmi, to rzecz odrażająca, ohydna i przypominająca obżarstwo. Podobnie zakazane jest zabijanie matki i jej młodego tego samego dnia (por. Ks. Kapłańska 22:28), nakazane jest także odpędzić samicę ptaka z jej z gniazda, gdy ktoś chce zabrać jajka lub pisklęta (por. Pwt 22:6-7). Tora uczy tu kultury [szacunku do życia], a ponieważ podczas świąt zjadano dużo mięsa, to we fragmencie dotyczącym świąt [Tora] ostrzega, by nie gotować i nie spożywać koźlęcia w mleku jego matki. I to samo prawo odnosi się do wszelkiego mięsa z mlekiem”, Raszbam do 23:19 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie będziesz jednak mógł zobaczyć oblicza Mojego — „Nawet gdy przeprowadzę przed tobą całą Moją dobroć, nie dam ci pozwolenia, byś ujrzał Moje oblicze”, Raszi do 33:20 [1]. [przypis tradycyjny]

nie będziesz krzywdził — „Dokuczał słowami”, Raszi do 22:20 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie będziesz miał bogów innych — wersety 20:3-6 to drugie z Dziesięciu Oświadczeń. Zdaniem Rasziego dotyczy to bożków, glinianych figurek którym oddawano cześć: „Nie są to bóstwa, ale inni [ludzie] czynią je bogami dla siebie. Nie można wyjaśniać tego jako »bogów innych oprócz Mnie«, ponieważ jest to bluźniercze wobec Najwyższego, nazywać [bożki] bogami w zestawieniu z Nim.”, Raszi do 20:3. „Nie mów »będę służył Tobie i im«, bo to Ja sam wyprowadziłem cię [z Micraim] i nie potrzebujesz ich, bo są marnością, niezdolną do jakiejkolwiek pomocy”, Chizkuni do 20:3. [przypis tradycyjny]

nie będziesz wchodził po stopniach na ofiarnicę Moją — do ołtarza prowadziła gładka pochylnia (rampa), zwana כֶּבֶשׁ (kewesz), nie zaś schody, zob. Raszi do 20:23. „Pochylnię tę posypywano też solą, aby koheni nie ślizgali się wchodząc po niej”, Raszbam do 20:23. [przypis tradycyjny]

nie było gradu — „Ponieważ Mojżesz wyciągnął rękę ku [całemu] niebu i spadł grad, powinien był spaść i na ziemię Goszen, bo powietrze nad nią i nad ziemią Micraim jest to samo, dlatego Tora zaznacza, że powietrze nad Goszen zostało uchronione [od gradu], przez wzgląd na przebywających tam na synów Israela”, Ramban do 9:26. [przypis tradycyjny]

Nie chodź jako oszczerca w narodzie twoim — hebr. רָכִיל (rachil): oszczerca, plotkarz oznacza także hanlarza, domokrążcę. „Wszyscy którzy sieją niezgodę i rozpowiadają obmowy, chodzą po domach przyjaciół, by wyszpiegować, co złego zobaczą, co złego usłyszą, aby rozpowiadać o tym na rynku […] na podobieństwo domokrążcy, handlarza wyszukującego towar, czy sprzedawcy kobiecych pachnideł, co stale krąży między miasteczkami”, Raszi do 19:16 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie czyńcie krzywdy w sądzie — Raszi uczy, że ten kto ma do czynienia z mierzeniem i ważeniem, nazywany jest sędzią, dlatego jeśli człowiek ten wypacza sprawiedliwość „powoduje pięć rzeczy, o których mowa w związku z [nieprawym] sędzią: zanieczyszcza Ziemię, bezcześci Imię Boga, sprawia, że usuwa się Szechina (Boża obecność), a lud Israela pada ofiarą miecza i wygnany jest ze swojej Ziemi”, zob. Raszi do 19:35 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie dawaj przeciw bliźniemu twemu świadectwa fałszywego — werset 20:16 to dziewiąte z Dziesięciu Oświadczeń. Chociaż główne znaczenie przykazania odnosi się do krzywoprzysięstwa w sądzie, obejmuje to także szerzenie obmowy i zniesławianie drugiego człowieka, zob. Sforno do 20:13. [przypis tradycyjny]

nie dotykajcie się go — Bóg zabronił jedynie jedzenia owocu, a zakaz dotykania kobieta dodała od siebie, zob. Raszi do 3:3. Midrasz wyjaśnia: «Gdy [wąż] zobaczył kobietę jak przechodzi ona obok drzewa, popchnął ją ku drzewu i powiedział jej: a widzisz, żeś nie umarła? Tak jak nie umarłaś dotykając [drzewa], tak i nie umrzesz, gdy z niego zjesz!», zob. Bereszit Raba 19:3. [przypis tradycyjny]

Nie jadajcie wobec krwi — „Jest to zakaz jedzenia mięsa poświęconego [na ofiarę] przed pokropieniem jego krwią [na ołtarz] oraz zakaz spożywana zwykłego mięsa zanim ze zwierzęcia ujdzie życie [czyli krew]”, Raszi do 19:26 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie kradnij — werset 20:15 to ósme z Dziesięciu Oświadczeń. Zakaz kradzieży odnosi się tu do porwania człowieka, za co groziła kara śmierci. O zakazie kradzieży mienia mówi werset z Kpł 19:11, zob. Raszi do 20:13. [przypis tradycyjny]

Nie kradnijcie — „To jest zkazaz kradzieży pieniędzy, zaś [przykazanie] »Nie kradnij« (Wj 20:15) to zakaz porywania ludzi”, Raszi do 19:11 [1]. Ibn Ezra uczy, że słowo to napisane jest w liczbie mnogiej, „ponieważ ten kto widzi [kradzież] i milczy, również jest złodziejem”, Ibn Ezra do 19:11 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie łam małżeńskiej wiary — werset 20:14 to siódme z Dziesięciu Oświadczeń. Zakaz cudzołóstwa odnosi się tu do współżycia seksualnego z kobietą, która na mocy prawa jest żoną innego mężczyzny, groziła za to kara śmierci dla obojga cudzołożników, zob. Raszi do 20:13. Inne zakazane relacje wymienione są w dalszych wersetach Tory. Kary śmierci w judaizmie były możliwe tylko do czasu, gdy istniała Świątynia Jerozolimska i działał Sanhedryn, czyli do czasu zburzenia Świątyni w 70 r. n.e. [przypis tradycyjny]

nie łącz ręki twojej ze złoczyńcą — „Nie podpisuj się z nim na tym samym dokumencie”, Sforno do 23:1 [1]. [przypis tradycyjny]

nie ma przeleżeć tłuszcz świątecznej Mej ofiary do rana — „[Zakaz] pozostawiania tłuszczu ofiar [poza ołtarzem] obowiązuje od nastania świtu, czyli do rana, ale przez całą noc można podnieść to z posadzki i umieścić na ołtarzu”, Raszi do 23:18 [4]. [przypis tradycyjny]

nie mogli wróżbici ustać — „Z zawstydzenia i skrępowania, gdyż byli pokryci wrzodami i nie mogli się sami uleczyć, dlatego nie wchodzili do pałacu króla i nie pokazywali się Mojżeszowi na ulicach, ale siedzieli pozamykani w domach”, Ramban do 9:11. [przypis tradycyjny]

nie może być sprzedanym ani wykupionym — „Każda rzecz zastrzeżona, bez podania dalszych szczegółów, nie może być ani sprzedana ani wykupiona, ale dawana jest kohenom”, Chizkuni do 27:28 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie może lud wstąpić — Mojżesz powiedział: „nie muszę przestrzegać ludu, bo już są ostrzeżeni od trzech dni i nie mogą wejść na górę, bo nie mają zezwolenia”, Raszi do 19:23. [przypis tradycyjny]

nie może ujrzeć Mnie człowiek i pozostać żywym — hebr. wyrażenie לֹא יִרְאַנִי הָאָדָם וָחָי (lo jireani haadam wachaj) Ibn Ezra proponuje przetłumaczyć jako: nie ujrzy mnie człowiek ani istota żyjąca w znaczeniu, że ani ludzie, ani aniołowie nie mogą ujrzeć oblicza Boga, zob. Ibn Ezra do 33:20 [2]. [przypis tradycyjny]

nie mógł Mojżesz wnijść do Przybytku zboru — „Jak długo obłok spoczywał na [Przybytku, Mojżesz] nie mógł tam wejść, gdy obłok znikał, [Mojżesz] wchodził i rozmawiał z [Bogiem]”, Raszi do 40:35 [1]. [przypis tradycyjny]

nie naleje na nią oliwy, ani nie włoży na nią kadzidła — Raszi wyjaśnia: ponieważ była to ofiara za grzech, nie było właściwe, aby była upiększana oliwą i kadzidłem, zob. Raszi do 5:11 [1]. [przypis tradycyjny]

nie należy brać pomsty, bo to pieniądz jego — „Nie będzie pomszczony, gdyż jest jego własnością. Wynika z tego, że jeśli uderzyłby go ktoś inny [niż właściciel], to nawet gdyby przeżył całą dobę, a dopiero potem zmarł — [morderca] ponosi winę [i podlega karze śmierci]”, Raszi do 21:21 [2]. [przypis tradycyjny]

nie obarczaj go służbą niewolniczą — „Poniżającą pracą, tak by był postrzegany jako niewolnik, [np.] niech nie nosi za [swoim panem] ubrań do łaźni czy nie zakłada mu butów”, Raszi do 25:39 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie obawiajcie się; gdyż aby doświadczyć was przyszedł Bóg — Raszi wyjaśnia hebr. נַסּוֹת (nasot) nie jako doświadczane ale jako wywyższenie, podniesienie do wielkości i znaczenia. Bóg przyszedł, „aby wywyższyć was w świecie, by pośród narodów rozeszła się o was sława, z tego powodu, że On objawił się wam w swojej chwale”, Raszi do 20:17. „[Przybył] aby przyzwyczaić was do proroctwa, z którym [teraz] mieliście zasługę obcować »twarzą w twarz«”, Sforno do 20:17. [przypis tradycyjny]

nie obieraj do szczętu — hebr. עוֹלֵלוֹת (olelot) odnosi się do małych, delikatnych gron, jeszcze nie nabrzmiałych sokiem, zob. Raszi do 19:10 [1]. Miały one być zostawiane dla biednych. [przypis tradycyjny]

nie ociągaj się — „[Tora] ostrzega, aby nie spożywać z plonu przed tym, jak zostanie on uzdatniony [do spożycia poprzez wydzielenie z niego części na ofiarę]. I zaraz obok mowa jest o pierworodnym synu, bo tak jak te [rośliny] są pierwocinami plonów, tak on jest pierwszym owocem łona”, Tur do 22:28 [3]. [przypis tradycyjny]

nie odrywając — „Nie rozdzielał [ptaka] całkowicie, na dwa kawałki, lecz przedzierał go wzdłuż grzbietu”, Raszi do 1:17 [4]. [przypis tradycyjny]

nie oszukujcie jeden drugiego — dotyczy to np. sytuacji, „gdy ktoś żąda pieniędzy od człowieka, który nic mu nie jest winien”, Ibn Ezra do 19:11 [4]. [przypis tradycyjny]

nie oszukujcie jeden drugiego — Raszi uczy, że werset 25:14 zakazuje oszustwa finansowego, podczas gdy ten werset zakazuje oszukiwania w mowie, zob. Raszi do 25:14 [2] i 25:17 [1]. [przypis tradycyjny]

 nie oznajmiłeś mi kogo poślesz ze mną — „[Wcześniej] powiedziałeś mi »oto Ja wysyłam anioła przed tobą« (Wj 23:20), ale nic mi to nie wyjaśniło, nie jestem z tego rad”, Raszi do 33:12 [2]. „Święty Błogosławiony rzekł do Mojżesza »poślę przed tobą anioła« (Wj 33:2)”, a Mojżesz powiedział: nie wyjaśniłeś mi kim jest ten anioł, którego poślesz ze mną. Czy jest to ten pierwszy anioł, w którym jest Twoje Imię (por. Wj 23:21)?”, Ramban do 33:12 [2]. „Gdy powiedziałeś »poślę przed tobą anioła i wypędzę…« to się rozumie: w czasie gdy będziemy wchodzili do ziemi Kanaan, ale w drodze nie będzie z nami ani Twojej Szechiny (Boskiej Obecności) ani żadnego anioła”, Sforno do 33:12 [3]. [przypis tradycyjny]

Nie podstrzygajcie kolisto boków głowy waszej — hebr. פֵּאָה (pea): skraj, róg, lm פְּאוֹת (peot). Kierując się nakazem tego wersetu religijni Żydzi pozostawiają przy skroniach długie pasma włosów, po bokach twarzy, tzw. pejsy. [przypis tradycyjny]

Nie pohańbiaj córki swojej, podając ją wszeteczeństwu — mowa tu o kimś, kto „oddaje swoją córkę w konkubinat a nie na poślubienie”, Raszi do 19:29 [1]. [przypis tradycyjny]

nie pokusi się nikt o ziemię twoją — „Tak bardzo spotęguję lęk w sercach twoich sąsiadów, że nawet nie będą pożądali twojej ziemi ani nie przyjdzie im do głowy, wywoływać wojny [w czasie, gdy udasz się na święto]”, Ibn Ezra do 34:24 [2]. [przypis tradycyjny]

nie pomarli — „Co uczy, że pełnienie służby bez któregoś z elementów stroju groziło [kohenowi] śmiercią”, Raszi do 28:43 [4]. [przypis tradycyjny]

nie pomarli w nim — Raszi komentuje, że odnosi się to do śmierci zsyłanej z Nieba, nie do wyroku ziemskiego sądu, zob. Raszi do 22:9 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie pomstuj, i nie chowaj gniewu — „Gdy jeden powiedział drugiemu: pożycz mi sierp, tamten odmówił, a następnego dnia sam powiedział do niego: pożycz mi siekierę, ten zaś odrzekł: nie pożyczę ci siekiery tak jak ty nie pożyczyłeś mi sierpa - to jest zemsta. A co to jest chowanie urazy? Gdy powiedział mu: pożycz mi siekierę, ten odmówił, ale następnego dnia sam powiedział mu: pożycz mi sierp, tamten zaś powiedział: proszę oto sierp, ja nie jestem taki jak ty, żeby nie pożyczyć - to jest chowanie urazy, gdy ktoś przechowuje wrogość w sercu, pomimo tego, że się nie mści”, Raszi do 19:18 [1]. [przypis tradycyjny]

nie postępuj z nim jako lichwiarz — „Nie żądaj przemocą zwrotu długu. Jeśli wiesz, że człowiek nie ma [z czego oddać], to nie okazuj mu, że w ogóle mu coś pożyczałeś, co oznacza: nie poniżaj go”, Raszi do 22:24 [4]. [przypis tradycyjny]

nie poświęci nikt tego — Raszi wyjaśnia, że pierworodne zwierzę nie mogło być przeznaczone na inny rodzaj ofiar, zob. Raszi do 27:26 [1]. [przypis tradycyjny]

nie pozostała ani jedna szarańcza — „Nie zostały nawet te, które sobie zasolili [do zjedzenia]”, Raszi do 10:19. Owady co do zasady nie są koszerne, jedynym wyjątkiem są cztery gatunki szarańczy wymienione w Torze jako jadalne, zob. Kpł 11:22. W kulturze żydowskiej tylko Żydzi Jemeniccy przechowali tradycję jedzenia szarańczy. [przypis tradycyjny]

Nie pożądaj — werset 20:17 to dziesiąte z Dziesięciu Oświadczeń. „Niech te rzeczy będą w twoich oczach jak całkowicie nieosiągalne, bo w naturalny sposób człowiek nie pożąda czegoś zupełnie niedostępnego, pożądanie zaś wiedzie do rabunku”, Sforno do 20:14. [przypis tradycyjny]

nie pożądaj żony bliźniego twojego — „Nie spiskuj, jak doprowadzić cudzą żonę do rozwodu i samemu ją poślubić”, Chizkuni do 20:14. [przypis tradycyjny]

nie przetrzymuj przez noc płacy najemnika przy sobie do rana — „Mowa tu o kimś najętym na dzień, kto wychodzi [z pracy] po zachodzie słońca, dlatego jego czas na zapłatę jest przez całą noc, a na innym miejscu napisane jest »Niechaj nie zajdzie nad tym słońce« (Pwt 24:15), [tam] mowa o kimś najętym na noc, koniec jego pracy jest od świtu, dlatego jego czas na zapłatę jest przez cały dzień, ponieważ Tora dała pracodawcy pół doby na zdobycie gotówki”, Raszi do 19:13 [3]. [przypis tradycyjny]

nie przyjmę wdzięcznej wonności waszej — czyli: nie przyjmę składanych przez was ofiar. „Oto jest siedem kar: pożeranie ciał synów i córek oraz zniszczenie wyżyn to dwie [kary, ponieważ], ścięcie posągów słońca nie jest tu karą, raczej [oznacza to, że] poprzez zniszczenie wież, posągi słońca na szczytach dachów pospadają i ulegną rozbiciu, »rzucę trupy wasze itd.« - to trzecia [kara], odejście Szechiny to czwarta [kara], zburzenie miast, opustoszenie świątyni, gdy będzie ona bez grup pielgrzymów i nieprzyjęcie zapachu ofiar: to razem siedem [kar]”, Raszi do 26:31 [2]. [przypis tradycyjny]

nie przykrył jej — „Jeśli zasłonił [wykop] jest zwolniony [z kary], i mowa tu o kimś, kto wykopał [dół] na publicznym terenie”, Raszi do 21:33 [3]. [przypis tradycyjny]

nie przysięgajcie na imię Moje dla fałszu — „Jeśli ukradłeś, w końcu będziesz się wypierał tego i ostatecznie skłamiesz i przysięgniesz fałszywie”, Raszi do 19:11 [4]. Raszi uczy, że zakaz ten obejmuje wszystkie Imiona Boga, nie tylko Najświętsze Czteroliterowe Imię (Wiekuisty), zob. Raszi do 19:12 [1]. [przypis tradycyjny]

nie przystąpi — „Jest to eufemizm na stosunek seksualny”, Ibn Ezra do 18:6 [3]. [przypis tradycyjny]

Nie przystępuj tutaj — „[Mojżesz] ciągle jeszcze nie osiągnął wysokiego poziomu swoich zdolności prorockich, ale na Górze Synaj już »przystąpił do mgły, gdzie był Bóg« (por. Wj 20:18)”, zob. Tur do 3:5. [przypis tradycyjny]

nie psuj końców brody — „Końcówka brody i jej brzegi, a jest ich pięć: dwa na każdym policzku, u góry, blisko głowy, gdzie [policzek] jest szeroki i dwa skraje [czyli pejsy], oraz jeden u dołu, na podbródku, w miejscu gdzie łączą się dwa policzki”, Raszi do 19:27 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie rozlewaj wobec [niczego] zakwaszonego, krwi ofiary Mojej — „Nie zarzynaj ofiary pesachowej 14 nisan dopóki nie usuniesz zakwaszonego [pożywienia z domu]”, Raszi o 23:18 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie rozlewaj wobec zakwaszonego krwi ofiary Mojej — Raszi uczy, że oznacza to, iż nie wolno było zabijać baranka pesachowego jeśli miało się nadal w posiadaniu jakiś chamec, czyli zakwaszone produkty zbożowe zakazne w Pesach, zob. Raszi do 34:25 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie skrzywiaj prawa ubogiego — „W wersecie 23:3 [Tora] ostrzega, aby nie naginać prawa na korzyść biednego przez wzgląd na miłosierdzie, tu ostrzega, aby nie łamać prawa na niekorzyść [biedaka]”, Chizkuni do 23:6 [1]. [przypis tradycyjny]

nie stań przeciw krwi bliźniego twego — nie stój bezczynnie, „widząc zagrożenie życia swojego bliźniego, kiedy możesz go uratować, np. gdy tonie w rzece lub gdy napadł go dziki zwierz albo atakują go bandyci”, Raszi d 19:16 [2]. [przypis tradycyjny]

nie uciskajcie go — „To oznacza dręczenie go słowami, nie mów mu: wczoraj jeszcze byłeś bałwochwalcą a teraz przyszedłeś uczyć się Tory, która była dana z ust Wszechmogącego!”, Raszi do 19:33 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie uczynisz sobie posągu — nie sporządzaj takich figur „nawet gdy nie masz zamiaru ich czcić”, Sforno do 20:4. [przypis tradycyjny]

nie ujrzę więcej oblicza twojego — „[Nie ujrzę] w twoim pałacu, bo nie przyjdę już do ciebie […] ja nie przyjdę do ciebie, ale ty przyjdziesz do mnie”, Rabeinu Bachja do 10:29. [przypis tradycyjny]

nie umywszy rąk swoich wodą — Raszi uczy, że nieumycie rąk oznacza tu nieczystego, który jeszcze nie zanurzył się w mykwie. Mowa tu o człowieku, u którego ustały już upławy i odliczył siedem dni, gdy nie miał już wycieków, ale jeszcze nie zanurzył się w mykwie, więc cały czas pozostaje rytualnie nieczysty, zob. Raszi do 15:11 [1]. [przypis tradycyjny]

nie uniewinnię występnego — „[Bóg mówi:] to nie do ciebie należy, aby go zawrócić [na sąd], bo Ja nie usprawiedliwię go na Moim sądzie, jeśli [złoczyńca] wyjdzie spod twojej ręki uniewinniony, mam wiele sposobów, aby go uśmiercić taką karą śmierci, na jaką sobie zasłużył”, Raszi do 23:7 [2]. [przypis tradycyjny]

nie usłucha was Faraon — nie usłucha was „ani przed tym, jak stanie się zawzięty, ani i potem, gdy ujrzy już wiele znaków i cudów. Dlatego wykonam nad nimi sądy, a będzie to zabicie pierworodnych i zatopienie Micrejczyków w morzu Sitowym. Jedynie te dwa zdarzenia były wymierzone [Micrejczykom] jako kara, miara za miarę, ale pozostałe plagi były znakami i cudami po to, by ich nakłonić do skruchy”, Sforno do 7:4. [przypis tradycyjny]

Nie ustanawiajcie nic przy Mnie — „Nie czyńcie podobizn Moich sług, którzy usługują Mi na wysokościach”, Raszi do 20:20. „Po tym jak widzieliście, że nie potrzebujecie żadnych pośredników, aby zbliżyć się do Mnie, nie sporządzajcie przy Mnie takich [obiektów] do pośredniczenia”, Sforno do 20:20. [przypis tradycyjny]

Nie ustępował słup — nie było przerwy pomiędzy nimi: zanim jeden słup zaniknął drugi już się pojawiał, zob. Raszi do 13:22. [przypis tradycyjny]

nie uwzględniaj osoby biednego — „Aby [sędzia] nie powiedział: to jest biedak, a bogacz ma obowiązek go utrzymywać, wydam wyrok na korzyść [biedaka] i będzie miał utrzymanie w godziwy sposób”, Raszi do 19:15 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie widział jeden drugiego, i nie powstał nikt z miejsca swojego trzy dni — „Mroczna ciemność, gdy jeden człowiek nie widział drugiego, trwała trzy dni. I były jeszcze dodatkowe trzy dni ciemności dwukrotnie gęstszej od tej, gdy nikt nie ruszał się ze swojego miejsca, ten co siedział nie wstawał, a ten co stał nie mógł usiąść. Dlaczego [Bóg] sprowadził na nich ciemność? Ponieważ w tym pokoleniu byli wśród ludu Israela niegodziwcy, którzy nie chcieli wyjść [z Micraimu] i zmarli oni podczas tych trzech dni ciemności, żeby Micrejczycy nie oglądali ich upadku, bo mówiliby: »Oni też dostają kary, tak jak my!«. [Ciemność nastała] także po to, by Hebrajczycy przeszukali [domy] i zobaczyli, gdzie [Micrejczycy przechowują] wartościowe rzeczy. I gdy potem wychodzili [z Micraim i chcieli] wyprosić je od [Micrejczyków] ci mówili: »Nie mamy nic takiego«. Wtedy odpowiadali im: »Ja widziałem to w twoim domu, w takim a takim miejscu«”, Raszi do 10:22. [przypis tradycyjny]

Nie władaj nim z surowością — „[Nie zlecaj mu] bezsensownej pracy, by go dręczyć, nie mów mu: podgrzej mi ten kielich, gdy nie jest to potrzebne, spulchniaj glebę motyką, aż wrócę [itp.]. I żebyś nie mówił: nikt nie wie, czy ta praca jest potrzebna czy zbędna, a ja mu powiem, że jest konieczna, jest to bowiem sprawa, która dzieje się w sumieniu [człowieka], dlatego jest napisane »bój się Boga twojego«”, Raszi do 25:43 [1]. [przypis tradycyjny]

nie wyciągnął ręki Swojej — „Wynika z tego, że zasłużyli na to, by wyciągnął na nich rękę”, Raszi do 24:11 [2]. [przypis tradycyjny]

nie wyda ziemia wasza plonu swego — „Nawet tyle ziarna, ile dałeś [do ziemi] w czasie zasiewu”, Raszi do 26:20 [2]. [przypis tradycyjny]

nie wygaśnie — Chizkuni uczy, że chwała Boża wymagała, aby podtrzymać ten płomień, ogień płonął także w Szabaty a podczas wędrówki przez pustynię nakrywano go rodzajem metalowej kopuły, zob. Chizkuni do 6:6 [1 i 2]. [przypis tradycyjny]

nie wyjdzie ona jako wychodzą niewolnicy — Raszi komentuje: nie wychodziła ona na wolność tak jak niewolnicy kanaanejscy, którzy mogli uzyskać wolność w przypadku gdy pan uszkodził im ząb, oko czy inny z ważnych narządów ciała. Hebrajska niewolnica nie wychodziła w wyniku utraty oka czy zęba, ale albo pracowała sześć lat, albo do Roku Jubileuszowego, albo do chwili, gdy pojawiły się u niej oznaki dojrzałości płciowej, to co zdarzyło się jako pierwsze, to przynosiło jej wolność, zob. Raszi do 21:7 [2]. „Nie było to właściwe, aby uczciwy człowiek nabywał sobie żydowską dziewczynkę jako niewolnicę wbrew jej woli, raczej nabywał ją po to, by ją samemu poślubić [gdy dziewczyna dojrzeje] lub [nabywał ją jako przyszłą żonę] dla swojego syna, zaś pieniądze dane za nią jej ojcu traktowe były jako opłata ślubna, do której ojciec miał prawo”, Sforno do 21:7 [1]. [przypis tradycyjny]

nie wyjdziecie, nikt za drzwi domu swego, aż do rana — „To uczy, że kiedy Niszczyciel dostaje pozwolenie, aby siać zagładę, nie rozróżnia już pomiędzy sprawiedliwym a złoczyńcą, a była to noc, gdy siły zniszczenia miały władzę”, Raszi do 12:22. [przypis tradycyjny]

nie wykupił pola — nie wykupił go „ten, kto poświęcił pole”, Raszi do 27:20 [1]. [przypis tradycyjny]

nie wytępia do ostatka — hebr. נַקֵּה לֹא יְנַקֶּה (nake lo jenake) dosł. oczyszczać nie oczyści; „zgodnie z prostym wyjaśnieniem oznacza to, że [Bóg] nie pobłaża występkom całkowicie, ale wymierza za nie karę po trochu, lecz nasi mędrcy objaśnili, że On oczyszcza tych, którzy dokonują skruchy, a nie oczyszcza tych, którzy skruchy nie okazują”, Raszi do 34:7 [4]. [przypis tradycyjny]

nie zanieczyści wpośród współplemieńców swoich — Raszi komentuje, że kohen nie może mieć styczności z ciałem zmarłego, gdy znajduje się ono wśród Żydów, ale nie dotyczy to tzw. מֵת מִצְוָה (met micwa), czyli sytuacji gdy kohen natrafił na zwłoki, których nie miał kto pochować, kohen zobowiązany był wówczas zająć się pochówkiem tego zmarłego, mimo że narażał się na nieczystość rytualną, zob. Raszi do 21:1 [5]. [przypis tradycyjny]

nie zaostrzy pies języka swojego — „żaden pies ani nie zaszczeka na nich, ani nie ugryzie ich”, Ibn Ezra do 11:7. „Powiedzieli nasi mędrcy, że gdy anioł śmierci przychodzi do miasta, to psy szczekają tej nocy. [Tutaj] wszedł anioł śmierci, by uśmiercić pierworodnych, a żaden pies nie wydał głosu”, Rosz do 11:7.

Rosz: Aszer ben Jechiel (1250-1327), rabin, talmudysta, ważny kodyfikator prawa, znany jako Rosz lub Rabenu Aszer, urodził się Kolonii (w Niemczech), a zmarł w Toledo.

[przypis tradycyjny]

nie zapierajcie się — „[Gdy] masz u siebie depozyt [nie zaprzeczaj temu], i ten kto o tym wie, a nie zaświadcza, również jest [winien] zapierania się”, Ibn Ezra do 19:11 [3]. [przypis tradycyjny]

nie zbieraj — „Tych nie możesz zbierać, a jedynie te, które są darmowo dostępne [dla wszystkich]”, Raszi do 25:5 [4]. [przypis tradycyjny]

Nie złorzecz głuchemu — „Tu [zakaz] odnosi się do głuchego, a skąd wiem, że dotyczy to także wszystkich innych ludzi? Ponieważ Tora uczy »ludu twego nie przeklinaj« (Wj 22:27). Jeśli tak, dlaczego mowa jest o głuchym? Czym się wyróżnia głuchy? Tym że żyje, zatem [zakazane jest przeklinanie] każdego, kto żyje, czyli że nie dotyczy to zmarłych”, Raszi do 19:14 [1]. „Tora wspomina o głuchym, aby nauczyć stosowania logiki: głuchy nie słyszy, gdy jest przeklinany a jednak Tora tego zakazuje, o ileż bardziej dotyczy to kogoś, kto słyszy i może się rozgniewać czy strapić”, Rabeinu Bachja do 19:14 [1]. [przypis tradycyjny]

nie znał Josefa — „Zachowywał się tak, jak gdyby nie znał [Josefa]”, Raszi do 1:8. [przypis tradycyjny]

nie zostawicie zeń do rana — „Bo jeśli coś zostawicie, nie będzie wiadomo, kiedy był obowiązkowy czas spożywania tego baranka”, Chizkuni do 12:10. [przypis tradycyjny]

Nie zwracajcie się ku bałwanom — czyli ku bożkom. Nie zwracajcie się do nich „nawet w sercu, by [choćby] na nich popatrzeć”, Ibn Ezra do 19:4 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie zwracajcie się — „To ostzreżenie skierowane jest do samych nekromantów i zaklinaczy”, Raszi do 19:31 [1]. [przypis tradycyjny]

nie zwrócił uwagi i na to — „Ani na cud laski, która zmieniła się w węża, ani na ten [znak] z krwią”, Raszi do 7:23. [przypis tradycyjny]

nie zżynaj — „Aby zatrzymać to dla siebie, jak żniwa z innych [lat]: te plony mają być dostępne darmowo dla wszystkich”, Raszi do 25:5 [2]. [przypis tradycyjny]

niech dosyć będzie tych gromów Bożych — Rabeinu Bachja pisze, że Faraon wspomniał grzmoty przed gradem, bo tak zaczęła się ta plaga (por. 9:23): najpierw gromy przeraziły ludzkie serca i dręczyły ich umysły, a potem spadł grad. Lecz i to uczy o nieustępliwości serca Faraona, bo zgodził się wypuścić Israela tylko ze strachu przed grzmotami, a następnie gdy tylko grzmoty ustały, Faraon grzeszył dalej (por. 9:34), zob. Rabeinu Bachja do 9:28. [przypis tradycyjny]

niech nie ukażą się przed obliczem Moim z próżną ręką — Raszi zauważa, że odnosi się to do ofiar całopalnych składanych Bogu podczas świąt, zob. Raszi do 23:15 [2]. [przypis tradycyjny]

niech odliczy lata od sprzedaży swojej, a spłaci pozostałe — „Ile lat pozostało do roku jubileuszowego? Tyle a tyle. A za ile ci to sprzedałem? Za tyle a tyle. Musiałbyś mi to zwrócić w roku jubileuszowym, w rzeczywistości kupiłeś określoną liczbę plonów po ustalonej cenie za każdy rok. Uzyskiwałeś [plon] przez trzy lub cztery lata, odejmij cenę [tego plonu] od rachunku, a resztę [sumy] weź [jako wykup ziemi]. To oznacza »spłaci pozostałe« z ceny zakupu, po [odjęciu wartości] plonów, które nabywca skonsumował i odda nabywcy [te pieniądze]”, Raszi do 25:27 [1]. [przypis tradycyjny]

niech pomszczone to będzie — „Oznacza to [karę śmierci przez] ścięcie mieczem”, zob. Raszi do 21:20 [3]. [przypis tradycyjny]

niech rzuci ją Mojżesz ku niebu — „Wiadome jest, że każda spośród dziesięciu plag zawierała w sobie liczne cuda. Tu [obaj bracia mieli nabrać] pełne garście [sadzy], a potem tylko Mojżesz rzucił sadzę do góry. To oznacza, że Mojżesz schwycił w swoją garść pełne [cztery] garście, bo aby mocno czymś rzucić, trzeba to zrobić jedną ręką […]. Kolejnym cudem było to, że cała ziemia Micraim wypełniła się tak małą ilością sadzy z garści […], a trzeci cud to sama plaga, że pył zamieniał się we wrzody wykwitające na ludziach i na zwierzętach”, Rabeinu Bachja do 9:8. [przypis tradycyjny]