Spis treści

    Do czytelnika
  1. Cnota: 1
  2. Imię: 1
  3. Ogień: 1
  4. Przemoc: 1
  5. Sen: 1
  6. Siła: 1
  7. Więzienie: 1
  8. Woda: 1

Cyprian Kamil NorwidSłodyczTRAGEDIA W SCENIE JEDNEJ

Do czytelnika

1

Po niedługim zastanowieniu czytelnik łaskawy przekona się, iż paru tym kartom dlatego tylko nazwiska tragedii by odmówił, że… tylko parę kart! Powodu tej natury nie usłuchał autor.

OSOBY:

  1. Kajus Veletrius, arcykapłan Jowisza i senator
  2. Pamfilius, gramatyk, klient Veletriusa
  3. Klucznik więzienia Vesty
  4. Święty Paweł, apostoł

Rzecz dzieje się w willi Veletriusa pod Rzymem za panowania Nerona Imperatora.

Łaźnia w ogrodzie Veletriusa. W głębi korytarz, za którym zieloność drzew, po lewej stronie porfirowa [1] wanna, w którą (spod stóp statuy wyżej umieszczonej) spada woda, po prawej stronie sofa, na której Veletrius, u nóg jego siedzenie niższe.

WięzienieKAJUS VELETRIUS

Julia Murcja co rzekła, gdy chleb jej spuszczono?…

KLUCZNIK

Wzniosła oczy i chwilę była zamyśloną…

A potem rzekła: «Dzięki!» i chleba kruszynę

5

Podała myszy, która tam ma swą szczelinę…

KAJUS VELETRIUS

Po siedmiu dniach bez jadła przebytych zapewne

Można mi było słowo przynieść więcej rzewne…

Ustąp!…

KLUCZNIK

Uchodzę…

KAJUS VELETRIUS

10

… W świętym westalek więzieniu

Ni mysz być nie powinna, ni szczelin w kamieniu…

Idź precz!… Pamfilius albo inny klient[2] który

Niech mi Arystofana[3] czytać przyjdzie chóry,

W szacie krótkiej, by akcję dołączał do rzeczy…

15

Klucznik wychodzi.

Który jest Bóg, co Murcję w swojej trzyma pieczy?…

po chwili:

Mógłbym o chrześcijaństwa posądzić wyznanie

I zabić… Cóż stąd?… Moje nad nią panowanie

20

Czy się rozszerzy — albo, w kwiat gdy zmieni duszę

(Jeśli mam Platonowi wierzyć), kwiat czyż wzruszę?

PAMFILIUS

Z wazą w ręku.

Przynoszę Żaby, Osy, Ptaki

KAJUS VELETRIUS

… i Niewiasty.

Postaw to[4]! Usiądź!

PAMFILIUS

Siadając u stóp Veletriusa.
25

… Słusznie, że do jednej kasty

Z płazami i owady ginecej[5] się liczy…

Pomysł jest gorzki, śmiały, ale malowniczy…

po chwili, śledząc spojrzenie Veletriusa

Szkoda — zaiste, szkoda, że kapłaństwa godność

30

I senatorstwa pewną usuwa łagodność…

To jest, pewną wesołość…

KAJUS VELETRIUS

… Jako?

PAMFILIUS

… Mówię: kto wié,

Mielibyśmy równego Arystofanowi!…

35

po chwili, zamieniając gest i akcent

Czy dosyć widzów objął amfiteatr nowy?…

KAJUS VELETRIUS

Zapewne, że to nie jest drugi Flawiusowy[6],

Lecz pierwszy jako wybór widzów…

PAMFILIUS

Głośno, lecz na stronie:

… ścisłość mowy

40

Lakońska[7]!…

KAJUS VELETRIUS

… O, Pamfilius, powiedz mi a szczerze…

PAMFILIUS

przerywając

Przez Minerwę…

KAJUS VELETRIUS

Skąd… siła… ta… się… dziwna bierze

U chrześcijan?… Osaczone widziałem żołnierze[8]

45

Z legionów starych, sławnych gladiatorów znałem…

Wszystko to nie to…

PAMFILIUS

Przybierając gest i akcent poważny:

Cnota, Ogień, Woda…Cnota u nas jest zapałem,

Iskrą boską… U chrześcijan ciemnych jest to niby

Płyn… eter… płyn przejrzysty jak lodowe szyby.

50

Principium[9] wody, zda się, zamiast ognia kładą,

Stąd ta oziębłość, która staje się aż zdradą,

I stąd ta pewna… słodycz!… Bo nie wiem nazwiska

Rzeczy, której istoty nie poznałem z bliska…

KAJUS VELETRIUS

Zaprawdę — by w przedmiocie mówić bezimiennym,

55

Przypuśćmy to nazwisko… na czas dysertacji[10]

PAMFILIUS

Podejmując:

Ja bym na przykład nazwał wodnisto-płomiennym

Systemat mój…

KAJUS VELETRIUS

… A to by nie było bez racji,

Przeto, iż sam się własnym niszczy zaprzeczeniem…

PAMFILIUS

Na stronie, ale głośno:
60

Sokrates!…

KAJUS VELETRIUS

ImięTym czy owym nazwana imieniem,

Rzecz tąż samą zostanie… Nie mówię: cywilnie,

Lecz mówię: naturalnie… Możemy zwać mylnie…

PAMFILIUS

Pochylając czoło:

Platonowi cóż powiem!…

65

po chwili

Za Tybrem raz, pomnę,

Przechodząc, widzę — wazy dwie stoją ogromne

Przed małym sklepem rzeczy treści rozmaitej.

A wazy były piękne, jedna bazaltowa[11],

70

W której balsamu nieco i czerep rozbity.

W drugiej pisma; ta mniejsza i alabastrowa,

Sfinksa pokryta maską…

Po chwili, uważając, azali Veletrius słucha treści

Sen, Siła, Przemoc… Owoż w rękopismach onych

Znalazłem życiorysy chrześcijan potraconych…

75

I o Chrystusie onę[12] Odyseję płaską…

Jest coś, co oni zowią słodyczą i łaską…

KAJUS VELETRIUS

Coś jest…

Zarzuca kraj szaty na oczy i zasypia.

Pamfilius powoli się podnosi i na palcach wychodzi.

KAJUS VELETRIUS

Marząc w półśnie:

Coś jest… tę mając siłę, z którą lwa on głaszcze,

80

Głodnego lwa, a lew się ociera,

Jak kot, o goleń jego i zatrzaska paszczę…

Tę siłę, z której owy śpiewając umiera…

Albo i Murcja… siłę tę mając…

…Starcze! Ty w płaszczu czerwonym,

85

Bosy, co w fałdach szaty, gdzie my mamy cienie,

Masz blask i z mieczem stoisz świeżo wyostrzonym…

Ty mówisz, że dać możesz mi to zanielenie…

Słucham…

ŚW. PAWEŁ

W widzeniu Veletriusa:

…To zanielenie, które nie przesilą

90

Katownie, dać ci mogę i będziesz nim leczył.

Lecz na cóż chcesz tej łaski?…

KAJUS VELETRIUS

Rychło i nieprzytomnie:

Żebym ją… zniweczył!…

ŚW. PAWEŁ

Dotykając ramienia Veletriusowego końcem miecza:

Julia Murcja umarła…

Św. Paweł znika, Klucznik wchodzi.

KAJUS VELETRIUS

Porywając się ku Klucznikowi:

Umarła?!…

KLUCZNIK

95

…Przed chwilą.

Przypisy

[1]

porfir — gatunek skały wulkanicznej, której najbardziej znana odmiana posiada barwę czerwonawą; na dworze cesarzy bizantyjskich wykonywano z porfiru naczynia, a także wyłożono nim komnatę, w której przychodzili na świat prawowici następcy panującego władcy (tzw. porfirogeneci). [przypis redakcyjny]

[2]

klient — w staroż. Rzymie wolny, lecz ubogi obywatel (często wyzwolony niewolnik) pozostający pod opieką zamożnego patrona, zwykle patrycjusza; klientami bywali wybitni poeci i filozofowie (taka relacja łączyła Horacego z Mecenasem); klient był zobowiązany w zamian za utrzymanie i bywanie w domu i u stołu patrona do lojalności wobec niego, dostarczania mu informacji, dawania politycznego poparcia itp. [przypis edytorski]

[3]

Arystofanes (ok. 446–385 p.n.e.) — ateński komediopisarz, krytykujący w swych sztukach nadużycia warstw zamożnych, obrońca interesów średnich warstw społ. i chłopstwa. [przypis edytorski]

[4]

Żaby, Osy, Ptaki, Niewiasty — zwoje rękopisów przechowywano w wazach; Żaby, Osy, Ptaki i Zgromadzenie kobiet to dzieła Arystofanesa. [przypis redakcyjny]

[5]

ginecej (z gr. gineceum) — komnaty przeznaczone dla kobiet; tu przenośnie: kobiety, mieszkanki gineceum. [przypis redakcyjny]

[6]

amfiteatr (…) Flawiusowy — Amfiteatr Flawiuszów w Rzymie, czyli Koloseum; wybudowany w latach 70–80 n.e. przez cesarzy z dynastii Flawiuszów ogromny pięciokondygnacyjny amfiteatr mógł pomieścić od 45 do 73 tys. widzów; odbywały się w nim rozmaite igrzyska, walki gladiatorów, inscenizacje bitew morskich w sztucznym basenie (naumachie), polowania na dzikie zwierzęta. Od XVII w. rozpowszechnił się pogląd, że arena Koloseum była również miejscem kaźni wczesnych chrześcijan; tymczasem choć pojedyncze egzekucje różnego rodzaju skazańców stanowiły rodzaj krwawych interludiów podczas widowisk w Amfiteatrze Flawiuszów, masowych egzekucji chrześcijan dokonywano w Circus Maximus oraz w Ogrodach Nerona. [przypis edytorski]

[7]

ścisłość mowy lakońska — Lakończycy, czyli Spartanie, słynęli z niezwykle rzeczowego, pozbawionego ozdobników sposobu wysławiania się; por. styl lakoniczny. [przypis edytorski]

[8]

osaczone (…) żołnierze — dziś popr. osaczonych żołnierzy. [przypis edytorski]

[9]

principium (łac. ) — pierwiastek (materia pierwotna); zasada (w postępowaniu). [przypis redakcyjny]

[10]

dysertacja (z łac. dissertatio) — daw. rozumowanie, dyskusja, roztrząsanie jakiegoś problemu, badanie; dziś: rozprawa naukowa. [przypis edytorski]

[11]

bazalt (łac. ) — skała wulkaniczna ciemnej barwy. [przypis redakcyjny]

[12]

onę — tę, ową. [przypis edytorski]

Zamknij
Proszę czekać…