Wesprzyj

Wspieraj Wolne Lektury

x

    Poprawiono błędy źródła: że to soba, z którą -> że to osoba, z którą; Czuję, że to grzeczne, systematyczne życie z Wareckiej powlokło się i tu za nią. -> Czuje (…); Och! jakie pan robi oczy! Pani w to nie wierzy? -> Och! jakie pani robi (…); przetrwawiała -> przetrawiała; poznokciom -> paznokciom; paporci -> paproci; Szeksipr -> Szekspir; Guńka skrzydłami białym przypadła mu do ziemi -> Guńka skrzydłami białymi (…); poznokietki -> paznokietki; wszysto -> wszystko; dosiągła -> dosięgła; podziwania -> podziwiania; Najwdzięcznej -> Najwdzięczniej; trgedia -> tragedia; rzuczając -> rzucając; które by o jeszcze silniejsze -> które było (…); Józef ma taką maturę, że go do państwa pcha -> Józef ma taką naturę (…).

    Tekst jest publikowany jako „po korekcie”. Wymaga uwspółcześnienia w zakresie pisowni łącznej/rozdzielnej z „nie”; wskazane byłoby dodanie przypisów.

    Gabriela ZapolskaSezonowa miłość

    1

    1

    Wróciwszy do hotelu pani Tuśka raz jeszcze przeliczyła pieniądze.

    2

    Miała całe czterysta rubli, bo w Krakowie starała się nie kupić nic prócz rzeczy niezbędnych dla siebie i Pity.

    3

    Trzy kapelusze, dwie parasolki, cztery metry aplikacji, kilka par bucików białych i szarych (tych karlsbadzkich), za które w Warszawie zapłaciłoby się trzy, cztery razy tyle…

    4

    Za to ani ona, ani Pita przez dwa dni nie jadły obiadu. Piły kawę, jadły ciastka, nawet i szynkę przyniesioną w sekrecie pod peleryną do hotelu.

    5

    Oszczędność przede wszystkim! — Tuśka zniosła nawet afront pokojowej, która znalazłszy koło umywalni zatłuszczony papier z okrawkami szynki, przestała jej mówić „jaśnie pani”.

    6

    Lecz Tuśka i ten cios dźwignęła z heroizmem.

    7

    Przechyliwszy się przez okno, wsłuchiwała się w jęczące melodie Mariackiego hejnału. Udawała, że ją to zajmuje nad wyraz. W gruncie rzeczy jednak cierpiała nad zanikiem szacunku u wykrochmalonej hotelowej sługi i z cierpienia tego wykwitł (jak zresztą zwykle w takich razach) żal — do męża.

    8

    — Przez niego — pomyślała — i przez to, że się muszę oszczędzać i mam mało pieniędzy.

    9

    Pita spała opakowana papataczami[1] i drożdżowymi ciastkami. Rozrzuciła dokoła siebie prześcieradła i całą masę delikatnych i złotych, jak źdźbła żyta, włosów.

    10

    Tuśka zbliżyła się do śpiącej córki i machinalnie narzuciła na nią prześcieradło.

    11

    — Wiecznie się rozkrywa — pomyślała prawie ze złością.

    12

    Powróciła znów do okna i wzrokiem ogarnęła olbrzymią przestrzeń Rynku, na której dźwigała się jasno oświetlona dołem masa Sukiennic. Zdawało się, że jest to jakieś olbrzymie mauzoleum, obsadzone dokoła grzędą świetlanych tulipanów. I coraz dalej, po Rynku wznosiły się bukiety żółtawych świateł, przeciętych nagle brutalną linią białej, oślepiającej lampy łukowej. Na bruku czerniało mrowisko ludzi i płynęły jak szalupy tramwaje. Ostry odgłos dzwonka szarpał nerwy. Niby to były wszystkie wzięte razem odruchy życiowe, a przecież jakaś bezbrzeżna pustka, nuda i szarość przysłaniała wszystko szarym, nieprzeniknionym całunem.

    13

    Tuśka wlepiła swe oczy w płonące bukiety lamp i znów machinalnie obliczała pieniądze.

    14

    — Czterysta rubli, to pięćset guldenów…

    15

    I zaraz przyszła jej myśl ostra i niemiła:

    16

    — Gdzie ja podziałam już około stu rubli?

    17

    Zaczęła natężać umysł wspomnieniami wydawanych pieniędzy.

    18

    — Musieli mi ukraść czy co…

    19

    Aż nią targnęło — zdawało się jej, że jacyś złoczyńcy obdarli ją żywcem ze skóry i taką obdartą pozostawili na słotę i spiekotę słońca.

    20

    — Musieli mnie gdzieś okraść.

    21

    Lecz powoli przychodziła refleksja.

    22

    — Nie, nie… zobaczymy…

    23

    Liczyła teraz cyfry i doliczyła się rzeczywiście wydanych pieniędzy.

    24

    — Ładnie będzie, jeżeli tak dalej pójdzie… nim dojadę do Zakopanego, nie będę miała centa przy duszy.

    25

    Znów ogarnęła ją złość na męża.

    26

    — Przez niego muszę się martwić i nerwy sobie targać.

    27

    Nogi ją bolały.

    28

    Usiadła na krześle wstawionym we framugę okna. Oparła łokieć, z którego zsunęła się niebieska flanelowa matinka[2], i patrzała ciągle w przestrzeń. Lecz teraz nie liczyła lamp i nie równała siły światła ze światłem lamp płonących na ulicach Warszawy — cofnęła się jakby wstecz, jakby w głąb siebie i mimo chęci i woli zaczęła przeżywać swoje codzienne, zwykłe życie, tam na Wareckiej, na drugim piętrze, we wnętrzu niewielkiego mieszkania, w którym tłoczyli się w kilkoro, zawsze skryci, nieufni, jakby wszyscy w niedomówieniach i domysłach pogrążeni.

    29

    Ten brak szczerości był znamienną cechą całego ich pożycia. Każde dziecko miało już w sobie to coś „między liniami”, czego nie wykazywało w chwili nawet, zda się, najserdeczniejszej.

    30

    Czy szło to od matki, czy od ojca, tego zbadać nikt nie mógł, bo pomiędzy Tuśką a jej mężem było pod tym względem wielkie podobieństwo, nieledwie identyczność moralna.

    31

    — Zawsze politykujemy… — myślała nieraz Tuśka i gdy całowała w głowę wychodzącego z domu do szkoły syna, czuła, że to „polityka” to poddanie się grzeczne chłopca i to jej niby rozserdecznione zbliżenie, ten wiatyk na drogę…

    32

    W ciasnym mieszkaniu, gdzie najlepszy pokój stał pustką, „salonem” ochrzczony i zastawiony masą palm i fikusów, nikt z tych ludzi kilkorga nie obijał się o drugiego moralnie ani fizycznie i nikt nikomu przemocą do duszy się nie wdzierał.

    33

    Obchodzili się cicho i mieli dla siebie zdawkowe uśmiechy.

    34

    Gdy powiększyło się ich grono o jedną jeszcze żywą istotę, przyjmowano ją z pewną kurtuazją, ścieśniając się tylko trochę na przestrzeni życiowej.

    35

    — Tak będzie najlepiej, cicho i spokojnie — zdawali się mówić do siebie wszyscy, gdy zgromadzili się przy obiedzie lub wieczornej herbacie.

    36

    Rozmawiali wtedy, ale była to rozmowa nie poruszająca nigdy tej drugiej warstwy ich dusz.

    37

    Zdawało się, że czynią to przez delikatność, a była to, zda się, trwoga, aby nie ujrzeć nagle właściwych swych rusztowań.

    38

    Błędy i nałogi dzieci, jakkolwiek pod pokrywką grzecznego ułożenia schowane, istniały niemniej groźne i tragiczne. Nie poruszało się nigdy ich kwestii, obchodziło się mimo, tak jak ich skrofuliczne tendencje organizmu…

    39

    — Tak będzie najlepiej.

    40

    Z wolna wyjęczała dziewiąta na miejskich zegarach.

    41

    I znów z wyżyny pruć zaczął powietrze hejnał, nawoływał, jęczał, rozdzierał samotne serca, zatopione w sobie albo we własnych wspomnieniach.

    42

    Przez myśl Tuśki przesunął się „mąż” — ten chudy, łysawy mężczyzna — drobny, grzeczny, niepozorny, który tak mało miejsca w domu i życiu zdawał się zajmować. Od lat całych „nie widziała” go przed sobą. Był zawsze obok niej, nawet w chwilach zbliżenia. Nie przychodziło jej na myśl spojrzeć na niego, dopiero w chwili odjazdu spojrzała nań całymi oczyma.

    43

    Stał na peronie kolejowym w swym zielonawym, wyszarzanym palcie. Wyszedł z biura, aby odprowadzić ją i Pitę. Wydał się jej dziwnie mizernym i postarzałym.

    44

    — Jedź, lecz się i uważaj na siebie! — mówił do niej, wychylonej przez okno wagonu.

    45

    Głos jego był matowy, ochrypły.

    46

    Patrzył na nią spłowiałymi oczyma, otoczonymi siatką zmarszczek, lecz zdawał się jej nie widzieć.

    47

    — A pisz!…

    48

    Chciała i ona mu coś powiedzieć, coś jakby serdecznego, nie mogła jednak naprędce znaleźć nic odpowiedniego.

    49

    — Gdyby jednak — zaczęła — to jedzenie w restauracji nie służyło ci…

    50

    Lecz on uśmiechnął się blado.

    51

    — Ach, nie… — wyrzekł niedbale — nie pozwolę odejść kucharce, dopóki chłopców nie wyślę do Kalinówki. Będą jedli w domu. Zresztą to zaledwie tydzień.

    52

    — Ja też nie mówię o chłopcach, chodzi mi o ciebie…

    53

    Spojrzał na nią troszeczkę zdziwiony i zaraz uśmiechnął się uprzejmie, lecz jakby z przymusem, i pochylił trochę głowę.

    54

    — Dziękuję ci, nie troszcz się o mnie. Ja mam zdrowy żołądek…

    55

    Przechodził chłopiec roznoszący pisma ilustrowane.

    56

    — Może ci co kupić? — zapytał.

    57

    W tej samej chwili Pita wyjrzała z wagonu.

    58

    Błądziła roztargnionym spojrzeniem po peronie, po palcie wytartym ojca, po jego bladym uśmiechu, a policzek jeden miała wydęty angielskimi cukierkami, które wiecznie ssała.

    59

    — A może Pita chce pomarańczę? — zapytał Żebrowski.

    60

    Natychmiast dziewczynka grzecznie bardzo odpowiedziała:

    61

    — Dziękuję tatusiowi!

    62

    Ale on przywołał przekupnia i wybrał dwie duże pomarańcze, silnie czerwone.

    63

    Wybierał starannie, macając skórkę chudymi, klekocącymi palcami.

    64

    Wreszcie zapłacił i pomarańcze do okienka, w którym wciąż jak w ramie bielała twarz Pity, podniósł.

    65

    — Proszę cię, moje dziecko…

    66

    Ale Pita uważała za stosowne ceremoniować.

    67

    — Nie… nie… dziękuję…

    68

    Pani Tuśka wmieszała się z grzeczną interwencją:

    69

    — Ależ, moje dziecko, weź, skoro tatuś taki dobry…

    70

    — Zrób mi tę przyjemność — prosił ojciec.

    71

    Pita wzięła pomarańcze, lecz nie zniknęła z nimi we wnętrzu wagonu. Stała ciągle przy oknie i na tle szarego płaszczyka te ognisto barwne owoce ciągnęły oczy malarskim, ślicznym kontrastem barw.

    72

    Wymienienie tych uprzejmości, zdawało się, iż na chwilę wyczerpało całą tę rodzinę, i wszyscy umilkli, nie mając już sobie nic w chwili rozstania do powiedzenia.

    73

    Pani Tuśka myślała, iż źle robiła nie biorąc na drogę lepszej sukni. Panie, które wchodziły do wagonów, ubrane były świeżo i elegancko. Postanowiła ubrać się w Krakowie via Chabówka-Zakopane elegancko i zgrabnie.

    74

    Milczenie przedłużało się. Widocznie każde z tych trojga żyło w tej chwili w swoim odrębnym świecie.

    75

    Nagle gwizd przeraźliwy rozległ się w powietrzu — drzwi wagonów zatrzaskiwały się pośpiesznie, ktoś przelatywał z drugiej strony pociągu, wołając ochrypłym głosem.

    76

    Równocześnie Żebrowscy oboje ocknęli się z oddali, w której już znajdowali się pomimo pobliża.

    77

    — Jedziemy?

    78

    — Tak…

    79

    Łańcuchy szczęknęły, zakołysały się wagony.

    80

    Pita, Tuśka i Żebrowski uśmiechali się jednakowo, blado, uprzejmie.

    81

    — Bądźcie zdrowe!

    82

    — Ucałuj chłopców!…

    83

    — Tak… tak!…

    84

    Tuśka wysunęła rękę, Żebrowski uścisnął ją, ku Picie powiał kapeluszem. Uprzejmość całej rodziny zwiększyła się znacznie; widocznie chciano wyładować wzajemnie pewną ilość grzeczności, aby nic sobie nie pozostać dłużnymi.

    85

    Pociąg zaczął dreptać coraz szybciej, charcząc, gdakając gniewliwie.

    86

    Żebrowski stanął na peronie i ciągle jednako uśmiechnięty, kłaniał się w stronę odbiegającego wagonu.

    87

    Dwoje rączek dziecinnych oddało mu przez chwilkę ukłon, następnie powiało ku niemu ramię żony w szerokim rękawie piaskowej, wełnianej bluzki, aż wreszcie znikło wszystko.

    88

    Żebrowski przestał się uśmiechać; zdawało się, iż zdjął ten zdawkowy uśmiech jakby maskę z twarzy i schował go gdzieś daleko w swym duchowym zanadrzu.

    89

    I skręciwszy na miejscu, mechanicznym, bezmyślnym krokiem wyszedł z peronu.

    *

    90

    Tymczasem pani Tuśka zajęła miejsce w przedziale drugiej klasy.

    91

    Naprzeciw niej usiadła Pita, a ten sposób siadania, elegancki, sztywny, drewniany był całym poematem „ślicznie ułożonej dziewczynki”.

    92

    Wyjęła z kieszonki paltocika czyściuchną chusteczkę, rozłożyła ją na kolankach i białymi paluszkami zaczęła obierać pomarańcze.

    93

    Pani Tuśka patrzała chwilę na córkę.

    94

    Gdy nagle pociąg wyjechał na czyste pole, w jasnym świetle wypłynęła dokładnie gładziucha, młodziutka twarzyczka dziewczynki.

    95

    Drobne usteczka zacięte nikły prawie w żółtawobiałej cerze prerafaelowskiego aniołka, cieniuchne pasma wysilonych włosków bramowały czoło trochę podłużne, wypukłe.

    96

    Jasne rzęsy zakrywały oczy bladobłękitne, pocętkowane rudymi plamkami.

    97

    Całość dziewczynki była chłodna, zamknięta w sobie — silnie już indywidualna.

    98

    — Do kogo ona podobna? — myślała Tuśka. — Oczy moje… włosy niewiadomego koloru, twarz nadto ściągła.

    99

    Nagle dziecko rozłożyło na rączce obraną i podzieloną na ćwiarteczki pomarańczę i jakby różę krwawozłocistą podało matce.

    100

    — Proszę… mamusiu — wyrzekła uprzejmie.

    101

    Uśmiech blady, zdawkowy, ten uśmiech, wyhodowany tam, na Wareckiej, jak kwiat cieplarniany, rozszerzył wąskie i tak specjalnie zaciśnięte usta dziewczynki.

    102

    — Proszę, mamusiu.

    103

    Tuśka machinalnie wzięła ćwiarteczkę owocu i jakby w zwierciadle, na ustach swoich odbiła uśmiech córki:

    104

    — Dziękuję ci!

    105

    A równocześnie myślała:

    106

    — Ależ to jego uśmiech, to cały ojciec!

    107

    Nie widziała w tej chwili siebie i nie czuła zwierciadlanej dokładności, z jaką wyraz twarzy córki odbił się na jej własnej twarzy.

    II

    108

    Przejęczała znów jakaś godzina nad ciemną głębią Rynku.

    109

    Do studni tej, wilgotnej wiecznie i pełnej nieuchwytnej „chandry”, wpadły te dźwięki obojętnie, jakby szczęk łańcuchów motanego w górze, na walcu, wiadra.

    110

    Z wiadrami, rozpiętymi na skrzydłach, pochylało się nad tą studnią Przeznaczenie i wyławiało ze smutnej studni fale ludzkich konwulsji lub zaników — „życiem” pospolicie nazwane.

    111

    Konwulsją mózgu był w tej chwili żal Tuśki do męża za to, że tylko taką, nie zaś większą sumę zdołał dać jej „na Zakopane”.

    112

    Wprawdzie wiedziała, z jaką trudnością zbierał i te pieniądze, lecz to jej nie rozbrajało.

    113

    Przeciwnie, ogarniała ją pewna pogarda teraz, gdy go nie widziała przed sobą w zniszczonym paltocie i z pokrajaną bruzdami twarzą.

    114

    — A wreszcie mógł wziąć palto na wypłaty — pomyślała wyruszając ramionami — ja to robię, a korona mi z głowy nie spada. Skoro mi da miesięczną pensję na dom, zanoszę ratę do krawcowej i wszystko jest w porządku. Nie chodzę nigdy jak dziadówka…

    115

    Zastanowiła się, iż zanadto zajmuje się mężem i jego paltotem.

    116

    — Niech sobie robi, co chce. To przecież jego, nie moje pieniądze…

    117

    Poszła za mąż bez posagu, tak, miała tylko porządną, obywatelską wyprawę. Ale on wiedział, że bierze pannę z dobrego domu i że musi „starać się o to”, aby miała to, do czego przywykła.

    118

    „Starał się” — i zdaje się, że to było zupełnie naturalne.

    119

    Ona nawzajem starała się być dobrą żoną i dobrą matką. Płaciła mu uprzejmością za jego uprzejmość. Ich świat wewnętrzno-zewnętrzny był w porządku.

    120

    Dwanaście lat pilnowała usilnie, aby nic ze zbytecznych i targających spokój i pewną przyjętą równowagę odruchów nie wypłynęło na powierzchnię, pod którą kryli swe zagadkowe głowy.

    121

    I dlatego z dumą osądziła, że jest „stróżem domowego ogniska”.

    122

    Mimo to dziś właśnie i dlatego może głównie, iż oddaliła się od owego „ogniska”, przesiąkłego wilgocią bezustannie zlewanych wodą fikusów, palm i rododendronów, czuła w sobie jakiś niepokój, coś niewyraźnego, tak jakby patrzała na jakąś źle odgrywaną komedię z wysokiej galerii.

    123

    Może dlatego, że dziś w cukierni przeczytała w jednej z galicyjskich gazet obszerny felieton, noszący w sobie myśl, a na grzbiecie tytuł Starzy i młodzi.

    124

    Szeregi literek drobnych, ustawionych rzędami, wywoływały wieczystą walkę pomiędzy tymi, którzy odchodzą, a tymi, którzy przychodzą.

    125

    „Dziś — tak jak zresztą zawsze — ojcowie i dzieci, starzy i młodzi, nie tylko że się nie rozumieją, ale nie mają ochoty nawet się porozumieć. A przecież powinni żyć we wzajemnych wielkich ustępstwach, biorąc pod uwagę, że z tych ustępstw może wykwitnąć dla wszystkich zrozumienie Prawdy życiowej. Jeśli starsi bólem doświadczenia Prawdę tę zrozumieli, jeśli młodsi ogniem i siłą intuicji Prawdę odgadli, toć powinni wzajemnie oddać ją sobie i dzielić się nią z pośpiechem dobrych mędrców, którzy nie chcą nieść swych mądrości do grobowej ciemni, lecz czynią z nich jasną lampę, płonącą z uczynną chęcią na świat cały”.


    126

    Takie były słowa i treść główna artykułu.

    127

    — Właściwie, po co to pisać i o co im chodzi? U nas żyjemy wszyscy w zgodzie, a każde z nas, rodziców, chętnie i o ile może, przerabia zadania i dopomaga w nauce dzieciom — myślała Tuśka.

    128

    — Zapalamy ową lampę… — uśmiechnęła się — zapalamy niemal co dzień: ja nad francuszczyzną Pity, on nad matematyką chłopców…

    129

    Powstała od okna, rada, że znalazła jakieś wyjście z koła, w którym niespodziewanie błądzić zaczęła.

    130

    — I po co to pisać… młodzieży podsuwać myśli, że jest nie zrozumianą? Takie artykuły oddają najgorszą przysługę rodzicom. Nic więcej.

    131

    Przechyliła się przez okno, aby je zamknąć. Z dołu coraz silniej wiała pleśń grobowa zastygającego powoli życia.

    132

    — Malaryczne miasto! — wstrząsnęła się Tuśka.

    133

    Lecz równocześnie z owym odczuciem dreszczu, czającej się zgniłej febry, coś niepojętego, a zarazem nader silnego, uczepiło się jej ramion.

    134

    Była to zgniła, cieplarniana atmosfera utajonej i grzecznością pokrytej niepewności, jaka moralnie owiewała ją, ile razy w Warszawie powracała do „domu” z zamiejskiej wycieczki.

    135

    Uczuła, że nigdy nie pojmie obecnego stanu duszy tego miasta, nad którym z czerpakami na rozpiętych skrzydłach czekało odziane w czerń — jego Przeznaczenie.

    136

    — A zresztą… po co? — pomyślała zamykając okno.

    137

    Podeszła do stołu i zaczęła przyglądać się kupionym aplikacjom.

    138

    Zmartwiła się, że przy świetle gorzej wyglądają niż we dnie.

    139

    — Znów mnie oszukali — pomyślała ze złością.

    140

    Manią jej była ta myśl, że ją wszyscy okradają i oszukują w haniebny sposób.

    141

    Nagle zastanowiła się.

    142

    W sąsiednim numerze mówiono głośno, coraz głośniej, nie troszcząc się, iż drzwi, ironicznie zastawione komodą, całe podziurawione są jak rzeszoto; przez te dziury i szpary filtrowały wyrazy z dokładnością zupełną.

    143

    Odzywały się dwa głosy — męski i kobiecy.

    144

    Ten ostatni dominował, podkreślany charakterystycznym podciąganiem nosa — forpocztą płaczu.

    145

    Zresztą było to nawet dość tragiczne, tym tragiczniejsze, że głos męski nie tracił ani na chwilę swobody i raz przyjętego tonu.

    146

    Zdawało się, że to ktoś, wybornie władający lejcami, z wysokiego kozła prowadzi dobrze sprzęgniętą czwórkę i ciągle jednaką linią drogi raz wytkniętej jedzie, jedzie bez chwili utraty równowagi.

    147

    Tak brzmiał głos męski, spokojny, pewny siebie, młody, łamiący się jeszcze niskimi tony, to tenorowym brzmieniem.

    148

    Lecz były to tylko oznaki zewnętrzne, bo tak jak głos i cały charakter był dobrze ustawiony i niełamliwy wewnętrznie.

    149

    Natomiast głos kobiecy rozwiewał się i był niepewny. Ni to pokorny, ni to ostry, ale cały przepojony na wskroś kobiecością. Szamotało się to, otłukało po ścianach hotelowego numerku, cichło, pełzło, próbowało grozić, a w gruncie rzeczy miało w sobie tragizm bezbronności powszedniej, podniesionej właśnie tą powszedniością do rozmiarów bólu i katastrofy.


    150

    — No, tak… ale cóż będzie z dzieckiem? — pytał głos kobiecy.

    151

    — Co ma być?… będą z niej ludzie… — odpowiada głos męski.

    152

    Zalega milczenie.

    153

    — Ona się często pyta o tatusia. Nie wiem, co jej odpowiedzieć.

    154

    — Powiedz jej, że tatuś pojechał do Ameryki po posag dla niej.

    155

    — Ach, nie… tak nie można. Ona taka rozumna, taka sprytna.

    156

    — No… cóż dziwnego!

    157

    Parsknięcie śmiechem.

    158

    — Moja córka!

    159

    I długie milczenie. Ostatnie tramwaje na Rynku wpadają w tę ciszę swym przeraźliwym, szatańskim gwizdem.

    160

    — Nie chciałbyś jej zobaczyć? — pyta bojaźliwie kobieta.

    161

    — Ależ owszem, kiedyś chętnie przyjadę.

    162

    — Och! mówisz już tak trzy lata.

    163

    — No, to trudno, nie jestem panem swej woli. Nie trzeba było stąd wyjeżdżać.

    164

    — Jakżeż nie miałam wyjechać? Musiałam!

    165

    — E!…

    166

    — Sam mnie namawiałeś. Przyrzekałeś, że przyjedziesz na sezon, na ślub…

    167

    — Tylko, proszę cię, nie zaczynaj tej kwestii. Chyba chcesz, żebym zaraz uciekł…

    168

    Głos kobiety nie mięknie, stawia się trochę hardo.

    169

    — Tak, ja wiem… ty zaraz uciekasz. To najwygodniej.

    170

    — Proszę cię, jestem zdenerwowany.

    171

    — A ja!…

    172

    — Ty? czym? wiedzie ci się dobrze, wyglądasz wybornie, utyłaś, podobno do dziecka masz guwernantkę francuską.

    173

    — A ty się nie pytasz, skąd mam na to wszystko?

    174

    — Co mnie do tego, moja droga. Znasz mnie i wiesz, że jestem dyskretny!

    175

    Aż huczy od tej dyskrecji i wygodnej polityki naokoło płaczliwego głosu kobiety.

    176

    — Dyskretny!…

    177

    — Spodziewam się. Inny na moim miejscu nie mówiłby z tobą, odwrócił się, a ja zawsze przychodzę, ile razy mnie wezwiesz. Czy masz mi co do zarzucenia? No… powiedz!… no… no…

    178

    Przez zęby zaciśnięte pada:

    179

    — Dyskretny!…

    180

    I zaraz uderzenie pięścią, drobną pięścią w stół i wyplute raczej niż wypowiedziane:

    181

    — Podły!…

    182

    — O! o!… nie wiem, kto z nas dwojga. Czy ty, która w tej chwili ciskasz się jak przekupka, czy ja, który mimo wszystko podaję ci jeszcze rękę i staram się nie zapominać, że jesteś matką naszego dziecka.

    183

    Wypowiedziane to było wszystko równo, bez uniesienia, pomimo owego „zdenerwowania”, o którym była poprzednio mowa.

    184

    Kobieta znów uparcie powtarza:

    185

    — Dyskretny!…

    186

    I wybuchła silnym, zawodzącym płaczem.


    187

    W Tuśce budzi się przeogromna solidarność kobieca.

    188

    W jednej chwili i ściśle kobiecą intuicją odgaduje całość i linię tej „historii”, ogromnie zwyczajnej i ogromnie przez to smutnej.

    189

    Pomimo mieszczańskiej moralności, jaką jest opancerzona, czuje, że tamta, przez drzwi łkająca kobieta, jest w prawie roztaczać taką głośną rozpacz i manifestować wielkość swego bólu. Nie ma bowiem w tym jęku nic bezwstydnego ani narzucającego się, jest tylko łkanie człowieka, przed którym bezlitośnie objawiło się jego przeznaczenie, idące naprzeciw niego z narzędziami męki w wyciągniętych dłoniach.

    190

    Lecz Tuśka nie odczuwa jeszcze, iż tak być musiało i że ta kobieta łka teraz i tarza w bolu swą głowę o twarde poduszki hotelowego łóżka, a duszę w całym polu cieni okwitłych krwią jej złudzeń, dlatego że jeden łańcuch faktów wziął zaczątek przed wiekami w tym kierunku i zajął ją w swe ogniwa, ją i jej łzy.

    191

    Tuśka do tego punktu patrzenia na objawy życia przez zaczątki nie doszła, bierze sam objaw i w niego się wnurza gwałtownym impetem swej wiecznie trzymanej na uwięzi natury.

    192

    — Dlaczego ona tylko płacze? — myśli wzburzona. — Dlaczego ona nie powie mu więcej, więcej nad to „podły”, bo przecież to „więcej” aż się samo na usta prosi?

    193

    A może wyszedł, może uciekł, tak jak to bywa „najwygodniej”.

    194

    Nie, jest. Chodzi teraz po pokoju, chodzi pewnym, równym krokiem. Nie mówi jednak nic. Zapewne ma minę zrezygnowaną i znosi ten płacz z cierpliwością i wspaniałością dyskretną.

    195

    Tuśka nigdy nie stanęła tak bezwzględnie z objawami zwyczajnego życia.

    196

    Prosto z domu rodziców weszła pod dach męża. Czytała wiele. Ale w książce to pewna ilość czarnych literek mówi „kobieta płakała” i to wszystko.

    197

    W życiu taka gama szlochania to sam przez się cały poemat bolu, cała synteza odczucia, poszarpania życia i stoczenia się na dno przepastnej czerni, na którym już się nie klnie swej doli, nie gryzie rąk załamanych, nie targa się tak zwanego sumienia, aby z niego na pociechę wytrząsnąć choćby kilka kropli krwawej własnej winy…

    198

    Teraz niemniej Tuśka wiedziała, że są takie bole. Nie czuła ich, nie rozumiała ich ogromu, ale o istnieniu ich miała zupełną świadomość. Nagle to widowisko przeczuwane znalazło się w pobliżu niej z całą potęgą i siłą. Nie wiedziała, jak je przyjąć i ile włożyć z siebie w to, co się dokoła niej rozsnuwać zaczęło.

    199

    Rzuciła się cała nerwami i duszą w tę głąb, tracąc miarę i bezstronność widza.

    200

    — Dlaczego mu nie powie, że go nienawidzi, że nim gardzi za tę dyskrecję, którą on się tak pyszni. Wszakże to jasne, że ktoś inny wychowuje i łoży na jego dziecko. I on to przyjmuje… bo choć nie bezpośrednio, ale zawsze przecież, skoro to jego dziecko…


    201

    Nagle przystanął i dał się słyszeć jego głos:

    202

    — A masz papierosy?…

    203

    Tuśka wstrzymała oddech.

    204

    — Co ona mu odpowie? Porwie się jak lwica, może mu do gardła skoczy, że on nie potrafi nawet uszanować tej jej bolesnej chwili, w której duch w łkaniach się rozłamuje i siatką nad ciałem się rozpina.

    205

    Lecz cisza zupełna.

    206

    Tylko po chwili — woń papierosa dobywa się przez szczeliny.

    207

    Musiała mu gestem wskazać, gdzie były papierosy. Zapalił, a teraz chodzi znów lekko, skrzypiąc nowymi prawdopodobnie butami.

    208

    Łkania kobiety przycichają z wolna.

    209

    Tuśka siada, przytulona do rogu kanapy, i słucha.

    210

    Równocześnie wyobraża sobie i ją, i jego, tak dawniej sobie bliskich, tak bardzo bliskich.

    211

    A i to trzecie pomiędzy nimi, ta mała dziewczynka, pielęgnowana przez francuską guwernantkę i żywiona kosztem kogoś nieznanego…

    212

    To dziwne być musi uczucie, straszne i pełne grozy, kazać żywić dziecko cudze…

    213

    To musi być pełne grozy i wielkiego wstrętu do samej siebie w czasie takich bezsennych, długich nocy.

    214

    Taki płacz wtedy musi chwytać za gardło, jak ten, który dogorywa tam, za drzwiami w sąsiednim numerze.

    215

    Lecz jeśli się ma przed sobą tego, który jest sprawcą tej pełnej grozy sytuacji, gdy mu można wypluć w oczy całą prawdę i spalić serce łzami…

    216

    Wtedy się to wszystko mówi, wtedy się to wszystko rzuca prosto w twarz tak szczelnie oblepioną maską obojętności i „niebrania nic na serio…”

    217

    Tuśka czeka, co będzie dalej. Zdaje się, że czyta jakąś powieść, że za chwilę odwróci kartę i rozpocznie się rozdział, pełen siły i namiętnej nienawiści, że ta kobieta będzie tą zbiorową kobietą, powstając z całym majestatem przeciw majestatowi siły obojętności mężczyzny. Dyszy tam od tej końcowej walki dwóch płci, tej jedności rozerwanej i żądnej połączenia.

    218

    Od Pomyłek aż drży i jęczy w przestworzu. Błądzą i mylą się ciągle w poszukiwaniu jedności. W spotkaniach i próbach powstają nowe życia, lecz najczęściej to nieharmonijne właśnie zlanie się dwóch istot w trzecią jedną, to ten dysonans, ta walka, to rwanie się i ujadanie, rozpaczliwie uwięzione w nowej, nieszczęsnej istocie…

    219

    Tam daleko, w Łodzi, mała dziewczynka, zgrabniuchna figurka o zdziwionych i trochę mętnych źrenicach i o silnie rozwiniętej inteligencji nie oczekiwanych na klombie ustaw społecznych kwiatów…

    220

    Tak, tak, taka mała dziewczynka.

    221

    Pani Tuśka cała aż zastygła w oczekiwaniu katastrofy. Życzy sobie, by tamta kobieta miała siłę wielką, miała i swoją siłę, i jej, Tuśki, siłę odwetu choćby słownego. Zdaje się jej, że to właśnie jest doskonały moment, jedyna chwila, w której może być mowa o całej, pełnej nienawiści, nieprawości podobnego postąpienia.

    222

    Tuśka ma w sobie w tej chwili chęć i siłę świeżą, bo nigdy nie potrzebowała zużywać jej w tym kierunku. Jej zatargi ciche z mężem były zupełnie innej natury. Nie było w nich nic ogólnoludzkiego ani tego tajemniczego i groźnego, jakie drży tam, przez ścianę.

    223

    Więc…


    224

    Łkanie prawie zupełnie cichnie.

    225

    Słychać tylko jęk słaby — ot, jakby postrzelone zwierzę skarżyło się gdzieś w głębi lasu.

    226

    — Czemu ona płacze? czemu nie mówi?

    227

    Lecz teraz słychać kroki mężczyzny ciche i układne.

    228

    — Kiciątko!… — mówi mężczyzna — niech kiciątko nie płacze.


    229

    Przez Tuśkę przebiega mróz od tych kilku słów.

    230

    Taki słodki, miły głos. Takie proste słowa i to „kiciątko” nigdy nie słyszane. Zupełnie jakby ktoś aksamitną łapką gładził, pieścił, tulił.

    *

    231

    — Kiciątko!…

    232

    — Och, ty!… ty!…

    233

    I potem prawie szeptem jeszcze wśród łkania:

    234

    — Mój! mój!…


    235

    — Jak? co?

    236

    Więc nic. Żadnych wyrzutów? Żadnej siły? Żadnego majestatu? Żadnych wrogów naprzeciw siebie, ziejących wieczystą nienawiścią i męką?

    237

    Takie marne słowo wzniecające dreszcze, jedno „kiciątko” i zaraz zarzucanie na szyję rąk, przemoczonych łzami, przytulenie twarzy, jeszcze gorącej i nabrzmiałej od tarzania się po rozrzuconych dokoła włosach.

    238

    I to wszystko dla jednego słowa.

    239

    — Tak — ale jakie to! jakie!

    240

    Wszystko jedno! ona nie powinna była, nie powinna.

    241

    Tak myśli Tuśka, tak chce myśleć Tuśka, bo w gruncie rzeczy druga jej warstwa myśli coś zupełnie innego, myśli owym dreszczem, a raczej odczuciem owego dreszczu, jaki przejął ją, gdy słyszała to proste, a tak aksamitne słowo: „kiciątko”.

    242

    Tymczasem tam, przeze drzwi, aż się rozszemrało od pocałunków i dobrych słów.

    243

    — Więc — mój! dlaczegoś o mnie zapomniał? — pocałuj!… jak dawniej… pamiętasz? — zwłaszcza to „pamiętasz”.

    244

    To ona!

    245

    A on?

    246

    Niewiele słów, lecz ręce zarzucił na jej szyję, włosy gładzi i mówi:

    247

    — Kiciątko… a złe, a ładne zawsze…

    248

    W Tuśce coś się aż kłębi, aż unosi od sprzecznych uczuć. Za gardło ją chwyta niby rozrzewnienie nieokreślone, którego zanalizować nie umie, jakiś żal, złość, pogarda dla siebie, dla tamtej przebaczającej, dla kobiet w ogóle. Przebacza, słania się w ramiona. Och! głupia! nędzna!

    249

    Takiego pozoru chwyta się Tuśka, ażeby pokryć nim wzruszenie, dreszcz, żal i to coś, jakby zazdrość czegoś nieznanego, a przecież pełnego okrytej dla niej brylantową zasłoną strony życiowej.

    250

    Więc porywa się i przez chwilę traci prawie przytomność z podniecającego ją uczucia gniewu.

    251

    — Nędzna, przebaczyła!…

    252

    Do dzwonka się rzuca i przyciska guzik.

    253

    Tak, tak, to bezwstyd takie przebaczenie, ta kobieta ma, na co zasłużyła. Dobrze zrobił, że ją opuścił.

    254

    Wchodzi pokojowa, ta sama, która straciła szacunek dla Tuśki, za to, że Tuśka przynosi w papierze szynkę do hotelu.

    255

    Tuśka pragnie zrehabilitować się w oczach tej dziewczyny.

    256

    — Proszę iść do tamtego numeru i powiedzieć tym państwu, żeby się inaczej zachowywali. Nie jestem przyzwyczajona znosić coś podobnego!

    257

    Dziewczyna patrzy szeroko rozwartymi oczami na wzburzoną twarz Tuśki.

    258

    — Proszę pani…

    259

    — Proszę iść…

    260

    — Dobrze, proszę jaśnie pani!

    261

    Rozkazujący gest, wspaniała mina naprawiły to, co zepsuło pół funta szynki. Dziewczyna wysunęła się cicho i za chwilę słychać było, jak szeptem coś przekładała w sąsiednim pokoju, tłumaczyła „tym państwu”…

    262

    Rozległ się szczery, serdeczny wybuch śmiechu i równocześnie pokorne prawie tłumaczenie się kobiety:

    263

    — Ale cóż znowu? Ta pani zwariowała?… My przecież nie robimy nic złego!…

    264

    Tuśka drżała teraz jak w febrze i chodziła gorączkowo po pokoju, potrącając meble.

    265

    Nienawidziła i siebie, i ich, tych dwoje, którym czuła, że wyrządza krzywdę, obelgę, że policzkuje tamtą kobietę niesłusznie, bo przecież była w prawie przebaczyć, gdy chciała.

    266

    Mężczyzna zadecydował nagle.

    267

    — Chodźmy stąd. I tak chciałem coś zjeść. Przejdziemy się.

    268

    — Dobrze, chodźmy. To jakaś zła kobieta ta pani!

    269

    Wychodzą.


    270

    Zła kobieta.

    271

    Teraz kolej na Tuśkę znieść tę obelgę, ten policzek, zadany słowem kobiety jej duchowej istocie.

    272

    Gdzieś niegdyś czytała, że najpierwszym obowiązkiem kobiety jest… być dobrą.

    273

    A ona była złą.

    274

    Na próżno pragnie utwierdzić się w przekonaniu, że postąpiła słusznie, moralnie, etycznie. Nie chciała słuchać szmeru pieszczot i pocałunków — ona, kobieta moralna i nieposzlakowana. Przy tym te pieszczoty były z jednej strony wyłudzone podstępem i obłudą, z drugiej strony dozwolone głupią słabością i brakiem godności własnej. Były więc zupełnie karygodne i zasługiwały na wypędzenie z ciepłego kręgu, w którym przebywają ludzie uczciwi.

    275

    Obowiązkiem kobiety być dobrą.

    276

    Powoli zapadała dokoła Tuśki cisza. Tramwaje przestały rozdzierać powietrze gwizdem. Martwe miasto układało się coraz senniej, coraz wygodniej w swojej martwocie.

    277

    I dusza jego kamieniała, zda się, dźwigając teraz coraz wyżej, i rozpościerała przeogromne skrzydła, ciężkie, nabite królewskimi klejnoty i żałobą pajęczyn, rozsnutych wśród milczących sarkofagów.

    278

    Tuśka przestała chodzić i przytuliła się do ściany, szarzejąc w swej podróżnej sukni na tle żółtego obicia.

    279

    Świeca dogasała w lichtarzu, rzucając poszarpane błyski.

    280

    Przez twarz Tuśki, jak przez chmurę, przewijały się rozjaśnienia dziwne, nieuchwytne, to znów zapadała na nią jakby maska popiołu, starzejąca ją nagle w jednej chwili.

    281

    Coś w niej migało, walczyło, było niepewne, nie wiedziało, jak sobie poradzić z tymi nowymi przejawami życiowych starć i łapek, dobrowolnych układów, które bodaj czy nie są treścią owych nie dopowiedzianych, a podstawowych potęg, stanowiących istotę ludzkiego istnienia.

    282

    Tylko na to trzeba sił ogromnych i cofnięcia się wstecz, poza to wszystko, co takim wałem nieprzebytym wzniosło się dokoła nas wszystkich!


    283

    Złą była kobietą przed chwilą. Czuła to i rozumiała dobrze. Nie miała w sobie białej i jasnej wyrozumiałości dobrej wróżki, snującej dobroczynne promienie rąk nad chwilami, które osuszają łzy i w ciemnie smutku świetlane promienie wprowadzają. Kazała zejść tej kobiecie w pogardzie spojrzeń służby hotelowej, a uczyniła to prawie bezprzytomnie, pod wpływem ni to szaleństwa wzgardy, ni to gniewu, ni to zawiści. Dlaczego to uczyniła — nie wie sama.

    284

    Co oni jej szkodzili, ci dwoje za ścianą, osuszający łzy pocałunkami, a zwłaszcza ta nędzna kobieta, rozszlochana i taka podatna do przyjęcia jałmużny pieszczoty i dobrego słowa.

    285

    Była to chwilowa ułuda szczęścia cichego, wtulenie się w zamknięte ściany, granice świata w zaciśniętych na szyi ramionach…

    286

    Ona to wszystko zniszczyła, rozegnała jedną myślą pyszną i nieukróconą. To nawet, co mogło być piękne, to wielkie przebaczenie bezgranicznej kobiecej dobroci zbezcześciła brzydką, podejrzliwą myślą banalnej hotelowej awantury.

    287

    Uczuła to w głębi duszy jak cierń, jak kolce.

    288

    Wstyd ją ogarnął kobiecy.

    289

    Może podsunęła im myśl, której nawet nie mieli.

    290

    Doznała ulgi na myśl, że na dole, na tablicy, nie kazała pisać swego nazwiska. Miała bowiem w Krakowie daleką rodzinę męża, rodzinę ubogą, taką, do której w ogóle się nie przyznaje, bo odzież wytarta i maniery fatalne, więc wyraźnie zapowiedziała, ażeby nie umieszczono jej nazwiska w spisie gości.

    291

    — Nie dowiedzą się, jak się nazywam! — pomyślała prawie z radością.

    292

    Lecz zaraz chciała sobie przyznać rację, bo uparta była i pyszna nawet wobec siebie samej.

    293

    — Musiałam to zrobić — musiałam, choćby przez wzgląd na Pitę…

    294

    Uszczęśliwiona, że znalazła pretekst, spojrzała na łóżko, na którym leżała mała.

    295

    Dziecko miało oczy szeroko otwarte, lecz leżało nieruchome jak woskowa laleczka.

    296

    — Dawno się obudziłaś? — zapytała Tuśka.

    297

    — Niedawno, mamusiu!

    298

    Tuśka chciała zapytać córkę, czy słyszała cokolwiek z tego, co zaszło, lecz wiedziała, że dziecko wyśliznie się jej grzecznie i nie powie prawdy.

    299

    — Śpij, proszę cię. Już późno.

    300

    — Dobrze, mamusiu!

    301

    Pita natychmiast zamknęła oczy i długie, jasne rzęsy zapadły na śliczne szafirowe oczy.

    302

    Lecz wyraz twarzy dziecka, zwłaszcza kąciki jej bladych ustek kryły w sobie jakiś zagadkowy, tajemniczy wyraz, który zniknąć nie chciał.

    303

    I Tuśka przed tym sfinksowym uśmieszkiem córki czuła się bezsilną, zmrożoną, bo tam był jakiś sąd, coś instynktem kierowanego, coś kiełkującego, z czego ani to anielskie dziecko, ani ona sama zdać sobie sprawy nie były w stanie.

    III

    304

    Dziesięć dni są tak same naprzeciw siebie w tej zakopiańskiej chałupie, pełnej nieokreślonej woni rannych smreków i wilgotnego gruzu.

    305

    Matka i córka błądzą wśród czterech ścian po japońsku złożonego pudełka, zastawionego sprzętami pościąganymi z żydowskiej tandety.

    306

    Na głównej ścianie rozległ się ciemnoceglastym cielskiem szezlong, „kanapa”, według słów wzdychającej gaździny, i ten szezlong jest już całym poematem nędzy miejskiej, zakurzonej i brudnej.

    307

    Dokoła niego tulą się zydle i stół przystrojony nacięciami, mającymi przedstawiać „zdobnictwo ludowe”.

    308

    Łóżka żelazne, materace za krótkie lub za szerokie, na nich kołdry miejskie Tuśki i Pity, ich poduszki haftowane, obsypane z lekka złotem perskiego proszku[3].

    309

    W oknach pokrochmalone firanki rozwłóczą dzień dziwny, specjalny, mokry dzień górski, który się rozłazi jak wilgotny krab, wyciągający daleko swe macki, z których cieknie szara, ciągnąca się ciecz deszczowa.

    310

    W piecu zielonym o kaflach lśniących, piecu dostatnim, brzuchatym, stanowiącym dumę słuszną i przedmiot wyzysku ze strony wynajmujących gazdów, tli się kilka mokrych szczapek.

    311

    Syczą, piszczą, plują, gniewają się na te płomyczki nieśmiałe, które do nich doskakują, chwytają, chcą objąć, zniszczyć i nie potrafią.

    312

    Przed piecem, owinięta pledem, siedzi Tuśka. Koło okna, owinięta pledem, siedzi Pita.

    313

    Obie jednako wyciągnęły nogi, obie jednako ukryły podbródki w fałdy pledów.

    314

    Tuśka patrzy z pogardą na ten nędzny ogień, nie mogący zwalczyć paru gałązek sośniny.

    315

    Pita patrzy z podziwem na smugi deszczowe, zwalczające wszystko.

    316

    Zaciekłość, wściekła nienawiść, pęd jakiś dziki, nieukrócony, chęć zagłady, zniszczenia tego mrowiska, tych ciał ludzkich, pozbawionych już sierści i tulących się w sierść innych zwierząt, to pragnienie przemoczenia zgniłego na wskroś istoty ludzi, drzew, ziemi, rzeczy, rozmoczenia duszy zbiorowej tych objawów życia, rozszalało się w tej ulewie, wyjącej chromatyczną gamą w obramowaniu gór przechodzących w stan legendy.

    317

    Gór tych nie ma, znikły jakby okryte rozsnutymi włosami jakichś wampirzyc, które suszą w ten sposób swe włosy, suszą, wyżymają bezlitośnie, chichocąc wichrem, łomocąc piętami po twardych dachach zakopiańskich chałup.

    318

    Tuśka nigdy jeszcze nie była tak długo odosobniona i pozostawiona sobie i własnym resursom[4], jakie każdy ma w duszy.

    319

    Już po raz tysiączny może przetrawiała swe istnienie, układ, jaki zrobiło z nią życie, charakter tych, którzy jej istnienie sprzęgli ze swoim. Siebie tylko samej nie bada, nie wsłuchuje się w nic swego, bo nie wie, jak się do tego zabrać. I tamtych innych nie sądzi głębokością, odpowiednią do ich bólów lub chwil zadumy.

    320

    Przedstawia ich sobie w fazie spokoju i równowagi. Stąd ma wrażenie, że wszystko dokoła niej było w życiu w porządku dla innych i że nic nie wykraczało poza ramy ściśle określonego rozumnego postępowania.

    321

    Ten „rozum”, zdawało się Tuśce, że jest jej zasługą i że to ona swoim taktem daje nutę dominującą całemu otoczeniu.

    322

    Nigdy tak nie odczuwała tego, jak obecnie, gdy oddaliła się od owego „wnętrza” przy ulicy Wareckiej.

    323

    Dawniej zdawało się jej, że ów rozumny ton domu wypływa z układu faktów, które, piętrząc się, utworzyły ich wspólne życie. Obecnie starała się doszukać przyczyny i od razu tę przyczynę ujrzała, i uświęciła siebie, nie badając, czy rzeczywiście miała na to dość siły, a jeśli ją miała, skąd siła ta pochodziła właśnie.

    324

    Spojrzała na córkę i utwierdziła się w tym przekonaniu. To grzeczne dziecko, patrzące tak spokojnie w okno, było bezwarunkowo „rozumne”. Pita siedziała jak dorosła kobieta, prościuchna, milutka, złożywszy nóżki w śliczną linię, tak jak siadają baletniczki w chwilach odpoczynku. Siedziała tak całymi dniami, nie męcząc matki, nie pytając o nic, wpatrzona w rozmokły przed oknami las maluchnych świerków, wystarczająca sobie czy udająca doskonale to wystarczanie.

    325

    W każdym razie rozumna.

    326

    Tuśka powróciła znów wzrokiem do nędznego ognika, który powoli przygasał zupełnie we wnętrzu pieca.

    327

    Jeśli wszystko było „rozumne” w jej życiu, to były przecież te drobiazgi, te kwestie pieniężne, które nie szły tak, jak ona sobie życzyła. Wprawdzie nigdy nie było owych śmiesznych walk, owych „potrzebuję, musisz mi dać więcej”, bo na tym byłaby ucierpiała atmosfera wysokiej uprzejmości, w jakiej się pławiono, ale braki przykre, pokrywane sztucznymi wysiłkami, dławiły nieraz Tuśkę i przeszywały ją na wskroś wielkim uczuciem gniewu.

    328

    — Ożenił się, niech ma na dzieci i na żonę.

    329

    Z tej zasady wychodziła Tuśka i z niej powstawały te ukrywane płomienie gniewne, gdy musiała zgodzić się, że na coś jej nie stać.

    330

    I teraz chwilami doznaje takiej błyskawicy, przejmującej ją po prostu fizycznym bólem. Mąż dał jej mało pieniędzy na owo Zakopane. I dlatego nie mogła zajechać do żadnego z zakładów ani pensjonatów. Tam bawią się w takie dżdżyste dnie. Ona musiała wynająć pokój w małym domku i teraz siedzi odosobniona, odcięta od ludzi, w jednym pokoju z Pitą, jakby uwięziona.

    331

    Lekarz w Warszawie mówił: „Niech się pani rozrywa, niech pani stara się być wesołą, to i apetyt wróci, siły się znajdą…”

    332

    Choćby przez wzgląd na jej zdrowie mógł się ostatecznie postarać o więcej pieniędzy.

    333

    Połowę pieniędzy mieli uskładane, drugą dopożyczył. Skoro już pożyczał, mógł wziąć więcej; byłoby się spłaciło ratami czy jak tam.

    334

    Mówił, że mu ciężko przyszło, ale nie powinien był i tego mówić, bo to było niedelikatnością z jego strony, i ona ukarała go w ten sposób, że spojrzała na niego chłodno i powiedziała:

    335

    — Przepraszam cię… ale muszę zwrócić ci uwagę, iż jesteś niedelikatny…

    336

    Przeprosił ją zaraz, tylko coś, jakby ironia, zaigrało mu naokoło ust.

    337

    Udała jednak, że tego nie widzi, i aby poprzeć swą wyższość, rozkaszlała się dyskretnie i wyszła z pokoju.

    338

    W ten rozumny sposób załatwiała najczęściej kwestie finansowe. Poza tym jednak to powściąganie się, to trzymanie na uwięzi pewnej dozy temperamentu, jaki posiadać musiała, kosztowało ją trochę nerwów i zdrowia. Nagromadzone razem te wysiłki rzeczywiście podkopały trochę jej organizm, wstrząśnięty dwukrotnym płucnym zapaleniem. Mogła śmiało liczyć się do „chorych”, choć wyglądała świeżo i zdrowo. Pielęgnowała jednak dość troskliwie swą cerę i figurkę zgrabnej warszawianki i głównie tej staranności zawdzięczała ten dobry wygląd. Rano była żółta i miała oczy podkrążone, a usta spalone. Sypiała źle, zrywała się i doznawała ciągłego uczucia niepokoju, a ta uprzejma spokojność jej ruchów zaczynała ją kosztować dużo wysiłku.

    339

    Chwilami zdawało się jej, że dusi się, wychodziła na balkon, piła wodę i powracała do normalnego stanu.

    340

    Lecz znów przychodził jakiś okres niepokoju, duszności, zdenerwowania i wtedy musiała przyzywać na pomoc cały „rozsądek”, aby nie wydać się z istotnym stanem swego zdrowia. Bo kładła te wszystkie objawy na karb fizycznego niedomagania. Niczego więcej.

    341

    Zresztą miała już trzydzieści trzy lata i chwilami myślała, że to wszystko są oznaki zbliżającej się starości.

    342

    — Starzeję się… — myślała z dziwną i bolesną goryczą.

    343

    I cóż? To kolej rzeczy nieuniknionych. Tylko trzeba umieć starzeć się z godnością i rozumem.


    344

    Deszcz lał ciągle z jednaką siłą i teraz już potokami spływał po szybach, bo bił ukośnymi strugami i rozpłaszczał się na szkle jakby tłuszczem przepojony. Ani to znać było, iż przyszło południe i nad górami się rozsnuło. Pokorne były i żadne wobec tej nawałnicy, trwającej już dnie całe. Z dachu płynęły strumienie i zdawały się żłobić doły w rozmokłej rudawej ziemi. Jeden taki strumień bił w ułożony z kamieni koło progu stopień i znalazłszy otwór wytryskiwał w górę z zaciekłością rozplutego i rozwścieczonego zwierzęcia. Pod dachem tuliły się wróble ćwierkając cichutko. Jakaś spłoszona kawka darła się przez chwilę i znikła w szarej pluchocie.

    345

    Tuśka powstała od pieca i podeszła do okna. Równocześnie prawie cichutko Pita powstała od okna i jak cień posunęła w stronę pieca. Zamieniły się na krzesła i utkwiły źrenice w inne przedmioty, lecz nie zamieniły z sobą ani jednej myśli.

    346

    Nie czuły potrzeby.

    347

    Tuśka usiadła na krześle, które przed chwilą zajmowała córka, i zupełnie tą samą, co i dziecko, linią wyciągnęła przed siebie nogi, obute w popielate buciki. Zmieniła pozę i miejsce, lecz te same myśli powlokły się za nią.

    348

    Ciągle przeżuwała swe dotychczasowe życie. Ciągle błądziła po mieszkaniu na Wareckiej ulicy. Nie dlatego, żeby tęskniła za pozostawioną tam rodziną, lecz z przyzwyczajenia i nałogu. Ona nigdy nie badała się, czy kocha swe dzieci, a zwłaszcza, jak je kocha. Wiedziała, że to jej obowiązek, a to, co było obowiązkiem, rozum jej każe wypełniać. A więc tak, naturalnie, kochała te grzeczne i miłe istoty, które były ładnie ułożone same przez się, uczyły się dobrze, nie chorowały i nie zabierały dużo miejsca. Wie, że już nie ma ich na Wareckiej, że są na wsi, że im jest dobrze, dlaczego ma się o nie troszczyć?

    349

    Błądzi jednak znów po swoim mieszkaniu. Nudzi ją to i męczy.

    350

    Dudnienie bosych nóg w sieni.

    351

    Sapanie, macanie klamki i wreszcie wpadnięcie zlanej deszczem gaździny z menażkami.

    352

    — Dobre południe!

    353

    Od pieca senny i zdziwiony wzrok Pity pada na tę góralkę z rozchamraną na piersiach koszulą, w serdaku o wywróconym włosie, z chustką żółtą, spraną deszczem na kosmykach włosów czarnych jak hebany.

    354

    A dla kontrastu z tą czernią i gęstwą włosów młodych i zdrowych — twarz dzika, na wpół zwiędła, bez wieku, podobna do zbłoconego jesiennego liścia, wbitego w ziemię bezlitośnie, a potem wichurą wydartego z błota i rzuconego o mroźnym wieczorze w przestrzeń bezdrożną.

    355

    Ta kobieta nie ma oznaczonych lat. Starcze bruzdy twarz ryją, oczy iskrzą się temperamentem młodości.

    356

    Pod serdakiem pierś zwiędła, a nogi jak młodej kozicy, co po reglach skacze.

    357

    Przypadła do stołu, uderzyła w niego menażkami, rzuciła talerze, widelce, łyżki, noże… Pokazała rząd białych, czystych zębów.

    358

    — Psota? — ha?… — wyrzekła, ocierając szerokie ręce o fartuch.

    359

    Pita patrzała ciągle na gaździnę jak na ciekawy okaz lub ilustrację w jakimś dzienniku.

    360

    Góralka wzrok dziewczyny podchwyciła.

    361

    — Cni się wam?

    362

    Pita z przyzwyczajenia uśmiechnęła się, choć nic nie rozumiała.

    363

    — Nie banujcie, bo się osbiere. Pan Jezus da, że się osbiere!

    364

    Uśmieszek uprzejmy Pity przechodzi w ironię.

    365

    — Pojedźcie se, to się wam tak cnić nie będzie. Chmury uciekną żyćkie i będziecie wartko latali po ulicy, kielko sami zekcecie!…

    366

    Tuśka podeszła do stołu i porządkowała nakrycie.

    367

    — Moja gaździno, a to wasz dom będzie tak cały stał pustką? — spytała.

    368

    — Nie… — odparła góralka — do tej izby naprzeciw przyjedzie jeden pan niepłony. On już trzeci rok do nas przyjeżdża. Miał już być, ale cosi kansi się stało i ni ma go do dzisiok. Ale przyjedzie.

    369

    Pita i Tuśka siedziały już za stołem i matka dostrzegła, że dziecko, zamiast jeść, pilnie obserwuje góralkę, uśmiechając się ironicznie.

    370

    — Pito, proszę cię, jedz zupę! — wyrzekła, o ile możności najrozumniejszym tonem.

    371

    — Panienka nie rozdęta, to się i bele cem naźre… — tłumaczy gaździna.

    372

    Podchodzi do pieca, obciera z lubością kafle mokrym fartuchem, a potem patrzy z dumą na „kanapę”, którą nabyła umyślnie, aby móc podwyższyć czynsz od „sezonu”.

    373

    — Pikna kanapka? co?… — pyta żądając przyświadczenia.

    374

    — Chciałam was prosić, żebyście ją wynieśli — odpowiada Tuśka.

    375

    Oczy gaździny mało nie wyskoczą z orbitów.

    376

    — Locego?

    377

    — Bo ją czuć sianem.

    378

    Gaździna widocznie uczuła się dotknięta.

    379

    — Pikna kanapka — powtórzyła — ale jak jej nie chcom, to jom damy panu, co przyjedzie wnetki.

    380

    Po chwili znów z lubością zaczęła piec ścierać fartuchem.

    381

    — Pikny piec… — zamamrotała.

    382

    — Cóż, kiedy się w nim nie chce palić — odrzuciła Tuśka.

    383

    — O!… co też ta gadajom… takie tafle śklące, to je pikny piec. Dałak za niego dużo pieniędzy.

    384

    — Może… ale patrzcie, co tu dymu…

    385

    — E!… bo co wam powiem… to bez te kawcyska.

    386

    — Jak to?

    387

    — Ano… nie słysom, jak się to dreją?

    388

    — Ach!… to kawki.

    389

    — No, ale kawcyska. Do komina się napcha i tam się tak wędzi…

    390

    Tuśka wsłuchiwała się w ten ochrypły głos z jakąś nieokreśloną przyjemnością. Skrzypiało to, świszczało, czasem jęknęło. Wolała słuchać niż patrzeć na tę gaździnę, bo twarz płaska i jakby rozgnieciona zdawała się nie mieć w sobie ani jednej iskierki łagodności. Nic kobiecego. Coś surowego, kanciastego jak cały styl chaty, jak te belki, obciosane silnymi uderzeniami siekiery.

    391

    Natomiast w głosie coś się łamało, coś tam drgało miękko, zwłaszcza gdy z lubością ta kobieta zwracała się ku swej własności, ku temu, co posiadła już siłą wielkiej woli i starań całej przeoranej młodości.


    392

    Tuśka i Pita jadły zimne i niesmaczne potrawy, rozmazane na dnie menażek.

    393

    Ustępowały sobie wzajemnie lepsze kawałki; ceremoniując się coraz wykwintniej.

    394

    — Proszę cię… proszę, moja droga… zrób mi tę przyjemność, dziękuję mamuńci…

    395

    Zwyczajem przyjętym, Tuśce zdawało się, iż wypełnia obowiązki dobrej matki, zmuszając dziecko do wlewania w siebie dużej ilości letniej, tłustej wody, nazwanej rosołem, i do usilnego darcia zębami łyka krowiego mięsa, ochrzczonego polędwicą.

    396

    — Jedz… proszę cię…

    397

    Dziewczyna żuje z widocznym, choć pokrywanym wstrętem szablonową strawę, która ma ją „odżywiać”.

    398

    Deszcze leje na dworze z coraz większą zaciekłością.

    399

    — Siąpi! — wyrokuje gaździna, która teraz wpadła w ekstazę przed wykrochmalonymi firankami, podpiętymi kawałkami niebieskiego papieru.

    400

    — Pikne firanki… — zaczyna.

    401

    Lecz Tuśka, która w tej chwili czuje całe mizeractwo otoczenia i owej upragnionej „wiledżiatury” — postanawia czymś ubarwić sobie i dziecku to życie.

    402

    — Chcesz ciastko z kremem? — zapytuje Pity, odsuwając z niezadowoleniem talerze.

    403

    — Dziękuję mamusi!

    404

    — Czy tu jest cukiernia?

    405

    — Hej, cegok by nie było.

    406

    — Może wasz syn by poszedł po ciastka? Dostanie za drogę.

    407

    Gaździna parsknęła śmiechem.

    408

    — Mój syn? — Adyk on w Hameryce!

    409

    — No, a ten młody góral, co nam tu wczoraj pomagał rzeczy rozpakować?

    410

    — Jakowy?

    411

    — O, mamuńciu — zawołała Pita — ot, on idzie do szopy…

    412

    Gaździna wyjrzała przez okno, unosząc delikatnie firankę.

    413

    — Ten?… dy to… mój…

    414

    — No, więc…

    415

    — Mój mąż, a nie syn.

    416

    Zapanowało chwilowe milczenie.

    *

    417

    Do szopy poszedł i strząsnąwszy z deszczu kapelusz Józek Obidowski, Chrobakiem nazwany, mąż ślubny Wikty Obidowskiej, wszedł pod wystający daszek na trochę suche miejsce i cały na tle złotych belek zarysował się jak figurka kunsztownie odrobiona.

    418

    Proste to było, smukłe, śmigłe, odziane dostatnio, całe białe i młodzieńcze.

    419

    Para oczu jak latarnie, włosy ciemne, gęste, rysy dziwnie prostolinijne, usta trochę ironicznie uśmiechnięte.

    420

    Zuchwałość dziwna w pozie, w nabieraniu oddechu, w błyskaniu oczyma, świeżość lic kalinna i pieściwa, ręce od bezrobocia dobrowolnego delikatne.

    421

    A z tej całości beztroska niemal dziecinna, ta ufność, iż z tej piękności i smukłego ciała zawsze wyłoni się jakiś punkt wyjścia w oparciu życiowym, to płynięcie szczęśliwe bez potrąceń o skały, słowem, młodość bujna, rozwichrzona, wykołysana wiatrami halnymi i bielą kwiatów śniegowych.

    422

    Józef Chrobak stoi tak oparty o złociste belki, on — mąż dwudziestoletni przeszło pięćdziesięcioletniej Wikty, i rad jest, że się sprzedał dobrze w małżeństwo, że go „baba głupia” kupiła na męża — jego, który prócz „guńki, portecek, pasieka i fajcyska” nie miał nic, nic.

    423

    Jeno te ślepia jak latarnie albo gwiazdy w nocy świecące, a jako gencjany niebieściutkie, jeno te usta gorące zawsze, jakoby słońce nad turniami, i ta gębusia gładziuśka, i ta siła, co to go nosi — hań, hań!… po skałach, po piargu, po żlebach, dźwigając panom z miasta ich serdaki, koniaki, kociełki, ich strachy i zawroty głowy.

    *

    424

    — Pikny mój mąż? ha? — pyta gaździna niemal tym samym tonem, jakim pytała o piec, o kanapkę, o firanki.

    425

    Lecz coś innego jest na dnie tego głosu, coś jakby macierzyńskiego, jakby namiętnego. Lecz to takie drobne, takie nikłe, że ledwo, ledwo wyczuwalne. I to trzeba być inaczej do tego usposobionym i przejść całe wychowanie uczuciowe, inne niż Tuśka, która w tej chwili nie widzi znów nic więcej w Wikcie jak tylko posiadaczkę, chwalącą się zdobytą własnością.

    426

    — To wasz mąż? — pyta z pewną niewiarą w głosie.

    427

    — A haj… Dwa roki, jakeśmy się pobrali… Bezera jest leń, ale pikny.

    428

    I po chwili dodaje:

    429

    — To je trzeci.

    430

    Jest jakiś tryumf w tym obwieszczeniu, coś, co jest prawie okrucieństwem istoty żywej, stającej silną jeszcze stopą na powierzchni ziemi, kryjącej tych, którzy tej stopy tryumfującej zrzucić już z siebie nie mogą.

    431

    Tuśka podeszła także do okna i tak razem z Pitą patrzą na owego „piknego męża”, który już nie napycha fajki „habryką”, ale zza pazuchy wyjął złamanego papierosa, prostuje go i zapala.

    432

    Wicher gasi mu zapałki jedną po drugiej, ale on uparcie stara się na tym wietrze zapalić papierosa.

    433

    — O!… jak to ćmi papierosa — mówi Wikta — tak się od panów nauczył, jak z nimi po górach lata… Ale się to przewodnictwo skończy. Będzie tyloś ich widział!

    434

    Coś się zagotowało w głębi duszy góralki, bo i pięść wyciągnęła w stronę „piknego męża”.

    435

    — Kapelus, cuchę, portki — syćko zamknę, a nie puscę! — wyrzekła twardo.

    436

    — Ależ dlaczego?

    437

    Lecz nie było odpowiedzi.

    438

    Wikta brwi marszczyła i usta zacinała gniewnie.

    439

    — Czemu nie chcecie puszczać męża w góry? — ponowiła pytanie Tuśka, zwracając się prawie natarczywie ku gaździnie.

    440

    — Jus ja wim, cemu!… — odparła wreszcie góralka i stąpając ciężko, jakby chciała stopami ze złości przebić deski podłogi, wyszła, unosząc z sobą menażki i talerze, z których dwa zdołała stłuc zaraz za progiem.

    IV

    441

    — Mamuńciu… czy to to góry?

    442

    — Tak!

    443

    Po raz pierwszy od chwili przyjazdu Pita zapytała się o coś matki.

    444

    Spoza mgieł i pasem deszczowych zarysowały się wreszcie te Giewonty, Hawranie, Gubałówki wraz ze swymi widmami o skamieniałych, a tak rozwiewnych konturach.

    445

    Źle widać te dźwigające się masy, ale duchy ich rozsnuwają dżdżyste opary i przebijają się czernią kosodrzewiny, srebrem jakby zastygłych potoków.

    446

    Pita zatrzymuje się na środku Nowotarskiej ulicy i patrzy.

    447

    Drobna jej dusza, dusza anemicznego, miejskiego dziecka, jakby trwoży się i lęka tego ogromu nieruchomego, tak bliskiego, a przecież niedościgłego.

    448

    Stoi tak śliczna, kształtna, w narzuconym na ramionka żakieciku granatowym; na ustach jej przewija się ciągle ten zagadkowy, ironiczny półuśmieszek małego, a tym więcej tajemniczego sfinksa, i teraz nie pyta już o nic, ani o nazwy tych gór, ani o ich formacje, ani o to, co tak lśni na żlebach, czy to śnieg, czy to srebro, lecz stoi i patrzy.

    449

    Tuśka także patrzy, lecz w zupełnie odmienny sposób.

    450

    Ogarnia wzrokiem całość i pewne zaciekawienie mieszczki dominuje nad tym wrażeniem barw lub kształtów.

    451

    — Ogromne — myśli — ale po co właściwie ludzie się na to drapią?

    452

    Czuje jednak, iż gdyby miała towarzystwo i kostium, może zaryzykowałaby się na taką wyprawę.

    453

    — Tylko… cóż… przecież sama z Pitą nie pójdę!

    454

    I znowu ogarnia ją wielkie znudzenie i uczucie nie tęsknoty, ale jakiegoś wysadzenia z siodła.

    455

    Była już u lekarza. Opukana, osłuchana, idzie nadziana receptami i przepisami.

    456

    Wstąpiła z Pitą do cukierni. Na werandzie, przesiąkłej od deszczu wilgocią, wysiedziały się, zjadłszy dużo ciastek i opiwszy się czekoladą.

    457

    Trochę gości kręciło się po cukierni, ale żadnego ożywienia nie było.

    458

    Armia kelnerów melancholijnie podpierała ściany.

    459

    Ze sklepów wyzierały blade i senne twarze „panów kupców”.

    460

    — Czy tu tak zawsze? — myślała Tuśka, jedząc trzeci marcepanowy kartofelek, nadziewany powidłami.

    461

    — Czy tu tak zawsze? — myślała Pita, jedząc czwarte ciastko tortowe, posmarowane powidłami.

    462

    Furki dudniły i trzęsły niemiłosiernie przerażonych tą niespodzianą torturą gości. Widać było ręce kobiet, uczepione konwulsyjnie drągów, które podskakiwały szarpane jakąś wściekłą mocą.

    463

    Na ścianie cukierni powiała czerwona płachta.

    464

    — Co to takiego? — spytała Tuśka przechodzącego kelnera.

    465

    — To teatr. Jutro grają.

    466

    — A!…

    467

    Jakaś nadzieja wstąpiła w serce Tuśki. Całe mieszczuchostwo przyniosła ze sobą ta czerwona płachta papieru. Teatr — więc wieczór spędzony w atmosferze kinkietów, muzyki, świeżej farby afisza, perfum, woni więdnącego w ręku kwiatu lub rozgrzanych rękawiczek, a potem łatwe zajęcie myśli — myślą innych.

    468

    Pita, zapalona zwolenniczka teatru, nie mówi nic, lecz błękitne jej oczy nie opuszczają ani na chwilę jaskrawego afisza.

    469

    Z daleka czyta tytuł sztuki i cała dyszy chęcią zobaczenia teatru w Zakopanem. Twarzyczka jej nie zmienia jednak wyrazu, gdy słyszy pytanie matki:

    470

    — A gdzież można dostać bilety?

    471

    W duszach tych dwóch kobiet, dorosłej i podrastającej, zachichotał wampir miejski, gnieżdżący się wśród murów i zaułków ulic.

    472

    Rozjęczał się, rozegrał, rozturkotał, zionął ciasnotą, zdenerwowaniem i wieczystym napięciem wyobraźni naokół, a weranda cukierni, stłoczone kamienice, zasłaniające przestwór i sylwetki gór, dopomagały mu z całą mocą.

    473

    I gdy później obie kobiety wracały powoli do domu przesiąkłą deszczem ulicą, gdy przed ich oczami wyłaniać się zaczęły widma gór, a powiało od nich milczącym majestatem ogromu i świeżości, żadnej z nich w oczach nie zamigotało to „coś”, co świetlanym ognikiem pobiegło ku czerwonej płachcie teatralnego afisza.

    474

    Nie było kontaktu tych dwóch dusz z duszą przyrody, stały one prawie martwe i tylko zdziwione, bez ściśnienia serca i potrzeby złowienia szerszego oddechu.

    475

    Nic w nich nie zatrzepotało spętanego i tak kornie zgnębionego w cuchnącej woni miast.

    476

    Dziecko milczało, zdjęte podziwem i nie śmiejące sformułować całości wrażenia, jakie odniosło.

    477

    Kobieta myślała:

    478

    — Gdybym miała towarzystwo, dla tego towarzystwa poszłabym może na wirchy.

    479

    W gruncie rzeczy jednak krew w nich krążyła leniwo, a te drugie istoty, te „one” rzeczywiste i prawdziwe, wracały umysłem do powiewającej na werandzie rozmokłej płachty teatralnej, która miała je zaprowadzić w krainę płóciennych, cuchnących smreków i strumieni, białą farbą namazanych.

    480

    Odczuwały, rozumiały tak naturę. Z nią, z tą papierową i cuchnącą, wchodziły szybko w kontakt i bez natężania pływały po powierzchni sztucznego stawku, napełnionego letnią wodą. Nie potrzebowały zdobywać się na wysiłek, jeden — jedyny, który byłby wprowadził je w głębie oceanu Piękna istotnego i dał im możność zlania ich dusz z duszą przyrody.

    481

    Zmartwiały wśród pyłów i kamieni miast, martwo czuły i martwe były ich upodobania…


    482

    Przed nimi powoli wyłonił się cały łańcuch gór, ułożonych w trzy ostro odcinające się warstwy.

    483

    I każda z nich miała inny ton, jak trzy warstwy szmaragdu, szafiru i opalu.

    484

    Najbliższa — ta, która łączyła się ze szczytami smreków, a miejscami spływała jasnozieloną strugą łąki, niknącej wśród will i domów, zielona była, aksamitna, wyraźna i przeciemna.

    485

    Nad nią wznosił się drugi taras z szafiru, przetykanego srebrem śniegu, i smuga ta miała w sobie tajemniczość znikającego w szmaragdowej toni, szeroko rozwartego, archanielskiego skrzydła.

    486

    Rozmodlone, rozwarte ku górze jak hymn, jak strażnica pięło się to skrzydło niewidzialnego ducha ku opalowej warstwie widmowej, wyniosłej, dalekiej, rozpływającej się w błękicie bladym niebios, na które biały księżyc wypłynął, ni to obłok, ni to nagłe rozwarcie się tego błękitu w srebrny, lekki puch.

    487

    Od Tatr, od hal, od wianków kosodrzewiny, na które spływał welon śniegów, niosło przedziwną wonią świeżej żywicy i czystego Ducha.

    488

    Dobro tam panowało. Dobro ciche i ukojenie bez granic. Dobro to płynęło całym potokiem ku ludzkim piersiom, ku ludzkim duszom. Chciało w nie wniknąć, rozmarzyć, ukoić, nauczyć kochać, przebaczyć, zapomnieć i stanąć wobec wielkiej Zagadki bez trwogi, z przygotowaniem zupełnym.

    489

    Lecz o warstwę nędzy, niby zdobytej doskonałością życiowych, ludzkich, mrówczych zabiegów w celu ulepszenia bytu i umożliwienia wygodnej podściółki duszy i ciała, obijały się często na próżno owe świeże, wonne i czyste wiewy nad szmaragdem lasów wznoszącego się archanielskiego skrzydła.

    490

    Wzrok ludzki, przyzwyczajony ryć bruk miejski, z trudnością sięgał do wyżyn opalowych i tam starał się odnaleźć początek wszelkich najpiękniejszych idei ludzkości.

    491

    Rył ciągle, rył powoli, pod ciężarem powiek wpółsennych i chorych.

    492

    Przed łańcuchem Tatr, przed ich szmaragdem, szafirem i opalem, przed ich mądrą i wielką pięknością stają dwie postacie kobiece w popielatych bucikach, na wysokich, francuskich obcaskach, z szyjami szczelnie opancerzonymi w wysokie jak u pruskich junkrów kołnierze.

    493

    I jedna mówi do drugiej:

    494

    — Chodźmy już do domu.

    495

    — Dobrze, mamusiu.

    496

    — A uważaj i patrz przed siebie, żebyś nie zabłociła bucików.

    497

    I idą sobie, jedna za drugą, mniejsza przodem, w jednakowych, narzuconych na plecy granatowych żakiecikach o złotych guziczkach.

    498

    Idąc patrzą ciągle w ziemię, ryją wzrokiem po chodniku, wybierając suchsze miejsca i chroniąc jasne buciki.


    499

    Nagle opalowe, widmowe kontury gór obrysowały się złotopurpurowym paskiem.

    500

    Jest to nadzwyczaj piękne, niewypowiedzianie piękne zjawisko i chwila to dziwna, uroczysta, jakby natura dyszała żarem swej drugiej, doskonalszej, astralnej duszy.

    501

    I w takiej chwili już rozróżnić nie można, czy to odblask słonecznych ostatnich blasków, czy to powstanie wypromieniowania własnego światła z łona ziemi, tak krwawo, tak ofiarnie, tak płomiennie znaczą się w przestworzu świetlane linie gór.

    502

    Lecz idące dwie kobiety nie dostrzegają tych cudów, one idą jedna za drugą w swych granatowych żakiecikach i patrzą uważnie na dół na ziemię, aby ocalić nowe, śliczne, popielate buciki.

    V

    503

    Doszły do domu, który jak dziwne, żółte pudełko wdzięczył się z daleka kolorowymi szybkami werandki, osłonionej lasem maluchnych choinek.

    504

    W milczeniu przeszły po deseczce, rzuconej przez rowek, i skierowały się ku sieni.

    505

    Pierwsza weszła w głąb trochę ciemnawą Pita, lecz cofnęła się i stanęła u progu.

    506

    Delikatny rumieniec pokrył jej twarzyczkę.

    507

    Idąca za nią matka zatrzymała się zdziwiona.

    508

    — Dlaczego nie idziesz? — zapytała dziecka.

    509

    Lecz ona chwilowo zdawała się wahać z odpowiedzią.

    510

    — Nie wiem… noga mnie zabolała — wyrzekła cichutko.

    511

    — Cóż znowu! Może zwichnęłaś?

    512

    — Nic, nic…

    513

    Tuśka usunęła dziecko i weszła do sieni.

    514

    Jakieś dwie postacie ciemne przylgnęły w kącie do siebie i tak były rozszeptane, iż nie widziały wejścia Tuśki i Pity.

    515

    Kobieta uczepiła się u szyi mężczyzny i coś mu mówiła do ucha, przekładała, tłumaczyła.

    516

    On tylko kiedy niekiedy potrząsał głową i z cichym chichotem całował ją raz po raz w szyję.

    517

    Jego ręka bieliła się na brązowym tle jej serdaka.

    518

    Z jej głowy spadła chustka, a ukośne światło, bijące na nich cieniutką strugą, rozświetlało jej włosy płowe złotawą, delikatną mgiełką.

    519

    Zaszyli się tak w kąt sieni pomiędzy wióry nagromadzone tu i heblowiny jak w mech, jak w trawę.

    520

    Bezpieczni byli i radzi sobie, a prości, młodzi jak dwa smreki rosnące na jednym stoku góry.

    521

    Tuśka natychmiast rozpoznała w mężczyźnie Józka, zwanego Chrobakiem, „piknego” męża gaździny.

    522

    Kobiety nie znała, nie widziała jej nigdy w chacie.

    523

    Ogarnęło ją uczucie niesmaku.

    524

    To oszukiwanie starej żony pod progiem jej mieszkania przejęło ją wstrętem.

    525

    — Idźcie stąd precz! — wyrzekła twardo.

    526

    Lecz oni nie rozpletli z uścisku rąk, tylko otworzyli drzwi do izby i weszli, cicho stąpając w swych kierpcach rozmokłych.

    527

    Wówczas Tuśka przypomniała sobie o córce i zwróciła się ku niej wzburzona:

    528

    — Chodź, Pito — możesz już przejść.

    529

    Dziecko z ciekawością patrzyło w kąt, gdzie przed chwilą stała całująca się para.

    530

    Ociągając się wchodziła do pokoju.

    531

    — Chodź już! — zawołała matka.

    532

    W pokoju znalazły gaździnę, która fartuchem miłośnie ocierała piec. W serdaku, wywróconym włosem do góry; z włosami jak atrament, spadającymi w cienkich kosmyczkach po obu stronach pociągłej, żółtej twarzy, robiła wrażenie wodza indyjskiego, wziętego w niewolę i zmuszonego do sprzątania w zakopiańskich izbach.

    533

    Ta sama niemal złość, to coś niewysłowionego, co chwytało istotę Tuśki gorącą obręczą żalu, tęsknoty i wzgardy, przejęło ją i teraz.

    534

    Zwróciła się do gaździny:

    535

    — Moja gospodyni — wyrzekła zdławionym głosem — proszę was, żebym na drugi raz mogła spokojnie przejść przez sień…

    536

    — A dy bez co nie mogom przeńść?

    537

    Tuśka w tej chwili pomiarkowała się, iż słucha ją Pita, która bardzo spokojnie zdejmowała z siebie żakiecik, kapelusz i układała ubranie do pudełek i szafy.

    538

    — Wasz mąż… — zaczęła po chwili wahania — zajął całą sień z jakąś kobietą, rozmawia, sprzecza się czy co… nie wiem…

    539

    Gaździna splasnęła w ręce.

    540

    — Dy to Hanusia.

    541

    — Nie wiem…

    542

    Pita ukosem patrzyła na gaździnę.

    543

    Tuśka ten wzrok podchwyciła.

    544

    — A… to jego siostra. Tak, tak, to siostra — wpadła nagle ucieszona, że ma punkt wyjścia.

    545

    I zwracając się do córki tłumaczy:

    546

    — To była siostra gazdy.

    547

    Lecz Wikta psuje szyki.

    548

    — Dzie zaś — mówi spokojnie — Józek siostry nijakiej nie ma. Hanka Pazerna to je taka, co z nim przedtem siedziała…

    549

    I widząc szeroko rozwarte oczy Tuśki, która po raz pierwszy spotyka się z tym brutalnym określeniem żywiołowej miłości, dodaje:

    550

    — No, wicie… siedziała. Ino ksiądz ich wywoływał z ambony, a potem Józek se zmiarkował, że niby je pikny chłop i może mieć jense życie, a nie takie płone, i rozszedł się z kupy, a za mnie się wydał.

    551

    I zwróciwszy się do pieca, znów kafle obcierać zaczęła.

    552

    Tuśka starała się odzyskiwać równowagę.

    553

    — Proszę was, moja gaździno, chodźcie ze mną do sieni.

    554

    Weszły obie i cofnęły się w kąt, tonąc stopami w wiórach jeszcze mokrych od błota kierpców Hanki i Józka.

    555

    — Moja gospodyni — zaczęła Tuśka, mrużąc oczy i przybierając ten sam ton, jaki przybrała w Krakowie, wydając hotelowej pokojówce rozkaz banicji „kiciusia” i jej uwodziciela — ja sobie nie życzę, aby coś takiego działo się pod moim progiem.

    556

    Wikta spojrzała na nią zdziwiona.

    557

    — Co sobie nie życom? — spytała — tych wiórów? Mało pomału ich wyzeniem do pola.

    558

    — To nie o wióry chodzi, ale wasz mąż całował się z tą dziewczyną tutaj w sieni… Przepraszam was, że wam tym robię przykrość, ale musiałam to wam powiedzieć…

    559

    Bała się spojrzeć w żółtą twarz gaździny, bo przypuszczała, iż odbić się na niej musiało straszne wzburzenie i ból, jaki przejął serce tej starej kobiety na wieść, iż tuż pod bokiem jej zagnieździła się zdrada.

    560

    Tymczasem gaździna nie ruszyła się z miejsca.

    561

    — On jest w swoim prawie! — wyrzekła wreszcie z jakąś uroczystą powagą.

    562

    Tuśka aż drgnęła.

    563

    — Jak to? przecież to wasz mąż!

    564

    — Ale ona beła u niego pirsa… On jest w prawie!…

    565

    Mąt ogarnia umysł Tuśki.

    566

    Czuje, że jest wobec czegoś, co sprzeciwia się najzupełniej układom społecznym, lecz równocześnie jest czymś potężnym i wielkim w bezgranicznym pojmowaniu istoty życia.

    567

    — Bo wicie, co wam jesce powiem — mówi znów wolno gaździna — u nich jeszcze jest i mały chłopiec.

    568

    Rozkłada szeroko rękoma.

    569

    — To je tak.

    570

    I powoli, spokojnie, wyniośle, lecz mimo to jakby na ramionach dźwigała dobrowolnie krzyż, wychodzi z sieni na ulicę.

    571

    Tuśka patrzy za nią, jak idzie rosła, chuda, niby wyciosana siekierą, straszna i dziwna, z głową pochyloną, oblepioną kosmykami czarnych włosów, które łączą się z futrem serdaka.

    572

    Idzie powoli, przechodzi kładkę. Dokoła jej chudych bioder kołysze się wyżarta słońcem kolorowa spódnica. Bose nogi wbijają się z siłą w cienką deskę kładki. Ręce wtuliła pod serdak.

    573

    Ostro odcina się czarna i twarda na tle żółtawego światła, które włóczy się prawie przy ziemi, jakby z niej wysnuwało się ku ciemniejącemu powoli niebu.

    574

    I ma w sobie ta prosta kobieta ogromną filozofię brania życia według warstw, w jakie się układa. Logika jej jest tak silnie ustawiona i pewna, jak jej chód, nigdy nie chwiejny i zawsze z całą wolą skierowany. Ona tylko zna jedno prawo własności; i tak, jak może wynająć swoją izbę i „pikny” piec, i „pikne firanki”, tak samo może na pewien czas odstąpić swego „piknego męża”. Wszak pomimo to ona jest zawsze właścicielką sadyby, pieca, kanapy i Józka.

    575

    Tego prawa nikt jej nie odejmie i nie zaprzeczy. Ani ci „goście”, wynajmujący na sezon jej sadybę, ani ta Hanuśka, do której serdaka tak przylepła miłośnie ręka Józka.

    576

    Wikta niosła w sobie wyrobioną silnie, prawdziwą może i jedyną mądrość życiową. Nie walczyła przeciw samej sobie i poddawała się prawom, które jej instynkt do jej indywidualności przystosował. Nie wmawiała w siebie bolu, który według przyjętych obyczajów i zasad, musiała czuć każda kobieta w jej położeniu.

    577

    To nie było jej własną tragedią, to był szablon tragiczności ułożonej do użytku całej bandy ludzi.

    578

    Ona była jednak tak silna, że nie potrzebowała sięgać do owego szablonu, aby uczuć się wrażliwą w bolesny czy kojący sposób.

    579

    Szła twarda, kanciasta, ostra dźwigając na swych ramionach jakąś potęgę, która z niej tworzyła odrębną, specjalnie czującą istotę.

    580

    I przeszedłszy drogę zniknęła pnącą się ścieżynką wśród dużych złomów skalnych, po których rwał się bystro z grzechotem dziwny górski potok.

    VI

    581

    Sala teatralna napełniała się powoli.

    582

    Tu i owdzie widać jednak było duże szczerby i puste krzesła świeciły białością dobrze zheblowanego drzewa.

    583

    Szczególnie dotyczyło to miejsc droższych. Kilka zaledwie pierwszorzędnych krzeseł zajęła publiczność dość strojna, ale jakaś cicha i jakby niezadowolona.

    584

    Cała doza krytycyzmu quand même[5], charakteryzująca widzów teatralnych, spływała ze stropu czystej salki, utrzymanej forsownie w „stylu”, lecz oświetlonej skąpo i trochę smutnej.

    585

    Od cukierni dolatywał gwar głosów i szczęk porcelany. Publiczność nie śpieszyła się z wejściem, siedziała przy stolikach lub stała w przejściach.

    586

    Wyprostowane, wystrojone jak lalki, w białych, szewiotowych sukniach, przemknęły do swych miejsc Tuśka i Pita. Ubrane były starannie, uczesane z całą sumienną elegancją, zrobiły doskonałe wrażenie.

    587

    Oglądano się za nimi. One obie prostowały się, przyjemnie podniecone tymi spojrzeniami, które za nimi pobiegły. Tuśkę jednak ukłuła ta myśl, iż to są najlepsze ich suknie.

    588

    — Opatrzą się — pomyślała zmartwiona.

    589

    Był to jej beau jour[6] i rzeczywiście wyglądała bardzo ładnie.

    590

    Troszkę pełne jej kształty opinał dość miękki szewiot bardzo szczęśliwie. Ogromny gipiurowy kołnierz, spadający z ramion, krył to, co mogło być poczytane za pewną zbyteczną obfitość. Natomiast twarzyczka była drobna, prawie porcelanowa. Szczególnie piękną była w linii i wyrazie broda Tuśki, ozdobiona ślicznym dołeczkiem. Młodzieńcza, świeża, jakaś ponętna i ciągnąca. Włosy gęste, złotawe, prześlicznie utrzymane, fryzowane w modne abażurowych kształtów sploty, odsłaniały kark równie młodzieńczy, pełny i biały. Oczy tylko pozostawiały dużo do życzenia. Były wprawdzie skośne, oryginalne, podobne do oczu Japonki i przybierały chwilami szczególny, niepokojący wyraz, lecz były małe i źle oprawne. W całości jednak Tuśka robiła dobre wrażenie wysokim wzrostem, ładnym chodem, ruchem nie pozbawionym dystynkcji. W białej sukni i dużym białym toku z kwiatów, przy wieczornym oświetleniu, zachwycić mogła nawet dość wybredne gusty.

    591

    Szczególnie jednak pięknie przedstawia się Pita. Cera jej, delikatna jak płatek kamelii, mieniła się bladą barwą róży i alabastru.

    592

    Chwilami zdawało się, że ktoś roznieca wewnątrz niej różowy płomień i że cudowne blaski przeświecają na wskroś jej twarzyczkę.

    593

    Prześliczne rysy, drobniuchne, ironiczne usteczka, włoski o popielatej barwie, spływające spokojnie do połowy pleców, aureola białego kapelusza, ocienionego puszystym, śnieżnym piórem, i ten nieuchwytny wdzięk rozanielenia się w samej sobie, jaki mają dziewczynki w wieku Pity, tworzył z niej całość prawie nieziemską, połączenie anioła Ghirlandaja z dziewczętami Burne-Jonesa. Było to czyste, idące ponad życiem, a przecież ziemskością na wskroś przesiąkłe, od maluchnych stopek, obutych w błękitne, dobrze wyciągnięte pończoszki i białe buciki, a skończywszy na tej parze niewidzialnych skrzydeł, które z lasu popielatych włosów wystrzelać jak lilie się zdały.

    594

    Gdy tak obie usiadły wśród pustych krzeseł, zabielało, zaśnieżyło się od nich w sali. Powiało jednak jakimś chłodem, sztucznością dobrze wysznurowanych dusz i klatek piersiowych. Obie jednakże uśmiechały się na „kredyt”, grzecznie i uprzejmie.

    595

    A przecież doznały niemałego zawodu.

    596

    Myślały, że w tym teatrze znajdą wiele osób, które podziwiać będą ich śnieżne szewioty i płaskie, anamickie kapelusze.

    597

    Obie jednak nie wydały się ani na chwilę z owym zawodem, ani przed sobą, ani przed tą nieliczną garstką widzów, która im się przyglądała.

    598

    Muzykanci w orkiestrze, przystrojeni po „zakopiańsku”, naziewawszy się i nakrzywiwszy dostatecznie, zaczęli rozwłóczyć swoją nudę tonami jakiejś niewyraźnej uwertury.

    599

    Kurtyna ciemna i posępna, wyobrażająca Morskie Oko, poruszała się tajemniczo.

    600

    Nie dochodziła do ziemi i co chwila jakaś para nóg, mniej lub więcej solidnie obutych, zjawiała się pod jej brzegiem.

    601

    Nogi te, kobiece, męskie, wyśpiewywały całą tajemnicę takiej wędrownej, przygodnej trupy stołecznych aktorów, którzy „dla odpoczynku i nabrania sił” przewłóczą się z kąpielowego miejsca na miejsce kąpielowe, aby przeżyć te kilka tygodni na świeżym powietrzu i kto wie, zarobić może parę guldenów na zapłacenie długów zaciągniętych w zimie.

    602

    Wreszcie kurtyna się podniosła.

    603

    Grano jakąś farsę francuską, pełną dwuznaczników i jednoznacznych sytuacji.

    604

    Od pierwszej sceny rosła i tłusta aktorka rozsiadła się na kolanach jednego z grających i nie miała zamiaru tak prędko ruszyć się z zajmowanego stanowiska.

    605

    Wymagała tego sytuacja sceniczna, jak również całej serii dowcipów, wyplutych przez znudzonych aktorów z jakąś brutalną złośliwością.

    606

    Tuśka ani drgnęła.

    607

    Ona, która z taką troskliwością osłaniała Pitę przed widokiem Józka, całującego Hankę w sieni góralskiej chaty, tu, na scenie, uznawała za zupełnie naturalne to, co córka jej miała przed oczyma.

    608

    Była w tym nieporównana konsekwencja większości kobiet, śmiesznych w swych odruchach źle pojętej ostrożności macierzyńskiej.

    609

    Akt pierwszy skończył się szybko i kurtyna zapadła z szumem i łoskotem. Nikt nie porwał się do brawa. Nuda spadała z wolna z jasnego sufitu i chwytała za kark garstkę zbłąkanych widzów, którzy, przyjrzawszy się sobie i oceniwszy wzajemnie, siedzieli kurcząc się, garbiąc i kwaśniejąc jak rydze octem nalane.

    610

    Nagle poza Pitą i Tuśką zrobiło się gwarniej i weselej:

    611

    Jakieś towarzystwo, złożone z kilku osób, siadło poza nimi roześmiane i rozszeptane.

    612

    Szeleściły jedwabne podszewki, dzwoniły breloki.

    613

    Wionęła trèfle incarnat, violettes de Niva — rozpyliła się welutina Raya, nieśmiertelna welutina!…

    614

    Tuśka i Pita poruszały nozdrzami.

    615

    Znalazły się w atmosferze pewnej światowej elegancji, uzewnętrzniającej się niemal w każdej sferze kobiet w jednakowy sposób.

    616

    Towarzystwo to składało się z trzech kobiet i jednego mężczyzny.

    617

    Przez chwilę wszyscy siedzieli we względnym spokoju, lecz szybko szepty się rozpoczęły.

    618

    — Nie wszyscy przyszli — szeptała któraś z kobiet.

    619

    Mężczyzna roześmiał się półgłosem.

    620

    — A mówiłem… nie jedźcie.

    621

    — Pewnie — odparła inna kobieta — tobie dobrze, masz całą gażę i jesteś sam.

    622

    — Ja ci kazałem zostać matką?

    623

    — Ach! jaki pan jest trywialny.

    624

    — Nie, no… to doskonałe. Wyjeżdżasz ze swymi dziećmi na każdym kroku.

    625

    — Mój kochany, daj mi spokój.

    626

    Nastąpiło znów chwilowe milczenie.

    627

    — Gdzie pani zostawiła dzieci? — pytała znów pierwsza z kobiet.

    628

    — W numerze zamknięte.

    629

    — Co też pani wyrabia! Jeszcze się kiedy spalą.

    630

    — Pochowałam zapałki. Zresztą one do tego przyzwyczajone. Będą siedziały po ciemku aż do mego powrotu. Wczoraj Kazio tylko westchnął, żeby choć było światełko… Ja mu mówię: „Nie można, Kaziu.”

    631

    A on na to: „Dobrze mamusiu, ja tylko tak…”

    632

    — Ile lat ma Kazio?

    633

    — Pięć.

    634

    — A mała?

    635

    — Trzy.

    636

    — Dlaczego pani je wozi ze sobą?

    637

    — A gdzież je zostawię? Przy kim? Mam to ja kogo? Rodzinę albo co?… Pani dobrze, pani ma matkę…

    638

    — E! lepiej niech mi pani o tym nie mówi.

    639

    W uszy Tuśki wpada ten szept doskonale, lepiej niż to, co mówią aktorzy na scenie. Zresztą przestała się interesować czworokątem, złożonym z męża, kokotki, żony i kochanka żony.

    640

    Czuje instynktownie, że poza nią są właściwe tragikomedie i że tam aż kipi od życia i jego prawdziwej melancholii.

    641

    Znów daje się słyszeć głos męski:

    642

    — Czemu pani do domu nie idzie?

    643

    — Do jakiego domu?

    644

    — Ano, do numeru, do dzieci.

    645

    — Przyszłam zobaczyć, może co dostanę z dzisiejszego przedstawienia.

    646

    Aktorki zaczęły się śmiać dyskretnie.

    647

    — Lepiej uciekaj — zawyrokował mężczyzna — bo okaże się, iż musicie dopłacić i będzie pani musiała coś z kieszonki dołożyć.

    648

    — O! o! to mnie nie ma.

    649

    Szelest sukni, brzęk breloków i z symfonii perfum ulatnia się i ginie trèfle incarnat.

    650

    Jeszcze w przejściu szumi suknia, kiedy daje się słyszeć szept pozostałych:

    651

    — Szalona!

    652

    — Daj spokój… Biedna kobieta.

    653

    — Co, biedna? — szydzi mężczyzna. — Potrzebne jej dzieci? co?

    654

    — A! mój drogi — oburza się jedna z aktorek — to trudno, kobieta, niestety, nie może być kukułką, tak jak ty.

    655

    — Legenda o kukułce obalona — wymyśl pani co innego.

    656

    — Nie wymyślę, dopóki będą tacy jak ty ludzie.

    657

    — Zrobiłem ci co złego?

    658

    — Mnie nie, ale…

    659

    — No, to daj spokój, bo się zemszczę.

    660

    — Ty?

    661

    — Ja…

    662

    Śmiech leciuchną gamą wstrząsa brelokami.

    663

    — Jak?

    664

    — Rozkocham i unieszczęśliwię.

    665

    — Ach, ty głupi! głupi!…

    666

    Jak kuglarze japońscy szklanymi kulami, tak ci ludzie igrają ze śmiechem i lekko tym, co stanowi często ból i tragedię życia.

    667

    Tuśka ma dziwną ochotę obejrzeć się, zobaczyć, jak wyglądają te kobiety i ten mężczyzna.

    668

    Wieku ich nie może odgadnąć. Głosy ich są świeże i wygimnastykowane.

    669

    Teraz aktorki coś szepcą pomiędzy sobą, ale cicho, tak że już nic dosłyszeć nie można.

    670

    Nagle odzywa się mężczyzna:

    671

    — Żeby też jedna z was miała tak śliczne włosy, jak ta dziewczynka, która siedzi przed nami.

    672

    — Przecież ja mam także złote włosy.

    673

    — Aha, eau de fée czy tam aureoline czy jak tam. Ale ta mała ma miękkie, jasne, długie…

    674

    — Wielka historia… w jej wieku…

    675

    — A… toteż to… w jej wieku!

    676

    Pita siedzi nieporuszona, tylko uszki jej pokrywają się delikatną czerwienią i płoną wśród złotych włosów jak dwa płatki maku pomiędzy łanem zboża.

    677

    — Co ty masz za pasję mówić nam przykre rzeczy? — pyta wreszcie jedna z kobiet.

    678

    — Bo was lubię.

    679

    — Daj mi lepiej tę różę… miętosisz ją cały wieczór, zwiędnie.

    680

    — Nie. Dam ją tej panience, która ma takie śliczne włosy.

    681

    I nagle Pita czuje, jak sponad jej ramienia na jej kolanka, w środek złożonych rąk spada śliczna, aksamitna, purpurowa róża.

    682

    Kwiat jest wesoły, przystrojony kilku świeżymi i mokrymi listkami; dziecko mimo woli chwyta w paluszki łodygę kwiatu.

    683

    Tuśka widzi doskonale, co zaszło, lecz doznaje dziwnego uczucia zmieszania. Nie wie, co ma robić. Czy pozwolić dziecku przyjąć ten kwiatek, rzucony z takim jakimś niedbałym wdziękiem przez nieznajomego aktora, czy zwrócić sama jako niewłaściwy i zbyt śmiały objaw przedwczesnego hołdu dla córki.

    684

    Nie wie czemu, ale czuje, że to „towarzystwo”, lekkie i podobne do żonglerów cyrkowych na arenie życia, wyszydzi ją, jeśli okaże się zbyt surową. Pozostawić zaś tego kroku mężczyzny bez jakiejkolwiek interwencji niepodobna.

    685

    W zakłopotaniu zwróciła się trochę profilem.

    686

    Siedzący poza nią widzą jej ładne rysy, śliczny podbródek i ucho czerwieniące się jak płatek maku na tle złotych rozwichrzonych trochę włosów.

    687

    — Szkoda, że nie mam drugiej róży! — mówi półgłosem mężczyzna.

    688

    Tuśkę przebiega gorący dreszcz.

    689

    Czuje i rozumie, iż ta druga róża byłaby dla niej.

    690

    — Nudny jesteś! — śmieje się jedna z kobiet. — Czy ty się nigdy nie oduczysz latać…

    691

    Urywa i nagle pyta:

    692

    — Zostajemy tutaj na kolacji?

    693

    — Pewnie… Gdzież pójść?

    694

    — Dziura!… te wszystkie Gubałówki, Giewonty i inne szczyty to blaga. Chodźmy!

    695

    — Chodźmy!…

    696

    Wstają, zbierają fałdy sukien, przesuwają się z szumem, z zupełną niedbałością form i zwyczajów.

    697

    — No… chodź, stary.

    698

    — Idę!…

    699

    Wychodzą.


    700

    Gdy poszli, Tuśce zdaje się, iż wytworzyła się nagle dokoła niej dziwna i niezrozumiała pustka.

    701

    Chłód wieje na nią, na jej kark z tych miejsc opustoszałych.

    702

    Ci ludzie byli przecież dla niej obcy zupełnie, nie zna ich, przed chwilą nie wiedziała, że istnieją, nie wie nawet, jak wyglądają, a przecież, gdy odeszli, zabrakło jej nagle jakiegoś tła, w które się bezwiednie wtuliła.

    703

    Purpurowa róża czerwieni się ciągle w rękach Pity.

    704

    Jasna, wesoła, leciuchno woniejąca, sieje jakąś beztroskę, jak ci, którzy odeszli.

    705

    Za chwilę zwiędnie, stanie się trupem.

    706

    Oni tak samo.

    707

    Ale przez dany moment życia promieniują z siebie tragikomiczną lekkość puchowych kwiatów, rozlatujących się z chwilą zaniku po mogiłach kretowin.

    708

    Przedstawienie dobiegło końca.

    709

    Tuśka z Pitą powstają z miejsc, ale wzrok ich przygasł, rumieńce znikły. Mają w sobie charakterystyczny wygląd błyskotliwych kobiet, którym nikt się nie przygląda.

    710

    Narzucają po swojemu żakiety na ramiona i wychodzą na ulicę przez werandę, na której sinawe lampy sączą niewyraźne, jakby chorobliwe blaski.

    711

    Jakby z mysich jam lub krecich nor nadbiegła nocą chmara publiczności. Zlecieli się do tych lamp sinych na kształt korowodu ciem i obsiedli blaszane blaty stolików.

    712

    Miasto się rozgwarzyło i rozsiadło tryumfalnie w żelastwie i kurzu. Kobiety szczebiocą, wiewając płaskimi kapeluszami. Szerokie rękawy, falbany gaz i muślinów wysuwają się spod ponarzucanych białych, sukiennych zarzutek.

    713

    Jakaś rodzina semicka, cała strojna w serdaki, wchodzi na werandę, potrząsając groźnie ciupagami, na których dzwonią kółeczka. Małe dziecko, przebrane za góralika, wierci się pomiędzy stołami.

    714

    Tuśka i Pita prostują się, nabierają szyku, tego „warszawskiego”. Tuśka przygryza usta i staje niepewna i wahająca. Chciałaby pozostać z Pitą „wśród ludzi”, bo już się do nich stęskniła. Jest jednak sama i widzi, że wszystkie stoliki, zajęte przez damy, mają jakąś asystę męską.

    715

    Pokusa jest jednak nadto silna. Stolik na przejściu wolny. Tuśka mimo woli zbliża się ku niemu.

    716

    — Może napijesz się herbaty? — pyta uprzejmie córki. — Jesteś blada, może chora.

    717

    Dziecko z przedziwną intuicją odgaduje intencje matki.

    718

    — Jeżeli mama taka łaskawa.

    719

    Siadają tuż przy balustradzie.

    720

    Przed nimi bieleją dziwaczne grzbiety płótnem okrytych furek, na tle ciemnych kamienic.

    721

    Woźnice siedzą w głębi budek, drzemią albo palą fajki.

    722

    Co chwila ku werandzie pomykają całe gromadki turystów.

    723

    Wyłaniają się z ciemni i wpadają w sine światło mrużąc oczy — radzi, że się wreszcie w „cywilizację” dostali.

    724

    Tuśka, usiadłszy, doznaje znów uczucia ciepła i spokoju. Ogląda się: poza nią siedzą strojne panie w towarzystwie kilku jasno ubranych, dość eleganckich mężczyzn. Przy drugim stoliku kilku mężczyzn raczy winem jakiegoś górala, który stara się zwrócić ogólną uwagę, krzycząc głośno i produkując swój „humor” i błękitne wstążki, związane pod przebiegłą i chytrą brodą.

    725

    — Panie ksiązęciu! — mówi góral — panie książę, kcecie na wielką wantę? Pójdziem! Jo was, panie ksiązęciu, za portecki z tyłu chyce. Wendziemy.

    726

    Młodzieniec, nazwany „panem książęciem”, skrzywił wygoloną, długą twarz i odparł z nieznacznym grymasem:

    727

    — Ja sam się wydostanę bez waszej pomocy.

    728

    Chytre oczki górala zaświeciły, zaczął czmychać nosem i trzeć dziwnie wykrojone usta.

    729

    — Nikany nie wyjdom sami, bo w nóżkach słabe — czmychnął ze śmiechem.

    730

    Tu i owdzie po stolikach siedzące towarzystwa zaczynają się mniej lub więcej dyskretnie zaśmiewać.

    731

    Widzi to góral w niebieskiej obroży, rad powstaje z krzesła i coraz więcej pozuje dla galerii.

    732

    — Jak ci ja, panie ksiązęciu, i Matka Najświętsza nie pomoże, to hipnies, chocieś sprzętny i wywyrtny. Hej!…

    733

    Książę pakuje ręce w kieszenie od spodni i kołysze się na pogiętym, żelaznym krześle.

    734

    — Żebyście wy, Gąsiennico, tak często Matki Boskiej nie wzywali — mówi, patrząc na górala zamglonym, lecz pełnym głębi wzrokiem.

    735

    Gąsiennica Wojtek machnął gunią i rozstawił nogi.

    736

    — Jakże to? nie wzywać, kiej to nasa Pani i Królowa, i wsyćko…

    737

    — Toteż właśnie dlatego — tłumaczył książę. — Wy, Gąsiennico, gracie sobie teatr, a niby z nabożeństwa wzywacie ciągle Boga i świętych Jego!…

    738

    — Bo to je nasa Pani! — darł się góral, wodząc chytrymi ślipkami dookoła. — Pani, co na kmurak se siedzi… A ja wam co powiem. Był taki plugac…

    739

    — Dajcie spokój — przerwał mu książę — co tam będziecie Sabałę małpować. To już nudne! Kelner, płacić!

    740

    Góral od pewnej chwili pozował głównie dla Tuśki. Kręcił się przed nią, uśmiechał, pokazywał białe i drobne zęby, błyskał oczkami, słowem, wyglądał jak tańczący kogut przed kuropatwą.

    741

    Tuśka zauważyła ten manewr, ale go nie rozumiała. Czuła się tylko nieprzyjemnie zmieszaną, jakkolwiek z ciekawością śledziła krygi górala.

    742

    Przywołanie kelnera ostudziło trochę zapały pięknego Wojtka. Czuł, że poczęstunek się kończy i „panie ksiązęciu” jest jakby obrażony. Przy tym to wyrażenie „małpować Sabałę” dotknęło ambicję w portecki wysywane i gunię niepłoną przystrojonej chytrej lalki, zapragnął rewanżu i zabrał się do niego z wielkim sprytem.

    743

    — Gniwocie się, panie ksiązęciu? — zapytał, zbliżając się do księcia — piknie ik pseprasam. Byłek zawse zajadliwy a wartki… Ale niech odpuscom…

    744

    Chytrze się do księcia podbierał, łypając oczkami na wszystkie strony.

    745

    Publiczność zaciekawiona aż wstawała z miejsc, patrząc na tę scenę z ironią i ciekawością.

    746

    Książę, znudzony, ładną rasową ręką Wojtka z lekka usuwał.

    747

    — No… no… dobrze…

    748

    — Piknie ik pseprasam! — jęczał Wojtek.

    749

    — Dobrze, dobrze… tylko mnie czasem nie pocałujcie.

    750

    Nastąpiła chwila ciszy.

    751

    Widocznie góral coś sobie rozważał, kalkulował, rozliczał w tej króciuchnej chwili.

    752

    Oczyma się obaj zwarli, książę chłodny i stalowy wzrok utkwił w migocące i przyczajone ślepki górala.

    753

    I nagle Wojtek poskoczył, pochylił się, wionęła cuka biała jak śnieg na Wysokiej i pokryła przez sekundę księcia.

    754

    Wojtek pocałował długą, białą, książęcą twarz, która stała się jeszcze bledsza, a jasne rzęsy pokryły stalowe źrenice, które cofnęły się w głąb jakby olśnione.

    755

    Publiczność zaszemrała, ucieszona tym faktem, jakby wybornym rozwiązaniem sceny, której głąb uszedł jej zupełnie, a pozostała zrozumianą tylko farsowa strona akcji.

    756

    Książę wstał, pchnął stolik i zwrócił się do towarzyszów, którzy dość apatycznie patrzyli na to całe zajście.

    757

    — Chodźmy!…

    758

    Ale Gąsiennica w lot wyczuł, iż teraz książę został przez niego okryty śmiesznością. Wiedział także, iż stosunek jego z książęcą drużyną jest zerwany bezpowrotnie, więc zapragnął wyzyskać daną chwilę na swoją korzyść jak największą.

    759

    — A, panie ksiązęciu! — zawołał w ślad za odchodzącym — fstręt ik zebrał? Coz to, gębusia moja nie taka jak wasa? Zaraźliwa je, cy co? Coz to? Ja ciarapara? hej!…

    760

    Książę zeszedł z werandy, nie oglądając się nawet, i zniknął ze swymi towarzyszami w cieniu źle oświetlonej ulicy.

    761

    Gąsiennica pozostał sam na pobojowisku.

    762

    Potoczył wzrokiem dokoła — tryumfalnie machnął ciupagą i zaczął:

    763

    — Hej!…

    764

    Rozniosło się to jakoś dziwnie po stolikach, na których mokły słomki w mazagranach, grenadinach i orszadach.

    765

    — Hej!…

    766

    Ani tego oddać żadne skrzypki nie potrafią, ile sentymentu włoży czasem góral w ten jeden króciuchny krzyk. Niesie on z sobą nędzę smutnych pól, poczepianych gniazd, jęk smreków, bijących pokłony pod grozą skrzydeł halnej wichury.

    767

    Lecz zarazem i wyiskrzoną biel, i ciemnię kosodrzewiny, i huk młodzieńczy a silny walących się z gór potoków, i mgłę chmur, w których pławią się juhasi o spalonych od słońca twarzach.

    768

    — Hej!…

    769

    Powiało to od hal, od łąk — rozbłękitniało płatami gencjan, nad którymi rozpięło się srebro śniegów i ametyst oparów kryjących iglice i tarasy Tatr. Była w tym krzyku dzikość i smętek, fantazja zbójnicka i szał „tryfusowej” gorączki, był duch ognia watr, nieconych przed szałasami, i rączy pościg migających jak orły kozic. Była rozpacz beznadziejna małych przydrożnych kapliczek i cmentarzów górskich, na których jarzębina tylko purpurę korali na opuszczone groby w noc zaduszną rzuca, była przygasłość wzroku kretynów obnoszących swe wola pod czernią łachmanów.

    770

    — Hej!…

    *

    771

    Jakiś jakby dech silny i groźny przeleciał nad werandą, tonącą w sinym blasku kul.

    772

    Cała dusza Tatr mignęła w tym tchu, gniewna za to najście wykrygowanych mrówek, wnoszących ze sobą szarą drobiazgowość zbytecznych potrzeb życia. Świętokradztwem od wichrów spadło i wstrząsnęło pod serdakiem (krojem staników i żakietów) piersiami. Była to jedna dziwna, nieuchwytna, nieprzetłumaczalna na język szablonów chwila.

    773

    I znów ucichło wszystko.

    774

    Widmo gór, które tak wystąpiło przeogromnie w tchnieniu swoim, cofnęło się i zastygło.

    775

    Rozdzwoniły się łyżeczki, trzaskały zapałki, migały dzienniki na długich drągach. Przestano się interesować Gąsiennicą i jego błękitnymi wstążkami. Ciekawy był tylko w zestawieniu z księciem.

    776

    Sam bladł i tracił zupełnie to, co więziło ku niemu oczy.

    777

    Poczuł to jak aktor, który po tryumfach scenicznych wraca sam do domu pod parasolem i w zbyt dużych kaloszach. Lecz Gąsiennica wytrawny był i wytrwały. Zwrócił się znów ku Tuśce i zaczął świdrować oczkami.

    778

    I nagle, jakby z kobzy jakiej wydobywał swe efekty, podskoczył, gwizdnął, krzyknął i puścił się po asfalcie werandy „zbójnickiego”.

    779

    Dreptał i pozierał na „nóżki”, wyglądające jak maczugi owinięte płótnem. Zgrabnie podskakiwał i bił piętą w ziemię. Cucha rozlatywała się dokoła niego jak skrzydła. Głosem ochrypłym śpiewać zaczął wieczne i klasyczne

    W murowanej piwnicy

    Tańcowali zbójnicy…

    780

    Dopiął swego.

    781

    Publiczność zerwała się z miejsc i zaczęła przyglądać się tańczącemu jak pajacowi na linie.

    782

    Pita w zachwycie złożyła ręce.

    783

    Zewsząd dawały się słyszeć szepty:

    784

    — Tańczy! tańczy!…


    785

    Z wysoką filozofią i leciuchnym odcieniem ironii spoglądał na tę produkcję sztab kelnerów.

    786

    Oparci o ścianę, asystowali tej komedii z sennym wyrazem twarzy.

    Kazali se piknie grać

    I na nóżki pozirać…

    787

    Podskakując epileptycznie, Gąsiennica łypał oczyma dokoła. Widział, że zrobił efekt, i napawał się nim. Zwrócił się widocznie ku Tuśce i na jej cześć bił się po karku i piętach. Robił wrażenie aszanta wykonywającego taniec wojenny.

    788

    Tuśka, mimo woli podniecona i zdumiona, patrzała na te konwulsyjne łamańce otwartymi szeroko oczyma.

    789

    Gąsiennica umiał doskonale umiarkować swe efekty.

    790

    Czuł, iż powinien teraz zrobić efektowne wyjście, aby zachować przewagę nad publicznością.

    791

    Jak koza leciuchno, w skokach nadzwyczajnych puścił się ku wyjściu z werandy.

    792

    Przemknął biały i strojny pomiędzy stolikami, przebierając „nóżkami”, z ciupagą w górę wzniesioną jak zawodowy baletnik kończący zbyt trudne pas.

    793

    Ogólny szmer uwielbienia, a nawet oklaski słyszeć się dały.

    794

    On błysnął raz jeszcze zębami, łypnął oczkami — krzyknął: — Hej!… — i zbiegłszy po schodach, zniknął w cieniu ulicy.

    795

    Tuśka odetchnęła.

    796

    Nie umiała wytłumaczyć sobie, dlaczego ten góral sprawiał na niej tak odpychające wrażenie. Lubiła przecież swoją gaździnę i patrzała na jej twarz i postać z pewną przyjemnością.

    797

    Nagle uczuła, iż ktoś od ulicy przez balustradę pociąga ją za brzeg sukni.

    798

    Mimo woli podniosła się i przechyliła, starając się zobaczyć, kto zaczepia ją w ten sposób.

    799

    Na dole, u kamiennej ściany, dostrzegła białą guńkę i twarz o rozwartej czeluści ust ku niej wzniesioną.

    800

    Z werandy padało trochę światła.

    801

    Poznała Wojtka Gąsiennicę.

    802

    Zarumieniona spytała prawie głośno:

    803

    — Czego chcecie?

    804

    — Może póńdziecie f góry ze mną? — wyskrzypiał głos górala. — Jo wos poprowadzę piknie na Giewont… gdzie fcecie… Nadaliście mi się.

    805

    Propozycja była zwykłego przewodnika, ale zęby białe śmiały się, oczy w cieniu błyszczały.

    806

    — Dajcie mi spokój — rzuciła gniewnie Tuśka.

    807

    Pita podniosła się z krzesełka, oparta o balustradę, i patrzała.

    808

    Lecz góral nie odchodził.

    809

    Znów Tuśkę za suknię pociągnął.

    810

    — Może póńdziecie…

    811

    Lecz w tej chwili spoza balustrady mignęła czarna hebanowa laska z ogromnym srebrnym monogramem.

    812

    — Mój człowieku, idźcie swoją drogą i zostawcie tę panią w spokoju.

    813

    Tuśka spojrzała.

    814

    Obok niej stał wysoki, młody mężczyzna z maleńkimi wąsikami, rosły, w białej kamizelce.

    815

    Laską zręcznie usuwał natręta, a równocześnie patrzał na Tuśkę wielkimi czarnymi oczyma, które zdawały się błyszczeć jak dwa diamenty.

    816

    Pod dotknięciem laski Gąsiennica rozpłynął się w ciemności z szybkością zmykającego kota.

    817

    Od furek tylko, gdzie czekali woźnice, doleciały chichot i szepty.

    818

    Tuśka spłoniona, przygryzając usta, skinęła głową w stronę mężczyzny.

    819

    — Dziękuję panu!

    820

    — O!… proszę!… — odrzekł uchylając kapelusza.

    821

    Tuśka usiadła znów na krześle. Miała zamiar odejść natychmiast, ale ogarnęła ją dziwna nieśmiałość. Czuła poza swymi plecami, iż towarzystwo strojne, które poznała po głosie, zajmuje się nią w tej chwili. Znów teatr, scena, aktorzy wcisnęli się w jej życie i otoczyli ją tym tłem, które było dla niej jakieś miłe i przytulne. Mimo to skrępowana była i po prostu ruszyć się nie śmiała z miejsca. Zdawało się jej, że to wyróżnienie napastliwe górala okryło ją śmiesznością w oczach tych ludzi. Siedziała więc naprzeciw Pity, zaczerwieniona, z uszami rozpalonymi i oczyma wbitymi w filiżankę z herbatą.

    822

    Tymczasem za jej krzesłem nie zajmowano się nią wcale.

    823

    Aktorzy i aktorki pogrążyli się w otchłani własnych interesów.

    824

    Rozbierali plan dalszej wycieczki i wszyscy godzili się na jedno, że źle zrobili, decydując się na tę włóczęgę.

    825

    — Trzeba było osiąść gdzie na trawie, na Czarnej Wsi albo pod Kopcem, i czekać jesieni.

    826

    — E!…

    827

    Aktor o hebanowej lasce, diamentowych oczach i małych wąsikach nie mówił nic, tylko pilnie wpatrywał się w kark Tuśki.

    828

    — No… patrzcie na Porzyckiego, czy on źle zrobił? — wyrzekła jedna z aktorek.

    829

    — Tak, ale trzeba mieć papę i mamę, tak jak Porzycki. Jak zabraknie, dodadzą synalkowi.

    830

    Aktor o diamentowych oczach wzruszył ramionami.

    831

    — No… nie życzyłbym ci mieć takie od rodziny dodatki, jakie ja miewam.

    832

    — A zawsze masz pieniądze.

    833

    — Bo oszczędzam. Stołuję się prywatnie, żyję jak filister, kocham się za darmo, a na ubranie zaabonowałem się w Wiedniu. Dlatego mi wystarcza.

    834

    — Podwyższyli ci gażę?

    835

    — Spodziewam się. Ale jak mi dadzą gdzie lepsze warunki, to pojadę.

    836

    — Forszus[7] wziąłeś.

    837

    — Oddam — do łapy mi nie przyrósł.

    838

    — Oddasz? no!…

    839

    — E… daj mi spokój! Pies by z tobą tańcował polkę przez całe Planty, taka jesteś nudna.

    840

    — A ty ordynarny.

    841

    — Och!… jaka hrabina!…

    842

    Pita słuchała pilnie, co mówią w tej grupie, i widocznie obraz psa, tańczącego polkę przez Planty z tą śliczną i elegancką panną, bawi ją w niezwykły u niej sposób.

    843

    Zaczyna się leciuchno uśmiechać.

    844

    Porzycki dostrzega ten śmiech.

    845

    — Widzisz!… — mówi do koleżanki — jesteś taka nudna, że ta śliczna panienka śmieje się z ciebie.

    846

    — To z ciebie.

    847

    — Nie, z ciebie.

    848

    Tuśka czuje, iż powinna wstać i iść z tej werandy, gdzie swoboda grona aktorów wciąga i ją, i Pitę w swe zaczarowane koło.

    849

    — Chodźmy, Pita!

    850

    Z piersi Porzyckiego wydziera się jakby westchnienie:

    851

    — Szkoda!

    852

    Tuśka zabiera córkę i obie, przeprowadzone wzrokiem publiczności, schodzą ze schodków na ulicę.

    853

    Tuśka chce wsiąść do furki, lecz widzi, iż Porzycki i dwie aktorki wstały i oparte o balustradę, przypatrują się ich odjazdowi.

    854

    Siada więc do dorożki licząc mimowolnie, ile wydała dziś na teatr, herbatę, dorożki. Siada jednak z gracją.

    855

    To samo czyni i Pita.

    856

    Góral machnął lejcami, konie szarpnęły z miejsca, dorożka stęknęła i zarechotała jak całe stado rozjuszonych żab.

    857

    Aktor Porzycki wionął ku odjeżdżającym dość elegancką „panamą”. Tuśka bezwiednie oddała mu ukłon.

    858

    Pita w tej chwili także pochyliła główkę.

    859

    I obie jadą teraz przez ciemne Krupówki, poznaczone tylko po bokach, gdzieniegdzie, jasnością oświetlonych werand i okien.

    860

    I obie mają jakieś rozjaśnione i zadowolone miny.

    VII

    861

    Nazajutrz nadzwyczajne szczekanie wielkiego podwórzowego brytana zbudziło Tuśkę i Pitę.

    862

    Porwały się obie i siadły na łóżkach, przecierając oczy.

    863

    — Cóż znowu za psisko! — wyrzekła zirytowanym głosem Tuśka.

    864

    — Może to w sąsiedniej willi.

    865

    — To będzie przyjemność.

    866

    Szczekanie zamieniło się w przeciągłe wycie.

    867

    — Ależ to tu, w domu, w sieni — wyrzekła znów Tuśka odrzucając kołdrę.

    868

    Ale przenikliwe, poranne zimno zakopiańskie zmusiło ją do powrócenia do łóżka.

    869

    Szczekanie brytana umilkło, natomiast zaczął poszczekiwać jakiś mały szczeniak.

    870

    — Cóż to? Cała rodzina?

    871

    — Och, mamo!… to szczenię, prawda?

    872

    — Szczenię.

    873

    — Ja zobaczę.

    874

    — Ani mi się waż, przeziębisz się. Leż spokojnie. Dopiero ósma.

    875

    Nagle miauknął kot.

    876

    — Cała menażeria! — westchnęła Tuśka. — Już ja się z gaździną rozmówię.

    877

    Lecz za drzwiami zaczął się rozgrywać cały dramat. Kot spotkawszy się widocznie z brytanem parskał, a pies warczał i naszczekiwał. Trwało to długą chwilę, wreszcie wrzask koci i szczekanie psie zwarły się w jeden głos, tworząc tak straszny hałas, że Tuśka wyskoczyła jak szalona z łóżka i pobiegła do okna.

    878

    Otworzyła je i wychyliwszy się, zaczęła wołać rozpaczliwie:

    879

    — Gaździna!… Wikta!…

    880

    Spoza węgła wysunęła się gaździna.

    881

    — A co kcom?

    882

    — Wypędźcie natychmiast te psy i koty z sieni.

    883

    Lecz Wikta ani na chwilę nie straciła spokoju.

    884

    — Nikany ni ma psów ani kotów — odrzekła powolnie.

    885

    — Jak to? Nie słyszycie, jak szczekają i wrzeszczą?

    886

    Lecz gaździna potrząsnęła tylko głową:

    887

    — To nie psy ani kocury, to je mój gość…

    888

    — Gość?

    889

    — Haj… o mlicysko się upominajom. To on takie figlasy robi!

    890

    I podszedłszy ku oknu, gaździna odezwała się głośniej:

    891

    — A cichojcie, zaro wam mlicysko piknie przyniosę.

    892

    Szczekanie i miauczenie natychmiast ustało.

    893

    Tuśka, zirytowana i zziębła, wróciła do łóżka. Pita, która ze swego posłania słyszała rozmowę matki z gaździną, miała minę zdumioną i oczy szeroko otwarte.

    894

    — Śpij — rzekła do niej przechodząc matka. — To jakiś wariat widocznie sprowadził się w nocy. Jeżeli się nie będzie przyzwoicie zachowywał, zażądam, żeby się wyniósł.

    895

    Położyła się, otuliła kołdrą i próbowała zdrzemnąć się jeszcze, gdyż czuła, że ogarnia ją migrena.

    896

    Przez kwadrans panowała wzorowa cisza.

    897

    Nagle odezwał się silny głos trąby.

    898

    Ktoś grał walca ze Słodkiej dziewczyny na dużej trąbie, a przenikliwy, trywialny głos dętego instrumentu rozlegał się z rozpaczliwą siłą w drewnianych ściankach chaty.

    899

    I znów Tuśka i Pita, jakby na sprężynach, usiadły na posłaniu.

    900

    — Co to jest? — jęknęła Tuśka.

    901

    — To trąba, mamusiu! — objaśniała Pita.

    902

    — Boże!… ten człowiek gra na trąbie… ależ to straszne! Ja, która już znieść nie mogę waszych gam i ćwiczeń fortepianowych.

    903

    — Ustaje…

    904

    Głos trąby skonał.

    905

    Natomiast wypłynął głos skrzypiec, na których ktoś wcale nieźle grał Śmierć Azy Griega.

    906

    — I to jeszcze!… — wyszeptała Tuśka.

    907

    Lecz jakby zbudziła się w niej energia, znów wyskoczyła z łóżka i pobiegła ku oknu.

    908

    — Gaździna! Wikta!

    909

    Spoza tego samego węgła wysunęła się gaździna i znów spytała:

    910

    — Cego kcom?

    911

    — Ktoż tam znowu gra?

    912

    Gaździna zsunęła chustkę z ucha i nasłuchiwała przez chwilę.

    913

    — To je mój gość. Lezy se grajęcy.

    914

    — Wynajęliście mi mieszkanie mówiąc, że tu jest spokój i cicho.

    915

    — Ano…

    916

    — Ładnie cicho: jak nie psy, to trąba, jak nie trąba, to skrzypce.

    917

    Gaździna ujęła w rękę fartuch i z przyzwyczajenia zaczęła obcierać belki chałupy.

    918

    — Nikany ni ma żadnej trąby ani skrzypecków.

    919

    — Jak to nie ma, słuchajcie!

    920

    — A wej słysę.

    921

    — No, więc.

    922

    — A to przecie tak piknie grajom nie na trąbce i nie na skrzypeckach, ino na gębusi.

    923

    — !!!

    924

    — Ano… złozy se ten pon gębusię i tak se parska, a to niby skrzypki albo trąba, hej.

    925

    Tuśka zamknęła okno.

    926

    W łóżku siedziała zachwycona Pita.

    927

    — Proszę mamusi, to ten pan tak ślicznie imituje trąbę?

    928

    — Widocznie.

    929

    — Ach, Boże! żebym ja tak umiała.

    930

    — Właśnie, tego by brakowało.

    931

    Serenada ustała.

    932

    — Szkoda — westchnęła Pita.

    933

    — Bogu dzięki — mruknęła Tuśka.

    934

    Teraz już na dobre rozsłoneczniło się i rozjaśniło Zakopane. Cała chata zapachniała świerkowym drzewem. Taka sama woń płynęła z lasu.

    935

    Matka i dziecko ubierały się, myły i czesały w milczeniu. Tuśka tylko wydała dyspozycję małej, jaką ma włożyć sukienkę i pończoszki. Chodząc po pokoju, zauważyła, że Pita włożyła różę, otrzymaną wczoraj, w szklankę i umywszy się starannie, wodę w tej szklance zmieniła.

    936

    Róża ta przypomniała Tuśce cały wczorajszy wieczór. Dziwne połyskliwe oczy aktora, jego trochę narzucający się sposób zachowania, a mimo to pewne jakieś uczucie ciepła moralnego, które ją z jego zbliżeniem przeniknęło.

    937

    Uśmiechnęła się przypominając sobie jego słowa:

    938

    — Szkoda, że nie mam drugiej róży…

    939

    Tak dawno już nie dostawała kwiatów!

    940

    A kobiety tak lubią, gdy im kto bodaj bukiecik fiołków za parę groszy rzuci.

    941

    Zwłaszcza te kobiety, za którymi pozapadały tak zwane klamki.

    942

    Bo one są jak groby opuszczone i samotne, które od przechodniów domagają się bodaj jałmużny kwiecia.

    943

    Nagle w sieni ozwał się stłumiony odgłos warczącego bębna.

    944

    Tuśka i Pita zwróciły głowy ku drzwiom.

    945

    Warczenie bębna uporczywie rozlegało się niedaleko ich drzwi i wypełniało całą sień.

    946

    Oczy Pity wyrażały znów nie znany u niej wyraz zachwytu.

    947

    Natomiast Tuśka zapłonęła cała od gniewu.

    948

    — Nie, tego już nadto!

    949

    — O! mamo! — szepnęła Pita — to już niepodobna, żeby to człowiek naśladował… Ten pan musi mieć bęben.

    950

    Tuśka sczesała szybko włosy z czoła, zapięła na piersiach niebieską, flanelową matinkę i pobiegła ku drzwiom.

    951

    Otworzyła je jednym szarpnięciem i wychyliła się ku sieni.

    952

    Sień była ciemna, bo drzwi od ulicy były zamknięte.

    953

    Przy ścianie Tuśka dostrzegła pochylonego nad rowerem mężczyznę.

    954

    Ukośny promień światła z drzwi przez nią uchylonych oświecił pająkowate, błyszczące koła i nogę, i rękę schylonego mężczyzny, który, odziany w szarą, flanelową koszulę, sportowe spodnie, czarne pończochy i żółte buty, majstrował coś koło roweru.

    955

    Majstrowanie to nie przeszkodziło mu widocznie w dawaniu folgi swemu dobremu humorowi, bo „na gębusi” udawał przedziwnie łomot bębna. Do uszu Tuśki doleciały słowa łączące się w warczenie pałek walących w oślą skórę.

    956

    Tuśka przerwała szybko ową zbyt ranną pobudkę.

    957

    — Przepraszam pana! — wyrzekła głosem podniesionym i niemiłym — czy można prosić o spokój? Przyjechałam dla leczenia się, a nie dla denerwowania…

    958

    Mężczyzna nie zdołał jeszcze podnieść głowy, kiedy Tuśka zniknęła w swoim pokoju, zatrzaskując drzwi tak silnie, iż sama się tym faktem zgorszyła.

    959

    Warczenie bębna ucichło.

    960

    Jakieś ciche kroki przebiegły sień i nastała ogromna cisza.

    961

    Nagle, prawie pod oknami, rozległo się cichutkie świergotanie ptasząt.

    962

    — O!… — wyrzekła Pita.

    963

    Lecz Tuśka spojrzała na nią spod brwi ściągniętych.

    964

    — Moje dziecko, proszę cię, masz pilnik i opiłuj sobie równo paznokcie. Rosną ci w festony. Zamiast zajmować się błazeństwami tego pana, pilnuj, żebyś, gdy dorośniesz, nie potrzebowała się rumienić za źle utrzymane ręce.

    965

    Pita wzięła pilnik i zaczęła z nadzwyczajną wprawą manewrować koło swoich paznokci.

    966

    Tuśka wzięła w rękę list męża, który dostała wczoraj, wróciwszy z teatru.

    967

    Był to szary, przeciętny list, niezmiernie smutny w tej swojej obojętności zrezygnowanego człowieka. Czytając go, widziało się zielone palto, schylone plecy i zagasłe oczy. Tak jakby myśli jaśniejsze omijały starannie ten umysł i nawet nie zwabione nigdy już nie biegły w tę stronę. Było to beznadziejne dla siebie, słabonadziejne dla innych. Mimo to spełnienie obowiązku wiodło go po szynach dobrze ułożonych przez porządek przyjęty milczącym ogólnoludzkim układem.

    „Moja droga Tuśko! Bardzo się cieszę, że zajechałyście zdrowo i szczęśliwie do Zakopanego. Zmartwiło mnie to, co piszesz o ciągłym deszczu, ale tam nawet deszczowe powietrze jest zdrowsze niż tu w Warszawie w najświetniejszą pogodę. Proszę cię więc, lecz się pilnie i każ Picie, aby piła mleko i przebywała na świeżym powietrzu jak najwięcej. Spotkałem wczoraj, wracając z biura, doktora i ten polecił mi to ci napisać. Dywany i portiery już wytrzepane i złożone. Kwiaty podczas deszczu kazałem stróżowi wynieść na dziedziniec. Duża palma ma mszyce, ale obmywać ją będę tytoniem. — Mam teraz dużo czasu, to mi zajmie wieczory. Chłopcy wybornie się na wsi mają. Zbierają się do ciebie napisać. Kończę już, bo muszę iść do biura. Przyjmij serdeczne ucałowania dla ciebie i dla Pity —

    kochający mąż”.

    968

    Ani słowa o sobie, tylko to krótkie „idę do biura”, „wracam z biura”, a potem: „będę obmywał palmy wieczorami”.

    969

    W Tuśce jednak nie zadrgało nic, nie pomyślała nawet, jaka melancholia jest w sytuacji tego spracowanego człowieka, który w letnie upały, wróciwszy od jarzma biurowego, za całą rozrywkę ma miednicę, gąbkę i chronienie od śmierci roślinę znędzniałą w miejskim kurzu tak, jak on sam.

    970

    Według niej, on wypełnia swój obowiązek. Ożenił się, miał dzieci, powinien był zapracować na wyżywienie i uzdrowotnienie całej rodziny.

    971

    Taka była ustawa społeczna.

    972

    Złożyła list i schowała go pod lusterko.

    973

    Sama zwróciła się ku córce.

    974

    — Wypiłaś mleko?

    975

    — Tak, proszę mamusi.

    976

    — Weź kapelusz i wyjdź przed dom. Możesz pospacerować naokoło domu, tylko nie oddalaj się na drogę, nie chodź po słońcu i uważaj na buciki. A… weź mitynki… A oddychaj ustami, nie nosem — dosyć to powietrze kosztuje[8]. Nie potrzebujesz go sobie żałować.

    977

    Pita włożyła ładny ogrodowy kapelusz i cichutko, biała, kształtna, milutka, wysunęła się z izby.

    978

    Tuśka tymczasem ziewnęła i powoli skierowała się w stronę łóżka.

    979

    Anemia ją trapiła, przejawiając się w ciągłej senności.

    980

    Spoza opuszczonej na otwarte okna firanki płynęła jasność słoneczna.

    981

    Coraz silniej rozpachniało się drzewo chałupy, a woń ta była dziwnie rozkoszna i upajająca.

    982

    Zmieszane głosy ludzkie, dzwonek roweru, czasem turkot furki, brzęk pod powałą tańczących much podnosił senność atmosfery.

    983

    Tuśce zdawało się chwilami, że słyszy głos Pity, to znów jakiś męski głos śmiał się serdecznie, potem ćwierkały ptaki, cichutko ozwały się skrzypce, zarżał daleko koń…

    984

    Chciała oczy otworzyć, zawołać córkę, ale sił jej nie stawało. Senność dziwna ją ogarniała.

    985

    Powietrze silne, górskie, czyste, upajało ją jak stare, kuracyjne wino.

    986

    I nagle z oddali doleciał ją warkot bębna… przerywany śmiechem, i znów warkot, a potem śmiech.

    987

    Głowa Tuśki uniosła się trochę, potem opadła w poduszki. Cała twarz młodej kobiety, oplątana złotym welonem włosów, przeświecała lekką różowością przez jasne pasma.

    988

    Próbowała odsunąć włosy z rzęsów, z twarzy. Sił jej nie stało.

    989

    Zasnęła.

    VIII

    990

    Ciche skrzypnięce drzwi zbudziło Tuśkę.

    991

    Pita weszła do izby.

    992

    Lecz Tuśce wstawać się nie chciało, tak ją rozebrało rozkoszne ciepło i zapach smreków, którym cała izba była przepełniona.

    993

    Leżała więc spokojnie i spod przymkniętych rzęs śledziła ruchy Pity.

    994

    Dziewczynka weszła na palcach, po swojemu, grzecznie i zaraz zbliżyła się do stołu.

    995

    Spod żakiecika wydobyła małą plecioną bombonierkę, ze złotej słomy, z wesołą, płomienną czerwoną kokardą na boku przykrycia.

    996

    Z prawdziwą radością Pita obejrzała kilkakrotnie śliczne cacko i ustawiła je na stole.

    997

    Potem zbliżyła się do lustra, wzięła szczotkę i zaczęła gładzić włosy, wzburzone i rozrzucone w nieładzie.

    998

    Tuśka widziała odbitą w lustrze twarzyczkę córki i zdziwił ją wyraz nie znany jej poprzednio.

    999

    Dziewczynka uśmiechała się cała — oczy, usta, uszki, nosek — wszystko drgało uśmiechem. Blada zwykle cera twarzy miała lekko różowe jakby pasma podskórne. Zwłaszcza czoło, nosek i bródka, zarumienione, nabrały koloru ślicznych płatków róży.

    1000

    Lecz Tuśka widziała w tym zaróżowieniu szkodliwe dla cery „opalenie” i jako matka dbała o piękność córki, uczuła się zaniepokojoną.

    1001

    Usiadła na łóżku wołając głośno:

    1002

    — Pita!

    1003

    Dziewczyna drgnęła. Przybrała układną minkę, lecz uśmiech tak przywarł jej do buzi, iż od razu spędzić go nie zdołała.

    1004

    — Słucham mamy!

    1005

    — Jak ty wyglądasz? Jak upiór? Gdzie ty byłaś? Czy chcesz wyglądać tak ślicznie, jak gaździna? Jak się w Warszawie pokażesz?… Przejrzyj się w lustrze… do czego jesteś podobna!

    1006

    Pita posłuszna spojrzała w lustro i zawstydzona spuściła oczy.

    1007

    Uśmiech znikał powoli, jak obłok zbyt jasny i różowy o wczesnym świcie.

    1008

    — Coś ty postawiła na stole?

    1009

    Teraz już Pita była zupełnie zmieszana.

    1010

    Skurczyła ramionka i zaczęła wykręcać sobie palce.

    1011

    — To proszę mamuńci… ten pan, co obok nas… dał mi cukierki…

    1012

    — Jak? co?

    1013

    Tuśka uczuła się tak zdumioną, iż jednym susem zeskoczyła z łóżka.

    1014

    Włosy jej rozleciały się we śnie na ramiona.

    1015

    Była prześliczna, choć twarz świeciła się zanadto.

    1016

    — Jak mogłaś przyjąć coś od nieznajomego? Co to za maniery? Gdyby ojciec wiedział, gniewałby się strasznie.

    1017

    — Proszę mamci… ten pan bardzo jest grzeczny. Sam do mnie podszedł, jakem siedziała na belce, i pierwszy zaczął mówić. A potem, proszę mamuńci, to jest ten sam pan, który wczoraj był w teatrze… To on mi rzucił na kolana różę…

    1018

    — Co?

    1019

    — Tak, proszę mamuńci. On jest bardzo zabawny. Udaje psy, koty, osła, udaje, że niby drzewo piłuje, a także, że ktoś sobie głowę rozbije, albo znów, że bębny warczą… albo…

    1020

    Pita ożywiła się. Uśmiech wypłynął na jej twarzyczkę przy wyliczaniu talentów nowego znajomego. Połykała ślinę, robiła „ciup” ustami, ożyło w niej dziecko.

    1021

    Lecz Tuśka doznała niewytłumaczonego oburzenia.

    1022

    Ten pan drażnił jej nerwy od rana.

    1023

    Bezwiednie to rozdrażnienie już istniało w nocy, bo Tuśka, nie mogąc spać, przypomniała sobie jego na wpół zuchwałe, na wpół łaszące się wejrzenie, gdy po usunięciu natrętnego górala patrzał jej w oczy.

    1024

    Los teraz czyni z tego człowieka jej sąsiada i każe jej znosić jakieś wyskoki błazeńskiego humoru, który ona uważa za nieprzyzwoitość w wysokim stopniu.

    1025

    Zbliża się więc szybko do stołu i bierze w rękę bombonierkę.

    1026

    — Oddasz ją natychmiast temu panu — mówi surowo, marszcząc brwi, starannie szczotką wyczesane. — I proszę nie wdawać się w żadne rozmowy z tym człowiekiem, bo to jest ktoś źle wychowany i nie z naszej sfery.

    1027

    Pita bierze w rękę bombonierkę. Cień smutku pokrywa jej buzię. Widać, że nie żal jej bombonierki, lecz przykro jej, że będzie musiała niegrzecznością zapłacić za uprzejmość sąsiada. Kieruje się posłusznie ku wyjściu, lecz równocześnie coś miga przed oknami drugiej pustej izby, od której Tuśka zostawia drzwi otwarte, aby mieć jak najwięcej powietrza.

    1028

    Pita zatrzymuje się na środku pokoju.

    1029

    — Ten pan pojechał na rowerze.

    1030

    — Idź… Jeżeli okno otwarte od jego pokoju, postaw bombonierkę na oknie, jeżeli zamknięte, oddaj gaździnie i każ, niech mu do izby zaniesie.

    1031

    Grzecznie, drobnymi kroczkami Pita wychodzi z pokoju.

    1032

    Razem z nią ten tryumfalny, płomienny, zuchwały węzeł czerwonej kokardy niknie i znów jakoś bezbarwnie robi się w izbie. Tuśka unika takich „wyzywających” kolorów uważając, że są mauvais genre[9] i nieodpowiednie dla przyzwoitych kobiet. Więc — blade, szare, białe co najwyżej.

    1033

    Nawet Pita jest jakby poświęcona „przyzwoitym nerwom”.

    1034

    Aż tu nagle czerwony fontaź jak mak świeżo zerwany.

    1035

    A potem ten fontaź ma w sobie coś z zuchwalstwa czerwonych warg ofiarodawcy.

    1036

    Czego ten aktor chce? Czemu się jej narzuca?… Właściwie nie narzuca się.

    1037

    Wczorajsze jego postępowanie było dość poprawne, a że dziś dał dziecku cukierki…

    1038

    Jednak…

    1039

    Tuśka czuje się niemile zaniepokojoną. Doznaje tego wrażenia, gdy służąca za wcześnie bez pytania na wiosnę okna pootwiera i w ciepło, nagromadzone przez zimę, nagle uderzy prąd chłodu wilgotnego wiosny i jakaś jasność, przed którą drżą fikusy i palmy, śpiące w cieniu firanek.

    1040

    — Gdy będzie zanadto się narzucał, wyprowadzę się… — myśli siadając przed lustrem.

    1041

    Przypomina się jej to wczorajsze jego powiedzenie.

    1042

    — Szkoda, że nie mam drugiej róży…

    1043

    I zaczyna przed lustrem pozować na kobietę prześladowaną uwielbieniem i bardzo obrażoną w godności uczciwej kobiety.

    1044

    Gdy go spotkam, pozna po zmarszczeniu brwi, po całym wyrazie twarzy, że się pomylił…

    1045

    Marszczy brwi, przybiera twarz Junony. Jest jej z tym dobrze, bo ma ładny równy nos i okrągło zarysowaną brodę.

    1046

    Lecz równocześnie jakiś głos jej szepce:

    1047

    — Jakaś ty głupia — to nie jest żadne uwielbienie z jego strony. Ot… źle wychowany i za wesoły…

    1048

    W ogóle jednak Tuśka odczuwa, że za wiele zajmuje się tym aktorem.

    1049

    Chce zwrócić swą myśl w stronę właściwą.

    1050

    Wzrok jej pada na list męża.

    1051

    Równocześnie wchodzi Pita już bez bombonierki.

    1052

    — Postawiłam na oknie — mówi i podchodzi do łóżka, bierze ze stolika szklankę, w której moknie pąsowa róża, i wsuwa swój delikatny nosek w aksamitne płatki kwiatu.

    1053

    Ujrzawszy to, Tuśka wpada w jeszcze większe rozdrażnienie.

    1054

    — Postaw ten kwiatek — mówi do córki — weź papier i pióro i napisz list do tatusia. Pamiętasz przecież, że tatuś cię o to prosił na kolei. To niegrzecznie dać ojcu czekać.

    1055

    Pita podchodzi do pudełka, wybiera arkusz szarego angielskiego papieru, przesuwa krzesło, siada, zakrywając kolanka sukienką, i sumiennie, wyciągnąwszy języczek, zaczyna list córki dobrze wychowanej, na wiledżiaturze — do ojca, który z powodów od niego niezależnych pozostał w mieście.


    „Kochany tatku!

    Czyniąc zadość rozkazowi tatki piszę po przyjeździe do Zakopanego. Tak mamuńcia jak i ja jesteśmy, chwała Bogu, zdrowe, tylko mnie trochę w Krakowie było niedobrze, ale to przez szynkę, bo za dużo jadłam, i przez lody i lemoniadę. — Kraków jest to miasto mniejsze niż Warszawa i ma bardzo duży Rynek, a z wieży Mariackiej trąbią co godzinę.

    W Zakopanem jest dużo gór, ale się chowają za chmury i trzeba pilnować, żeby zobaczyć.

    W nocy jest tu bardzo ciemno. Górale nie są podobni do chłopów w Wilanowie i jeździ się tu furkami, które bardzo trzęsą. Dziś jest ładna pogoda, a wczoraj byłyśmy w teatrze, ale gorzej grali niż w „Rozmaitości”. Rączki i nóżki kochanemu tatowi całuję i pozostaję jego najprzywiązańszą i najwdzięczniejszą córką —

    Pitą”.

    1056

    Cztery bruliony i dwa „na czysto” zajęły Picie przeszło godzinę czasu.

    1057

    Przez ten czas Tuśka zdołała spalić żelazkiem dużo włosów, lecz wreszcie ufryzowała się wspaniale i główka jej robiła wrażenie woskowej lalki na wystawie fryzjerskiej.

    1058

    Gdy Pita podeszła i wręczyła jej arcydzieło i wylew uczuć swych dziecięcych dla ojca, Tuśka przeczytała i znalazła list zupełnie przyzwoitym.

    1059

    — Jedno ci mam do zarzucenia — wyrzekła do córki — to jest słowo: „rozkaz”. Gdybyś napisała: „stosując się do życzenia, które tatuś raczył mi objawić”, byłoby grzeczniej i lepiej.

    1060

    — Dobrze, proszę mamusi! — odparła Pita i bez wahania zasiadła do nowego „na czysto”, wysuwając już teraz cały języczek, którym zaczęła zakreślać nadzwyczajne młynki i kółka.

    1061

    Tuśka po wypowiedzeniu tego zdania uczuła się jakoś spokojniejsza, gdyż wkraczała w ten sposób w normalną dziedzinę swego życia. Pita znów siedziała grzeczna i cicha, z przygładzoną lśniącą głową, z cerą twarzy matowobladą, przypominającą woskowe figurki.

    1062

    Tuśka postanowiła wyjść na spacer w stronę „miasta”. Potrzebowała zapasowych sznurowadeł do białych trzewików. Spojrzała w okno. Zdawało się jej, że słońce przyćmiewają chmury, postanowiła więc wyjść przed chałupę, aby stwierdzić, jaka jest właściwie pogoda i czy można zaryzykować jasną suknię.

    1063

    Zwróciła się do córki.

    1064

    — Pisz, ja zaraz wrócę.

    1065

    Na szlafrok różowy, kretonowy zarzuciła długą rotundę i wysunęła się przed sadybę.

    1066

    Aż biło od złota i jaśni.

    1067

    Ostrością niezwykłą i olśniewającą przepełniony był przestwór. Rzędy chałup, domów z tryumfalnie wybiegającymi ku górze pazdurami lśniły się złotem belek i migotały tęczą szyb. Smreki nieruchome wisiały ciężkie i prawie czarne pomiędzy tym złotem a rozpromienionym blaskiem.

    1068

    Środkiem płynął gościniec prawie biały, pusty i ginący jak wstęga mgły w oddali.

    1069

    Tuśka przysłoniła oczy ręką, zwróciła się w stronę Kościelisk i patrzała na tę mglistość wśród ściany czarnej smreków, w której rozpływał się gościniec. Nie czuła jednak dziwnej, tajemniczej piękności ginących w oddali górskich dróg, lecz myślała, że kurz jest straszny i że suknia szara, płócienna jest najodpowiedniejsza na taki dzień upalny i przepojony pyłem.

    1070

    Nagle tuż obok niej, jak nadlatujący wicher, wysunął się rower, a na nim mężczyzna w kurtce narzuconej na ramiona, okryte cienkim, białym trykotem.

    1071

    Zanim Tuśka zdążyła zwrócić się ku domowi, cyklista zeskoczył z roweru i kierując go ku sieni zagrodził jej drogę.

    1072

    Tuśka uczuła się schwytana w pułapkę. Z drugiej strony zamykały obejście żerdzie, przez które przejść było niepodobieństwem.

    1073

    Cyklista zaś, którego zakłopotanie Tuśki widocznie bawiło, zajął ze swym rowerem prawie całą długość maluchnego podwórka przed chatą.

    1074

    Teraz Tuśka, choć na niego nie patrzyła, widziała jednak dokładnie, że to były te same zuchwałe i łaszące się oczy, ten sam uśmiech trochę cyniczny i dziecinny grubych, świeżych warg, który wczoraj zwrócił się ku niej spod ronda jasnego kapelusza.

    1075

    Aktor uchylił czapeczki i przybrał bardzo wdzięczną i zgrabną postawę.

    1076

    — Pozwoli pani… — zaczął.

    1077

    Lecz Tuśka, która zawsze miała dużo przytomności umysłu i pewności siebie, jaką się odznaczają wśród ludzi warszawianki, poczuła, że serce jej zaczyna dziwnie tłuc w piersiach i krew jej bije do głowy.

    1078

    Niezgrabnie, jak spłoszona pensjonarka porwała się do sieni i torowała sobie drogę nie wiedząc, co robi.

    1079

    — Przepraszam, pan mnie przepuści…

    1080

    Była jednak bardzo ładna w tym strwożeniu, miała w sobie masę wdzięku i młodości.

    1081

    Aktor ze zdziwieniem patrzył na nią.

    1082

    Wczoraj w teatrze wydała się mu wytrawniejsza i dużo wiedząca.

    1083

    — Czyżby?

    1084

    Usunął rower i on jakby troszkę zmieszany.

    1085

    — Proszę… bardzo proszę…

    1086

    Szybko Tuśka zniknęła w sieni.

    1087

    Mężczyzna postał czas jakiś, rosły, silny, ładny w tym skąpaniu słonecznym, oddychając szeroko doskonale zbudowaną piersią, która w bieli trykotu zdawała się być z gipsu odlaną.

    1088

    Patrzył w otwór sieni, w którym zniknął różowy szlafrok przysłoniony zakopiańską peleryną, patrzył i kręcił głową.

    1089

    Wreszcie oparł rower o ścianę, zapalił papierosa i rzucając zapałkę na ziemię, wycedził przez świeże, uśmiechnięte usta:

    1090

    — No… no…

    IX

    1091

    Nad wieczorem wracała Pita z Tuśką z „miasta”.

    1092

    Szły od doktora, do którego miały listy polecające z Warszawy.

    1093

    Po drodze wrzuciły listy, Tuśka zaprenumerowała książki i naturalnie wzięła po raz drugi Journal d'une femme de chambre[10] Mirabeau.

    1094

    Po drodze weszła z Pitą do kościoła, gdzie usiłowała zachwycać się nieforemnymi szafkami wyobrażającymi ołtarze.

    1095

    Patrząc na leluje, nabijane gwoździe i rozmaite inne „zdobnictwa”, postanowiła kupić sobie i Picie kilka breloków w formie czerpaków, ciupag i innych.

    1096

    Serdaki miały już, więc należało tylko klejnoty nosić w stylu, aby stać się wierną przyjętej z entuzjazmem modzie.

    1097

    Wracały do domu znużone upałem, upojone górskim powietrzem, podniecone przejściem pod werandą cukierni.

    1098

    Siedzący bowiem tam goście przypatrywali się bardzo matce i córce.

    1099

    Były one „coś nowego”, więc należało im poświęcić uwagę.

    1100

    Tuśka i Pita mogły być dumne.

    1101

    Zaćmiewały Giewont i Kalatówki.

    1102

    Gdy szły tak powoli, co myślała Pita, nie wiadomo.

    1103

    Było to jeszcze chaotyczne, mgliste, niejasne i tajemnicze, tak jak jej rysy, jej gesty, jej uroda, nie wiadomo jeszcze, w jakim mająca biec kierunku.

    1104

    Oto lekarz powiedział jej, że tak ona jak Pita są za smutne.

    1105

    Był to młody jeszcze, żywiołowy człowiek, z twarzą o niczym nie wątpiącą, śmiały i zdeterminowany.

    1106

    Z jego receptą wszelako należało się obchodzić ostrożnie, a jego diagnoza często zbaczała ścieżką mimo!

    1107

    Był jednak wesoły, przyjacielski, uprzejmy, dobrej tuszy i wcale ładnej brody.

    1108

    Wziął Pitę jak lalkę, postawił przed sobą, przypatrzył się uważnie jej ślicznej buzi, zgrabnym nóżkom i od razu śmiać się zaczął:

    1109

    — A cóż panienka taka poważna?

    1110

    Picie przypomniało się, że rankiem, gdy siedziała na belce, ten aktor przypatrzył się jej tak samo uważnie, roześmiał się i zapytał:

    1111

    — A cóż panienka taka poważna?

    1112

    Rumieniec leciuchny wystąpił na jej buzię. Od rana zaczęła czuć, że ta „powaga” to widocznie coś niewłaściwego dla niej, tak jak niewłaściwe jest jedzenie ryb nożem lub noszenie kretonowej sukienki w grudniu.

    1113

    W Warszawie jednak czy na pensji, czy to w domu chwalono ją za tę powagę.

    1114

    Zwróciła się więc ku matce, jakby żądając od niej wyjaśnienia.

    1115

    Tuśka natychmiast pośpieszyła z odpowiedzią:

    1116

    — Moja córeczka nie jest za poważna, panie doktorze… ona jest tylko rozsądna. Taki jest jej układ, była taka od dziecka.

    1117

    Lekarz wzruszył ramionami.

    1118

    — To źle… dziecko powinno biegać, hałasować, krzyczeć, kozły wywracać.

    1119

    — !!!

    1120

    — Tak, tak!… ta panna rozsądna powinna jak nic kozła fiknąć na trawie. Po to przecież ją tu pani przywiozła. Blade to, anemiczne… Niech lata po słońcu, niech się opali, niech parę razy nos zbije…

    1121

    Tuśkę aż dusić zaczęło z oburzenia.

    1122

    — Pan daruje, panie doktorze, ale moja córka jest w tym wieku…

    1123

    Lekarz przerwał jej gwałtownie:

    1124

    — W jakim wieku? To jest dziecko. Wy jesteście straszni, wy z miasta. Przywozicie nam tu starych maleńkich, zwiędłe przedwcześnie kwiaty i mówicie: „Doktorze, coś temu dziecku jest”. Ależ u diabła — pewnie, że jest, i to bardzo dużo. A nie ma najgłówniejszej rzeczy, nie ma nerwu życiowego, nie ma już siły… nie ma chęci do życia.

    1125

    — ?

    1126

    — Tak, tak… Ja pani ręczę, że gdyby się tej dziewczynki zapytać, czy się bardzo cieszy, gdy budzi się rano, ale zapytać umiejętnie, bo ma pozór bardzo skrytej natury, to przyznałaby, że albo jej to jest obojętne, albo woli spać… I to jest bardzo prosty sposób objaśnienia, że nie ma ochoty do życia.

    1127

    Tuśka nic nie odpowiadała, zła i zirytowana. Po co właściwie tu przyszła? Ten doktor powiedział jej, że jest zdrowa, że ma zupełnie silne płuca, a teraz zajął się Pitą; i obniża powagę Tuśki w oczach córki. Każe jej krzyczeć, biegać, opalać się, wszystko to właśnie, czego Tuśka troskliwie dziecku zakazuje.

    1128

    Postanowiła nie wracać więcej do tego lekarza. Dobre jej wychowanie jednak kazało wycofać się z gry bardzo dyplomatycznie.

    1129

    — Postaramy się zastosować do wskazówek pana doktora — wyrzekła, kładąc na głowę Picie strojny kapelusz.

    1130

    Ogarnęła szybkim wzrokiem ten śliczny pokoik, lśniący od szalujących ściany desek, ze sprzętami pracowicie rzeźbionymi na ogólnie przyjęty szablon „zakopiańskiego” stylu.

    1131

    — I przyjdziemy za tydzień.

    1132

    — To, to — odparł lekarz, odprowadzając je do drzwi — i swobody, wesołości, uśmiechów jak najwięcej. Pani także zdałoby się trochę życia, jakiś odruch temperamentowy, bo strasznie pani wcześnie starzeć się zacznie.

    1133

    Gorąco oblało Tuśkę od stóp do głowy.

    1134

    To słowo „temperament” było dla niej równie nieprzyzwoite jak „histeria”. Tak jedno jak drugie nie wchodziło w zakres przyzwoitej kobiety.

    1135

    Musi uciekać, bo ten doktor widocznie nie wie, z kim ma do czynienia.

    1136

    W ogóle w tym Zakopanem panuje jakiś niepokojący powiew. Tak dziwnie wszyscy się tu jedni względem drugich zachowują — myśli Tuśka — ta górska swoboda objawia się w sposób co najmniej niewłaściwy.

    1137

    Gdy wyszły wszakże i Tuśka ochłonęła z pierwszego wrażenia, zaczęła zastanawiać się nad słowami lekarza.

    1138

    Rzeczywiście Pita była trochę za poważna na swój wiek. Wynikało to jednak zapewne z tego, że dziewczyna była zawsze w otoczeniu starszych, a na pensji, wiadomo, jak na pensji. „Układają” dziewczęta od pierwszej klasy, jak się układa pudle do warowania lub aportowania. Układanie takie musi naturalnie odbywać się kosztem zupełnego złamania wszelkich odruchów szybszego krwiobiegu i porywów dziecięcej bujności.

    1139

    Nigdy jednak ta powaga Pity nie wystąpiła tak jaskrawo, jak tu, na tle tej przyrody, biegnącej w liniach wzwyż lub w dół, według swobodnych, bezgranicznych sił tajemnych, nie znających pęt żadnych.

    1140

    — Mniej więcej wszystkie dziewczęta z miasta są takie — uspokajała się Tuśka, patrząc na idące przed nią grupy młodych panienek, których mnoga obfitość w tym roku czyniła Zakopane podobne do olbrzymiej łąki, zasianej mnogą ilością drepcących po trawie gęsi.

    1141

    Przyjęta ogromnie moda białych sukienek podnosiła jeszcze to podobieństwo.

    1142

    Właśnie przed Pitą szła rodzina złożona z czterech kobiet.

    1143

    Matka, osoba lat czterdziestu, dobrze zakonserwowana, w miarę okrągła, ściśnięta silnie gorsetem z płaską bryklą, poruszała się z trudnością w tym kunsztownym opancerzeniu, które nadawało jej pozór, jakby stała na kładce z zamiarem fiknięcia kozła w nurty kąpielowego basenu.

    1144

    Suknia, widocznie od dobrej krawcowej, szeleściła dyskretnie i miała z przodu wstawioną przezornie fularową „kamizelkę”.

    1145

    Widocznie mama nabierała tuszy w przyśpieszonym tempie.

    1146

    Za to panienki przedstawiały typy potwornie chudych dziewcząt, rozwijających się źle i tępo. Odziane jednakowo w białe sukienki, guńki śnieżne, wyszyte w jaskrawe gwiazdy i leluje, w czapeczkach zakopiańskich w kształcie fezów, z włosami rozpuszczonymi na chudych ramionach, szły rzędem, stawiając jakby w takt nóżki chude, cienkie, obciągnięte szarymi pończochami i białymi trzewiczkami.

    1147

    W rękach miały małe ciupagi, na ustach jednostajny, dziwny, ironiczny uśmiech. Oczy ich, jednakowe, szare, bez koloru, biegały chytrze i przebiegle po przechodzących, gdy chód tych dziewcząt, zgarbienie pleców, pomimo przyrządów do „prostego trzymania się”, ukrytych pod bluzkami, powolny był i leniwy jak źle odżywianych zwierząt.

    1148

    Miały zupełnie pozór sióstr Barisson, z których dwie otrzymały gdzieś zaproszenie na kolację. Te zaś po dokonanych scenicznych produkcjach powracają zmęczone do garderób, aby zdjąć z siebie zbyt jaskrawe szaty oklaskiwanych, milutkich zjawisk, pełnych sprytu i dziewczęcego wdzięku.

    1149

    Tuśce jednak podobają się niezmiernie te panienki. Przypomina sobie, iż widziała je przez szerokość gościńca, snujące się dokoła willi, będącej naprzeciw Obidowskiej chałupy. Matka siedziała wówczas na ganku w prześlicznej reformowanej sukni, tak pięknej, że aż obie zwróciły na nią uwagę.

    1150

    — To muszą być dystyngowane i zamożne osoby — myślała Tuśka, wymijając z Pitą całą barissonowską rodzinę.

    1151

    Zrobiła przy tym bardzo sympatyczną minę przechodząc obok matki, mimo że nie dotknęła jej nawet brzegiem sukni, wymówiła:

    1152

    Pardon, madame!

    1153

    Po chwili jednak zarumieniła się gwałtownie. Książkę Mirbeau, tę skandaliczną książkę, niosła Tuśka tak nieostrożnie, iż tytuł jej na żółtej okładce można było od razu przeczytać.

    1154

    — Jeżeli ta pani widziała — pomyślała zawstydzona — co ona sobie o mnie pomyśli… To jedno mnie pociesza, iż prawdopodobnie nie wie, co to za książka.

    1155

    I w formie uspokojenia dodaje:

    1156

    — Zanadto przyzwoita na to, aby czytała coś podobnego.

    1157

    Dowlokły się wreszcie na Skibówki, skąd daleko dostrzec można było, jak na drodze stał aktor, naprawiał coś koło roweru i rozmawiał z gaździną.

    1158

    Tuśce znów jakiś skurcz zaczął dokuczać. Zwolniła kroku nie wiedząc, co począć. Mimo woli spojrzała na Pitę i ujrzała, że dziewczynka zaróżowiła się cała, oczy jej ożywiły się i twarzyczka wyciągnęła w stronę, gdzie widniał biały trykot i świeciła stal roweru.

    1159

    Tuśkę porwała złość na myśl, że córka jej najwidoczniej rozwesela się na sam widok tego „komedianta”.

    1160

    W ten sposób wytłumaczyła sobie swój niepokój i rada, że znalazła przyczynę, cofnęła się urażona, że ciągle musiała na swej drodze spotykać człowieka, bijącego w jej równowagę jakąś zuchwałą śmiałością postępowania.

    1161

    On musiał spostrzec je także, bo szybko odpiął od siodełka przytroczony olbrzymi pęk błękitnych, czarująco pięknych gencjan, widocznie świeżo zerwanych.

    1162

    Wskoczył zgrabnie i lekko na rower, wzniósł w górę jedną rękę z gencjanami i puścił się jak strzała naprzeciw idących.

    1163

    Zanim Tuśka zdołała się opamiętać, już idąca po stronie gościńca Pita została obsypana cała błękitnym kwieciem, cudownie rozkwitłym na różdżkach obsypanych liściem gałązek.

    1164

    Salve, sol[11]!… — krzyknął aktor do dziewczynki i Tuśka dojrzała w uśmiechu ust rozwartych dwa rzędy przepysznych białych, równych zębów.

    1165

    Pita mimo woli wyciągnęła ku kwiatom ręce. Był w tym śliczny gest kobiety, uniesionej miłością ku rozkwitającym roślinom.

    1166

    Pochwyciła kilka gałązek i obejrzała się za pędzącym ku Zakopanemu cykliście. I on obejrzał się, powiał czapeczkę i błyszczał dalej uśmiechem i rzędami perłowych, lśniących zębów.

    1167

    Tuśka wyrwała Picie z ręki gencjany i rzuciła je na ziemię.

    1168

    Po raz pierwszy Pita widziała matkę tak uniesioną. Oczy jej błyszczały, dobry ton i umiarkowanie znikły chwilowo pod wpływem podniecenia.

    1169

    — Rzuć te kwiaty! — zawołała. — Nie oglądaj się!

    1170

    Głos jej był zmieniony. Pita zrozumiała, iż żartować nie należy, i śpiesznie ku domowi iść zaczęła.

    1171

    — Chcesz, żebym napisała do ojca, co ty wyprawiasz? — mówiła idąc za nią Tuśka. — Ja ciebie nie poznaję… co się z tobą dzieje!

    1172

    Gdy weszły obie do pokoju, gniew Tuśki, zamiast ustać, powiększył się jeszcze.

    1173

    Na oknie stała znów żółta bombonierka, przystrojona płomienną kokardą, a do niej przypięto, ogromną ćwiartkę papieru z następującym czterowierszem:

    Panna Pita zła bez miary,

    Twarde serce w pannie Picie,

    Bo, zwracając skromne dary,

    Łamie słudze swemu życie!

    1174

    Pita strwożona, z oczami łez pełnymi, rozbierała się przy swoim łóżku, spod oka tylko śledząc bombonierkę i przypięty do niej papier.

    1175

    Natomiast Tuśka śmiało podeszła ku oknu, przechyliła się i zawołała:

    1176

    — Gaździna!…

    1177

    Naturalnie zza węgła ukazała się natychmiast wspaniała postać pani Obidowskiej, jeszcze czarniejsza, jeszcze bardziej indyjska niż zwykle.

    1178

    — A co fcom?

    1179

    — Proszę wziąć to pudełko, oddać temu panu, co gra „na gębusi”, i powiedzieć, że mu zakazuję cokolwiek dawać mojej córce. Jeżeli nie przestanie nas zaczepiać, to się wyprowadzimy.

    1180

    Gaździna wzięła ostrożnie w czarne, żylaste ręce śliczne cacko i pokiwała głową.

    1181

    — A czemu nie fcom wziąć, kiej pan dają z dobroci? — zapytała. — Oni przecie za to dudków nie fcom, ino tak panience na uciechę…

    1182

    — Proszę to wziąć i nie rezonować — rzuciła krótko Tuśka.

    1183

    Gdy wróciła do pokoju, Pita, rozebrana ze spacerowej sukienki, siedziała skurczona na zydelku pod ścianą. Wyraz twarzy miała przygasły i zacięty. Jakiś żal migotał na dnie jej źrenic.

    1184

    I Tuśka uczuła dokoła siebie atmosferę nieprzychylności i coś nienormalnego w sobie samej, co przejęło ją nagłą nudą i niesmakiem do tego wszystkiego, co ją otaczało.

    1185

    Chciała jednak się przemóc, pokryć to nie znane jej przedtem uczucie i usiadłszy do stołu, zaczęła z całą sumiennością spisywać dzienne wydatki i liczyć pozostałe pieniądze…

    1186

    W kąciku, na zydelku, coraz więcej garbi się i kurczy Pita, unikająca spojrzenia w stronę, gdzie w szklance więdnie i kona w ostatniej wspaniałej agonii królewski kwiat ciemnej purpurowej róży.

    X

    1187

    Noc.

    1188

    Oparta o poduszki, przy świetle jednej świecy, przysłonionej zielonym abażurkiem, leży Tuśka, okryta kołdrą, kocem, peleryną, serdakiem, kołnierzem futrzanym i jedwabną halką. Taka sama ilość odzieży jest nagromadzona na kołdrze Pity. Przejmujące zimno przeszywa ciało Tuśki. Mała śpi, znacząc się jasną plamą anemicznej twarzy w zagłębieniu poduszek.

    1189

    Tuśka trzyma w zziębłej ręce książkę Mirbeau, ale nie czyta zajmujących dziejów plotkarki przedpokojowej.

    1190

    Niezadowolona z siebie, ze swego postępku względem dziecka, którego nieufność i żal odczuwa mimo uśpienia, w jakim jest pogrążone, Tuśka nie może zasnąć i czuje, że krew jej bije do głowy i hukiem uszy wypełnia.

    1191

    Długo w noc nigdy nie czuwała, mając na uwadze od dzieciństwa nabrane przeświadczenie, iż dla kobiety bardzo zgubną rzeczą jest oddawać się nocnym rozmyślaniom, bo te nic dobrego z sobą nie przynoszą.

    1192

    Zresztą tam, na Wareckiej, gdy się położy, zasypia prawie bez zwłoki i już jak przez sen słyszy, jak mąż nakręca zegarek, wyjmuje z kieszeni drobne pieniądze, scyzoryk, ołówek i składa je na marmurze szafki. On zwykle gasi świecę, a kiedy — ona nie wie, tak jest senna i znużona. Lecz tu, w Zakopanem, gdzie wszystko jakoś dzieje się inaczej i przewrotnie, Tuśka w żaden sposób zasnąć nie może. Zdarzenia dnia nabierają nadzwyczajnej plastyczności i cisną się ku niej z taką siłą, że ją dręczą i niepokoją. Nieprzyjemnie jej także, że lekarz powiedział przy Picie, iż ona, Tuśka, jest zupełnie zdrowa i płuca jej nie są zaatakowane. W Warszawie, pragnąc koniecznie wyjechać, forsowała nutę swej choroby i mąż silnie był przejęty owym „zajęciem szczytów”, które wymagało natychmiastowej opieki. Obecnie legenda upadała i ona sama nie miała nawet wytłumaczenia przed sobą za ten wydatek zakopiańskiej wyprawy, który spadał na jej barki.

    1193

    Przypominała sobie mozolne zbieranie tych pieniędzy, które obecnie płynęły jak woda na drobiazgi i życie pełne niewygód, chłodu i pustki.

    1194

    — Bo smutno tu i pusto — myślała — prawie jak na Wareckiej… Trzeba porobić jakie znajomości. Może ta pani z trzema panienkami…

    1195

    Mimo woli myśl jej zwróciła się do wczorajszego wieczoru, do werandy cukierni, do tego knajpowego życia, które jednak miało swój urok i wdzięk.

    1196

    I nagle, zupełnie bez żadnej przyczyny, zaczęła silnie i mimo woli myśleć o tym, że ona właściwie przeszła przez życie, nie wiedząc nawet, co to jest właściwie miłość.

    1197

    I zdawało się jej, że ma przed sobą całe krzaki gencjan błękitnych, które nagle zasłaniają jej rachunki, pieniądze, męża, figury z ulicy Wareckiej, siostry Barrison w góralsko-bułgarskich myckach, słowem, wszystko to drobne, małe, napotkane przez dzień czy to myślą, czy wzrokiem.

    1198

    — Rzeczywiście — nie kochałam nigdy…

    1199

    Przymknęła oczy.

    1200

    Gencjany błękitniały coraz silniej, a za nimi jak tło zaczęły wznosić się góry sine, fioletowe, pokrajane pasami kosodrzewiny, leciuchno porysowane srebrem śniegu. Takie góry rozmarzone, rozbłękitnione, ledwo majaczące, nie przedstawiały się jej nigdy. Było to coś z feerii, z zaczarowanej krainy, gdzie pełno było piękna i widm niezrozumiałych.

    1201

    Tuśka nie otwierała oczu, aby nie spłoszyć tych widm dziwnych, a tak uroczych. Na jej ustach wykwitł uśmiech.

    1202

    — To widma… — myślała. — Góry nigdy nie są tak piękne…

    1203

    Zdawało się jej równocześnie, że jest bardzo młoda i bardzo świeżo odczuwa wrażenia życiowe.

    1204

    To wszystko, co było do tej chwili jej egzystencją, znikało, rozpraszało się we mgłę. Tak materialna, jak duchowa strona jej teraźniejszości nie miała żadnego znaczenia. Oczekiwała czegoś, spodziewała się, że rozłoni się las gencjan błękitnych, że stanie się coś nadzwyczajnego, a ona…

    1205

    — Szaleństwo!

    1206

    Tuśka porwała się i usiadła na łóżku.

    1207

    Skąd takie myśli?

    1208

    Nie wywołują ich przedpokojowe zwierzenia subretki Mirbeau, rezonującej o polityce Francji z wprawą skończonego dyplomaty. Czyżby one były wewnątrz niej — żyjące, istniejące pełnią sił, i teraz wydobywały się pełne niepokoju i pragnień nieokreślonych?

    1209

    Wszak to życie, jakie do tej chwili pędziła, wystarczało jej pod względem duchowym i w sferze uczuć. Jedyną jej troską była walka pieniężna, choć mąż, jak maszyna, składał co miesiąc swą pensję w jej ręce. Lecz to pragnienie nowych sukienek, boa, przyjęcia pani Iksickiej, podania kwiczołów, aby olśnić, dalej pieniędzy na lekcje fortepianowego brzdąkania Pity, tysiące „niców”, z których się tworzyły bolesne kłopoty, oto były jedyne punkty, z którymi Tuśka nie mogła się nigdy pogodzić w swej egzystencji.

    1210

    Tamte inne przyjęła, a nawet sama ułożyła spokojnie drugą warstwę swego życia nie z rezygnacją i zamiłowaniem do spokojnego, rozumnego godzenia się z brakiem nadzwyczajności życiowych, lecz dlatego że nie odczuwała potrzeby pożądania jakichś wybitnych faktów, mogących sprawdzić, czy są w niej skrzydła konieczne dla wzbicia się ponad poziom przyjętego szablonu.

    1211

    Z założonymi rękami patrzyła, jak mijały dnie, nie czyniąc nic, aby jeden z nich rozkwitł piękniejszym promieniem i był tym, do którego mimo woli zwraca się myśl w chwili zwątpienia lub obrachunku życiowego.

    1212

    Żyła tak od dziecka w tej atmosferze, której duszności nie czuła wcale. Pościel jej łóżka była prosta, prawie hotelowa, bez fantazji, bez delikatności koronek, bo „tego nikt nie widział”.

    1213

    Tak samo działo się z jej duchową stroną. Była bez fantazji, bez delikatności pragnień, migocących brylantami i woniejących świeżością rozbudzonych świtem róż.

    1214

    Bo… tego nikt nie widzi…


    1215

    I znów rozbłękitniały dokoła łóżka Tuśki gencjany.

    1216

    Uparta wizja, uparte zielska, uparte góry. Przyzywa na pomoc fikusy i palmy z ulicy Wareckiej. Myśli o nich, czy aby stróż je wynosi na dziedziniec, czy obmywa liście, czy mąż je okadza dymem tytuniowym. To są przynajmniej kwiaty… Trwają, zielenią się, rosną…

    1217

    Ale takie gencjany! — łodygi. Cóż stąd, że się mienią jak ametysty i że od nich wieje jakąś świeżą swobodą, chłodem pełnym zaczarowanych ustroni, gdzie mech jest szmaragdowy, a srebro zimnej wody opływa głazy wyszlifowane jak marmury świątyń cichych i zapomnianych — cóż stąd?… Fikusy są praktyczniejsze — i trwają… trwają…

    1218

    Nie może jednak oprzeć się wrażeniu tej świeżości i nagle robi się jej żal tych gencjan, które tam więdną na gościńcu, dotknąwszy z lekka ślicznej postaci Pity.

    1219

    Przypomina sobie, jak mimo gniewu została olśniona wizją tego smukłego, jasnowłosego dziewczęcia, na które, jak ptaki błękitne, jak strzały ukwiecone szafirem, leciały zewsząd gencjany, tworząc dokoła niej poświatę najcudniejszych promieni kwietnych.

    1220

    I te włosy złote, na które padły szafirowe kwiaty, i te rączki wyciągnięte…

    1221

    To było jasne, to było piękne…

    1222

    Tuśce nagle zrobiło się żal Pity. Pomyślała, że dziecko poszło spać bardzo smutne i pełne żalu. Przyszło wprawdzie grzecznie powiedzieć jej „dobranoc”, ale oczy więcej niż kiedykolwiek unikały wzroku matki.

    1223

    — Skryta jest… — osądziła ją Tuśka — doktor miał rację.

    1224

    Nie zastanowiła się jednak, że nie uczyniła nic, aby tę skrytość córki zwalczać, przeciwnie, rozwijała ją systematycznie jako wynik dobrego ułożenia i wychowania.

    1225

    — Zresztą… może to jest dowód jej charakteru…

    1226

    Tym chciała przerwać wizyjne błękity gencjan i jakiś dziwny, cichutki jakby dźwięk strun, który teraz się z tych wizji ku niej przekradał.

    1227

    Zgasiła świecę.

    1228

    W ciemności wizje błękitnych kwiatów nie tylko nie znikły, lecz przeciwnie, spotężniały i nabrały wyrazistości.

    1229

    Tylko teraz od gór płynął wiatr i kołysał lasem gencjan, a one dźwięczały coraz milej, coraz głośniej…

    1230

    — Skądże to znowu? — starała się myśleć Tuśka.

    1231

    Ni to dzwoneczki, ni to dźwięk harfy skrzydłem ptaka trącanej… coś pośredniego pędzi ku niej szybko i staje się coraz głośniejsze.

    1232

    Nagle dźwięk ten staje się jeszcze głośniejszy i urywa się w pół tonu.

    1233

    Słychać skrzyp drzwi, jakieś kroki… ktoś otwiera drzwi na rozcież, brzęk łańcuszków…

    1234

    Tuśka odczuwa w półśnie, że to wraca do domu sąsiad-aktor, i porywa się przerażona.

    1235

    Zdaje się jej, że drzwi nie zamknięte od jej pokoju, okna nie zasłonione.

    1236

    Chce zapalić świece, to znów wyrzeka się tej myśli, bo niebezpieczniej jest dawać do poznania, że się nie śpi. Bóg wie, co takiemu człowiekowi może przyjść do głowy.

    1237

    Lecz aktorowi nic jakoś nie przychodzi do głowy. Umieścił swój rower, zamknął drzwi wejściowe, zaryglował i grzecznie, cicho, prawie na palcach przechodzi mimo drzwi Tuśki.

    1238

    Przy drzwiach jednak zatrzymuje się.

    1239

    Jest to jedna sekunda, lecz Tuśce wydaje się wiekiem. Zaparła oddech, sama nie wie, co się z nią dzieje. On widocznie słuchał, czy te panie śpią, bo jeszcze ciszej i delikatniej oddalił się do swego pokoju.

    1240

    Tuśka położyła się i usiłowała zasnąć. Byłaby wolała stanowczo, ażeby aktor powrócił do domu hałaśliwie, z łoskotem, hałasem, ażeby prowokacyjnie gwizdał pod jej drzwiami, ażeby znów posłyszała:

    Pod Ulm, pod Kulm, pod Austerlitz…

    1241

    Mogłaby przynajmniej zasypiać ze złością i gniewem na tego zuchwalca.

    1242

    Tymczasem jego delikatność, potem to dziwne, ciche, milczące zatrzymanie się pod drzwiami każą jej myśleć o nim, ale w inny, jakiś lepszy, łagodniejszy sposób.

    1243

    A potem ten gest rozrzucenia gencjan i wizja Pity, wyciągającej w promieniach zachodzącego słońca rączki do ukwieconych szafirem ptaków, lecących ku niej lotem strzał…

    1244

    I te wizje gór ledwo zaznaczonych.

    1245

    I ten sygnał rowerowy, który zdawał się dźwiękiem harfy i płynął od lasu gencjan, bijących przed nią pokłony…

    1246

    I ta świeżość rozmodlonych nad brzegami strumieni ruchów.

    1247

    I ta młodość nagła rozmodlonej u krynicy swobody jej duszy…

    1248

    Bo choć nikt nie widzi…

    1249

    Tuśka zaczyna rozsnuwać pajęcze nici tkane brylantami, od których biją blaski.

    1250

    Tak… tak…

    XI

    1251

    Nazajutrz jednak rankiem o godzinie siódmej odezwał się straszny ryk lwa.

    1252

    Natychmiast odpowiedział mu drugi ryk, dalej pomrukiwanie jakieś tajemnicze, następnie szczeknęła hiena i znów ryk króla puszczy zatrząsł zakopiańską chałupą.

    1253

    Tuśka szarpnęła się na łóżku i cała aż drżeć zaczęła. Gniew w niej wezbrał nie tylko za to mocniejsze przebudzenie, ale i za to delikatne i ciche dobranoc milczące, które zmusiło ją zasypiać z uczuciem łagodniejszym i z bezustanną wśród gencjan błądzącą myślą.

    1254

    Właśnie gaździna wnosiła samowar, mleko i bułki. Ustawiła to wszystko „piknie” i zabierała się do zaparzania herbaty. Z doświadczenia bowiem wiedziała, że panie z miasta lubią „se przelegnąć w pościeli i śniadanie podchliptywać, kielo tylko ślepie rozewrą”.

    1255

    Tuśka postanowiła nie wdawać się więcej w parlamentacje z gaździną, lecz uderzyć od razu w wielki dzwon.

    1256

    — Gdzie tu Klimatyka? — zapytała, zrywając się z łóżka i naciągając pośpiesznie pończochy.

    1257

    — A w mieście…

    1258

    — Dobrze, pójdę i dam znać, co się tu wyprawia. Niech porządek zrobią.

    1259

    Obidowska odstąpiła od stołu i założyła z determinacją ręce.

    1260

    — Ano… niech idą — w Klimatyce im powiedzą, co po ostatnim gościu smrodzili tu nikiej powietrze morowe bez cały dzień. Chocia i zmarł nieborak, ale przeciek odrobili dezenfekcję całą.

    1261

    Ufna w spełnienie higienicznych przepisów, była dumna i harda.

    1262

    — Ja nie o dezynfekcję — rzuciła gorączkowo Tuśka — tylko zarząd musi kazać temu wariatowi być cicho albo się precz wynosić.

    1263

    Gaździna pokręciła głową.

    1264

    — Co to, to jus nic z tego nie będom mieli — odparła. — Gościom wolno piknie śpiwać, porykiwać w izbie, robić, co fcom, a Klimatyce nic do tego. Jak chcom, niech se tez porykują rano, ten pan nie póńdzie na skargę. Hej!

    1265

    Rzekłszy to wyszła.

    1266

    Tuśka ubierała się gorączkowo przed lustrem i w ten sposób wyładowywała swą złość. Czuła, że gaździna ma słuszność i że w Klimatyce nikt jej racji nie przyzna, musiała jednak być konsekwentną i iść do owej Klimatyki.

    1267

    Pita powoli podniosła się z łóżka. Przez chwilę, gdy rozlegały się owe dzikie porykiwania, oczy jej zabłysły, uśmiech przewinął się przez usta.

    1268

    Pochwyciła to Tuśka i w zdenerwowaniu upatrzyła, iż córka cieszy się z widocznej zemsty aktora za odesłanie bombonierki. Sucho i rozkazująco zwróciła się ku dziecku.

    1269

    — Wstawaj — rzekła. — Słyszałaś, co doktor wczoraj mówił: jesteś chora i masz chodzić po słońcu, biegać i być wesoła. Proszę się zastosować do tego, co doktor kazał!

    1270

    Pita spochmurniała jeszcze więcej. Zacięła usta i z wielką umiejętnością, wrodzoną kobietom, zabarwiła wzrok swój bezbrzeżną melancholią.

    1271

    Widoczne było, iż postanowiła wyzyskać sytuację i stać się coraz „smutniejszą”, coraz więcej chorą, skoro w owej powadze i zniechęceniu do życia tkwił zarodek jakiejś choroby. Z przedziwnym sprytem, właściwym każdej kobiecie, nawet najmłodszej, odczuła, że może stać się ważną osobą i grać na strunie choroby pierwsze skrzypce.

    1272

    Z miną znudzoną, jak Chrystian duński mówiący do dworzan: „I jutro jeszcze dzień…”, sięgnęła po swoje haftowane spódniczki i zaczęła je nakładać z niedbałością i smutkiem.

    1273

    Odczuć w niej już było można doskonały gnębiący materiał, jakim jest kobieta półchora i sprytnie wyzyskująca sytuację.

    1274

    Tuśka od razu zrozumiała grę córki i zmiarkowała, że ta mała odbiera jej teraz przywilej tronowania w domu na podstawie „niebezpiecznej choroby, której zaród w piersiach nosi”. Czesała się i stroiła dalej, lecz gniew ją ogarniał coraz większy na Zakopane i na wszystko, co ją w nim spotyka.

    1275

    Dowiedziała się, że jest zdrowa, i słońce świeciło, i smreki pachniały, gencjany rozbłękitniały jej sny…

    1276

    Było się czego gryźć i martwić.

    1277

    Gdy była gotowa, szykowna w swej dość prostej, lecz z warszawskim sznittem[12] skrojonej sukni, w kapeluszu przypominającym słomiankę, przypadkowo włożoną na głowę, stanęła niezdecydowana.

    1278

    Należało iść na ową skargę, ale dokąd i do kogo?

    1279

    Na dziedzińcu rozlegały się wesołe głosy. Jakby ją ktoś pociągnął na lince, podeszła do okna pod pozorem poprawienia firanki.

    1280

    I tak długą chwilę przy tym oknie została.


    1281

    Dużo belek, całe stosy, a wszystko w słońcu jak wyzłocona słoma.

    1282

    I trawa, na którą powalono te belki, zda się mieć te złotozielone błyski, jakie mają na ciałkach chrząszczyki majowe. Morze trocin jak piasku złotego rozsypanych dokoła.

    1283

    A z tego morza, z tej złocistości, na którą nawet cień smreków nie pada, bo rosną w oddali, wyrasta powoli szkielet nowej chałupy, którą Józek Obidowski przy pomocy innych Obidowskich na łupienie gości, a na chwałę Panu Bogu dźwiga.

    1284

    Jest ich kilka, a więc Jędrek Kalpus Obidowski i Maciek Bretnol Obidowski, i kilku innych Obidowskich, dwóch z porządnymi wolami, dwóch dla odróżnienia bez wola.

    1285

    Wszystko to białe, wyszyte, z twarzami „z głupia frant”, z fajkami przyległymi do ust siedzi okrakiem na belkach, dłubie, przymierza, składa jak pudełko tę chatę, która rośnie, jak słonecznik do słońca, tak ona do gór zwrócona.

    1286

    Każdy bowiem gość czuje się w obowiązku siadać rano do kawy z Giewontem przed nosem. Giewont jest wieżą Eiffel zakopiańską. Ze wszystkich stron go widać, a już z werandy obowiązkowo.

    1287

    — Piknie se pozierać będziecie na Giewont — mówi góral wynajmując chałupę.

    1288

    I gość co rano, co wieczór zakreśli w myśli legendowe kontury śpiącego rycerza. Zabawka to niewinna, a wznosząca „w dziedzinę poezji” urzędnicze, stężałe serca. „Coś się roi, coś się marzy, chrzęsty zbroi, okrzyk wraży. Taka chwila, choćby chwila!”. Takie króciuchne złudzenie, zwłaszcza że na karku tkwi silnie codzienna obroża twardych obowiązków!

    1289

    Wzbudza ją i niesie Giewont widmowy, liliowy, rozpływający się we mgle, to znów jak z szafiru jednego przez olbrzymów wykuty.

    1290

    Biedne, czerwone od pisania oczy śledzą zmiany barw, serce jakoś pełne melancholii, kawa stygnie, ręka z rogalikiem opadła.

    1291

    Filister na tej drogo wynajętej werandzie coś czuje — co? — sformułować nie umie, ale mu to widmo liliowe zaszywa się w serce. Uśmiecha się zwiędłymi usty, które tak pysznie kąpie codziennie w pilznerze, i mówi potrząsając głową:

    1292

    — No… no… a to, panie!…

    1293

    Taką werandę, dla wzruszeń stosowną, stawiają właśnie Obidowscy, Kalpusie, Bretnole, siedząc okrakiem na belkach. Zdobią je w rozmaite nacięcia, bo to „państwo lubią”. Każde nacięcie to podskoczenie w cenie wynajmu chałupy. A zręcznie migają te białe postacie, zsuwają się po belkach, nikną i zjawiają się sprężystymi skoki, jakby po wirchach ich nóżki nosiły. Małe mają siekierki w rękach, nie robią hałasu, nie ranią bezpotrzebnie drzewa. Rzec by można, że miłośnie obchodzą się z tymi złotymi belkami. Tak je przenoszą przez ustawione już szubienice drzwi, że nawet nie potrącą, jakby dziecko małe z kołyską nieśli. I jest w nich coś przy tej robocie z koboldów, z białych duchów i z posiwiałych nagle małp.

    1294

    Hyc — hyc… już z fajki wysoko, wysoko popiół się sypie. Wyszywane suto porcięta tylko migną.

    1295

    Hyc, hyc… już gdzie indziej toporek dłubie leluję i szereg gwiazdek niby płatków ze śniegu, nagle w złoto przemienionych.

    1296

    Koło kupy serdaków zrzuconych na ziemię Tuśka dostrzega rosłą postać aktora, odzianego w inny cyklistowski strój, jakiś bardzo jasny i bardzo nowy.

    1297

    Pończochy czarne, dobrze wyciągnięte, odcinają się od tej jasności. Trzyma w ręku toporek, pochylił się nad leżącą belką i obcina ją dość zręcznie.

    1298

    Z góry przypatrują mu się z flegmą górale.

    1299

    On, porając się z toporkiem, śpiewa:

    …i nie dbam o czerwony nos,

    i nie dbam, że wciąż tyję.

    Lecz chwytam dzbanek w ręce me

    I piję! piję! piję!…

    1300

    Pijacka piosenka, śpiewana chórem po restauracjach, jak dysonans rozbrzmiewa w zapachu smreków i złocie słońca. On to czuje, lecz z chęcią już weń wrośniętą zbierania oklasków zwraca się do górali:

    1301

    — Pięknie śpiewam? co?

    1302

    Milczenie.

    1303

    Górale nie są skorzy do pochwał.

    1304

    Aktor czuje się podrażniony.

    1305

    — Czekajcie, zaśpiewam wam coś góralskiego.

    1306

    Prostuje się i zaczyna zawodząc:

    Tuduraj, tuduraj,

    Kiedy grule w dole;

    Jak gruli nie stanie,

    Tuduraj ustanie…

    1307

    Józef Obidowski, dziś jakiś chmurny i zły, patrzy na gościa w dziwny sposób.

    1308

    Nic nie zdoła oddać tej mieszaniny ironii i respektu — ironii dla istoty z miasta, więc dla niego, górskiego, istoty niższej, i respektu dla źródła dochodu „papirków”, które tak miło zgarniać, a za nie chałupy nowe budować. Politycznie jednak czuje, że musi wreszcie wydusić jakąś pochwałę.

    1309

    — No, piknie — odpowiada wreszcie, nie wyjmując z ust fajki — ale głos u was maleńki i nie giełcy wcale!

    1310

    Aktor roześmiał się wesoło.

    1311

    — Głupiś! — wyrzekł — u mnie głosu starczy na całe wasze Tatry, ale nie chcę budzić tej pani, co się ciągle na mnie gniewa.

    1312

    Lecz Józek uważał to tylko za wymówkę.

    1313

    — Może.

    1314

    Ci, siedzący tam na belkach, jęli się także z lekka uśmiechać.

    1315

    Dostrzegł to aktor i porwała go zakulisowa złość.

    1316

    — Poczekajcie… ja wam zatańczę zbójnickiego, niech tak który zatańczy.

    1317

    W mgnieniu oka rzucił kurtkę na stos serdaków i w koszuli z surowego jedwabiu, ściśnięty pasem czarnym jedwabnym w białe kropki, zaczął na posadzce z trocin tańczyć zapamiętale, przyśpiewując klasycznie.

    W murowanej piwnicy

    Tańcowali zbójnicy!…

    1318

    Tańczył doskonale, ciął drobniuchno na miejscu, podskakiwał, wreszcie zaczął wirowato zataczać koła. Było w nim rozzuchwalenie wielkie, ogromna siła młodości, potrzeba ruchu i temperament szalony. W złotym świetle ze złotego jeziorka trocin migał jak zjawisko.

    1319

    Górale przypatrywali mu się ciekawie z minami znawców.

    1320

    — Is, is… — mówili jeden do drugiego.

    1321

    Tuśka doznała dziwnego wrażenia.

    1322

    Pierwszy raz widziała, żeby człowiek cywilizowany oddawał się z taką rozkoszą pląsom tanecznym.

    1323

    Obtańcowywanie panien i pań w karnawale odbywa się zwykle ze strony mężczyzn z tak karawaniarskimi minami, że jedynie przerwa kolacji może to usposobienie grobowe rozpędzić. Przeto i damy, prowadzone jak na ścięcie, taki sam nastrój przybierają.

    1324

    W takim wypadku taniec jest koniecznym dreptaniem albo szastaniem nóg w takt cyrkowej muzyki.

    1325

    I nie ma nic śmieszniejszego jak twarze o wyrazie mędrców, przeznaczonych na wypicie cykuty, i nogi w lakierkach podrygujące pas aszantów udających się na wojnę.

    1326

    Sprawia to wrażenie masek puszczonych w taniec korowodu, trupów zgalwanizowanych i rzuconych bezlitośnie w bezcelowym, tragiczno-komicznym rozpędzie.

    1327

    Tuśce, opartej o ramę okna, przychodzą te myśli, gdy widzi tak aktora tańczącego naprzeciw niej „zbójnickiego” z dzikim jakimś zapałem i kultem dla tańca.

    1328

    Sama doznaje jakiegoś podniecenia nerwowego i prąd młodości przebiega jej żyły. Nie tańczyła nigdy sama dla siebie, nie wie, co to jest wyładowywanie siły w impetycznym ruchu. Lecz zaczyna to odczuwać i dech w piersi wstrzymuje. Mężczyzna ten wiruje w przestrzeni, jakby smagał ją skrzydłami niewidzialnymi, które go unoszą w tym wirze. Kręci się teraz z coraz szaleńczą szybkością. Migają czarne pończochy jak dwa węże. Rękoma bije się po głowie i udach. Słychać plaskanie, jak by kto bił kijanką w wodę. Górale siedzą nieruchomi. Spoważnieli. Czują, że ten gość tańczy poważnie i po ichniemu.

    1329

    — Is, is… — mruczą tylko, zaciskając fajki w zębach, że aż trzeszczą. Jeszcze chwila, a widać, jak Maciek Bretnol Obidowski zeskoczy z belki i dreptać a plaskać zacznie, lecz aktor nagle zatrzymuje się jakby wbity w ziemię.

    1330

    Tuśce zdaje się, że uczynił to dlatego, iż ją dostrzegł, nie jest jednak pewna.

    1331

    Jest z tego rada, ale zarazem widzi, iż aktor zuchwale wpatrzył się w jej twarz, jakby chciał wyczytać, jakie odniosła wrażenie. Ogarnia ją wstyd i zmieszanie. Za nic w świecie nie chce, aby przypuścił, że ją ten taniec nie tylko zajął, ale przejął dziwnym, nieznanym zmieszaniem. Przybiera, o ile może, minę obojętną. Nie ustępuje jednak z okna. Nie chce, aby przypuścił, że go się boi i że przed nim ucieka.

    1332

    On zwraca się ku góralom.

    1333

    — A co? umiem tańcować?… — pyta.

    1334

    — No… majom w tańcu maturę — wydusza wreszcie jakby niechętnie Maciek.

    1335

    A Józek Obidowski wciąż pali fajkę i ma coraz więcej ironii na swej ślicznej twarzy.

    1336

    — Żeby byli sietniakowaty, toby tak nie tańcowali… — dorzucił Kalpuś.

    1337

    I zabrali się dłubać siekierkami całe szeregi gwiazd w belkach złocistych na chwałę Bogu i ludziom, zacietrzewionym w zakopiańskim stylu, a na zgubę gościowych kieszeni.

    1338

    Aktor usiadł na belce i swą świeżo ogoloną, trochę zmęczoną, a przecież pełną młodości twarz poddał pod promienie słońca.

    1339

    Wyjął port-cigare srebrne, klasyczne, prawdopodobnie z napisem „Od wielbicieli”, z eleganckim, emaliowanym monogramem na rożku, i zapalił papierosa.

    1340

    Wszystko, co stanowiło jego własność, było eleganckie i zgrabne. Pudełko do zapałek srebrne, ozdobione niewielkim kaboszonem szafirowym. Taki sam kaboszon, nieduży, lecz ciemny i piękny, ciemniał na małym palcu jego ręki. To był jedyny pierścionek, jaki ten człowiek nosił.

    1341

    Tuśka niby patrzy na górali dłubiących gwiazdy, a widzi te wszystkie szczegóły, bo dzień jest tak przejrzysty, że każdy najdrobniejszy przedmiot dochodzi do okna z czystością niezwykłą. Równocześnie Tuśka z właściwością kobiet ogarnia i siebie dokładną uwagą i myśli, czy dobrze wygląda i czy puder nie starł się jej z twarzy.

    1342

    Aktor patrzy na nią wprost, bez owych wybiegów kobiecych, patrzy swymi ślicznymi oczyma o długich, ciemnych rzęsach. Jest teraz jakby melancholijny i zadumany. Nie wiadomo jednak, czy jest to zmienność kameleonowa jego natury, czy udanie. Tuśka zaczyna czuć się jednak więcej zaniepokojoną tą jego melancholią niż poprzednio napadami żywiołowych popędów. Stoi jednak przy oknie jak przymurowana i nie może zebrać się na śmiałość, aby od niego odejść.

    1343

    On to dostrzegł i nagle, jakby dopiero w tej chwili ją zobaczył — wstaje i kłania się nadzwyczaj grzecznie.

    1344

    Ona pomimo woli pochyla głowę i oblewa ją rumieniec złości za to, że oddała mu ukłon.

    1345

    Stało się to bez jej wiedzy, całe szczęście, że skłoniła głowę leciuchno, prawie nic — ot, tak prawie, że mógł nie zauważyć tego.

    1346

    Istotnie, aktor mógł przypuszczać, że Tuśka mu na ukłon nie odpowiedziała, bo jakaś parobkowata zuchwałość przebiła się w wyrazie jego twarzy. Cynicznie skrzywił usta, stał się prawie brzydki. Usiadł na belce okrakiem i podniósł twarz ku pracującym w milczeniu góralom.

    1347

    — Hej… gazdowie!… — zawołał głośno z rubasznym śmiechem — a któraż też dziewka najładniejsza w tym sezonie?

    1348

    Obidowscy zaśmieli się i Antek coś tam odpowiedział, ale Tuśka nie dosłyszała. Fala krwi uderzyła jej do głowy. Widocznie ten „komediant” chce wojny, bo teraz obraża ją takimi słowy!

    1349

    Cofnęła się od okna, zapuszczając firankę. Posłyszała jeszcze jego śmiech i zaraz potem prześlicznie przez zęby gwizdaną polkę.

    1350

    Cofnąwszy się do pokoju, Tuśka czuła się tak zirytowana, że bezwiednie skierowała się do pustego pokoju, z którego okna wychodziły na gościniec.

    1351

    Zaczęła chodzić wzdłuż i wszerz i czuła, że krew falą bije jej do głowy. Ten człowiek obraził w niej godność kobiecą! — ośmielił się…

    1352

    Właściwie, cóż się ośmielił?

    1353

    Zapytał się, „która z dziewcząt najpiękniejsza”? W tym nie ma żadnej obrazy. Uczynił to z ciekawości artystycznej…

    1354

    Tak! — ale — to!

    1355

    To coś nieuchwytnego, co smagało ją jak szpicrutą, to coś pewnego siebie, zuchwalczo wiedzącego, że nic się oprzeć nie jest w stanie jego woli, jego żądzy, jego chęci.

    1356

    A potem mściwość ordynarna, jakaś ulicznikowska.

    1357

    Stanęła przy oknie i patrzała na gościniec, po którym już snuły się grupy gości odzianych jasno, po turystowsku. Kobiety miały rozpięte jasne parasolki, mężczyźni białe, lekkie, filcowe kapelusze. Wszyscy zdawali się nie iść, lecz biec, weseli czegoś, radzi, podnieceni.

    1358

    Oddzielona szerokością gościńca od chaty Obidowskiej, stoi ładna duża willa z ułożonym na frontonie napisem:

    „Lewkonia”

    1359

    Jest to jedna z seryj „bezpretensjonalnych” imion nadawanych mniej lub więcej udatnym pudełkom, w których gnieżdżą się w dziwnej harmonii bakcyle i istoty żądne słońca, Giewontu i oddalenia mglistej niańki o długich kościstych rękach, o fosforem płonących oczodołach, o rozwiewnych, wilgotnych szatach. Lewkonia, Niezabudka, Chryzantema, Rozkoszna, Szczebiotka… a dalej literatura triologiczna, więc wszytkie Borzobohate i Kurcewiczówny!

    1360

    Przytulne miana, łase i wdzięczące się w słońcu, w kępie smreków, a każda z werandą na paradę obwieszoną japońską latarnią z barometrem, który zostawił „ten pan, co to słabował tutok i wywieźli go dzie indzi”.

    1361

    I w „Lewkonii” jest weranda duża, nawet bardzo duża. Powyjmowali z niej okna. Odsłoniona jest cała. Tylko z jednej strony deski bronią od wichru i słońca.

    1362

    Na werandzie stół, ceratą klasyczną przykryty, ceratą, drogą oszczędnym gospodyniom. Biała jest i imituje do złudzenia obrus. I dużo przedmiotów dalej imituje w tej willi do złudzenia rozmaite piękne rzeczy. Szkło stojącego na środku stołu wazonu imituje weneckie kryształy, w mietlicę wetknięte purpurowe maki są z perkalu farbowanego, a imitują świeżość rozkwitłych w zbożu maków, welwet ciemnozielony na sukni kobiety, leżącej na bujającym się krześle, imituje aksamit, a sama kobieta, pani radczyni Warchlakowska, imituje damę dobrze wychowaną, inteligentną, oczytaną, wzorową żonę, matkę i piękną kobietę.

    1363

    Leży do słońca, wyniosła i wspaniała jak renesansowa księżna, patrzy na chałupę Obidowską mrużąc oczy i czuje się o wiele wyższą w społeczeństwie od „osoby”, zamieszkującej naprzeciw chatę bez żadnej efektownej etykiety, nie przywożącej ze sobą nadąsanej kucharki i młodszej „w bluszcze z kropkami” i nie posiadającej męża, który jest w stanie zapracować tyle, aby ona, radczyni, i trzy jej córki (o… Barissonki!) mogły rozpostrzeć swe fatałaszki w „Lewkonii” i nicować przechodniów przez długie trzy miesiące z trzystopniowej wysokości nadgniłej werandy.

    1364

    Właśnie jedna Barissonka wbiega na werandę. Ubrana jest w pąsową bluzkę, białą spódnicę wełnianą, żółte trzewiki i do złudzenia imituje strojem, chudością i manierami szpiczaste miss, widywane w ilustracjach angielskich. W ślad za nią zjawia się druga czerwona bluzka i trzecia! Jest to rodzaj umundurowanej małej armii o cienkich, zawsze złośliwie zaciśniętych usteczkach. Ręce duże, nogi duże, piersi płaskie, biodra sterczące, moc piegów, śliczne oczy, śliczne włosy, brak poczucia delikatności, brak słuchu, zdolności matematyczne, dowcip jak u starego dziennikarza, znajomość tajemnic życiowych zdumiewająca, zaczepność małych buldogów — słowem, tysiące rozkosznych przymiotów, stwarzających wcale udatną i obiecującą całość.

    1365

    Pani radczyni jednak jest rada ze swych „dziewczątek”. Nie są to wprawdzie dziewczęta spod wiejskiej strzechy, ale pani Warchlakowska jest zdania, że są już dostatecznie opancerzone do walki z życiem.

    1366

    A że wiedzą to i owo i że mają sąd swój o ludziach i wypadkach, mój Boże!… tym lepiej — nie będą to lalki salonowe, lecz od razu kobiety o wybitnej indywidualności.

    1367

    Pąsowe bluzki z barchanu imitującego welwet wionęły, zaroiły werandę czerwienią i bielą i nagle stanęły. Dostrzegły Tuśkę w oknie chałupy. Zaczęły się jej ciekawie przyglądać.

    1368

    — Ona wczoraj szła za nami z tą dziewczynką w dużym kapeluszu…

    1369

    — Aha!… — w białych trzewikach.

    1370

    — Tak. Pamięta mama: miała nietutejszą suknię i łańcuszek po staremu naokoło bioder.

    1371

    Pani Warchlakowska zmrużyła oczy.

    1372

    — Ach! tak… macie rację. To będzie coś z Warszawy.

    1373

    — Albo z prowincji.

    1374

    — Nie. To coś z Warszawy. Chodzi po warszawsku.

    1375

    Wygłosiwszy te słowa, pani Warchlakowska utonęła w obserwowaniu Tuśki.

    1376

    — Czego ona tak stoi przy tym oknie?

    1377

    — Przypatruje się nam.

    1378

    — A może jej pokazać język? — hazarduje najmłodsza czerwona bluzka, która jeszcze nie jest dostatecznie opancerzona, ale za to bardzo „rozwydrzona”.

    1379

    — Mińciu!… — strofuje radczyni.

    1380

    Lecz Mińcia się tłumaczy:

    1381

    — To po co tu patrzy? Nie widziała ludzi na werandzie, czy co?

    1382

    Radczyni uznaje za stosowne być dobrą i łagodną.

    1383

    — Widzisz, że to jest osoba średniozamożna i nie ma środków na werandowanie na werandzie, więc weranduje w oknie. Idźcie lepiej bawić się piłkami, skoro wam doktor ruch zalecił. I proszę nie zajmować się tą osobą.

    1384

    Panienki zbiegają z werandy, zaczynają igrać miluchno na placyku, na którym rośnie kilka dość mizernych świerków. Biegając i rzucając angielskie piłki, ciągle strzelają oczkami w stronę Tuśki.

    1385

    — To pewnie jaka Żydówka!…

    1386

    — E… może co innego.

    1387

    — A może taka, wiesz…

    1388

    — Ale nie. Przecież szła z córką.

    1389

    — E!… może to siostra.

    1390

    — Ta mała to miała pończochy fil d'Ecosse!

    1391

    — Nieprawda, bo fil de Perse.

    1392

    — Głupie jesteście… to fil de Juive

    1393

    De Palestine!… hi, hi…

    1394

    „Osoba” tymczasem stoi w oknie, a w umyśle jej dojrzewa projekt. Najlepiej zrobi, jeżeli weźmie i ten pokój dla siebie. Gnieździć się w jednym pokoju, i to od dziedzińca, jakoś nie wypada. Może właśnie dlatego ten aktor tak lekceważąco względem niej postępuje, że ona tak nędznie mieszka. Ba! gdyby miała willę całą, tak jak ta pani z przeciwka, z pewnością szachowałby się inaczej. W pokoju tym właśnie znajduje się werandka. Nieduża, raczej ganek, i to przyczepiona z boku chałupy, ale jest — widać osoby leżące na werandzie z gościńca i można obserwować przechodzących jak z loży.

    1395

    Będzie to większy wydatek, ale trudno. Tuśka nosi w herbie dewizę każdej warszawianki:

    1396

    Nikt nie wie, co jem, każdy wie, jak mieszkam.

    1397

    — Zaoszczędzę na jedzeniu — myśli i już postanawia nie tylko donająć pokój, rozlokować się na werandzie, zawiesić latarnię japońską i ustawić bukiet na stole, ale sięga dalej myślą.

    1398

    — Poznam się z panią naprzeciwko, to musi być osoba wyższej sfery, skoro wynajmuje willę.

    1399

    Pita będzie miała towarzystwo w jej córkach i zobaczymy, czy wtedy ten… pan ośmieli się obrażać mnie tak, jak uczynił to w tej chwili.

    1400

    Pełna dumy i rada ze swego postanowienia, powraca Tuśka do swego pokoju.

    1401

    Pita ubrana stoi przy stole jak manekin i widocznie oczekuje jakichś dyspozycji wyższej władzy.

    1402

    — Zawołaj gaździny… Słyszę, że jest w sieni.

    1403

    Za chwilę wchodzi Indianka. Jest nieufna i patrzy spode łba. Obcierała właśnie belki w sieni i zabierała się do drzwi. Wchodząc, zbliża się do pieca i gładzi po nim ręką.

    1404

    — A co fcom?

    1405

    Lecz Tuśka tak bardzo pragnie werandy i drugiego pokoju, że staje się uprzejmą i schodzi ze swej wyniosłości.

    1406

    — Moja gaździno… mnie tu ciasno i niewygodnie w tej izbie.

    1407

    Na Obidowską jakby kto żaru posypał.

    1408

    Gaździe zakopiańskiemu kazać zwrócić pieniądze, to łatwiej ściągnąć słońce z nieba.

    1409

    — O!… ze tam końdek im ciasno… to co? Jo piniendzy nie oddam. Jak fcom, niech dzie indzi najmom, ale ja piniendzy nie oddam. Mogom mnie prawować.

    1410

    Tuśka wzrusza ramionami.

    1411

    — Nie o to chodzi. Ja chcę dobrać sobie tę drugą izbę z werandą.

    1412

    Indiance twarz się rozjaśnia. Zawiązała i rozwiązała, i znów zawiązała chustkę. Widać, że już myśl jej pracuje, jak by tu i na ile skórę z tej gościowej ściągnąć.

    1413

    — Wiedzom co… — mówi powoli, ważąc każde słowo — ta izba teloz by zamówiona. Gość pisał po nią.

    1414

    Tuśce aż tchu zabrakło.

    1415

    — Ale zadatku nie dał?

    1416

    — No… ni… Ino kabyście ją fcieli, to muszom zapłacić tylo, co tamten pon dawali.

    1417

    — No, a ileż?

    1418

    Gaździna myśli — cała tragedia toczy się w jej mózgu. Powie za mało, powie za dużo… Nie wie. Cyfry biegają jak szalone — wreszcie rzuca:

    1419

    — Dacie osiemdziesiąt.

    1420

    — To za drogo.

    1421

    — Ten pon da tyle.

    1422

    Tuśka dałaby już te osiemdziesiąt guldenów, ale zdjęta mocą nałogu, musi się targować.

    1423

    — Siedemdziesiąt…

    1424

    Gaździna widzi, że tej pani „zafciało się” tej izby i już żałuje, że nie powiedziała stówki.

    1425

    — Ni, ni… — mówi z niechcenia, patrząc uparcie w kafle pieca — dacie dziewięć dziesiątek, to mieszkajcie…

    1426

    — Jak to dziewięć dziesiątek? Powiedzieliście: osiemdziesiąt!

    1427

    — Nijok nie będzie inoczej, ino dziewięć dziesiątek. Ten pon da i stówkę…

    1428

    Od dziedzińca dolatuje ciche gwizdanie polki.

    1429

    To doprowadza Tuśkę do ostateczności.

    1430

    — No… dobrze… macie tu dwadzieścia guldenów!

    1431

    — A wiedzom, że za obsługę osobno?

    1432

    — Jak to?

    1433

    — Ano… ho, mieliby my drugiego gościa, toby płacił za obsługę, a tak ino strata bez to, że wy będziecie mieszkać i od przodu, i od zadku.

    1434

    — No dobrze… idźcie już tylko.

    1435

    Gaździna przemyśliwa, co począć, jak tu jeszcze na razie coś wyciągnąć.

    1436

    — A wiedzom… — zaczyna znowu, lecz urywa, bo instynkt jej mówi, że przeciągnie strunę.


    1437

    Jest ich trzy w tej izbie — trzy kobiety: Tuśka, Obidowska i Pita.

    1438

    W każdej z nich inny świat, a w tym świecie gra w tej chwili nuta dominująca.

    1439

    W Tuśce podrażniona ambicja, w góralce chciwość zbudzona, w Picie spokój obserwacji, to gromadzenie mrówcze wrażeń życiowych, z których będzie sobie snuła kanwę dalszego życia.

    1440

    Ani czują, ani wiedzą te trzy, sylwetkami różnymi przecinające słoneczne strugi, postacie, ile sobie wzajemnie dopomagają w wyładowywaniu swych wzruszeń, jak one przerzucają swoje indywidualne cechy i z nich, niby pszczoły kwiatowy pył, tak trutkę sączą. Z Tuśki góralka chytrze ciągnie pieniądze, widząc w jej oku rozpłomieniony kwiat fałszywej ambicyjki, z nich dwóch śliczna Pita, z wdziękiem baletniczki ustawiona koło stołu, sączy w siebie i ambicyjkę, i chciwość, a ironizując już ma gotową szufladkę, do której sięgnie kiedyś w podobnej życia sytuacji.

    1441

    Są one wszystkie w tej chwili nie tylko ogromnie kobiece, lecz i ogromnie… ludzkie. I jest ich trzy w tej izbie.

    1442

    A w każdej inny świat na pozór, a przecież łączność między nimi jak w sznurach powoju…

    1443

    Sylwetki ich przecinają strugi słoneczne.

    1444

    I jedna jest dopełnieniem drugiej i tej trzeciej.


    1445

    Za pół godziny Tuśka obejmuje w posiadanie werandę.

    1446

    Ustawia stół, nakrywa go barwnym kilimkiem, kupionym na ulicy w Krakowie od Żyda w fezie, imitującego bez powodzenia Bułgara, ustawia dzbanek kołomyjski, znaleziony na półce w izbie, i za dwadzieścia centów nabywszy u Józka gałęzi smrekowych, urządza oryginalny bukiet.

    1447

    Kieruje nią pewien smak wrodzony. Pani Obidowska wyciąga z szopy religijnie po ostatnim suchotniku przechowaną japońską latarnię i barometr.

    1448

    — Majom… — mówi wspaniałomyślnie — niech se zawiesom, bele piknie im było.

    1449

    Wreszcie wszystko urządzone i Tuśka, rozpiąwszy białą parasolkę, zasiada na werandzie, obejmując ją w posiadanie.

    1450

    Postanawia kupić sobie leżak, aby już być zupełnie „po formie”. Owija głowę delikatnie muślinowym szalikiem i bierze w rękę Journal d'une femme de chambre.

    1451

    — Nie widać z gościńca tytułu — myśli — a że książka w żółtej okładce, tym lepiej! Będą wiedzieli, że czytam francuskie dzieła w oryginale.

    1452

    Zapomniała już o Klimatyce, o skargach na aktora, cała przejęta dziecinną prawie radością werandowej wystawy.

    1453

    Z drugiej strony stołu zasiada Pita.

    1454

    I ona rozpięła białą parasolkę, a ten lekki cień wydobywa tylko świeżość jej twarzyczki, delikatną i czystą jak płatek kamelii. Tuśka także ogromnie zyskuje w tym przyćmieniu białawym, a że ubrane są „do nitki i na ostatni guzik”, wyglądają jak dwie lalki za gablotką sklepową lub oleodruk familijny, zawieszony nad kanapą. Pita ogląda Baśń o Kasi, nie odczuwając wszakże przedziwnej piękności dzieła. Zaciekawiał ją jedynie ostatni pocałunek Kasi z królewiczem, który ma tak wysokie obcasy u pantofli.

    1455

    Lecz tak Tuśka, jak Pita przede wszystkim obserwowały i czuły, że są obserwowane. To było osią i głównym punktem ich myśli.

    1456

    Siedziały wyprostowane, godne, wdzięczne, en parade, roztaczając swe wdzięki typowych warszawianek z ogromną umiejętnością i pewnym taktem. Nie narzucały się, lecz zniewalały oko przechodniów i widzów. Dostroiły się do otoczenia. Nie miały w sobie nonszalancji miękkiej, pasującej raczej do wybrzeży morskich, foteli ze słomy, fal, błękitów i rozwianych skrzydeł mewy.

    1457

    To, co je otaczało, było proste w liniach, twarde w kolorycie. Należało więc przybrać ten sam genre, aby nie odskakiwać od tła. Wyczuły to instynktem i zastosowały się przedziwnie.

    1458

    I dlatego rzeczywiście ta weranda wykilimkowana, z wiechą smrekowych gałęzi i z tymi dwiema kobietami w prostych, ale mających linie sukniach, z baldachimami ich parasolek, stanowi wabną całość. I czuje się pewną wdzięczność dla Tuśki i Pity, że tak umieją przybrać sobą to nagromadzenie pniaków i belek nie psując ich powabu.

    1459

    Lecz upał jest wielki. Kurz na gościńcu bije tumanami. Dla zdrowia raczej należałoby zaszyć się w las, gdzie woń balsamiczna rozwłóczy swe czary po kępach mchów i rozmodlonych a cichych dzwonków lesistych.

    1460

    Któż jednak podziwiałby grację Tuśki i Pity, lśniący jedwab ich włosów, wyzyskaną linię sukni i możność wynajęcia werandy?

    1461

    Któż jednak?…

    XII

    1462

    Siedzą już tak dobrą godzinę, a na czołach ich pojawiają się kropelki potu.

    1463

    — Może się nudzisz, Pito? — mówi wreszcie Tuśka. — Zejdź i pobiegaj trochę.

    1464

    — Dziękuję mamusi, ja wolę siedzieć.

    1465

    — Widzisz, że te panienki naprzeciwko biegają, choć są starsze od ciebie.

    1466

    Pita zacisnęła usteczka z ironią. Miała szczególny, sobie właściwy sposób wydymania dolnej wargi. Nadawało to jej twarzyczce nieporównany wyraz tajonej pogardy.

    1467

    Obserwowała od pewnego czasu owe panienki w czerwonych bluzkach i maniery ich wydały się jej rubaszne i brzydkie. Ze skrzętnością mrówki znosiła owe spostrzeżenia do magazynu swych obserwacyj życiowych.

    1468

    — Taki ruch jest brzydki — myślała — należy się go wystrzegać. O!… ta druga bierze do ust szpilki od włosów, gdy poprawia rozpuszczone w biegu sploty. I to nieładnie wygląda. Nie będę tego robiła.

    1469

    I tak dalej snuje sobie cały swój katechizm układu ta mała dziewczynka, przewracając złociste obrazki, na których ukazują się kolejno to biały królewicz, to Kasia w kraciastej chuścinie.

    1470

    Nagle zadzwoniło, zawirowało.

    1471

    Aktor przeleciał na rowerze w stronę miasta.

    1472

    Jechał szybko, dojrzał jednak Tuśkę i Pitę na werandzie.

    1473

    Zrobiły na nim najwidoczniej pewne wrażenie, bo obejrzał się dwukrotnie.

    1474

    Tuśkę aż coś zadławiło w gardle i zarumieniła się gwałtownie. Starała się jednak opanować całą siłą. Nie mogła zrozumieć, dlaczego ten zuchwalec wprowadził ją w stan takiego pomieszania. Przypisała to jeszcze nie wygasłej obrazie i czuła się zadowolona, że mogła go sterroryzować wyższością poważniejszego mieszkania i możnością siedzenia na werandzie.

    1475

    Mimo woli jednak śledziła go, jak się oddalał na jasnej wstążce drogi, eskortowany niewielką chmurką kurzu, biegnącą za nim jak widmo psa wiernego.

    1476

    — Dokąd on tak pędzi? — myślała. — Może jedzie odwiedzić którąś z aktorek lub może…

    1477

    Widmo jakiejś chałupy góralskiej, a na progu siedząca dziewczyna smagła, silna, z krótkim stanem, długimi nogami, odziana w spódnicę jaskrawą, w serdak wyszywany silnie różową skirą…

    1478

    To właśnie owa „najładniejsza”, bo oczy ma czarne, zęby białe, włosy aż się lśnią, a cała jest jak młody smrek, co pachnie żywicą i halnemu wichrowi urąga, „bo je młody, bo je krzepki, bo je silny, bo je giętki”, i wicher nad nim przeleci jak orzeł nad wirchem i nic mu nie zrobi, ino gałązeczki co nieco poruszy…

    1479

    Może do niej, do tej chaty, co przypadła do górskiej ściany tuż koło potoku, pędzi tak „fryśko” ten młody zuchwalec i z roweru skoczy, do dziewczyny przypadnie, zajrzy jej w ślepie, w zęby — rozchichoce, o las się wypyta, czy daleko, czy gęsty, czy nie dobrze w takie skwarne południe w tym lesie, gdzie są miękkie mchy i liliowe dzwonki, gdzie się złotogłów czai i spod głazu jak złocisty świecznik wyrasta.

    1480

    Co ona na to odpowie, ta „najpiękniejsza” w sezonie, zakopiańska dziewczyna?

    1481

    Odpowie: hej, ręką oczy przysłoni, a spod ręki widne białe zęby jak u młodej wilczycy. I pójdą w dal.

    1482

    On przodem będzie prowadził rower, bo droga jest zła i wybojów pełna.

    1483

    Miną wille, sadyby, miną werandy, na których leżą panie w szlafrokach i goreją w słońcu japońskie latarnie…

    1484

    I znikną pod baldachimem świerków, gdzie chłód leśny aż dusi od zapachu, jakim jest przepojony, od zapachu mchów, paproci, kwiecia, szpilek smrekowych…

    1485

    I znikną…


    1486

    Tak myśli Tuśka, a po twarzy jej pod pudrem przesuwa się różowy obłok i pewna doza rozmarzenia.

    1487

    Nagle coś wpada pomiędzy nią i Pitę na stół, odskakuje, przewraca dzbanek z wiechą gałęzi i stacza się na ziemię.

    1488

    To piłka, rzucona ręką jednej z panien Warchlakowskich, skacze tak po werandzie.

    1489

    Pita spogląda z pogardą na piłkę.

    1490

    — Ona to umyślnie zrobiła… — oznajmia z powagą.

    1491

    — Widziałaś?

    1492

    — Tak, proszę mamusi. To ta najmłodsza. One już dawno tu ciągle patrzą, szepczą coś, a teraz piłką rzuciły.

    1493

    Spodziewa się, że matka rozgniewa się za ten zuchwały postępek, ale wbrew jej oczekiwaniu, Tuśka patrzy na leżącą na ziemi piłkę, jakby chcąc powziąć jakąś decyzję.

    1494

    — Włóż, Pito, kapelusz i przynieś mi mój kapelusz i żakiet — decyduje wreszcie.

    1495

    Dziewczynka posłusznie wstaje i przynosi żądane przedmioty.

    1496

    Tuśka się namyśliła.

    1497

    Chciała zawiązać bliższą znajomość z tą panią z werandy — teraz nadarza się jej doskonała do tego sposobność. Kto wie zresztą, czy to nie jest umyślna zaczepka ze strony tych pań.

    1498

    Ubiera się i widzi, że w „Lewkonii” panuje ruch i zaciekawienie.

    1499

    Panienki pobiegły na werandę, opowiadają coś matce. Dama w welwetach sięga po rogowe face a main i zaczyna obserwować werandę Tuśki.

    1500

    Pita podnosi piłkę. Tuśka każe iść córce obok siebie, schodzi z werandy i kieruje się ku „Lewkonii”.

    1501

    Dama w welwetach i seria Barissonek widzą, co się święci! Ale są godne i dumne.

    1502

    Stanęły rzędem na werandzie i oczekują jak Dumasowska księżna, ażeby owa „cudzoziemka” do nich podeszła.

    1503

    — My, galicjanki, som dumne i znamy się na warszawskich fumach!

    1504

    Tuśka, uprzejmie strojąc usta w najpiękniejszy z zapasowych uśmiechów, przechodzi z Pitą gościniec, podchodzi do werandy i podaje piłkę.

    1505

    — Oto któraś z panieneczek przez nieuwagę rzuciła na naszą werandę. Idąc do miasta pragnęłyśmy zwrócić własność naszych sąsiadeczek.

    1506

    Pani Warchlakowska dźwiga się z leżaka.

    1507

    — Bardzo pani jestem wdzięczna i przepraszam za nieuwagę moich dziewczątek… ale pani pojmuje… wakacje… wieś…

    1508

    — Tak, tak… zresztą młodość ma swoje prawa.

    1509

    Mierzą się oczyma.

    1510

    Z jednej strony klan Warchlakowskich, a z drugiej strony Tuśka i Pita prawdziwie dystyngowane i powabne.

    1511

    W jednej chwili atakowały się wzajemnie z szaloną wprawą, jak gdyby miały wspólnie zanieść się do zastawu. Oceniły swoje suknie, ręce, kapelusze, zęby, wartość wewnętrzną, możliwy dochód, dozę sprytu, wyświdrowały wady, czarne punkciki na noskach, liczbę piegów, złoto plomb w zębach i szczerby w inteligencji.

    1512

    Przejrzały się na wskroś, wiedziały, jakie mają halki i podszewkę tej duszy, którą nosiły na pokaz. Słowem, w jednej chwili zdawało się im, że nie miały dla siebie tajemnic.

    1513

    Uznały jednak, że mogą się zbliżyć. Pani Warchlakowska dostrzegła na ręce Tuśki obrączkę i to wystarczyło dla zachowania decorum.

    1514

    Była to mężatka, pani Warchlakowska mogła raczyć zawiązać z nią pewną znajomość.

    1515

    I teraz następuje prezentacja według formy, śmieszna, z dygami ze strony Barissonek, z nieufnym wydęciem wargi Pity, z robionym uśmiechem Tuśki i grandezzą bajeczną w manierach pani Warchlakowskiej.

    1516

    — Panienka musi się nudzić — mówi radczyni do Pity mierząc śliczne, proste nóżki dziewczynki nieprzychylnym spojrzeniem.

    1517

    Pita nic nie odpowiada, tylko równie nieprzychylnie kontroluje ręce pani Warchlakowskiej, ubrane pewną ilością pierścionków.

    1518

    — Nie będę nigdy kładła takich pierścionków, bo to brzydko — kombinuje panna Pita.

    1519

    Tuśka czuje, że nie należy przeciągać struny.

    1520

    Żegna się więc i odchodzi do miasta.

    1521

    Nie wie, dokąd iść w ten upał, i jest zła, że iść musi, ale powiedziała „idąc do miasta” i musi być konsekwentną, tym bardziej że klan Warchlakowskich patrzy na nią i na Pitę z wysokości werandy.

    1522

    Czuje te spojrzenia przez skórę na swoich piętach i sprawiają jej one bardzo niemiłe wrażenie. Idzie więc w ten upał, ofiara kłamstwa i konwenansu. Łyka kurz, praży się w słońcu, a obok niej ze znudzoną miną wlecze się Pita.

    1523

    Nie ma nikogo na gościńcu, nawet z werand pouciekano w głąb willi i chałup, nie ma więc dla kogo prostować się, zachowywać linii i roztaczać wdzięki.

    XIII

    1524

    Stosunki willi „Lewkonia” z chałupą Obidowską powoli się normują i układają.

    1525

    Nie jest to przyjaźń nadzwyczajna, ale zwykła sezonowa zażyłość.

    1526

    A więc przede wszystkim te panie przesyłają sobie wzajemnie rutynowane i wprawne w swym zawodzie wyzyskiwaczki, noszące masło, jaja i rozmaite inne „konieczne” do utrzymania egzystencji ludzkiej nadzwyczajności.

    1527

    Pani Warchlakowska jest „zawołaną” gospodynią. A więc skupuje garnki masła zjełczałego, chude kury, grzyby — słowem, całe stosy żywności, zdolne nakarmić załogę okrętu, mającego perspektywę zimowania wśród lodów. Wszystko się przyda, a więc willa „Lewkonia” pachnie grzybami, kwaśnym mlekiem, owczym serem jak stara śpiżarnia.

    1528

    Ponieważ pani Warchlakowska ma szczególniejszy dar dominowania nad osobami, które się do niej zbliżają, prędko ujarzmiła Tuśkę i wygłosiwszy zdanie, że kobieta nie znająca się na kuchni jest ciężarem społeczeństwa, zmusiła Tuśkę do tego, że i ta zaczynała „znać się na kuchni”.

    1529

    A więc najniepotrzebniej i w chałupie Obidowskiej zjawiły się wianki grzybów i serki owcze, które mogły się przydać…

    1530

    Na co i komu, to już nie należało do rzeczy.

    1531

    Następnie wyszli na tapet mężowie.

    1532

    Pani Warchlakowska była „wzorową” żoną i szczyciła się tym bardzo głośno.

    1533

    Dbała ogromnie o swego męża, o stan jego żołądka, oczu i w ogóle zdrowia. Co chwila mówiła: „mój mąż, mego męża, mojemu mężowi”. Miała specjalny sposób wymawiania tego słowa. Była w tym duma twórcy dla swojego dzieła. Bo dla pani Warchlakowskiej pan radca był jej tworzywem. Ona go urobiła na tego pana Warchlakowskiego, który miał znaczenie, który był kimś, z którym się inni panowie Warchlakowscy liczyli. Jeżeli mieli kamienicę z pięćdziesięciu dwoma oknami frontu, to było także dzieło pani Warchlakowskiej. Wszak to pod jej presją mąż zamienił swoją rodzinną i po śmierci ojca przypadającą mu wioskę na ową kamienicę, niosącą wprawdzie niewiele, ale dającą duże znaczenie w świecie. Tu kupa cegieł symetrycznie ustawionych, z powprawianymi kawałkami szkła, nadaje człowiekowi odrębne, wyższe stanowisko.

    1534

    Kto słyszał, jak pani Warchlakowska mówiła: „moja kamienica, mój stróż, moje podatki, moje waterklozety, moja kanalizacja, moi lokatorowie”, nie mógł wątpić ani na chwilę, że to osoba, z którą społeczeństwo musi się liczyć. Następnie pani Warchlakowska zaasekurowała swego męża „na życie”, „bo to nie wiadomo, jak wypadnie”. Była więc w porządku i była z tego dumna. Radcostwo pana Warchlakowskiego dopełniło miary.

    1535

    Zabrano się do edukacji dzieci. Były to wprawdzie dziewczęta, ale musiały być odpowiednio kształcone.

    1536

    Jak widzimy, dom był wzorowy. Na ustach pani Warchlakowskiej ciągle się słyszało: „higiena i poczucie moralności”. Ukochała sobie te słowa i mówiła, że jest to jej wyznanie wiary. Była to więc dama nie powszednia, energiczna i mająca poczucie obowiązku. Tuśka w pierwszej chwili została olśniona i przygnieciona tą wyższością pani z willi „Lewkonii”.

    1537

    Ani kamienicy o pięćdziesięciu oknach frontu, ani lokatorów, ani stróża, ani podatków, ani asekuracji męża, ani jego posiedzeń radcowskich, ani sług co tydzień zmienianych, ani kąpieli sobotnich w domu w jednej wodzie kolejno panienek dla higieny — nic nie mogła ze swego repertuaru wyliczyć.

    1538

    Pozwoliła pani Warchlakowskiej rozlać przed sobą cały zasób swej możności, inteligencji i poczucia moralności, nie hazardując ze swej strony wiele.

    1539

    Aż gdy dama w welwetach umilkła wyczerpana i wyczekująco face a main ku Tuśce zwróciła, Tuśka uczuła, iż teraz przychodzi kolej wywnętrznić swoje credo i odkryć karty, którymi w życiu ona zagrywa.

    1540

    Lecz ogarnęła ją chęć wywyższania się jeszcze ponad panią Warchlakowską i z wielkim taktem i ostrożnie rozpoczęła wspaniałą serię kłamstw, którą roztaczała powoli jak wachlarz, zasłaniając nim prawdę swego mizernego życia.

    1541

    — Mój Boże!… tak, jeżeli nie najęła willi, to przede wszystkim dlatego, że bała się mieszkać w niej sama tylko z córeczką. Służby nie brała, bo była wyczerpana prowadzeniem ogromnego domu i chciała trochę odpocząć… Bo jeżeli kobieta pojmuje swoje obowiązki na serio, to trud jej nie jest mały, i ci, którzy mówią, że kobiety mają łatwiejszą część w życiu, mylą się zupełnie.

    1542

    Lecz tu pani Warchlakowska podniosła protest:

    1543

    — O, nie — ona, pani Warchlakowska, umie ocenić trudy i starania męża, który umiał przyrobić tyle fortuny i zajął takie w mieście stanowisko, że dziś liczy się z nim nie tylko całe miasto, sala ratuszowa, prezydent — więc i inne rozmaite figury, ale i ona, własna żona. Bo choć nikt nie jest prorokiem w swym kraju, a głównie mąż we własnej rodzinie, to ona przecież uznaje w panu Warchlakowskim owego proroka i idzie dokładnie linią, którą jej zakreślił.

    1544

    — Nie tylko nie wbiję w ścianę jednego więcej gwoździa bez jego aprobaty, ale chodzę zawsze tymi ulicami, które on mi wskaże, bo on wie najlepiej, co i jak się robi w życiu.

    1545

    Silna pierś, opięta welwetem, wznosi się miarowo jakby wzruszona przy tych słowach.

    1546

    — Tak, u mnie uwzględnia się gusty i upodobania przede wszystkim męża — tłumaczy Warchlakowska zgnębionej trochę Tuśce. — Ponieważ mój mąż lubi sztukę mięsa z chrzanem, jadamy ją dwa razy tygodniowo, choć ani ja, ani moje panienki ścierpieć jej nie mogą. A potem, mój mąż jest za religijnym wychowaniem, panienki moje są wpisane do bractwa dzieci Marii… A potem, dywanów nie znosi. Więc nic… ani jednego chodnika w pokoju i te wszystkie nowatorstwa literackie także u nas nie mają miejsca… Tak, tak — ja się we wszystkim do męża stosuję.

    1547

    Tu pani Warchlakowska powiodła groźnie dokoła wzrokiem, ogarnęła nim smreki, zamodlone w popołudniowej ciszy, i słoneczną drogę, ginącą w zieleni, i błękit nieskalany, rozwieszony kopułą turkusową nad dyszącym w omdleniu samym Zakopanem, i dodała:

    1548

    — Ja tak pojmuję feminizm!…

    1549

    Padło wielkie słowo.

    1550

    Lecz nie wzruszyło Tuśki.

    1551

    Ona siedziała cała pogrążona w myślach porównawczych.

    1552

    Mój Boże! Ta mizerna figurka jej męża w niepokaźnym paltociku, czymże była wobec imponującej a legendowej postaci pana radcy Warchlakowskiego!

    1553

    Z urzędu, ze sprytu, z owej wspaniałości, z jaką trząsł całym miastem sterroryzowanym i uwielbiającym, wyłaniał się nadzwyczajny, imponujący, adorowany nawet przez własną żonę.

    1554

    — Budżetu miejskiego nie uchwalą, jeśli on się okoniem postawi… — pewnego razu rzuciła niedbale Warchlakowska.

    1555

    Budżet miejski!

    1556

    Tuśka doznała olśnienia.

    1557

    To było coś wielkiego, jakieś cyfry ogromne, jakieś miliony, los całego mrowiska ludzi kłębiących się wśród kamienic. Nie rozumiała dokładnie, ale to ją ostatecznie olśniło.

    1558

    Grzeczny pan z Wareckiej ulicy, wlokący swą teczkę urzędniczego mola cicho i posłusznie, czym był w porównaniu z takim radcą, od którego zależało uchwalenie… budżetu!…

    1559

    I z pewną trwogą usłyszała Tuśka słowa:

    1560

    — A pani mężulek odwiedzi panią w Zakopanem?

    1561

    — Nie wiem…

    1562

    — O!… to byłby grzech nie przyjechać do żony i córki! Naturalnie nasi panowie mają swoje obowiązki społeczne i te idą przed rodziną, prawda?…

    1563

    — Tak… tak…

    1564

    — Cieszy mnie, że się pani ze mną zgadza pod tym względem. Ale i dla rodziny coś uczynić należy… prawda?

    1565

    — !!!

    1566

    — A więc ujrzymy mężulka? to dobrze, to bardzo dobrze. Tylko będzie państwu trochę ciasno. Dwa pokoje… skoro macie takie duże mieszkanie w Warszawie.

    1567

    — O! tam są jeszcze inne pokoje. Na czas pobytu męża dobiorę więcej izb.

    1568

    — Tak, tak… nasi panowie mężowie nie lubią ciasnoty, i to im się słusznie należy. Ja dlatego wzięłam tak dużą willę, aby mój mąż miał gdzie królować, gdy przyjedzie…

    1569

    — Tak, tak!

    1570

    — Gdyby się zjechali równocześnie, byłoby to doskonałe. Złożyłby się mały wincik. Pani mąż wintuje?

    1571

    — Jak wszyscy.

    1572

    — To doskonała dla nich rozrywka. Cały dzień wytężają umysły, wieczorem muszą się rozerwać. Ja urządzam winty w domu. I to najlepsze. Niech mi pani wierzy. Urządzić w domu, herbata, przekąska… i przynajmniej ma się męża obok siebie. Pani zapewne także tak robi?

    1573

    — Tak, tak.

    1574

    Przed oczyma Tuśki przesuwają się wspomnienia wieczorów dziwnie sennych, monotonnych. Czytanie „Kuriera” od deski do deski, wszyscy przy jednej lampie, aby oszczędzić nafty, i potem wyżółkły, wyschły profil męża, chylący się do snu, jego ręka delikatna, anemiczna, z odciskiem od pióra na trzecim palcu, osłonione tragicznym abażurem oczy zmęczone, obwiedzione czerwoną obwódką.

    1575

    — Ale pani ciepłej kolacji nie podaje? — bada ją dalej pani Warchlakowska.

    1576

    — Jak czasem.

    1577

    — To źle. Trzeba już przyjąć jeden system i tego się trzymać… W ten sposób bałamuci się gości. Ja podaję herbatę, kanapki, suche ciastka i piwo. Kanapki moje panienki z byle czego zrobią. Na to można użyć doskonale resztek z całego tygodnia… A dla męża kolacja w sekrecie, w kąciku przygotowana. Wyborny system. Radzę pani zaprowadzić.

    1578

    Jakaś pointa niezadowolenia tkwi w głosie pani radczyni. Ta ciepła kolacja trafiła ją w serce. Tuśka chwyta to w lot.

    1579

    — O, nie! nie! — protestuje — ja już nie mogę odstąpić od kolacji. Taki u nas zwyczaj… zresztą mąż tak chce…

    1580

    — A! skoro mężuś…

    1581

    Pani Warchlakowska uchyla czoła jak korna niewolnica.

    1582

    Z polanki, na której słońce kładzie złoty, czarujący, świetlany płaszcz, dobiegają cienkie głosiki panien Warchlakowskich.

    1583

    Play!…

    1584

    Fife!…

    1585

    Three

    1586

    Głosu Pity nie słychać. Miga tylko czasem jej biała sukieneczka i śliczne nóżki w błękitnych pończochach.

    1587

    Poruszają się jednak leniwo, niechętnie.

    1588

    Pita co chwila przystaje, opiera się o żerdzie, patrzy obojętnie na panny Warchlakowskie, które widocznie grają w piłkę „dla galerii”, to jest dla dwóch górali, wlokących się po drodze z olbrzymią belką, i dla dwóch pań, które przystanęły i patrzą w głąb placyku.

    1589

    Pani Warchlakowska na Pitę przez szkła patrzy.

    1590

    — Śliczne dzieciątko… ubrane gustownie… tylko…

    1591

    Zawiesiła głos.

    1592

    Uśmiechnęła się, jakby przeżuwała cytrynę, i wreszcie dorzuca:

    1593

    — Tylko cokolwiek za krótka spódniczka.

    1594

    Tuśka czuje, że jest to wywzajemnienie się za ową legendową kolację przy wincie.

    1595

    — Taka już u nas moda w Warszawie! — mówi, wykrzywiając mimo woli usta takim samym cierpko-kwaśnym uśmiechem.

    1596

    Pani radczyni czuje się dotknięta w swej skromności kobiecej.

    1597

    — Och! moda!… — podejmuje znowu — skoro chodzi o pewną skromność niewieścią, moda nie istnieje. Należy chronić panienkę, nawet przed wzrokiem ludzkim.

    1598

    — Pita jeszcze dziecko.

    1599

    — O, nie, nie… to już panienka… Mój mąż nigdy by nie pozwolił, aby moje dziewczątka tak się produkowały…

    1600

    — Ja Pity za nic bym w skarpetki nie ubrała, ale pończoszki…

    1601

    — Och! skarpetki!…

    1602

    I pani Warchlakowska kryje pod szlafrok swe słoniowate nogi, jakby sama myśl o możności włożenia przez kobietę skarpetki przerażała ją niepomiernie.

    1603

    W tej chwili drogą od Kościelisk powraca gwarne towarzystwo. Kilka kobiet, kilku mężczyzn. Na czele Tuśka spostrzega jasny sportowy garnitur, koszulę z surowego jedwabiu i roześmianą, wesołą twarz, wysłonecznioną dziwnie przejrzystymi oczyma. I przerażona czuje, że serce jej tłuc się zaczyna jak ptak w klatce. Zmieszana, nie śmie się ruszyć, odetchnąć…

    1604

    Na twarz jej, na szyję powoli, przedziwnie wpływa czarujący, dziewczęcy rumieniec.

    1605

    Przez pokład pudru przebija się prześliczny, nieśmiały, płonący lekko z początku, jakby twarz Tuśki odbiła w sobie blady, różowy blask jutrzenki.

    1606

    I w miarę jak zbliża się ku niej ta twarz wesoła, te oczy słoneczne, pełne całej mieszaniny uczuć sprzecznych, bo karnych i zuchwałych, pieszczących i drwiących, ten rumieniec potężnieje, przechodzi w płomień, rozpala się jak słońce o południu, sypiące światło i żar.


    1607

    A cała ta gromadka ludzi odzianych jasno, jakoś rozwiewnie, z postaciami kilku ślicznych kobiet we środku, kobiet o włosach złotych, ufryzowanych, o sukniach odsłaniających, nie zaś kryjących linię ciała, kobiet bardzo malarskich a strojnych, bardzo kwiatowych a miłych, idących w słońcu, bielą drogi, ma w sobie wdzięk czegoś bez troski, a wybierającego z życia to, co życie jeno najlepszego dać jest zdolne.

    1608

    Idą lekko, depcąc po cieniach własnych, a nie czyniąc im krzywdy, nucą jakąś kanconę, trzymają w rękach olbrzymie pęki szafirowych gencjan…

    1609

    Dokoła nich rozwiewa się urok przejasny odczucia i wchłonięcia w siebie esencji życiowego czaru. Tego określić nie można. To się wysnuwa, to wypływa z ich gestów, z ich piękności, z dźwięku ich głosów, z uśmiechów ich ust, z ich spojrzenia…

    1610

    Gencjany w rękach mają i sami rozkwitają całym bukietem istot szczęśliwych, nie liczących się z mrowiskiem, w którym mrówki ciemne mackami wyczuwają swe zbliżenie i ostrą cieczą bronią się od napadów, mogących roznieść gmach pracowicie wzniesiony ze śmieci, patyków i gruzów.

    1611

    Idą dzieci Boże i promienieją światłem dusz, którym pozwalają żyć, rozwijać się, nie gnębią ich, nie dręczą, lecz niosą je w słońcu, w wesołości, w pierwotnych porywach, w Pięknie, jak niosą snopy szafirowej gencjany, pomiędzy którymi połyska wspaniale gwiazda złotogłowiu.

    *

    1612

    Zrównali się z willą pani Warchlakowskiej.

    1613

    Dama w welwetach przyłożyła lornetkę do oczu.

    1614

    — To… aktorzy! — zawyrokowała.

    1615

    Dziewczęta przestały grać w piłkę i zbliżyły się do żerdzi. Na twarzach ich zarysowała się niezdrowa ciekawość. Tylko Pita, oparta, patrzyła z jakąś melancholią dziwną na przechodzących.

    1616

    — Ten w środku, jasno odziany, to Porzycki! zdolny… wcale, wcale…

    1617

    On jeden tylko obrzucił Pitę miłym spojrzeniem. Skinął jej głową, ale dziewczynka, pomna uwag matki, spuściła oczy w ziemię z zażenowaniem widocznym. Porzycki nie spojrzał nawet na werandę ani na Tuśkę. I to jej było przykro, choć wolała, że nie widział jej zmieszania.

    1618

    Gromadka przeszła i ginęła powoli drogą jak jasny obłok. Cicha kancona dobiegła jeszcze, jakby wlokąc się za nimi.

    1619

    Oparta o żerdź Pita znów melancholijnymi oczyma śledziła oddalających się.

    1620

    Pani radczyni uniosła się cokolwiek na fotelu.

    1621

    — Oni tu gdzieś mieszkają, zdaje się w Jaszczurówce… a ten Porzycki to gdzieś nawet w naszej okolicy… Straszni ludzie! O! o! niech pani patrzy, nie żenują się… To szkandał!

    1622

    Tuśka wysłała swój wzrok na zwiady i ujrzała, jak Porzycki nagłym ruchem objął jedną z jasno odzianych kobiet. Była w tym ruchu swawola pazia. Trwało to chwilę. Kobieta, śmiejąc się, wykręciła się zręcznie z obejmującego ją ramienia…

    1623

    — To panna ta i ta… — objaśniała Warchlakowska. — Jest przyjaciółką starego hrabiego spod Gołębi, a ta trzecia…

    1624

    Nagle dostrzegła, że „panienki” przypatrują się ciekawie aktorom i aktorkom.

    1625

    — Panienki! proszę do piłki… co to znowu?…

    1626

    Panienki cofnęły się chichocząc i uśmiechając złośliwie. Tylko Pita pozostała na miejscu i patrzyła ciągle w stronę, skąd dolatywała kancona.

    1627

    — Niechże pani każe swojej panience nie patrzeć za nimi! — upominała Tuśkę pani Warchlakowska.

    1628

    Tuśka jakby się ocknęła.

    1629

    Cała była tak gorąca, jak by po niej war przeszedł.

    1630

    — Pito… idź do panienek!… — wyrzekła machinalnie do dziecka.

    1631

    — Czy pani wie — skrzeczała Warchlakowska — że ci ludzie to gorzej Cyganów. Oni prawie wszyscy żyją bez Boga i bez zasad moralności. Prawie wszyscy w dzikich małżeństwach… A jakże… mówił mi mąż… co za zgroza!… To szkandał!… szkandał!…

    1632

    Powoli marła kancona i obłok jasny spowijał coraz szczelniej oddalającą się grupę aktorów.

    1633

    Byli już teraz słonecznymi widmami, ledwo zaznaczonymi sylwetkami o złocistych, leciuchnych konturach.

    1634

    Szkandał, moja droga pani!… — syczało w powietrzu.

    1635

    I zdało się, że nic nie pozostaje z piękności egzystencji, tak jakby oni wchłonęli w siebie wszystko, co wchłonąć może istota ludzka, otwarta i szczera, nie zamykająca się w skorupę pleśni i wymierzonego w dozach przyzwoitych dobra życiowego.

    1636

    Rozpostarła się tylko wszechmoc pani Warchlakowskiej i cień jej werandy, na której wietrzyła swoje welwety.

    1637

    A z twarzy Tuśki powoli, stopniowo świeży i gorący żar rumieńca nikł i topniał w delikatnej barwie zapadającego cicho słońca.

    1638

    A na twarzyczkę Pity występowała natomiast coraz silniej, coraz wyraźniej wielka, bezbrzeżna melancholia.

    XIV

    1639

    Życie Tuśki ułożyło się na modłę Warchlakowskiej. Było to ciągłe ścieśnianie obręczy konwenansu, jakaś niewola liczenia się ze słowami, z gestami, kontrola, pełna niby uprzejmości, zdawanie sprawy z każdego kroku, z każdego słowa.

    1640

    — Cóż droga pani dziś porabiała?

    1641

    To ją witało parę razy dziennie, czy to u płotu jej chałupy, czy już od furtki, gdy wchodziła do willi radczyni.

    1642

    Porzycki wyjechał na wycieczkę i Tuśkę napadła dziwna ochota dowiedzieć się, czy pojechał sam, czy w towarzystwie kobiet.

    1643

    Ciągle widziała ten gest, jakim obejmował ową aktorkę, gest swawolnego pazia, a przecie nie pozbawiony czułości.

    1644

    — Może się w niej kocha!… — myślała.

    1645

    Lecz zaraz przypomniała sobie słowa Warchlakowskiej:

    1646

    — Ta panna przecież ma kogoś… kto…

    1647

    Nie rozumiała, dlaczego nie powiedziała Warchlakowskiej, iż Porzycki mieszka w tej samej, co i ona, chacie. Coś ją za gardło ścisnęło…

    1648

    Teraz już nie było mowy o aktorach w ogóle.

    1649

    Rozmyślając tak, Tuśka usiadła na swojej werandzie. Posłała Pitę do panien Warchlakowskich, a nawet surowo zirytowała się na dziecko, bo szło niechętnie i zachmurzone.

    1650

    Pragnęła pozostać sama.

    1651

    Ogarniało ją coraz większe lenistwo. Przy tym miała troski materialne. Pieniądze wychodziły z przerażającą szybkością. To pożycie z panią Warchlakowską narażało ją na zwiększenie wydatków. Musiała jeść tak, jak te panie z willi, kupować grzyby, jaja, poziomki, zdjęta fałszywym wstydem. Praczkę miały wspólną, która podawała bajońskie rachunki, a na nieśmiałą uwagę Tuśki odpowiadała zuchwale:

    1652

    — Pani radczyni z willi to się nie targuje!

    1653

    Co chwila okazywała się potrzeba jakiegoś wydatku, aby „dorównać” pani z willi. Były to drobne, małe, śmieszne sumki, ale były mimo to zjadały niewielką sumkę, którą Tuśka mogła rozporządzać.

    1654

    I znów ogarnął ją żal do męża.

    1655

    Dlaczego jest tak, nie inaczej? — Ach! gdyby był sprytniejszy, obrotniejszy i zapobiegliwszy, działoby się inaczej. Inni jego koledzy biurowi nie oglądali się jedynie na pensję. Kręcili się jak piskorze i często wykręcali się na wierzch. Brali kamienice na spłaty, przystępowali do jakichś przedsiębiorstw, słowem, szli w górę. A on wiecznie tkwił na Wareckiej pomiędzy fikusem a stołem z samowarem!…

    1656

    I dziś dlatego ona jest tak skrępowana nawet w chwili, gdy przecież raz odetchnęła innym powietrzem i pewną względną swobodą…

    1657

    Lecz jest to rzeczywiście tylko względna swoboda. Czuje, że to grzeczne, systematyczne życie z Wareckiej powlokło się i tu za nią. Nie umie widocznie sobie poradzić, a przecież coś się jej majaczy… coś przeczuwa poza lasem gencjan…

    1658

    Tak, tak.

    1659

    Koło werandy krąży Obidowska. Ustroiła się w serdak i chodzi tam i z powrotem, czając się z fartuchem, aby zacząć wycierać balustradę werandy. Tuśka patrzy na nią i dziwi się, jak Obidowska jest dzisiaj chytra i zmarnowana.

    1660

    Ma prawie tragiczny wyraz twarzy, poczerniała, oczy jej zapadły…

    1661

    Tuśka czuje jakąś litość na widok tej zmiany. Woła ku sobie góralkę:

    1662

    — Gaździno, a chodźcie tutaj!

    1663

    Obidowska podchodzi, nie śpieszy się. Głowę pochyliła i kiwa nią na obie strony, jakby jej utrzymać nie mogła.

    1664

    — A cego fcom?…

    1665

    — Coście dziś taka mizerna?

    1666

    — ?

    1667

    — No… mizerna, blada. Czyście chorzy?

    1668

    Gaździna ramionami wzrusza.

    1669

    — Ni…

    1670

    — No, o cóż wam?

    1671

    Zacięte usta, tylko oczy spod brwi zabłysły jak dwa żużle.

    1672

    Wreszcie potok słów, jakby konieczna potrzeba upustu dławiącego smutku.

    1673

    — Wiedzom, poleciał na przewodnika.

    1674

    — Kto?

    1675

    — Ano on, Józek.

    1676

    — No, więc cóż? Tym lepiej, to zarobi.

    1677

    — Ha, no… zarobi, dyrloga jedna!… zarobi, ale jo na taki gros niełakoma… Poszły z nim takie strzygonie, co to wiadomo, na młodego chłopa łase… no…

    1678

    Zacisnęła zęby, aż zgrzytnęły. Wbiła nogi w ziemię ze strasznym uporem. Biło od niej tajonym gniewem i nagromadzoną w wyschłej piersi rozpaczą.

    1679

    Tuśka spojrzała na nią zdziwiona.

    1680

    — Ależ moja gaździno… — wyrzekła — dlaczegóż wam tak o te panie z miasta chodzi? Przecież nie mówicie mu nic za Hankę, a on się z nią całuje tuż i pod waszym dachem.

    1681

    — A!… to je co inkszego! Ona była przede mną, to wiadomo, jej prawo… A potem ona górska je, nasza, to jensza sprawa. A te mieńskie, jak idom na wirchy, to ino zęby scyrzeć…

    1682

    — Mówiliście przecież, że Józek idzie z tym panem, co tu mieszka.

    1683

    — A ino. Posed z nim i z tymi strzygoniami. Nabrali butelek i pośli na tyzień… No… kieby ich bym dopadła, skąsałabyk ich… choć stara, na śmierć.

    1684

    Tyle temperamentu ma jej głos niski, ochrypły — tak wyć musi wilczyca zraniona, gdy sama zdycha gdzieś w jarze.

    1685

    I głos jej znajduje niespodziewany oddźwięk w duszy Tuśki.

    1686

    I ona nienawidzić zaczyna te jasne, wysłonecznione kobiety, które tam po wirchach jak owe kozice z głazu na głaz skaczą, lotne i zwinne, a pomiędzy nimi miga gibka postać męska.

    1687

    Józek?… nie Józek. Nie tak smukły, ale za to bardziej wykwintny w linii, równie silny, zgrabny, zuchwały…

    1688

    Ten drugi.

    1689

    Porzycki?

    1690

    I oddychają całą piersią, idą coraz wyżej ku słońcu, w bukiety czarnych smreków, ponad którymi jasna zieleń hal rozpływa się jakby seledynową chmurą.

    1691

    Po raz pierwszy Tuśka z jakąś tęsknotą zwraca swe oczy w stronę gór. Słońce zachodzi, są one w tej właśnie chwili stokroć piękniejsze i majestatu pełne. A mają w sobie jeszcze jakąś moc ptaków, co gdy rozwiną skrzydła w górę, podnoszą serca i dusze ludzi. Tuśka nie była tam nigdy na tych ścieżynach, co to między kosodrzewiną wiją się, przecięte srebrną nicią górskich strumieni, lecz instynktem czuć zaczyna, że tym, co tam na ów „tyzień” poszli, jest w tej chwili świeżej, milej, lepiej, młodziej niż jej na werandzie, choć taka ta weranda niby słoneczna, niby wygodna… Czuje to, ale gdyby jej kto kazał rzecz tę wypowiedzieć, może by nie potrafiła.

    1692

    Obidowska przysunęła się zupełnie do balustradki. Złożyła na niej czarne, do łokcia obnażone ręce, a na tych rękach wsparła twarz.

    1693

    Była dziwna, dzika, ponura i zagadkowa. Włosy tłuste lśniły się w słońcu jak czarna, atłasowa, średniowieczna czapka. Każda bruzda w twarzy zdawała się mieć osobną swoją historię i osobną przyczynę łez, które ją żłobiły.

    1694

    — Ja wim — mówi niskim głosem — że Józef ma taką naturę, że go do państwa pcha i mu z nimi dobrze jest. Ale jak się żenił, to wereda przysięgał, że o skałę się praśnie, a w góry z poństwem nie pondzie… I ot, jak przysięgi strzymał…

    1695

    Pomilczała chwilę i powtórzyła, jakby swoje własne echo.

    1696

    — I ot… jak przysięgi strzymał…

    1697

    Dwie duże łzy ukazały się w jej oczach.

    1698

    Wypełniły całe źrenice, oszkliły ich żółtość i spłynęły po rzęsach rzadkich i jakby wypalonych. Chwilę zawahały się. Którą im płynąć bruzdą? Którą z nich wyżłobiły miłosne zawody? I nagle rozlały się w strugę, która objęła całą sieć tych zmarszczek i twarz okryły lśniącą, srebrnawą wilgocią, smutną i nad wyraz tragiczną.

    1699

    Tuśkę nie zdjęła jednak litość. Nie współczuła ona tej kobiecie, która płakała za młodym mężem, ulatującym z gniazda jak młody ptak żądny swobody. Inna myśl zajęła ją całą. Myśl, co się dzieje tam, dokąd oni poszli — gdzie tak świeżo, młodo, dobrze…

    1700

    Podstępnie zwracała się ku góralce:

    1701

    — Moja gaździno… o cóż wam chodzi? Przecież tam nic złego się nie dzieje. Poszli, wrócą. Józek przewodnik… o cóż chodzi.

    1702

    Góralce zapłonęły oczy. Łzy jakby żarem, co przesunął się po nerwach, oschły w jednej chwili.

    1703

    — No… — wyrzekła wreszcie… — jakbyście tak widzieli, co oni tam wypiją, a jak się zawsze przewodnicy uchleją, bo to państwa bawi, tobyście ta inaksej gadali… a jak się chłop uchleje, to on tam nie bacy, co robi…

    1704

    Pokiwała głową, oderwała się od balustrady i ciężko stąpając odeszła w stronę szopy.

    1705

    Tuśka zamyśliła się nad jej słowami.

    1706

    Więc… piją, a gdy piją, nie baczą, co robią.

    1707

    Przypomniał się jej ten gest Porzyckiego, śliczny gest mężczyzny obejmującego w posiadanie, i ten powabny ruch kobiety, która na jedno mgnienie oka poddała się ku niemu, a potem wywinęła się jak wąż z tego uścisku…

    1708

    Tak było na gościńcu, a tam, w górach, pośród tych gęstych zarośli, które czarnymi płatami przyległy do ścian gór, pewnie jest jeszcze inaczej.

    1709

    W słońcu, w swobodzie idą, śpiewając kanconę… Oni — oni!…

    1710

    Przymknęła oczy, góry pozostały mimo to przed nią fatalne i ciągnące. Teraz oprócz gencjan kryły w sobie inne błękitne tajemnice…

    1711

    Jakiś głos zbudził ją z uśpienia.

    1712

    — Proszę pani, oto list dla pani, a to kartka dla tego pana obok. Drzwi zamknięte, nikogo nie ma…

    1713

    To listonosz wrzuca na werandę list z błękitną marką i śliczną liliowo-tęczową kartkę pocztową.

    1714

    Pada jak motyl z rozpostartymi skrzydłami na kolana Tuśki.

    1715

    Ona się porywa.

    1716

    — Proszę… proszę to zabrać…

    1717

    Lecz listonosz jest już daleko. Biegnie jak na kółeczkach. Wpadł do sąsiedniej willi.

    1718

    Tuśka bierze kartkę i kładzie na stole.

    1719

    — Oddam gaździnie — myśli — niech mu da tę kartkę, gdy wróci z tej orgii.

    1720

    Czuje jakiś żal, ból nieokreślony. Jest to raczej uczucie smutku i przykucia do ziemi. Otwiera list od męża i czytać zaczyna.

    1721

    „Kochana żono! List twój otrzymałem. Cieszę się, że jesteś zdrowa i Pita także. Chłopcy są zdrowi, pisali do mnie, bawią się i uczą. Kwiaty dobrze się hodują, każę je wynosić na dziedziniec, skoro deszcz pada, a ta duża palma, zdaje się, ma mszyce. Więc kazałem stróżowi myć i sam przygotowałem tytuń i zrobiłem odwar. Futra, naftaliną przesypane, poskładałem…”

    1722

    I tak cały list, cztery długie ćwiartki…

    1723

    Tuśka jednak nie czuje, ile codziennego, szarego tragizmu wlecze się przez te szeregi literek. W trującym zapachu naftaliny walczy drobny, chudy człowiek z pasożytami, które obsiadły palmę, walczy wtedy, gdy słońce potokami złota zalewa przestrzenie kryształowe, pełne balsamicznej woni i czarownych górskich wizji.

    1724

    Z rodzajem znudzenia odkłada ten monotonny list i znów pogrąża się w zadumie.

    1725

    Piją! co?… wino, szampana, a potem te ładne, wesołe kobiety pozwalają się całować, mówić do siebie poufale. Potem zachodzi słońce, potem rozkłada się ognisko… tak czytała… układają się dokoła ogniska… znów piją… znów się całują…

    1726

    — List od mężusia?

    1727

    Tuśka aż drgnęła cała.

    1728

    Pani Warchlakowska stoi przed nią, na tym samym miejscu, na którym stała niedawno Obidowska.

    1729

    — Mężuś pisał?

    1730

    — Tak.

    1731

    — A… a… ta karteczka taka śliczna? To może od synusiów?

    1732

    — Nie… to nie do mnie.

    1733

    — A!…

    1734

    Chwileczka milczenia.

    1735

    — Pani wie. Dziś rano zbudziły mnie nieludzkie wrzaski. Idę do okna… myślałam, że się pali, a to ta banda aktorów i aktorek stała na drodze i tak krzyczała na przewodnika i Porzyckiego, żeby się zbierali. Szli na wycieczkę. Pani nie słyszała?

    1736

    — Nie.

    1737

    — I pani może nie wie, że ten Porzycki mieszka tu, u Obidowskiej?

    1738

    Rumieniec znów oblewa twarz Tuśki.

    1739

    — Nie.

    1740

    Sama nie wie, dlaczego kłamie, ale kłamie.

    1741

    — Tu… obok pani. Ja nie wiem, czy mężuś byłby bardzo kontent, gdyby o tym wiedział. Bo wiadomo, aktor to nic nie uszanuje… Choć… niech Bóg zachowa, ja wiem, że pani… a… cóż znowu!… ale oni! Bo to, proszę pani, piją… a skoro mężczyzna pijany, to… no…

    1742

    I tu radczyni wzdycha i wymownie się uśmiecha.

    1743

    — I niechby tak, broń Boże, po pijanemu takiemu czemuś przyszło do głowy pani zrobić jaki afront.

    1744

    — O!… proszę pani…

    1745

    — Kto to może wiedzieć? Między nami mówiąc, same kobiety upoważniają takich aktorów do tego. U nas… w Krakowie, pani wie… ach! słyszała pani chyba o tej doktorowej… nie?… no… nie wierzy pani?… One same do nich listy piszą — i jakie listy! no!…

    1746

    Wzrok Tuśki padł mimo woli na tęczową śliczną pocztówkę, leżącą na stoliku. Warchlakowska wzrok ten podchwyciła.

    1747

    — Może to do niego?… Czytajmy!… czytajmy…

    1748

    I widząc pewne zakłopotanie na twarzy młodej kobiety dodaje śpiesznie:

    1749

    — Gdyby to był list, to co innego… ale pocztówka, toć otwarta dla wszystkich.

    1750

    Wyciąga ręce i motyl barwi się w jej tłustych spoconych łapach.

    1751

    — A co?… do niego — „Jaśnie wielmożny Porzycki, artysta dramatyczny”. „Jaśnie”, słyszy pani — „Jaśnie”!!! Aktor i „Jaśnie”… A czymże będzie hrabia albo radca? „Jaśnie”!… A teraz cóż opiewa — o… o… jak męża kocham… cha! cha! niech no pani czyta.

    1752

    Podaje kartkę Tuśce.

    1753

    „Drogie moje kochanie!… Jakże tam, czy ci dobrze, czy już się odtęskniłeś? Choć proszę cię — nie zanadto, bo mnie będzie serce bolało. Mnie tu bez ciebie pusto, strasznie i wczoraj przez łzy widziałam twoje nie zajęte miejsce przy naszym stoliku. Dziękuję za twe drogie listy, umiem je na pamięć i zawsze przy sobie noszę. Uważaj, gdy idziesz w góry, aby nie spaść i nie wyrządzić sobie jakiej krzywdy, bo ty jesteś treścią i celem mego życia”…

    1754

    Tuśka nie chciała czytać dalej.

    1755

    — To są sekrety tego pana — wyrzekła wyniośle, odkładając kartkę.

    1756

    — No… dobry numer taki aktor! — śmiała się Warchlakowska. — Ta przez łzy patrzy na jego nie zajęte miejsce, a on z aktorkami po górach lata… Ja na miejscu pani wolałabym zażądać jego pokoju od gaździny i wygnałabym go, aby nie plugawił dachu. Bo pani nie wie… on tu jeszcze jaką damę sprowadzi i dopiero będzie szkandał!…

    1757

    — Nie wiem jeszcze, co zrobię — odparła wymijająco Tuśka.

    1758

    Głowa ją zaczęła boleć. Pomyślała, iż tak jak tam na Wareckiej dławiły ją mury kamienic, wznoszące się dokoła jak mury więzienne, tak i tu zaczyna dławić ją jakaś ścieśniona atmosfera, która powoli wałem od słońca i przestrzeni ją otacza.

    1759

    — Może się pójdziemy przejść? — proponuje pani Warchlakowska.

    1760

    Lecz Tuśkę ogarnia nagle bardzo wyraźna odraza do tego ślimakowatego wleczenia się po gładkiej drodze z miną dystyngowanej damy, grzecznie spacerującej po parku.

    1761

    — Dziękuję pani! — mówi, siląc się na jak najuprzejmiejszy uśmiech — głowa mnie boli.

    1762

    — Najlepiej się przejść… zresztą, jak pani chce. Ja idę.

    1763

    Podniosła granatowy, alpagowy, opięty kostium, na tyle jednak, że przyzwoicie dotykał ziemi, i wypłynęła jak kaczka na biel drogi.

    1764

    Tuśka pozostała sama.

    1765

    Patrzy na tęczową pocztówkę, patrzy na góry także tęczowe, tyle na nich barw się mieni, i dziwnego doznaje wrażenia.

    1766

    Ta Obidowska, biegnąca z załzawionymi oczyma w górskie ciemne i srebrne żleby, i ta druga tam daleko, przez łzy widząca puste miejsce człowieka, który znikł w tych górskich ciemniach i srebrnych żlebach — i… potem ona sama biegnąca wzrokiem jego śladem…

    1767

    To wszystko — dziwne.

    1768

    Nowe.

    1769

    Niespodziewane.

    1770

    A zwłaszcza… niepotrzebne!

    1771

    Co ją to obchodzi?

    1772

    A przecież…

    1773

    Obchodzi!

    XV

    1774

    Mija tydzień.

    1775

    Ale jakoś się wlecze. Pogoda cudowna, mimo to Tuśka a nawet Pita nieswoje, choć od rana postrojone i przeważnie siedzą u Warchlakowskich.

    1776

    Gdy pierwsze wrażenie minęło, Tuśka postanowiła powrócić właśnie do Warchlakowskiej i nią jak murem chińskim odgrodzić się od jakichś dziwacznych myśli, które napadać ją zaczęły.

    1777

    Chodzi więc na spacer z panią Warchlakowską, była dwa razy w Morskim Oku na kawie, oglądała szkołę koronkarską, wysłuchała sumy, chłonąc w siebie zapachy serdaków pomieszane z wonią kadzideł, to wszystko nabawiło ją szalonego bólu głowy.

    1778

    I znów na werandzie prowadzi z panią radczynią rozmowy o mężu, dzieciach i sługach. Pani Warchlakowska dołącza jednak do tego repertuaru od czasu do czasu jakąś pikantną anegdotkę, przeważnie z życia aktorów i aktorek.

    1779

    Dziwnie dobrze poinformowana, wtajemnicza Tuśkę w rozmaite zakulisowe historyjki. Mówi z oburzeniem, lecz widocznie delektuje się tymi historyjkami. Tuśka słucha uważnie, choć nie rozumie, dlaczego doznaje jakiegoś bólu. Kilkakrotnie chciała się przyznać Warchlakowskiej do zaczepek ze strony Porzyckiego, lecz coś ją wstrzymało.

    1780

    Nagle zdumiona usłyszała zapytanie:

    1781

    — A czemu pani mi nie powiedziała, że zna Porzyckiego?

    1782

    — Ja?

    1783

    — Tak. Wiem, wiem, że nawet jakieś cukierki kursowały… O! tylko niech pani nie łaje Pituchny, to nie ona… ta dziewczynka jest ogromnie skryta… to kto inny…

    1784

    Tuśka ochłonęła już i wzruszyła ramionami.

    1785

    — Ten pan dał cukierki Picie, kazałam oddać, to wszystko.

    1786

    — Wybornie pani zrobiła. Choć ja na miejscu pani wezwałabym męża, aby takiego błazna moresu nauczył… Dawać cukierki! Proszę, cóż to on sobie myśli? Czy pani jaka aktorka? czy co?…

    1787

    Bardzo była oburzona pani radczyni. Pierś, opięta welwetem, falowała, tłuste ręce wykonywały serię gestów rozwianych i kompletnie nieuzasadnionych.

    1788

    — Dostał nauczkę — uspokajała ją Tuśka — i teraz zachowuje się zupełnie przyzwoicie.

    1789

    Lecz nagle uczuła, że pani Warchlakowska świdruje ją wzrokiem, tak jakby mówiła „ejże! ”, i to ją zmieszało zupełnie. Zarumieniła się gwałtownie i spuściła oczy w ziemię.

    1790

    Czuła, iż Warchlakowska w tej chwili jej nie wierzy i że zaczyna się dokoła niej snuć cała sieć fatalnych podejrzeń.

    1791

    Rozstały się trochę chłodno. Warchlakowska ciągle zdawała się zapuszczać sondę do dna jej duszy. Tuśka zaś cofała się i zamykała w sobie tak, jakby miała już coś do ukrywania.

    1792

    Nad wieczorem zupełnie niespodzianie powrócił Porzycki.

    1793

    Przyjechał furką, blady, zmęczony, niewyspany i widocznie w złym humorze.

    1794

    Tuśka stała w oknie i zobaczywszy go tak nagle, doznała jakby olśnienia.

    1795

    Cofnęła się za firankę, lecz patrzała, jak do Porzyckiego wybiegła Obidowska, pytając o męża.

    1796

    — Poszedł jeszcze dalej w góry — odrzekł aktor gniewnie, wyjmując z furki swój serdak, ciupagę i jakieś drobiazgi.

    1797

    — A bez co? bez co… kiedy oni wrócili?

    1798

    — Nie wiem. Dajcie mi spokój, zmęczony jestem… Przynieście mi mleka. Listu nie ma jakiego?

    1799

    Wszedł do sieni i udał się do swojego pokoju.

    1800

    Obidowska postała chwilę przed chałupą, wreszcie zawróciła i szła wolno w stronę szopy. Idąc dostrzegła Tuśkę w oknie.

    1801

    — Widzieli — zapytała — jaki to wymęczony? I nie hańbi się… To z chlania wódczyska i z łajdactwa… a jakże…

    1802

    Pokiwała głową i głosem, w którym drżały łzy, dodała:

    1803

    — A wiedzom… mój nie wrócił!

    1804

    I poszła.

    1805

    Tuśce zrobiło się wstyd i przykro.

    1806

    Tak często myślała teraz o Porzyckim, że aż tymi myślami upiększyła sobie jakoś jego postać w myśli. Coś słonecznego biło od niego i rozsłoneczniło jej wnętrze. Lecz oto zjawiał się on sam i był zmęczony pijatyką, hulanką, malał, ginął w wyobraźni, niszcząc rzeczywistością to, co już zaczynało nabierać pewnego promieniowania i jasnej, pogodnej wizji. Tuśka poczuła do siebie żal, iż dała się unieść jakiemuś niezrozumiałemu prądowi. Ścigała go myślą wśród gencjan, złotogłowia lub szarych złomów i kłębów mgły. Odsuwała tą dekoracją natrętne myśli o obecności „strzygoniów”. A to „chlanie”, ta bladość przywodzi ich korowód na pamięć. Wstyd! wstyd!…

    1807

    Postanawia nagle wrócić do rzeczywistości.

    1808

    Wzrokiem szuka Pity.

    1809

    Widzi ją, jak stoi oparta o żerdź. Jasne jej włosy rozpuszczone rozsypały się, jak źle związany snop zboża, na tle granatowego żakieciku. Dokoła niej panny Warchlakowskie coś mówią żywo, śmieją się, gestykulują. Pita stoi między nimi nieruchoma. Twarzyczki jej nie widać, bo jest oparta o żerdź przydrożną pleckami. Widać tylko, jak kurczy się jakoś i głowę w ramionka wtula ruchem strwożonego ptaszka.

    1810

    Tuśka czuje się zadowoloną z wypełnienia obowiązku macierzyńskiego. Dała Picie ową rozrywkę, o której mówił lekarz, i to rozrywkę odpowiednią, przyzwoitą i godziwą. Sama zaś musi wypełnić obowiązki dobrej żony. Siada przy stole, rozkłada teczkę i pisać zaczyna.

    1811

    „Kochany mężu! List twój otrzymałam. Cieszę się, że jesteś zdrów i chłopcy także. Co do naftaliny, to przyznam ci się, iż straciłam w nią wiarę, odkąd przeczytałam, że właśnie mole mnożą się w naftalinie. W każdym razie wdzięczna ci jestem za to, że zająłeś się futrami. Z palmą większa bieda i sądzę, że…”.

    1812

    I tak dalej płyną sznureczki liter, omawiających kwestie futer, palm, fikusa, materaców, przyjęcia nowej sługi. Dalej następuje pochwała pani Warchlakowskiej, dalej słowo o Giewoncie, który jest bardzo „ładny” — dalej…

    1813

    Kleją się zdania, choć na pozór płyną z łatwością. Co więcej, Tuśka spojrzała na list męża. Dwie stroniczki. Byłoby niegrzecznie, aby ona napisała mniej. Musi więc wypełnić te obie stroniczki.

    1814

    Nagle pod oknem ślicznie ktoś gwiżdże tę samą kanconę, którą śpiewali idący drogą aktorzy. Przez muślin firanki Tuśka dostrzega Porzyckiego, jak ubrany w świeży kostium, umyty, odświeżony, wyszedł przed dom i włożywszy ręce w kieszenie od kurtki, stoi, rozglądając się dokoła. Dziwi się Tuśka tej metamorfozie. Znów jest wesół, rumiany, świeży, silny. Znów bije od niego temperament, zdrowie i rozradowanie do życia. Tuśka mimo woli przestaje pisać i siedzi zapatrzona w postać aktora. Coś ciągnie jej wzrok i przykuwa. Równocześnie czuje, że uszy jej zaczynają pałać gorączkowo.

    1815

    Nagle widzi, jak Porzycki przechodzi przez drogę i kieruje się ku grupie złożonej z Pity i panien Warchlakowskich. Staje przy żerdzi i mówi coś, lecz co, Tuśka pomimo wielkiej przedwieczornej ciszy dosłyszeć z głębi pokoju nie umie. Słyszy tylko głos podniesiony i widzi kołysanie się postaci Porzyckiego. Panny Warchlakowskie patrzą na niego zdumione, wreszcie jak stadko kuropatw rozbiegają się i wpadają do domu. Pozostaje jedynie Pita — i Tuśka, zdumiona, widzi, jak dziecko zgina się, przesuwa pod żerdzią i wydostaje na drogę. Tam zatrzymuje się przy Porzyckim z opuszczoną głową i wykonuje ruchy, jakby rozgniatała łzy na rzęsach. Porzycki pochylony nad nią coś mówi, ona mu wreszcie odpowiada. Chwilę zamieniają z sobą słowa. Wreszcie aktor bierze dziewczynkę za rękę i prowadzi powoli do chaty. Ona idzie powoli, smutna, i gdy zbliżają się do sadyby, Tuśka widzi, że Pita płacze.

    1816

    Cała ta sprawa wprawiła Tuśkę w zdumienie, irytuje niewypowiedzianie. Czego się ten człowiek miesza znów pomiędzy dziewczęta? Czego on chce od Pity? Dlaczego ją prowadzi do domu? Dlaczego ona płacze?

    1817

    Czuje, iż powinna wstać, wyjść naprzeciw nadchodzącym, inaczej on wejdzie do jej mieszkania razem z dzieckiem, lecz po prostu jest jak sparaliżowana i doznaje wrażenia, jakby czuła niebezpieczeństwo, a kroku naprzód postąpić nie może. I rzeczywiście, do niej, siedzącej, powoli zbliża się to oczekiwane a groźne. I ona biernie musi mimowolnie czekać, patrzeć, wysłać duszę na powitanie. Lekkie pukanie.

    1818

    Do pokoju zaraz wchodzi Porzycki, trzymając ciągle za rękę spłakaną Pitę. Dziecko pobladło i jest widocznie bardzo wzruszone. Aktor kłania się Tuśce z wielką swobodą, która milcząc, z trudem podnosi się z krzesła.

    1819

    I stoi tak naprzeciw niego bardzo strojna, w munowej białej sukni, w duże białe róże. Całe masy falban opływają ją u dołu, a ona z nich wykwita jak smukły cyprys z klombu róż białych.

    1820

    — Pani daruje — mówi z dużą swobodą aktor — że właściwie nie znany, mieszam się w te sprawy, ale po co pani pozwala, a nawet każe tej panience bawić się z tymi błaźnicami w tych czerwonych spencerach?

    1821

    — !!!

    1822

    — Tak, proszę pani — błaźnicami i szelmami. Niech się pani nie gorszy moimi wyrażeniami, ale to już tak u nas, aktorów. Mówi się, co się myśli. Więc proszę pani, to są błaźnice, indyczki i szelmy.

    1823

    — Proszę pana… to są córki pani Warchlakowskiej, osoby…

    1824

    — Dobrze, dobrze… mamusia kołtunka in summo gradu[13], a panienki takie same. Czy Warchlakowska, czy Prosiątkiewiczowa, czy inny diabeł, zawsze niewarte całować psa w nos.

    1825

    — Och!…

    1826

    — Tu nie ma ani „och”, ani „ach”! Czy pani wie, dlaczego ta śliczna panienka płacze? Pani nie wie… A ja wiem. Ja wyszedłem na drogę, stoję i słucham. Myślę, co też te panny mogą z pani córką mówić. Myślałem, bezeceństwa… Co pani tak na mnie patrzy? Przecież to w takim „przedpieklu” to nie kupić, bo widzę, panna Pita ma czerwone uszka i coś minka strasznie niepewna. Słucham… i dolatuje mnie słowo jedno… drugie… Aż we mnie krew zawrzała. Pani wie, czym one pani małą torturowały?

    1827

    — Nie mam pojęcia. To są dzieci dobrze wychowane…

    1828

    — Właśnie, można się zachwycać takim wychowaniem! Te błaźnice wygadywały ostatnie głupstwa na panią, a dziecko tego wszystkiego słuchało.

    1829

    — Co? jak?…

    1830

    — A tak, tak. Wziąłem pannę Pitę na spowiedź i to biedactwo, płacząc, przyznało mi się, że one zawsze zadają jej rozmaite pytania, co do pani, co do domu, co do jej stosunków familijnych, i to, w formie bardzo przykrej.

    1831

    Tuśka wzruszyła ramionami.

    1832

    — To być nie może — powtórzyła mrużąc oczy — to są doskonale wychowane panienki.

    1833

    — No, to może pani zmieni zdanie, gdy się pani dowie, że pytały Pitę, czy pani jest z Żydów, bo ma nosek garbaty, dlaczego się pani maluje jak stara aktorzyca, że wyśmiewały się, iż macie trzy pokoje…

    1834

    Cichutki płacz przerwał mu mowę.

    1835

    To Pita, piąstkami zakrywszy oczka, płakała rzewnie.

    1836

    Tuśka zwróciła się do córki. Była blada i zgnębiona uczuciem ogromnego wstydu.

    1837

    — Pito, czy to prawda?

    1838

    — Tak… proszę mamusi! — wyłkało grzecznie dziecko.

    1839

    — Dlaczego mi o tym nigdy nie mówiłaś?

    1840

    Nie było odpowiedzi.

    1841

    Lecz Porzycki znów zabrał głos.

    1842

    — To tylko dowód, jak subtelną i śliczną naturę ma ta panienka. Nie chciała pani dotknąć, powtarzając jej słowa tych błaźnic. Prawda, panno Pito?

    1843

    Dziecko płakało cichutko, ocierając teraz oczy maluchną chusteczką, którą wydobyło z kieszonki.

    1844

    — A potem pani córeczka widocznie nie ma do pani zaufania — podjął znowu aktor — a to źle, należy być szczerą względem mamy, powiedzieć wszystko, każdą myśl, choćby grzech śmiertelny. Prawda? co?…

    1845

    Zwrócił się wprost do Tuśki i patrzył na nią szeroko rozwartymi, szczerymi bardzo, przejrzystymi oczyma.

    1846

    Tuśka nie odpowiadała nic. Była ciągle zgnębiona i upokorzona. Szczególnie to wyrażenie „maluje się jak stara aktorzyca” działało na nią w fatalny sposób.

    1847

    — A teraz — wyrzekł z kurtuazją markiza — pozwoli pani, że się przedstawię. Jestem — Porzycki!

    1848

    Roześmiał się szeroko, błyszcząc prześlicznymi jak perły zębami. Śmiech jego podbijał, chwytał za serce, taki był z głębi i przeświadczenia jego płynący.

    1849

    To: „Jestem Porzycki!” — zadźwięczało tryumfalną fanfarą. Znać było w tym tonie duszę człowieka, który przywykł rzucać swe nazwisko w tłum, wzniecając uczucia radosne i miłe.

    1850

    — I… pójdę. Panna Pita się uspokoi, obetrze nosek, bo się zaczerwienił… Co?… aha, już się ktoś przez łezki uśmiecha. Dobrze jest — górą nasi! Śmierć Warchlakowskim! Vendetta!

    1851

    Pita mimo woli uśmiechała się wśród łez. On porwał ją za rączki i zaczął z nią menueta.

    1852

    — Tak… tak… podaj mi rączkę, markizo… La ci darem la mano… Nie? no, to nie…

    1853

    Z nadzwyczaj ujmującym przymileniem ku Tuśce rzucił:

    1854

    — Niech mamusia dobrodziejka pozwoli córce przyjąć bombonierkę ode mnie!… Mamusiu, nie bądź sroga! Och, jak sroga jest mamusia! Och, jak biedna jest Pitusia!…

    1855

    I na ustach Tuśki wykwitł blady uśmiech.

    1856

    — Dziękuję panu, ale moja córeczka cukierków nie je.

    1857

    — E!… gadanie austriackie. Widziałem, jak u Płonki repetowała ciastka, aż jej się uszka trzęsły. Ale skoro moje nie w ład, to ja z nim nazad… Jak Boga kocham!

    1858

    I nagle spoważniawszy popatrzył z uwagą na Pitę.

    1859

    — Jaka ona blada — wyrzekł z pewnym współczuciem w głosie.

    1860

    W tej samej chwili zaciemniło się w oknie i ukazała się twarz pani Warchlakowskiej, powracającej z miasta z mnóstwem zakupów w rękach.

    1861

    — Cóż! idziemy dziś do Kuźnic? — zapytała z fałszywym uśmiechem, lecz na widok stojącego na środku pokoju Porzyckiego uśmiech znikł jej z twarzy, a wystąpił wyraz chłodnej, obrażonej godności.

    1862

    — Przepraszam… nie wiedziałam, że pani ma gości!

    1863

    I z majestatem zniknęła postać tej damy z ramy okna, natomiast kaczy cień potoczył się ku willi.

    1864

    Na werandzie trzy panny Warchlakowskie przyzywały matkę strwożonymi gestami.

    1865

    Tuśka uczuła, jakby ją ktoś złapał na występku. Obecność aktora u niej, nie usprawiedliwiona zupełnie, mogła rzeczywiście sprowadzić na nią jakieś podejrzenie. Jako istota skryta, miała ten rzut myśli, który w jednej chwili rozjaśnia możliwość konsekwencji tego, co się nagle wykryło. Przeczuła, że Warchlakowska w tej chwili stała się jej wrogiem.

    1866

    Porzycki tymczasem zajmował się głównie Pitą.

    1867

    — I cóż? — pytał. — Znów „placem”? No… dość tego. Najlepiej niech panna Pita pójdzie ze mną tam, gdzie budują nową chałupę. Będziemy łazili po belkach, przewracali kozły i lepiej się panna Pita zabawi niż z pannami Warchlakowskimi.

    1868

    Tuśka z całej propozycji usłyszała głównie „przewracać kozły”. Wydało się jej to nadzwyczaj śmiałe i niesmaczne. Dobre jej ułożenie wzięło znów nad nią górę.

    1869

    — Pan daruje — wyrzekła tonem wielkiej damy — ale moja córeczka musi właśnie napisać list do ojca. Chodź, Pito, dopisz się do mego listu…

    1870

    Aktor ręce rozłożył.

    1871

    — O, skoro list do papy, to ja nie przeszkadzam. Niech panna Pita pisze… Ojciec pierwszy.

    1872

    Ukłonił się grzecznie, a nawet wytwornie, i bardzo umiejętnie, po scenicznemu wyszedł z pokoju.

    1873

    Na progu jednak się zatrzymał.

    1874

    — Ja cukierki przyślę… — rzucił z uporem dziecka.

    1875

    I z sieni już dodał:

    1876

    — I coś dla pani mamy!


    1877

    Za chwilę weszła Obidowska.

    1878

    W rękach trzymała ową nieszczęsną bombonierkę z pąsową kokardą i olbrzymi, czarujący snop szafirowych gencjan…

    1879

    Smutna jej, świeżo spłakana, tragiczna twarz tonęła w szafirze kwiatów. Był to kontrast nadzwyczajny i tak silny, że aż graniczył z Pięknem.

    1880

    Wyciągnęła cukierki w stronę dziecka, a kwiaty ku matce.

    1881

    — To dla nich, a to dla nich! — wyrzekła niskim, zmęczonym głosem.

    XVI

    1882

    Wśród nocy rozległ się krzyk.

    1883

    Jeden, drugi — potem cisza. Potem znów krzyk i walenie pięścią we drzwi, to znów przekleństwo i cisza.

    1884

    Wreszcie pies wyć zaczął i zawtórowały mu inne psy, a był ich cały chór.

    1885

    Tuśka i Pita równocześnie porwały się z posłania.

    1886

    — Czy to do nas? — rzuciła gorączkowo Tuśka, szukając zapałek.

    1887

    — Nie wiem, mamusiu — odparła Pita.

    1888

    Błękitna struga księżycowego światła zalewała podłogę, wpływając przez okno. W świetle tym twarzyczka Pity wydawała się tak delikatną i śliczną jak wizja leciuchno w przestrzeń rozwiana.

    1889

    Wreszcie Tuśka znalazła zapałki i zapaliła świecę. Uderzenia ponowiły się. Tuśka odziała się pośpiesznie w niebieski, flanelowy szlafrok i zarzuciła na plecy długą pelerynę.

    1890

    — Ty leż w łóżku — wyrzekła do córki — ja zobaczę.

    1891

    Miała w sobie odwagę nerwowych istot, które nie mogą czekać na niebezpieczeństwo, lecz idą naprzeciw niego.

    1892

    Otworzyła drzwi do sieni. Ze świecą w ręku we drzwiach pokoju stał aktor. Widocznie porwał się także ze snu, odziany pośpiesznie, w serdaku narzuconym na ramiona.

    1893

    — Co to? — spytała Tuśka. — Dom rozbijają?

    1894

    — Nie wiem, ale to nie do nas. To zdaje mi się do chałupy gazdów. Zresztą zobaczę…

    1895

    Wyszedł przed sień, stawiając świecę koło roweru błyszczącego przy ścianie.

    1896

    Zostawił drzwi otwarte i teraz wycie i naszczekiwanie psów, zmieszane z odgłosem walenia we drzwi, wpadły z całą siłą razem z pędem chłodnego, ostrego powietrza w głąb sieni.

    1897

    — Ozwieraj!… — pieni się głos męski.

    1898

    I znów krzyk.

    1899

    Tuśkę ogarnia strach i ciekawość. Wysuwa się na dwór. Srebrno i błękitno. Cała kaplica! cała baśń czarodziejska zaklęta dokoła. Nic nie zdoła wysłowić uroku takiej powodzi, takiej topieli opływającej ziemię. Smreki szafirowe, zda się, zawisły w przestrzeni i pławią się nieruchomo przepojone rozkoszą.

    1900

    Wrażenie, jakie odnosi Tuśka, jest tak wielkie, że chwilowo zapomina o tych hałasach, które ją z domu wywabiły. Ogarnia wzrokiem srebrną toń i wypływające z niej chaty o szpiczastych, ostrych dachach. Niedaleko stoi smukła postać Porzyckiego i on zdaje się wynurzać z fali srebra. Stoi nieruchomo i patrzy w stronę, skąd dochodzą krzyki.

    1901

    Tuśka postępuje także parę kroków i znajduje się przy aktorze. Oboje są jeszcze ciepli od snu i mają w sobie to rozmarzenie, jakie się zawsze wynosi z nagłego przebudzenia. I oboje są bardzo ładni w tym błękitnym świetle, z wyrazem niedokończonych snów w oczach…

    1902

    Do chałupy, w której mieszkają Obidowscy, dobywa się ktoś zacięcie. Ale drzwi zamknięte, okna zawarte i z wewnątrz domostwa ciemno. Zdaje się, ot — mogiła. Ten, który się dobywa, ochrypły jest i niepewnie stąpa. Ale bije pięścią, ciupagą, kolanem we drzwi i chrzypi:

    1903

    — Ozwieraj!…

    1904

    Dziki wrzask z chałupy zawartej jest jedyną odpowiedzią.

    1905

    — To Józek wraca do domu! — odzywa się wreszcie Porzycki.

    1906

    — Ładny powrót!… — dziwi się Tuśka.

    1907

    Aktor odwraca się ku niej i wesoły śmiech rozjaśnia mu twarz.

    1908

    — Baba mści się — mówi — za to, że się chłopak zawieruszył w górach. Nie chce go wpuścić do domu.

    1909

    — Dobrze robi! — wyrokuje Tuśka.

    1910

    Oczy Porzyckiego powiększają się w dziwaczny sposób.

    1911

    — Pani także taka niepoczciwa? To źle. Najpierwszą zaletą kobiety jest łagodność i wyrozumiałość.

    1912

    — Nie w tych wypadkach.

    1913

    — Właśnie, w tych głównie. A… to pani taka zacięta.

    1914

    Patrzy na nią i śmieje się. Ona mimo woli także się uśmiecha, chociaż całą siłą woli pragnie zachować się serio.

    1915

    — Ale gdybym ja był mężem pani, tobym panią przerobił…

    1916

    — Wątpię.

    1917

    A Józek wali tylko we drzwi i krzyczy „ozwieraj”… a głos jego chrypliwy niesie światło srebrzyste w dal, w dal i rozwiewa mgłę mleczną.

    1918

    — Niechże pan go uspokoi — zwraca się Tuśka do aktora.

    1919

    Lecz ten zaczyna się śmiać.

    1920

    — Nie przeszkadzajmy… niech się spełni przeznaczenie, mówi Maeterlinck…

    1921

    — Ależ to wstrętne…

    1922

    — Co? takie temperamentowe wybuchy? Przeciwnie, to ożywia jak dzbanek wody.

    1923

    Józkowi widocznie sprzykrzyło się bezowocne we drzwi walenie. Tu i owdzie po willach zaczynały błyskać światła. U płotów pojawiali się ludzie, słuchali, odchodzili śmiejąc się, wzruszając ramionami.

    1924

    — Widzi pani, nikogo to nie wzrusza — wyrzekł Porzycki.

    1925

    — Ale mnie wzrusza. Ja nie lubię scen… to takie niemiłe.

    1926

    — E!… pani jest przeczulona!

    1927

    — Nie, tylko nie jestem do tego przyzwyczajona.

    1928

    Ostatnie słowa mówiła Tuśka, starając się przybrać ton dość wyniosły. Lecz aktor popatrzył na nią spod zmrużonych powiek i z ulicznikowskim wyrazem twarzy.

    1929

    W świetle księżyca mimika jego nabierała ogromnej plastyki. Zdawał się twarzą białego pierrota urągać jej grzecznej poprawności, z którą nagle wyjechała, pragnąc mu zaimponować. W tej krótkiej chwili zrozumiała, że nie zaimponuje mu niczym.

    1930

    Józek tymczasem przestał walić we drzwi i majstrował coś koło nich, przykucnąwszy do ziemi.

    1931

    Próbował je widocznie podważyć.

    1932

    Silne były i dobrze zamknięte.

    1933

    Mocował się z nimi czas jakiś i nagle odskoczył, odsadził się i z całą siłą rzucił się ku oknu. Głowę opuścił i z wściekłością pijaka cisnął się nią o szyby. Cała chałupa, zdawało się, że zatrzęsła się, brzęk szkła tłuczonego przeciął powietrze. Józek ryknął, odskoczył, ponowił napad i przez wybity otwór ręką usadziwszy ramę, szarpnął wyrywając okno. Z wnętrza chałupy odpowiedział mu dziki wrzask. Józek, ze zwinnością kota ścisnąwszy się w kłębek, przez otwór okna wewnątrz chałupy wskoczył…

    1934

    Tuśkę przeszył zimny dreszcz.

    1935

    — Jezus Maria! — wybełkotała przerażona.

    1936

    — Nie wzywaj Boga nadaremno — zaśmiał się Porzycki.

    1937

    — Jakże… nadaremno… on…

    1938

    Nie dokończyła.

    1939

    W chałupie aż się zagotowało.

    1940

    Pisk dławionego zwierzęcia, charczenie, łomot, walenie ciała o ławy, o ściany — i to wszystko w ciemności, którą siała tajemnicza chałupa, w ostry cień spowita.

    1941

    Tuśka mimo woli porwała za rękę Porzyckiego.

    1942

    — Niechże pan idzie — zawołała.

    1943

    — Tam?

    1944

    — Tak… on ją zabije.

    1945

    Aktor zaśmiał się swoim szczerym, serdecznym śmiechem.

    1946

    — Nie, ale ją zbije.

    1947

    — No… więc…

    1948

    — Wielka awantura!

    1949

    — O!…

    1950

    — Tak, tak… co mnie wchodzić pomiędzy małżeństwo, a zresztą, widzi pani, już po krzyku.

    1951

    Z chałupy tryumfalnie, rozwierając szeroko wrota, wyszedł Józek Obidowski i stanął, poprawiając serdak i szukając fajki. Księżyc bił prosto na niego i wydobywał jego męską, posągową piękność z nadzwyczajną siłą. Góral dyszał ciężko, jakby się spracował.

    1952

    W chałupie była cisza zupełna.

    1953

    Wreszcie Józek dostrzegł widocznie Tuśkę i Porzyckiego, stojących w topieli księżyca, bo rzucił ku nim w formie uspokojenia:

    1954

    — Zbiłek babę, posadziłek na murku i niek siedzi.

    1955

    I oparłszy się o żerdź zapalił fajkę.

    1956

    Porzycki ku Tuśce się zwrócił.

    1957

    — Widzi pani, jakie to proste. Zbił ją, ona siedzi na murku, on pali fajkę, za chwilę zaczną się godzić i nim słońce znów zaświta, la commedia è finita

    1958

    — Zawsze, jednak…

    1959

    — E! proszę pani, w małżeństwie dumy i obrazy nie ma. Co warte małżeństwo, jeśli na savoir vivrach i na pomadkach oparte. Ot, szczerze, po prostu z mostu…

    1960

    — Bić!…

    1961

    — Chociażby… aby się później godzić!… Pani nie lubi się godzić? To takie miłe…

    1962

    Tuśka przygryzła wargi.

    1963

    — Nie wiem o tym. Ja się z moim mężem nie kłócę, więc się i nie godzę.

    1964

    — To pani źle robi. Ja się często umyślnie z kobietą pokłócę, żeby się z nią przepraszać. Zgniewa się, a ja ją za rękę i wycałuję.

    1965

    Porwał rękę Tuśki, podniósł do ust i całować zaczął. Ona zadrżała cała i zaczęła mu rękę wyrywać.

    1966

    — Proszę pana… co to?… Przecież my się nie gniewamy.

    1967

    — Ale! a o tę bombonierkę?

    1968

    — Wszak wzięłam.

    1969

    — Ale przedtem… a potem pani ma atłasową skórę na ręku, to pani wina… Zresztą księżyc świecił… moja złota pani, jeszcze trochę…

    1970

    I znów grad pocałunków zasypał rękę Tuśki, biegnąc dreszczem dziwnym aż do ramienia, aż do łopatek ledwo odzianych peleryną.

    1971

    — Zimno mi, niechże pan mnie puści.

    1972

    Maskowała przed sobą wrażenie, jakie odnosiła z przylgnięcia jego ust do swej ręki, pozorami dreszczu powstałego z chłodu.

    1973

    W oddali ciągle jakiś pies wył przeraźliwie i roztaczał tym jękiem wrażenie przejmującej melancholii.

    1974

    Światła gasły kolejno — na drodze, całej mlecznej i jakby mgłą pociągniętej, nie było nikogo.

    1975

    Przed nimi ogromne pole owsa łudziło pozorem rozlanego morza. Za nim wznosiły się góry dziwnie potulne, miękkie, a te dalsze rozwiewne, prawie przejrzyste…

    1976

    Tuśka uwolniła swą rękę z dłoni aktora. Uczyniła to prawie bez tchu. Zwróciła się ku domowi i szła wolno z głową opuszczoną. Za nią szedł aktor i mówił niskim głosem:

    1977

    — Czemu pani już idzie do izby? Taki cudny wieczór… Możemy trochę posiedzieć na dworze.

    1978

    Tuśka w duszy miała ogromną ochotę zostać, ale zdawało się jej, że gdy zostanie, to popełni coś bardzo złego.

    1979

    — Nie… nie… nie mogę.

    1980

    — E!… panie z Warszawy, jesteście śmieszne i dzikie. Co się pani stanie? Rozmarzy się pani trochę, potem będzie pani lepiej spała. Czego się pani boi?

    1981

    Tuśka wyprostowała się i odparła dumnie:

    1982

    — Nie boję się, ale mi zimno.

    1983

    — To ja pani dam swój serdak. Mnie gorąco.

    1984

    — Cóż znowu? Pan się przeziębi.

    1985

    Doszli już do domu i stanęli teraz przy drzwiach wejściowych… Każde z nich było oparte o ramę drzwi. Patrzyli tak przed siebie na drogę, na ciemną willę pani Warchlakowskiej, ale w gruncie rzeczy widzieli się doskonale tym podwójnym wzrokiem, jaki mają zwykle mężczyzna i kobieta, gdy są sam na sam.

    1986

    — Niech pani będzie odważniejsza — zaczął znów aktor — i z sądami ludzi się nie liczy. To diabła warte! Ja to już dawno wyrzuciłem za płot i dziś cenię tylko kobiety, które mają odwagę swoich postępków. A zresztą tu, na wiledżiaturze, świat nie jest tak srogi… Tu wszyscy są na wakacjach małżeńskich, prawda?

    1987

    Śmiał się, wciągał w płuca zimne, trochę wilgocią przesiąkłe powietrze.

    1988

    — U nas za kulisami inny świat, inna moralność. Daję pani słowo! Kobiety stanowczo lepiej umieją kochać i są szczersze.

    1989

    — Aktorki?

    1990

    — Tak, tak! Ja to mówię z doświadczenia. Lubię się kochać w aktorkach. U nich nie ma ani odrobiny pozy w pożyciu domowym. A wie pani dlaczego? Tak się wygrają na scenie, że odpoczywają w domu. A damy z mondu

    1991

    — Z czego?

    1992

    — Z mondu, no! ze świata, takie jak pani, to grają ciągle, a głównie z nami…

    1993

    — Jak to, i ja?

    1994

    — Ach! pani — nie, bo przecież nie żyjemy ze sobą, ale gdyby się zaczął między nami romans, zaraz pani by zaczęła…

    1995

    — Co?… co pan mówi?!!!

    1996

    — O! o!… tylko wspomniałem o możności, a pani już włazi na koturny! Tak, tak, tylko aktorki zostawiają mi przyjemne i dobre wrażenie; to są dobre, miłe, proste kobiety…

    1997

    Patrzył teraz wprost przed siebie i uśmiechał się, jakby do nadzwyczaj miłych wspomnień.

    1998

    Tuśka, nie rozumiejąc dlaczego, uczuła się ogromnie dotknięta.

    1999

    — Czy to z nimi tak pan się często gniewał i przepraszał? — zapytała, siląc się na obojętność.

    2000

    — O… i jak często! One mają temperament, nie liczą się ze światem i mają coś żywiołowego w sobie, gdy kochają się w nas, aktorach. Kłócimy się strasznie, ale i strasznie kochamy… Jedno za drugie zginie, naturalnie na razie.

    2001

    — I… bijecie się! — szydziła Tuśka.

    2002

    — Nie. One mnie biły — odparł z prostotą. — Ja nigdy nie uderzyłem żadnej, a to dlatego, że jestem bardzo silny. Gdybym uderzył w pasji, mógłbym zabić. Więc wolałem wszystko w żart obracać.

    2003

    — Pan… pozwolił się u-de-rzyć?

    2004

    — Kobiecie? Tak! to bardzo przyjemne. Zawsze wtedy zemściłem się tak, że złapałem i strasznie wycałowałem. A tak!…

    2005

    Wsadził ręce w kieszenie od spodni i kołysząc się, zapatrzony w dal, mówił jakby do siebie:

    2006

    — Jestem strasznie erotycznie usposobiony. Od dziecka. To już predestynacja… Wiecznie się muszę w kimś podkochiwać. Oddaję się spirytyzmowi. Czasem… Otóż duchy powiedziały, że z „chwilą śmierci zaczyna się niewola”. Tak powiedziały duchy. I dalej dodały: „szczęście tylko w miłości”. Więc… ja się kocham i pozwalam, aby mnie kochano… I kocham nie tylko kobiety, ale wszystko. Życie, świat, teatr, publiczność… siebie… moje wady, moje błędy, moją głupotę i ludzką głupotę. I ludzkie zło, i dobro, i tę możność kochania… i to, żem się wyzwolił z przesądów… Ja wszystko kocham… i tak mi z tym dobrze — i ludziom dobrze, gdy mnie kochają, bo im jakoś weselej i milej…

    2007

    Umilkł i po chwili dodał:

    2008

    — Tak mi przynajmniej mówili! Weselej i milej.

    2009

    Tuśka nie mogła zaprzeczyć.

    2010

    Tak, bezwarunkowo. Było weselej i milej w zbliżeniu się do tego człowieka. To ogromne, filozoficzne pogodzenie się z życiem i koniecznością egzystencji, to czerpanie całą dłonią tego, co mogło dać zadowolenie i rozwinąć łagodną radość, wchłonięte przez Porzyckiego, zdawało się wypromieniowywać z niego i udzielać się innym. Początkowo mogło działać nawet drażniąco, jak światło słoneczne na źrenice przyzwyczajone do przebywania w ciemności, ale powoli wpływ tego „ciepła” i zgody życiowej łagodził i uspokajał.

    2011

    — Byłem dwa lata na wydziale prawniczym — mówił znowu aktor — ale rzuciłem to w kąt. I strasznie z tego jestem rad.

    2012

    Odwrócił się ku Tuśce i zapytał jej tryumfująco:

    2013

    — Pani się dziwi, że ja byłem na prawie?

    2014

    — Trochę.

    2015

    — Niby dlaczego? Czy dlatego, że poszedłem do teatru zamiast zostać adwokatem? To nic dziwnego. Ja zawsze lubiłem swobodę. Tak, jestem lieber Baron. Źle mi… zabieram manatki, pak i noga! A jakże! Co mnie wiąże? Cygan jestem… co?…

    2016

    Był jasny i wesoły ten Cygan w ubraniu cyklisty z ładną falą włosów, w angielskich pończochach i woniejący dobrą kolońską wodą. Złote plomby świeciły mu się chwilami w zębach jak gwiazdeczki.

    2017

    Tuśka jednak próbowała zaprotestować.

    2018

    — Och!… swobodny! To się panu zdaje. A potem, czy panu nie żal?…

    2019

    — Czego? adwokatury?

    2020

    — No… tak!

    2021

    — Ależ pani ma ładne pojęcie o sztuce! To dla pani sztuka aktorska to poniżenie? Ładna historia! Co? historia… awantura pośmiertna Adrianny Lecouvreur, której grześć nie chciano w poświęconej ziemi?

    2022

    — Ale nie to, tylko…

    2023

    — Że wyszedłem z — towarzystwa? Co? Ale ja mam swoje towarzystwo i to mi wystarcza.

    2024

    — Wierzę.

    2025

    — Jaka pani złośliwa!… My pomiędzy sobą nie tylko się bawimy, lecz żyjemy — rozumie pani? — żyjemy pełnią życia.

    2026

    — I użycia.

    2027

    Zastanowił się chwilkę nad tym słowem, zbyt śmiałym, które się jej wyrwało w jakimś rozgoryczeniu złośliwym.

    2028

    — Z pani to musi być numer — wyrzekł wreszcie, a twarz jego przybrała dziwny, lekceważący i ulicznikowski wyraz.

    2029

    — Dlaczego?

    2030

    — Bo… e!… wreszcie na to pani „użycie” ja odpowiem pani jednym: Każdy wedle siebie sądzi.

    2031

    Tuśka uczuła się silnie dotkniętą.

    2032

    — Dobranoc panu! — wyrzekła wyniośle, zwracając się w głąb sieni.

    2033

    — O! o!… już się gniewa! — zawołał ze śmiechem. — I czego? I czego?… A cóż za noli me tangere!… Ależ, królowo wszechpiękności, ornamencie człowieczeństwa, zostań! Cofam numer, cofam wszystko — tylko zostań…

    2034

    — Pan daruje…

    2035

    — Nic nie daruję. Księżyc taki cudny, od chęci gadania aż dławi, a pani idzie.

    2036

    — Trudno!…

    2037

    Skrzywił się jak małe dziecko i rzucił płaczliwie:

    2038

    — No… a z kim ja będę gadał?

    2039

    Czuła, że gniewać się na niego nie można. Przynajmniej ona już uczuła się rozbrojoną.

    2040

    — Niech pan spać idzie…

    2041

    — Ja? szaleństwo! Na spanie jest zima, nie lato i noc księżycowa w Zakopanem! Pięć lat przyjeżdżam do Zakopanego i zawsze każdą noc księżycową markuję.

    2042

    — Markuje pan?

    2043

    — No… niby jak Marek w piekle. Tylko zawsze staram się znaleźć jakiś flirt, bo samemu w taką noc!… Pani wie, jak w Kupcu weneckim. W taką noc… kocham się…

    2044

    Tuśka próbowała się roześmiać.

    2045

    — Jeżeli pan sądzi, że obecnie ja…

    2046

    Lecz on jej przerwał wymownym gestem:

    2047

    — Nie, nie! Pani nie jest podatna do flirtu. Przynajmniej tak sądzę.

    2048

    — Spodziewam się.

    2049

    — Och! nie ma z czego być dumną. Kobieta bez kokieterii to jak kwiat bez woni…

    2050

    — W każdym razie chłodno już — żegnam pana.

    2051

    Skrzywił się i wzruszył ramionami.

    2052

    — Pani nie czuje piękności takiej nocy. Szkoda, ale na to, aby czuć, trzeba się podkochiwać. — I nagle bez namysłu rzekł: — Niech się pani zakocha.

    2053

    Tego już było nadto.

    2054

    Tuśka cofnęła się w sień.

    2055

    — Pan się zapomina. Ja mam męża.

    2056

    — No to niech pani kocha się w mężu… Albo co lepsze… niech pani się we mnie zakocha.

    2057

    Rzucił to głosem rozbawionym, wesołym i zadźwięczało to słowo w srebrze księżyca samo jak ton srebrnej struny z niewidzialnej harfy.

    2058

    Tuśkę zdławiło coś w gardle, lecz instynktem czuła, iż należy żartować, aby milczeniem nie upoważnić mężczyzny do sądzenia, iż propozycję jego bierze na serio.

    2059

    — Przed chwilą powiedział pan, że nie jestem zdolna nawet do flirtu — wyrzekła trochę drżącym głosem.

    2060

    — Tak, do flirtu nie, ale do miłości… kto wie!…

    2061

    Oczy jego pociemniały i stały się tak dziwne, iż Tuśce wydało się, jakby dwa czarne motyle padły mu na źrenice i przyćmiły spojrzenie.

    2062

    — Ja… już idę — wyrzekła cofając się ku sieni.

    2063

    Nie zatrzymywał jej.

    2064

    Nie podał jej ręki, nie powiedział dobranoc — tylko skłonił się, a potem w głąb sieni patrzył.

    2065

    Gdy otworzyła drzwi i w smudze światła zniknęła, uśmiechnął się, pokręcił głową i na progu chaty usiadł.

    2066

    Motyle czarne z oczu mu odleciały. Oparł twarz na rękach, łokcie na kolanach i tak siedział nieruchomy, cichy, rozmodlony ku widmom Tatr, które, opłynięte jasnością błękitną, dyszały mgłą srebrną i same zdawały się być jeno z mgły, rozpiętej w przestrzeni.

    XVII

    2067

    Pani Warchlakowska zdawała się czyhać na spotkanie się z Tuśką.

    2068

    Ta ostatnia starannie wymijała swą dawną przyjaciółkę. Natura jej grzeczna i układna wzdrygała się na myśl nieprzyjemnej sceny. Ponadto Tuśka bała się czegoś we wzroku pani Warchlakowskiej. Poznanie się i zbliżenie z aktorem nastąpiło niemal wbrew jej woli, a przecież Tuśka czuła jakby jakiś niepokój i zdawało się jej, że nie stoi na pewnym gruncie.

    2069

    Gdy rano po owej księżycowej nocy zbudziła się z długiego, męczącego snu, miała wrażenie, jakby w życiu jej coś się zmieniło.

    2070

    Pierwsza jej myśl pobiegła w kierunku Porzyckiego. Ogień uderzył jej do skroni. Jakże się to działo? Dlaczego zasnęła, myśląc o nim i o jego swobodnej mowie, o jego pociemniałych nagle źrenicach, i budzi się z tym samym wrażeniem?

    2071

    Wstała z łóżka powoli, jakby znużona fizycznie. Zaczęła jednak bardzo starannie obmyślać tualetę dzisiejszą. Aby usprawiedliwić się w tej staranności, wyjęła i dla Pity nową sukienkę pąsową z kufra. Krepon purpurowy, ozdobiony szerokim, gipiurowym, szarym kołnierzem miał stanowić śliczny kontrast z delikatną urodą dziecka. Szare pończoszki i buciki dopełniały stroju. Sama Tuśka zaczęła przywdziewać biały pikowy kostium, doskonale skrojony i uciążliwie pomyślany. Pita zarumieniona i rada z możności ustrojenia się, ze szczególną dbałością rozczesywała swoje złote, długie włosy. Jakieś tchnienie kobiecej, miękkiej staranności o własne piękno aż przepełniało pokój. Tuśka, siedząc przed lustrem, zapiekała karby włosów, które zaczesywała według mody na czoło. Troszczyła się o to, iż opaliła się trochę. Postanowiła nie używać więcej irysowego kremu jako podkładu do pudru, aby nie dać więcej sposobności pannom Warchlakowskim nazywania jej „starą aktorzycą”.

    2072

    Chociaż…

    2073

    Tylko to słowo „stara” raziło ją teraz, bo to drugie — to „aktorzyca”, nie zdawało się jej znów tak obrażające. Wszak według Porzyckiego te kobiety miały pewną wartość wewnętrzną, bo — jak mówił, były szczere.

    2074

    Ręka Tuśki z żelazkiem opadła na stół zastępujący tualetkę.

    2075

    — Szczere?

    2076

    Tak. Lecz czym manifestowały tę swoją szczerość? Czy tym, że oddawały się takiemu Porzyckiemu bez zastrzeżeń, że nie kryły się ze swą miłością, że nie walczyły z poczuciem obowiązku, tylko były… szczere…

    2077

    Czy to go w nich tak zachwycało? Ileż jednak musiał już mieć kochanek ten człowiek! Mówił o nich jak o legionie lub o klombie kwiatów, który niegdyś widział. Dzielił je na dwie kategorie: aktorki i damy z mondu. Były dla niego zbiorową masą. Niczym więcej… Jakie to dziwne i straszne.

    2078

    Pierwszy raz w życiu Tuśka tak bezpośrednio zetknęła się z możnością miłości jakiejś innej niż ta, o której słyszała. Jak karty w pasjansie, tak były podzielone kochanki Porzyckiego. A może i nie kochanki, może flirty…

    2079

    To znów przecież nie jest tak zdrożne i to utarte, głupie, szablonowe słowo, które brzęczało często koło uszu Tuśki, zaczynało obecnie przyoblekać jakieś kształty. Czy wczorajsza jej rozmowa z Porzyckim była właściwie flirtem? Chyba — nie. Wszak on twierdził, że ona do flirtu nie jest zdolna. Ale za to do…

    2080

    Nie kończy nawet tej myśli.

    2081

    Spojrzała w lustro.

    2082

    I zdawało się jej, że teraz na jej oczy padły dwa czarne motyle, tak pociemniały nagle jej źrenice pod wpływem tego słowa.

    2083

    Zmieszana, odwraca się ku Picie.

    2084

    Dziecko już ubrane, w czerwonej sukience i popielatych pończochach wygląda jak mak świeżo rozkwitły o szarej łodyżce, na który padł złoty promień słońca jej włosów.

    2085

    Czuje, że jest śliczna, i dźwiga z godnością zaszczyt swej śliczności.

    2086

    — Idź, Pito, na dziedziniec… pospaceruj trochę.

    2087

    Pita wychodzi natychmiast, szczęśliwa z pozwolenia.

    2088

    Przy drzwiach się zatrzymuje.

    2089

    — A proszę mamy — pyta — czy jak ten pan aktor do mnie przemówi, czy ja mogę mu odpowiedzieć?

    2090

    — Naturalnie! sama grzeczność tego wymaga. Jak może Pita się o to zapytywać?

    2091

    Dziewczynka przez mgnienie oka ma zdziwioną minkę. Z wrodzoną skrytością hamuje ten odruch i układnie wysuwa się z pokoju. Za chwilę słychać, jak wita się z Porzyckim, który siedział na belkach nowo budowanej chałupy i kozikiem wycinał gwiazdy, poprawiając i stylizując „zdobnictwo ludowe”.

    2092

    Tuśka zwłóczy z ubraniem się. Wyjść jej z pokoju niesporo. Coraz więcej traci wielką pewność siebie przeciętnej warszawianki. Kładzie i zdejmuje muślinowy krawat, na twarz jej wystąpiły wypieki. Puder nie może zetrzeć tych śladów. Tuśka odnajduje w sobie wrażenie pensjonarki. Jest na siebie zła i gniewna. Wreszcie decyduje się wyjść frontem i usiąść na werandzie. Bierze książkę, robotę i wychodzi. Od razu dostrzega panią Warchlakowską, także w białym, pikowym kostiumie. Obszerna dama wygląda jak tłusta kaczka. Złudzenia dopełniają bardzo żółte buciki na rozstawionych szeroko nogach. Pani Warchlakowska ma kapelusz heliotropowego koloru i pozakręcane, a mocno wytłuszczone esy nad czołem. Czeka widocznie na Tuśkę, bo ujrzawszy ją puszcza się pędem w tym kierunku.

    2093

    — Pani daruje… dwa słowa.

    2094

    Tuśka wyniośle spogląda spod przymrużonych powiek.

    2095

    — O co chodzi?

    2096

    — Zachodzi jakieś nieporozumienie. Panienki moje powiedziały mi, że ten brutal i bezecnik napadł je i zwymyślał. Właśnie chcę iść na skargę do Klimatyki. Ten pan się myli sądząc, że jestem z rzędu tych kobiet, które mają znajomość z aktorami…

    2097

    — Proszę pani, to…

    2098

    — Tak… ja i moje córki jesteśmy coś innego i taki pan nie powinien się odważać nawet mówić do nas! Są dla niego inne, odpowiednie damy… Żegnam panią!…

    2099

    Zakręciła krótką spódnicą. Ukazały się jakieś szydełkowe „tiuliki” dość podejrzanej czystości.

    2100

    — Wątpię, czy mężuś pani będzie bardzo zadowolony — rzuciła na odchodnym.

    2101

    Tuśka nie zatrzymywała jej. Weszła na werandę i usiadła na swoim krześle. Rada była, iż uniknęła konieczności robienia tej pani wymówek i rozmazywania tego, co jej córki mówiły.

    2102

    Usiadła na krześle i usiłowała nie patrzeć na willę Warchlakowskiej. Zarazem jednak czuła, że obecnie „werandowanie” zamiast przynosić jej przyjemne uczucia, będzie ją raczej kosztowało dużo przymusu i przykrości.

    2103

    Lecz postanowiła nie ustąpić. Skoro wrogi obóz nie ustępował, dlaczegóż ona miała właśnie? Wyprostowała się dumnie i przybrała wyraz ironiczny.

    2104

    Było jej jednak tak, jakby miała za ciasną i niewygodną sznurówkę.

    2105

    Z werandy naprzeciw strzelały ku niej trzy pary oczu złośliwie i nie bezskutecznie. „Żydówka, stara aktorzyca” — zdawały się mówić na odległość drogi. Leciały te szkaradzieństwa przez białą wstęgę gościńca, pod rozchwiane smreki, oblane jasnością złotą. I były one ni to żab rechotanie, bo w rechocie żab jest jakaś słodycz szklanej harmoniki, z daleka grającej. Tam nie było nic, tylko brzydactwo natur płaskich, rozlubowanych w dręczeniu istot „grzecznych”…

    2106

    I to było brzydkie, zwłaszcza w tym słońcu, w tym pięknie, w tym rozleniwieniu letniej rozkoszy, jaką niosą ze sobą łąki szmaragdowe, na których liliowe kwiecia ametystami grają.

    2107

    Nagle spoza chałupy w podskokach wypadł Porzycki z Pitą. Trzymali się za ręce i pędzili na złamanie karku.

    Świr, świr za kominem…

    2108

    — przyśpiewywał aktor.

    2109

    Pita zanosiła się od śmiechu.

    2110

    Twarzyczkę miała różową jak malwa przed oknem dziewczyny. Złote włosy wiewały chmurą peli. Była tak śliczna, że aż Tuśka została uderzona jej wdziękiem. Oczy dziecka błyszczały zdrową, szczerą radością.

    Świr, świr za kominem…

    2111

    Lecz Pita dostrzegła matkę.

    2112

    Natychmiast zwolniła kroku, poprawiła włosy, przybrała minkę dobrze wychowanej panienki.

    2113

    Lecz niełatwo było zbić z tropu Porzyckiego. Pociągnął dziewczynkę i w susach wpadli jak wicher na werandę.

    2114

    — Tak pędzi wiatr halny! — zawyrokował aktor, padając na krzesło.

    2115

    — Co pan robi?… jakże można! — upominała go Tuśka.

    2116

    — Co? niby, że to ludzie mogą widzieć? No, więc co? Co to komu zaszkodzi? Czy odbierze mu sławę? Czy wpędzi go w gruźlicę? Czy zrujnuje majątkowo? Czy odbierze mu wiarę? Czy… Co? Prawda, panno Pito?…

    2117

    Dziewczynka już siedziała na krześle, ale oczy jej jeszcze biegały i uśmiechały się do swego przyjaciela.

    2118

    — Pani ma szampańską córeczkę! — zadecydował Porzycki przypatrując się z przyjemnością Picie.

    2119

    Tuśka zwróciła się ku córce.

    2120

    — Pito, jak ty wyglądasz?… Czerwona jak upiór… Czy to ładnie?

    2121

    — Bardzo ładnie. Świeżo, zdrowo — podchwycił aktor. — Dlaczego pani chce z dziecka zrobić wymoczka? I pani zdałoby się trochę pobiegać i podokazywać. Co!… świr, świr, świr za kominem…

    2122

    Pita dusiła się ze śmiechu.

    2123

    — No… już niech pani się rozchmurzy. Panno Pito! buch na szyję mamusi!

    2124

    Pochwycił Pitę i rzucił ją na kolana Tuśce.

    2125

    Obie zażenowane usunęły się z grzecznym przeproszeniem.

    2126

    — Przepraszam mamusię!

    2127

    — Przepraszam cię, moje dziecko!

    2128

    Aktor patrzył na nie zdumiony.

    2129

    — A to co za Wersal? — zawołał z podziwem. — Między matką a córką jakieś „przepraszam”! Mamę chwyta się za szyję, raz dwa… całuje w oczy, w nos, w uszy, w ręce… i po krzyku…

    2130

    Tuśka przygryzła usta.

    2131

    — Co pan mówi!… co pan mówi!…

    2132

    — Mówię, co wiem…

    2133

    Przypatrywał się przez chwilę matce i córce.

    2134

    — To dziwne! — wyrzekł po chwili.

    2135

    — Co dziwne?

    2136

    — Nic. Skoro dobrze wszystko zrozumiem, to pani powiem, co mi się dziwne wydaje. Ale na dziś tylko pani powiem, że ja pani nie zazdroszczę…

    2137

    — Dlaczego… i czego?

    2138

    — Że pani jest taką, jaką pani jest. To musi przecież zmęczyć.

    2139

    Tuśka spojrzała na niego zdziwiona.

    2140

    — Jakaż ja jestem?…

    2141

    Aktor głową kiwał.

    2142

    — Ja już wiem… Pani jest sztuczna. A pani mogłaby mieć naturalną, szczerą duszę i naturalne, szczere rumieńce… Pani woli się różować i być nienaturalną moralnie. Zrozumiała mnie pani?…

    2143

    Tuśka czuła, że jest dziwnie zgnębiona.

    2144

    — Proszę pana… — zaczęła.

    2145

    Lecz on nie dał jej dokończyć.

    2146

    — Niech się pani nie obraża, bo ja pani prawdę mówię… a za prawdę tylko głupcy się gniewają.

    2147

    Nagle Pita powstała i dyskretnie usunęła się z werandy.

    2148

    Porzycki patrzył na nią, jak zaczęła chodzić powoli po ścieżce wijącej się dokoła domu.

    2149

    — Co za takt w tym dziecku! — powiedział z zachwytem. — Czuje, że nie powinna słyszeć, jak się strofuje matkę, i odeszła.

    2150

    Tuśka brwi zmarszczyła.

    2151

    — Jeśli dziecko ma takt, to pan go nie masz. Mówisz mi impertynencje…

    2152

    — Nie, ja pani mówię prawdę. Ale co za szkoda, że ta dziewczynka jest w pani rękach. Pani ją tak sztucznie tresuje, że formalnie zrobi się z niej lalka na sprężynach. Gdyby pani raz sama przestała być sztuczną i żyła życiem naturalnym, poznałaby pani, jaka to rozkosz, i swej małej nie broniłaby pani całe życie być… sobą.

    2153

    Tuśka doznawała wrażenia, jakby ktoś zdzierał z niej powoli otulające ją przed zimnem osłony.

    2154

    — Ja jestem szczera — odparła powoli — i dzieci moje są szczere. Owszem, ja z mężem kładziemy nacisk na to, aby panowała u nas szczerość.

    2155

    Czuła, że kłamie w tej chwili, i policzki jej rozpalały się powoli płomiennym rumieńcem.

    2156

    Aktor kręcił głową.

    2157

    — Ja się nigdy nie mylę. Jeżeli jesteście tacy względem siebie szczerzy, to dlaczego dziecko pani nie śmiało rzucić się na szyję i całować jej tak, jak córka matkę całować powinna?

    2158

    — Pan daruje, ale my nie mamy zwyczaju demonstrowania swych uczuć hałaśliwie na zewnątrz.

    2159

    Aktor klasnął w ręce.

    2160

    — No… no… więc… nie kijem, to go pałką. Dowód jeden, że skrywacie swoje przywiązanie, bo przecież musicie się kochać? co?…

    2161

    — Pan chce mnie uczyć wychowania dzieci?

    2162

    — Widocznie, że znajduję potrzebę.

    2163

    — A dużo pan w swoim życiu dzieci wychował?

    2164

    — Racja fizyka… Nie chowałem, dzięki Bogu, ani jednego.

    2165

    — No… więc…

    2166

    — Co? co?… ale sam byłem cudownie, szczerze, doskonale wychowany…

    2167

    Tyle było dźwięku w jego głosie, jakiś zachwyt, wzruszenie, coś porywającego, że to jak fala ciepła oddziałało na Tuśkę.

    2168

    Spróbowała się jednak ustroić w pancerz ironii.

    2169

    — No… żeby pan był tak doskonale wychowany — zaczęła, lecz on jej przerwał szybko:

    2170

    — E! pani sądzi tylko według form zewnętrznych.

    2171

    Widzi pani, że siedzę w tej chwili z nogami wyciągniętymi, rękoma w kieszeniach od kurtki, że mówię do pani tonem naturalnym i nie dobieram słów. Co? o to pani chodzi?

    2172

    — !!!

    2173

    — Ale wie pani, dlaczego mi to pani wszystko wybacza? Dlaczego pani, taka cacana, taka grzeczna i dobrze ułożona, nie każe mi stąd odejść precz? Bo panią pociąga moja szczerość, i to jest właśnie to doskonałe w moim wychowaniu. Ja mówię „psiakrew”, gdy chcę tak powiedzieć, ale ja nikomu nie nastąpię na duszę podstępnie. Dixi!

    2174

    Znów patrzył na Pitę i uśmiechał się z lubością do tego krasnego maku na szarej łodyżce, na który padał snop złocistych promieni.

    2175

    Przez dziedziniec przeszła gaździna.

    2176

    Szła jakoś lekko i milej niż zwykle. Nie wbijała tak nóg w ziemię, nie niosła swej ogromnej postaci rozgniewanego aszanta ze wściekłą złością. Choć to nie było święto, odziana była wspanialej niż zwykle. Koszulę miała czystą, która odbijała jeszcze straszniej żółtość jej cery. Nowy serdak, z lilią wyszytą na zgarbionych plecach, żółty był, czarnym barankiem podbity. Włosy czarne, wysmarowane, świeciły z daleka jak atłasowa krymka.

    2177

    Uroczysta była, zadumana i jakby przez anioły niesiona. Wyszła na dziedzińczyk, podniosła rękę, podpatrzyła na drogę, skąpała się w słońcu i stała tak, patrząc głębią czarnych źrenic na smreki dyszące żarem.

    2178

    Porzycki natychmiast ją dostrzegł.

    2179

    — Dzień dobry, gaździno! Gdzie Józek?

    2180

    — Śpi… — odparła Obidowska.

    2181

    I nagle, spotkawszy się ze wzrokiem aktora, roześmiała się szczerze, serdecznie, młodo.

    2182

    Uśmiech ten rozświetlił ją nagle tak, jakby kto wewnątrz jej istoty rozpalił wielką, cudownie płonącą lampę.

    2183

    — A cóżeście dziś taka piękna? — rzucił znów ku niej aktor.

    2184

    Ona roześmiała się jeszcze milej i bez słowa odpowiedzi cofnęła się w głąb chaty.

    2185

    — Co jej się dziś stało? — spytała Tuśka — czy to dla niej jakie święto?…

    2186

    — Nie, ale po kłótni nastąpi zgoda i to ją tak wypiękniło. Widzi pani, miałem rację mówiąc, że zakochani powinni się jak najczęściej kłócić…

    2187

    Twarz jego przybrała wyraz rozbawionego dziecka.

    2188

    — I pani, żeby się częściej kłóciła z mężem, toby nie potrzebowała używać różu…

    2189

    — Ja się nie różuję.

    2190

    — Bajki, prześwietny sądzie. Mnie na to pani nie weźmie.

    2191

    — Ja panu ręczę, że ja się rumienię naturalnie.

    2192

    — Tak, gdy się pani rumieni. I to jest śliczne, ale nie wtedy, gdy się pani różuje, a to jest brzydkie. O! teraz pani się rumieni i jest pani prześliczna.

    2193

    Rzeczywiście Tuśka oblała się łuną. Uszy, szyja, ręce całe różowe były jak jutrzenka.

    2194

    — Niech się pani nie odróżowia — mówił Porzycki. — Tak miło patrzeć na zapłonioną kobietę… Tylko…

    2195

    — Tylko co?

    2196

    — Tylko dlaczego pani nie ubiera się czarno? To byłoby pani bardzo do twarzy. Jedynie czarno ubrana kobieta mi się podoba. To kontrast z jej wdziękiem i w tym jest ogromnie coś ładnego.

    2197

    Tuśka w tej chwili postanowiła sprawić sobie czarną suknię.

    2198

    — Mam czarne tualety, tylko mi jeszcze nie nadeszły…

    2199

    — Tym lepiej. Niech pani sprowadzi sobie balową tualetę czarną. Pójdziemy na bal do Morskiego Oka.

    2200

    — Ja na bale nie chodzę.

    2201

    — Tu w Zakopanem się nie liczy. Zresztą te bale, Boże się zmiłuj. Ale właśnie dlatego pójdziemy.

    2202

    — Więc po co iść?

    2203

    — Będziemy się z innych naśmiewać.

    2204

    — A!…

    2205

    — A teraz niech pani siedzi cicho, a ja pani coś ładnego przeczytam. Chce pani?

    2206

    Wyjął z kieszeni niedużą książkę. Położył ją przed sobą.

    2207

    — Rozumie pani dobrze po francusku? Tylko niech pani będzie szczera. No… rozumie pani?

    2208

    — Tak!

    2209

    — No, to niech pani słucha. To są Complaintes Jules Laforgues'a. On umarł, ale to był najtragiczniejszy ironista na świecie. Błazen odziany w żałobę… Niech pani słucha.

    2210

    I monotonnie a kunsztownie rzecz Laforgues'a czytać zaczął.


    2211

    O drzemiących na stawach liliach wodnych, zdziwionych, gdy spod nich wypływa Ofelia, rzecz o fortepianach dźwięczących smutnie w oddalonych dzielnicach, gdy wieczorem deszcz siecze i po szybach źle domkniętych okien spływa, rzecz o umarłych, którzy w noc chmurną biegną szybko do swych dawnych domów i kołacą leciuchno do drzwi, a nikt im nie otwiera…

    2212

    Przeciwnie, drzwi się szczelnie zamykają.

    2213

    I o dziewczynach anemicznych, bladych, w których źrenicach turkusy płowieją, a pierś wysycha i marnieje jak kwiaty różowej azalii, bo o te dziewczęta nie zapyta nikt i więdną w suterenach życia, co dzień smutniejsze i cichsze. Cała masa melancholii sunie chmurą dokoła werandy. Tragiczny klown zmarły szepce swe Complaintes i zaćmiewa nimi słońce. Krepę ducha roztoczył, czarne skrzydła rozpiął. I nie ma nic! nic!

    2214

    Ani jaśni, ani zieleni, ani zapachu żywicy, ani widma szafirowego gór.

    2215

    Jest wielki, smutny Ból…


    2216

    Aktor książkę na bok odłożył.

    2217

    — Piękne? co?

    2218

    Tuśka patrzała na twarz Porzyckiego i chłonęła w siebie zmianę, jaka w niej zaszła.

    2219

    Był smutny, prawie się postarzał, lecz z tym smutkiem było mu bardzo pięknie.

    2220

    — Psiakrew… — wyrzekł jakby do siebie — a to człowiekiem targnie taki pan.

    2221

    Chwilę siedział zasępiony.

    2222

    Nagle podniósł głowę, wciągnął w siebie szeroko powietrze, załamał ręce nad czołem i zaczął się śmiać serdecznie.

    2223

    — Uf!… jak dobrze coś takiego czasem przeczytać. Przez krótką chwilę wrażenie grobu, śmierci, smutku, a potem słońce milsze i życie droższe, i Pita piękniejsza, i pani jeszcze różowsza…

    2224

    Śmiał się, oddychał, pławił cały w weselu i w słońcu.

    2225

    Tuśka mimo woli uczuła się porwaną. I jej słońce wydało się więcej złote, życie milsze, a twarz aktora bardzo piękna w kontraście z poprzednią smutną i zgnębioną maską.

    2226

    Roześmiała się także.

    2227

    Pita, zwabiona tym śmiechem, weszła na werandę.

    2228

    — Jedźmy gdzie — zaproponował nagle Porzycki — zróbmy jaką wycieczkę.

    2229

    Tuśce aż serce zabiło, taka ją ogarnęła chęć do owej wycieczki z tym wesołym człowiekiem.

    2230

    Ale zaprotestowała.

    2231

    — Nie można. Jestem niezdrowa, a Pita osłabiona…

    2232

    — Co znowu! Pitę wezmę na barana i tak na Giewont zaniosę.

    2233

    — Może… później.

    2234

    — No, to dziś do Kuźnic, na podwieczorek ze mną.

    2235

    — Nie wiem…

    2236

    — Co? dlaczego?…

    2237

    Picie aż się oczy śmiały.

    2238

    — Z panią Prosiątkiewiczową pani była.

    2239

    — Bo to kobieta…

    2240

    — E! sensu nie ma. Kto w Zakopanem na takie rzeczy uważa? Tu panuje mądra swoboda. Cóż za grzech, że pojedziemy wypić kawę i zjeść rogalik? Dobrze… Zresztą nie będę się pytał. Po obiedzie na rowerze polecę, dorożkę sprowadzę i pojedziemy.

    2241

    — Dobrze, ale ja z Pitą, a pan na rowerze.

    2242

    — Po co?

    2243

    — !!!

    2244

    — Dla konwenansu? Co za obłuda! Czy nie miałem racji w nocy, kiedy mówiłem, że panie z mondu nie są szczere. A zresztą niech i tak będzie. Honor będzie ocalony!

    2245

    — Pan ciągle szydzi z kobiet ze świata. Widocznie mamy co ochraniać i dlatego chronimy.

    2246

    Aktor popatrzył na nią spod przymrużonych powiek.

    2247

    — To niby znaczy, że tamte, nasze, nie mają honoru. Mają, mają, i bardzo dużo. Tylko wy chcecie mieć wszystko: i honor, i przyjemność flirtu czy tam czego… Ot co!

    2248

    — Proszę pana…

    2249

    Tuśka wskazała na Pitę.

    2250

    — No… dobrze, dobrze… już nic nie mówię, ale myślę…

    2251

    Zbliżał się listonosz.

    2252

    Przez balustradę podał Tuśce gazety, które jej mąż regularnie z Warszawy wysyłał, a Porzyckiemu tęczową, barwną korespondentkę.

    2253

    Wielka, niekłamana radość ożywiła twarz aktora.

    2254

    Zaczął czytać kartkę uśmiechnięty, rozpromieniony.

    2255

    — Dobra nasza! — wykrzyknął, kładąc kartkę na stole.

    2256

    Tuśka poznała od razu pismo kobiece, to samo, które czerniło się i na poprzedniej kartce.

    2257

    Z trudem przez stół odcyfrowała:

    2258

    „Mój najdroższy!…”

    2259

    Dalej czytać było trudno. Kolory kartki mieniły się i utrudniały rozpoznawanie liter.

    2260

    Tuśce zrobiło się czegoś przykro. Ta kartka to było wtargnięcie obcej kobiety w ich słoneczne, miłe sam na sam. A potem radość i ten wzrok, którym Porzycki ogarniał kartkę, dowodziły jasno, jak bliską jego serca była ta kobieta.

    2261

    Tuśka powstała nagle z werandy.

    2262

    — Chodź, Pito — wyrzekła do córki — gorąco… kurz nieznośny.

    2263

    — W chacie jeszcze goręcej! — zauważył Porzycki.

    2264

    — Nie u nas. Mamy firanki. Żegnam pana.

    2265

    Aktor wstał.

    2266

    Wziął kartkę. Przyglądał się jej ciągle, mimo to jednak nie zapomniał o popołudniowym spacerze.

    2267

    — No, a Kuźnice?…

    2268

    — Trudno… przy tym głowa mnie boli.

    2269

    — Więc nie pojedziemy?

    2270

    — Zdaje się, że nie.

    XVIII

    2271

    A jednak — pojechali.

    2272

    Kiedy po południu aktor przyszedł pod okno i zaczął nudzić, molestować, prosić, przymilać się po dziecinnemu, Tuśka nie miała już siły się oprzeć. Przed sobą jednak starała się, jak mogła, wytłumaczyć.

    2273

    — Robię to dla Pity. Skoro już nie ma towarzystwa panien Warchlakowskich, musi choć tak się rozerwać.

    2274

    Tłumaczyła sobie tak owo ustępstwo, nakładając kapelusz. Przed chatą czekała „dorożka”. Dwa chabety zaprzęgnięte do ohydnego pudła obitego welwetem. Wyrostek w serdaku trzaskał z bicza i wiązał coś kawałkiem sznurka przy uprzęży.

    2275

    Tuśka i Pita pod wzrokiem badawczym a przeszywającym rodziny Warchlakowskich wsiadają do dorożki. Porzycki z rowerem stoi obok i rozmawia z wyrostkiem. Mimo woli Tuśka spogląda ku willi. Spotyka ironiczne, złe ślepia. Doznaje wrażenia, jakby ją ktoś uderzył po oczach. Siada do dorożki i woła na wyrostka:

    2276

    — Jedźmy!

    2277

    Lecz nic nie zdoła otrząsnąć z flegmy górala. Mota, sznuruje, wiąże powoli swoją wspaniałą uprząż. Porzycki tymczasem wskakuje na rower.

    2278

    — Pędzę en éclaireur! — woła wywijając czapeczką.

    2279

    Wreszcie jadą.

    2280

    Drogą do Kuźnic odbywa się formalne corso.

    2281

    Chwilami Tuśce zdaje się, że jest w Alejach Ujazdowskich.

    2282

    Wypancerzone, wystrojone kobiety, dzieci modnie ubrane siedzą wyprostowane, jak lalki na pokaz, w brudnych dorożkach. Mierzą się wzrokiem, taksują, starają się przeczuć, wyczytać, kim się jest, skąd się przybywa, ile się ma w kieszeni. Żadnej swobody, żadnego szerszego oddechu, ciągła kontrola modnie skrajanej szmaty i modnie ufasonowanej duszy.

    2283

    Śmieszne naigrawanie się z odpoczynku i wejścia ściślejszego w łączność z przyrodą.

    2284

    Mężczyźni daleko więcej mają swobody. Odziani sportowo, łączą się chętniej z naturą i żyją z nią w bliższym porozumieniu. Gdzieniegdzie nieśmiałe usiłowanie kobiety. Suknia krótsza, brak gorsetu, kapelusz bez ciążących ozdób. Ale jakby zalęknione, skradające się, niepewne — jakby ta kobieta wstydziła się, że ma odwagę, że chce wśród tłumu lalek zachować cechę człowieka.

    2285

    Tuśka i Pita siedzą wyprostowane w swej dorożce, baczne na każde spojrzenie pochlebne, rade, jeśli zatrzyma się na nich dłużej jakiś wzrok, przyjaźnie dla ich urody usposobiony. Nic nie zdoła oddać podniecenia, jakiego doznaje kobieta w takiej właśnie chwili. Nerwy naprężone jak struna, a cała jej istota wewnętrzna tkwi jak w futerale zbyt ciasnym i z udręczeń złożonym. Lecz podniecenie to, choć męczy, upaja kobietę jak zapach silnych kwiatów. Zna je dziecko folwarczne, gdy włoży na Wielkanoc nową spódnicę i buty, zna je dama z mondu, gdy roztoczy dokoła siebie falę inkrustowanych gipiurą irlandzką muślinów na szeleszczącej jak woda morska tafcie. Znają je dziewczynki małe, toczące koła w alejach parku i całe greenwajowakie w swych motylich empirowych sukienkach, znają je staruszki, gdy wchodzą na bal obwieszone rodzinnymi brylantami, z gronostajami na dekoltowanych ramionach.

    2286

    Lecz dziś do owego podniecenia Tuśki dołącza się jeszcze inne uczucie. Śledzi wprawdzie wzrok przechodniów, żebrze w duszy o wyraz zachwytu u przejezdnych, ale wybiega myślą ponad chabety góralskie, które wyrostek leniwo pogania — tam, gdzie wśród powozów i dorożek dzwoni leciuchno rower i mknie trochę schylona postać cyklisty w jasnej, narzuconej na ramiona kurtce.

    2287

    Tuśce robi to przyjemność, iż ten zgrabny cyklista do niej niejako należy i stanowi jej straż przyboczną. Śledziła go wzrokiem; gdy zjawiał się nagle dziarski, zwinny, zgrabny, manewrując rowerem z wielką sprawnością. Chwilę przyszedł jej na myśl mąż i uśmiechnęła się z pewną melancholią.

    2288

    — Chciałabym go widzieć na rowerze! — pomyślała z litością.

    2289

    W takim usposobieniu zajęła z Pitą i Porzyckim stolik na werandzie w Kuźnicach. Aż wrzało tam od paplania i szumu. Ciekawe spojrzenia jak iskierki migotały w powietrzu. Każda przybywająca grupa stanowiła wraz z rogalkami i czekoladą żer dla tych, którzy już ogień przeszedłszy, usadowili się przy swych żłobkach.

    2290

    Gdy Porzycki przechodził werandę, rozległ się ogólny szmer:

    2291

    — Porzycki!…

    2292

    Tuśka odwróciła się zdziwiona.

    2293

    — Jak pana znają…

    2294

    — Spodziewam się — wyrzekł aktor wysuwając pierś naprzód. — Od czegóż jestem aktorem?

    2295

    I szedł pomiędzy stolikami, dumny, tryumfujący, rozdając niedbale uśmiechy pomiędzy wlepione w niego oczy kobiet.

    2296

    Duma Tuśki doznała niezdrowej podniety. Ta teatralna sława Porzyckiego spadała na grunt dobrze przygotowany. Gdy usiedli, zwróciła się ku aktorowi jakoś poufałej, bliżej, jakby chcąc zaznaczyć wobec patrzących może z zazdrością kobiet, że ów „Porzycki” jest jej oddany.

    2297

    Porzycki rzeczywiście zajmował się nią bardzo, robił wiele hałasu, zwracał na ich stolik dużą uwagę. Odżyła w nim natura kabotyna. Wystarczyło małe wzniesienie w formie sceny, trochę publiczności, zaszemrania nazwiska, a aktor zapominał o kontakcie z naturą, z którą wszedł w tak bliskie porozumienie, i stawał się komediantem garnącym ku sobie uwagę widza.

    2298

    Gdy rzewnie nastrojona „cepculka” z melancholią postawiła przed nimi czekoladę i rogaliki, już na całej werandzie istniał tylko stolik Tuśki, Pity i rowerzysty z jowialną a ładną twarzą świeżo ogolonego imperatora.

    2299

    Nagle Porzycki przybrał „pozę” i mrugnął na Tuśkę i Pitę.

    2300

    — Nie ruszajcie się, panie.

    2301

    — Dlaczego?

    2302

    — Fotografują nas.

    2303

    Z jakiegoś dolnego stolika rzeczywiście wzniesiono ku nim lufę fotograficznego aparatu.

    2304

    Pita była zachwycona. Tuśce także ten epizod przypadł do smaku, lecz zmieszał ją cokolwiek. Dlaczego, nie umiała sobie zdać z tego sprawy.

    2305

    Co chwila nadjeżdżały nowe dorożki, wysiadały nowe grupy, suknie szeleściły, dzwoniły magazyny breloków zawieszonych u łańcuszków, migotały śliczne bluzeczki, z których niejedna przedstawiała sumę całomiesięcznej pensji urzędnika. Z niedbałą nonszalancją prezentowały kobiety swe stroje i z tą pewnością siebie, jakby te wspaniałe czapraki, w które się przybierały, zdobyły pracą własną i wyłącznie swoją zasługą. Pąsowa sukienka Pity i złote włosy Tuśki, wyzierające spod ślicznego kapelusza, obrzuconego wieńcem cieniowanych róż i motylami koronek, dominowały jednak do tej chwili na owym targowisku próżności. Porzycki powiódł wzrokiem naokoło i zadecydował:

    2306

    — My jesteśmy najszykowniejsi!…

    2307

    Lecz nagle szumno i gwarno zajechały dwie dorożki.

    2308

    Zaczęły z nich wyskakiwać pêle-mêle kobiety i mężczyźni z gwarem, szumem, śmiechem. Porzycki aż się uniósł na krześle i zawołał radośnie:

    2309

    — Nasi!

    2310

    Szykowne, ogromnie malarskie i całe w liniach kobiety zaczęły wchodzić na estradę. Umiały wchodzić i wlec za sobą ładne i doskonale zrobione suknie. Barwy były umiejętnie dobrane. Nie biły w oczy, jednak patrzeć kazały. Szczególnie były piękne fryzury tych kobiet. Jedna, ubrana czarno, miała małą twarzyczkę okoloną puklami włosów, jakby z pastelu pani Lebrun zdjętą. Strój jej, obrzucony pailletkami, nadawał jej postać wężową. Duży kapelusz Lamballe ocieniał niepewną barwę włosów. Ta kobieta nie miała lat. Zdawała się być skamieniałą w pewnym stadium swego życia. Delikatnie upudrowana, patrzała przed siebie dużymi, ciemnymi oczyma.

    2311

    Całe towarzystwo przesunęło się obok Tuśki i zajęło miejsce opodal. Idąc, witali wszyscy poufale Porzyckiego ze śmiechem i radością.

    2312

    Tuśka poznała w niektórych ową „bandę” powracającą z wycieczki. Przypomniał jej się gest, jakim Porzycki obejmował jedną z tych kobiet. Zaczęła błądzić wzrokiem szukając, która to z nich była wówczas ową wybraną. Lecz poznać nie mogła.

    2313

    I to ją zasmuciło.

    2314

    Obecnie cała uwaga publiczności zwróciła się na aktorki. One grały tak, jak przed chwilą grał dla „galerii” Porzycki, i obserwowały pilnie i starannie gesty i układy sukien. Aparaty fotograficzne wymierzono ku nim. Porzycki uśmiechał się i widocznie był duszą przy „swoich”. Tuśki róże i Pity purpura zeszły w cień.

    2315

    Tuśka uczuła żądło zazdrości i przybrała minę zdetronizowanej królowej.

    2316

    — Chodźmy już… — rzuciła przez zęby.

    2317

    Porzycki spojrzał na nią zdziwiony.

    2318

    — Dlaczego?

    2319

    — Bo nudno tu.

    2320

    — Co znowu! Teraz właśnie zaczynają się zjeżdżać wszyscy.

    2321

    — Och!… wszyscy!

    2322

    — No tak. Teraz dopiero nasi przyjechali. Widzi pani? Ta w lila to pani Zajączkowska, a ta w białym to Orsetti, a ta…

    2323

    — A ta w czarnym?…

    2324

    — O! to nasza kochana Sznapsia.

    2325

    — Jak? co?…

    2326

    — Nazywa się Szapkiewicz, więc ją tak nazywamy.

    2327

    — A dlaczegóż… kochana?

    2328

    — Bo to najlepsza istota pod słońcem, miła, dobra, poczciwa… o! niech pani patrzy, jak ona się do mnie śmieje.

    2329

    — Rzeczywiście. Lecz jeśli to ma być dowód poczciwości…

    2330

    — Niech pani da pokój. My ją bardzo kochamy.

    2331

    — I pan… także?

    2332

    — Naturalnie. Żeśmy z sobą zerwali, nie idzie za tym, ażebyśmy się mieli nienawidzić. U nas w teatrze inaczej niż na świecie. Kochamy się, rozchodzimy, ale pozostajemy przyjaciółmi. Czy nie lepiej?

    2333

    — Nie wiem.

    2334

    Tuśka zaczęła pić wodę i przygryzać usta, co było u niej znakiem szczególnego zdenerwowania. Widziała, że Sznapsia patrzy na nią uważnie i kilkakrotnie oczy ich już się spotkały.

    2335

    Rzecz dziwna jednak, że Tuśka we wzroku aktorki wyczytała, oprócz pewnej dozy ciekawości, jakby litość i ubolewanie.

    2336

    Zaczęło ją to wszystko drażnić w niewypowiedziany sposób. Zmieniła się, zbladła. Czuła się chorą, przebiegały ją nerwowe dreszcze. Słyszała turkot odjeżdżających dorożek. Widziała, jak opróżniały się powoli stoliki. Słyszała głos Porzyckiego, który zaczął opowiadać serię zakulisowych anegdotek. Lecz ponad wszystko górowało w niej uczucie odczucia smutku i pewnej litości, jakie promieniały ku niej we wzroku siedzącej naprzeciw niej aktorki.

    2337

    Kilkakrotnie chciała zirytowana odezwać się do Porzyckiego: Czego chce ode mnie ta wasza Sznapsia? — lecz głos wiązł jej w gardle.

    2338

    Bo ona bezwiednie czuła, czego chce od niej tamta, która może niedawno, może dni temu kilka „zerwała” po przyjacielsku z tym rozgadanym i ładnym aktorem.

    2339

    Tamte ciemne oczy spod kapelusza Lamballe mówiły — och! ile — cały może dramat umiejętnie ukryty i przyjaźnie upudrowany…

    2340

    Tuśka to instynktem kobiety czuła i milkła, ziębła, bladła, jakby powiał na nią chłodny, północny wicher, o smutnym, przeciągłym jęku.

    XIX

    2341

    Pita zasnęła, lecz Tuśka, ubrana ciągle w swój biały kostium, snuje się po izbach. Ustawia drobiazgi, bez potrzeby przegląda suknie w szafie, spogląda niekiedy w lustro. W niepewnym świetle dwóch świec widzi swą twarz jakąś zmienioną, niespokojną, powleczoną mgłą.

    2342

    Zda jej się, że ma gorączkę i drzemie. Oczywiście zimno jej. A przecież nie zamyka okna. Przez firankę bije srebrnymi snopkami pęk księżycowych promieni.

    2343

    Tuśka czuje, że tam, poza oknem, jest srebro, mgła, czar…

    2344

    Stanęła i w czar ten daleki patrzy.

    2345

    Patrzy i myśli, że tam, na Wareckiej, przed srebrem księżyca zasłania się wszystko szczelnie jak przed mikrobami, które wedrzeć się w zdrowy organizm mogą. Zasłania się rolety w dziecinnym pokoju, okno zawiesza się jeszcze pledem. Żebrowski mówi, iż księżyc mu spać nie daje, a on biedny musi się przed biurem wyspać. Potem ten księżyc, który zawisa nad dachami ociekłymi deszczem i pyłem węgli, jest inny, nieprzyjacielski, zimny, jakby z musu zjawiający się o oznaczonej porze. Światło jego nie otula, nie przenika słodyczą niewymowną, lecz jest natrętne, wrogie, zbyteczne.

    2346

    I dlatego się przed nim okna tak szczelnie zasłania, dlatego tak się dusze od niego chroni…

    2347

    To myśli Tuśka i w okno nie zasłonione patrzy. Jakiś cień miga.

    2348

    — Pani jeszcze nie śpi?

    2349

    Porzycki odsuwa bez ceremonii firankę.

    2350

    W narzuconym na ramiona serdaku stoi w obramowaniu okna.

    2351

    — Niech pani wyjdzie przed dom… tak ślicznie, porozmawiamy trochę.

    2352

    — Chłodno jest.

    2353

    — Niech się pani czym otuli.

    2354

    Aż ciągnie ją w ten czar i do tej rozmowy. Lecz zarazem tak, jak ten, który czuje, iż nenufar nęcący go rośnie na błotnej głębinie, Tuśka zbiera siłę woli i opiera się pokusie.

    2355

    — Nie. Dzisiaj nie! Wolę pozostać w domu.

    2356

    Mówi to głosem słodkim, tak jakby lękała się, że on odejdzie.

    2357

    Lecz on nie odchodzi, stoi ciągle w oknie.

    2358

    — Szkoda! — mówi — sądziłem, że pani pójdzie się przejść. Nasi proponowali mi dziś spacer nocny, daleki…

    2359

    — To niech pan idzie.

    2360

    — Może pójdę.

    2361

    Opiera się jednak o ramę okna i nie odchodzi.

    2362

    — Pani nie umie żyć! — mówi patrząc na nią uważnie.

    2363

    — Ja? Ależ ja żyję tak, jak wszyscy w moim położeniu.

    2364

    — Otóż to, otóż to — jak wszyscy. A każdy człowiek powinien przefasonować sobie życie do swojej indywidualności. W tym cała filozofia.

    2365

    — Ja muszę się stosować do raz przyjętych zobowiązań.

    2366

    — A w czymże im pani uchybi, jeśli pani choć trochę przestanie więzić i krępować siebie?

    2367

    — O!… tak się panu zdaje.

    2368

    Zbliża się ku niemu, jakby zwabiona czarem jego głosu. Stanęła prawie przed samym oknem. Światło poza nią uwydatnia linie jej ciała. Włosy złote prześwietlają aureolą. Twarz jej tonie w cieniu. On głowę przechyla, patrzy na nią i uśmiecha się przyjaźnie.

    2369

    — Pani jest ładna — mówi z przekonaniem.

    2370

    — O!…

    2371

    — Tak. Ładna, tylko nieszczera. I to wszystko psuje. Ja z pani muszę zrobić szczerą kobietę… Pst!… proszę nic nie mówić. Ani się pani nie opatrzy, jak się pani przerobi. I mąż pani będzie mi wdzięczny.

    2372

    To słowo „mąż” pada po raz pierwszy w ich rozmowie. Jest to naturalne, że mówią o nim, a przecież Tuśkę jakby to uraża. Nie rozumie, dlaczego.

    2373

    — To musi być dobry człowiek! — dorzuca Porzycki.

    2374

    Tuśka chce odpowiedzieć „bardzo”, ale znów jakieś nieokreślone uczucie więzi jej słowa.

    2375

    — Ma pani jego fotografię?

    2376

    — Mam.

    2377

    — I chłopców?

    2378

    — Mam.

    2379

    — Niech pani pokaże.

    2380

    Tuśka zbliża się wolno do stołu, szuka w teczce fotografii męża i dwóch chłopców w szablonowych pozach, lecz ogarnia ją pewne uczucie wstydu.

    2381

    Żebrowski na tej fotografii wygląda mizernie, nędznie jak suchotnik i jak kancelista. To nie jest ten „mąż”, który mógłby zaimponować i ją samą w dobrym świetle postawić. Natomiast fotografie chłopców są bardzo correct. Mają miny poważne, szczególnie starszy, w mundurku; młodszy jeszcze zdejmowany w Van Dyckowskim guście, to jest w aksamitach i koronkowym kołnierzu. To można zaprezentować. Bierze fotografie synów i wręcza je Porzyckiemu. Ten wsuwa się prawie w okno. Przygląda się chłopakom uważnie.

    2382

    — Ładne dzieci, ale strasznie marmurkowate.

    2383

    — Jakie?

    2384

    — No… marmurkowate! Pani nie wie, co to są bracia marmurki?

    2385

    — Nie.

    2386

    — To mniejsza, bo i ja nie wiem. Ale synowie pani to tacy bracia marmurki… Do kogo podobni? Do pani? może do męża? A gdzież fotografia męża?

    2387

    — Nie wiem… gdzieś była…

    2388

    — A to nieładnie! Powinna stać na stoliku razem z dziećmi. Tak zawsze panie robią na wiledżiaturze…

    2389

    Śmiać się zaczął.

    2390

    Tuśka odebrała mu z rąk fotografię chłopców.

    2391

    — Widzi pan, że mam rację nie stawiając fotografii na pokaz. Śmiałby się pan i ze mnie.

    2392

    — Nie. Z pani nie mam prawa.

    2393

    — A z tamtych?

    2394

    Zmierzyli się oczami.

    2395

    — Może… — wybąknął mężczyzna.

    2396

    Tuśkę przeszył dreszcz.

    2397

    — Szkoda, że one tego nie słyszą — wymówiła gorzko, wkładając fotografię do teczki.

    2398

    Twarz Porzyckiego zmieniła się, jakby pod uczuciem wstydu.

    2399

    — Ja… przecież… nie wymieniam nazwisk!

    2400

    — No, tego by brakowało.

    2401

    Tuśka czuła w tej chwili jakąś swoją wyższość, niedościgłość i zdała się sobie ogromnie dumna a łaskawa.

    2402

    — Biedne kobiety! — wyrzekła kiwając głową.

    2403

    Lecz i on już odzyskiwał pewność siebie.

    2404

    — O! o!… biedne! ofiary!… co znowu! Żadna z nich tragicznie tego wszystkiego nie brała. Czasem popłakały, ale zapudrowały noski i były jeszcze ładniejsze.

    2405

    Tuśce przed oczyma nagle przewinęły się źrenice czarno ubranej kobiety, która tam, przed werandą kuźnicką, patrzała na nią spod ronda kapelusza z jakimś smutkiem i litością.

    2406

    — I pan myśli, że one wszystkie zapomniały?

    2407

    — Naturalnie!

    2408

    — A… Sznapsia?

    2409

    To imię wyrwało się nagle i padło trochę ciężko, jak ptak o zwichniętym skrzydle pada nagle na ściernisko.

    2410

    — Sznapsia?

    2411

    — No… tak… ta w czerni… aktorka.

    2412

    — Ależ Sznapsia to nasza, to co innego.

    2413

    — Przepraszam, to także kobieta.

    2414

    — Naturalnie! I jaka!… Ale ona się nie liczy. To nie był flirt.

    2415

    — Więc… ona… nie zapomniała?

    2416

    — Naturalnie, że nie. Jakże pani chce? Wspólna bieda, prowincja. Gotowała sama na maszynce naftowej. Często nie było co. Zimno! Za kulisami mróz. Ona zawsze dobra, wierna…

    2417

    — A pan?

    2418

    — Ja?… było różnie. Ale przeważnie byłem jej wierny…

    2419

    Oczy aktora przybrały pewien wyraz rozmarzenia. Nie były to czarne motyle, które padały mu chwilami na oczy, przeciwnie, źrenice jego jaśniały, widziały coś w oddali.

    2420

    — A przecież pan przestał ją kochać… — wyszeptała Tuśka.

    2421

    — Cóż, miało być na całe życie? — odrzucił już weselej Porzycki. — Cały sezon trwało, aż wreszcie ona dostała engagement gdzie indziej, ja gdzie indziej i skończyło się. Wiadomo… sezonówka…

    2422

    — Co takiego?

    2423

    — No, sezonówka, sezonowa miłość… U nas w teatrze liczą się miłości na sezony… teatralne. Mówi się: kochali się pół sezonu, cały sezon, to takie żniwo dla sezonowej miłości…

    2424

    — !!!

    2425

    — Och! jakie pani robi oczy! Pani w to nie wierzy? Dokoła aż się roi w taką księżycową noc od flirtów… A to wszystko sans conséquencespour passer le temps — oktawę. Fortepian otwarty, artysta z nałogu rzuca jeden pasaż. La chose est faite!… Widzi pani. Z kurtuazją, galanterią… Voilà!

    2426

    Był znów zupełnie pewny siebie, wesoły, rozbawiony.

    2427

    Ławeczka stała pod oknem.

    2428

    Osunął się na nią i bardzo wdzięcznie i miło na rękach twarz swoją o krawędź okna oparł.

    2429

    Tuśka stała wciąż przy stole, oszołomiona, ogłuszona jego werwą, jego pustotą.

    2430

    Od pewnego czasu w Warszawie zapanowała karawaniarska atmosfera, przemieniająca poprzednie wersalskie flirty w upiorne, fatalne, tragiczne konflikty. Tuśka asystowała z daleka tej przemianie i jak poprzednio przetrawiała „flirt” jedynie w wyobraźni, tak zawsze teraz „rozwiane” i „rozpienione”, „poskłębiane” piekła namiętności pozostawały dla niej jedynie w krainie druku i sceny lub faits divers zanotowanych pośpiesznie w wiadomościach dziennikarskich. Nie miała jednak nigdy wielkiego pociągu do owych farandoli śmiertelnych. Czuła w nich jakby pozę, jakby ktoś zmuszał się do gry zbyt męczącej. A choć właśnie była sztuczną i nienaturalną, lecz tylko w drobiazgach chętnie zadawała sobie ten przymus. W wielkim jakimś fakcie życiowym nie miała po prostu pojęcia, czy zdobyłaby się na „pozę”.

    2431

    Ciągnęło ją jednak chętniej ku łatwym i wesołym flirtom. Było w nich więcej pudrowanej grzeczności i powierzchownego sentymentu.

    2432

    Czytała z przyjemnością książki traktujące zapalczywie o tym sporcie i śledziła często, czy to na spacerze, czy w salach widowisk flirtujące pary. Sama nie zawiązała nigdy podobnej nitki. Sposób ich życia od pierwszej chwili ukształtował się lodowo i atmosfera ta przylgnęła do jej gestów i zachowania się całego. Tym odstręczała zawodowych flirtowców. Za mało miała inteligencji, aby natrafić i rozgrzać coś niezwyczajnego. I tak pozostała w roli widza, śledzącego z daleka wypadki miłosnej areny. Niemniej przecież z trwogą odwracała się od hufca „rozpienionych i splątanych w wyjące sarabandy” krzykaczy miłosnych. Flirt był łagodniejszy, przystęp lżejszy dla niej i nie tak skomplikowany. Stąd Porzycki i jego manewry przynoszące pewne rozflirtowanie zaczynały trafiać na dobry grunt.

    2433

    Tuśka wkraczała powoli na arenę.

    2434

    Nieśmiało, cicho, wbrew woli.

    2435

    A przecież…

    2436

    Na ławeczce siedział tak naprzeciw niej, czarne oczy jego śledziły ją bacznie i zarazem owijały jakby ciepłą, miękką tkaniną.

    2437

    I nagle rzucił ku niej cichym, miłym głosem:

    2438

    — No… kiedy się pani we mnie zakocha?

    2439

    Aż ją ścisnęło za gardło; czuła, że powinna rozgniewać się, kazać mu iść precz, lecz już nie mogła.

    2440

    Wolała obrócić to w żart.

    2441

    — Sezonową miłością? — zapytała.

    2442

    — Naturalnie. Przecież nie wymagałbym od pani nic więcej… Ot… jakby trochę kwiatów… A zresztą…

    2443

    — Co zresztą…

    2444

    — To samo przyjdzie!

    2445

    — Co?

    2446

    — To, że się pani we mnie zakocha.

    2447

    Uczuła się dotknięta.

    2448

    — A ja panu mówię, że nie przyjdzie!

    2449

    Głos jej aż drżał, gdy to mówiła.

    2450

    Porzycki uśmiechnął się wdzięcznie.

    2451

    — Załóżmy się.

    2452

    — Pan jest cynikiem.

    2453

    — Dlatego, że chcę, ażeby pani wyszła trochę z tych modnych form, z tej sztywności nieznośnej i żeby pani była więcej… kobietą?

    2454

    — Pan nazywa poczucie obowiązków w kobiecie zanikaniem kobiecości!

    2455

    Czarne oczy aktora rozszerzyły się od zdumienia.

    2456

    — A któż każe pani zapominać o obowiązkach? Ja? Niech mnie Bóg broni. Nie mam na sumieniu ani jednej mężatki, która by przeze mnie porzuciła swe stanowisko matki i żony. — Pani zaraz dosiada tragicznego rumaka i pędzi ku… przepaściom! No… czyż nie mam racji, że pani jest pozująca i nieszczera?

    2457

    Tuśka nie odpowiedziała nic. Czuła, iż zaczyna obracać się w jakimś błędnym kole, że ten czar lekkomyślny i dziwny, jaki Porzycki roztacza naokoło, nie dozwoli jej zdać sobie trzeźwo sprawy z sytuacji, w jakiej staną oboje naprzeciw siebie. Ogarnia ją trochę lęku, lecz ufa swoim siłom. Tyle lat przeszła bez zboczenia z prawej drogi, dlaczegóż teraz miało stać się z nią to straszne zło?

    2458

    Może Porzycki ma rację.

    2459

    Może nie należy brać tak tragicznie jakiejś drobnostki, która w gruncie rzeczy nie przynosi nikomu krzywdy, a jej pozwoli przyjemnie porozmawiać i spędzić parę tygodni weselej, niż w towarzystwie z panią Warchlakowską.

    2460

    Patrzy na Porzyckiego i stara się wmówić w siebie, że ten czar bijący od niego z taką siłą, to tylko miły przyjacielski wdzięk.

    2461

    A to, co on mówi, to są słowa bez znaczenia.

    2462

    Ależ tak, tylko słowa!

    2463

    Porzycki wyciąga ku niej rękę.

    2464

    — Gniewam się?

    2465

    — Co znowu?…

    2466

    — No… dzięki Bogu! Bo mi pani z tą swoją pruderią zaczynała coś prowincję przypominać. Nie mogłem się w pani jakoś doszukać warszawianki… No, proszę dać łapkę na zgodę!…

    2467

    Z pewnym wysiłkiem, ale udając swobodę, zbliża się Tuśka i podaje mu rękę.

    2468

    — Na zgodę!

    2469

    Sądzi, że będzie to tylko uściśnienie ręki, ale aktor ujmuje jej rękę, całuje długo każdy palec z osobna i zaczyna się przyglądać paznokciom.

    2470

    — Cacane pazurki! — mówi dziecinnym głosem.

    2471

    Tuśka chce mu wycofać rękę. Ogarnia ją jednak słodkie rozmarzenie. On z taką naturalnością całuje w dalszym ciągu jej rękę, bez żadnego zmieszania, bez miłosnych spojrzeń, że i ona się powoli uspokaja. Pozostawia tak rękę w jego dłoni, a on, jakby rozzuchwalony, głaszcze swoją twarz jej ręką.

    2472

    — Co pan robi?

    2473

    — Popieścić!… — mówi z przymileniem. — On taki biedny! Nikt go tak dawno nie pieścił.

    2474

    Tuśka gwałtem chce wyrwać mu teraz swą rękę.

    2475

    — Proszę… niech pan puści!…

    2476

    Ale on wygodnie ulokował swój policzek na jej dłoni i przymknął oczy.

    2477

    — Nic nie ma milszego jak taka śliczna, dobra, poczciwa kobieca ręka!… — mówi głosem jakby sennego dziecka.

    2478

    I milczy, siedzi tak cicho, przytulony do jej ręki, z oczyma zamkniętymi, zmęczony, jakiś nagle postarzały.

    2479

    Wypoczywa.

    2480

    Tak mu z tym dobrze, takie to widocznie dla niego naturalne, nie karygodne, proste, że Tuśka po prostu nie śmie wpaść w tę prostotę ze swą obrażoną godnością. On jej nawet ułatwia sytuację.

    2481

    — Pani ma dobrą i przyjacielską rękę.

    2482

    — Otóż to.

    2483

    Padł wyraz, który jej podaje deskę ratunku.

    2484

    Przyjaźń.

    2485

    Tak. Pomiędzy nim a nią zawiązuje się… przyjaźń. Nic więcej. Tuśka chwyta się tej szablonowej deski z zapałem każdej kobiety brnącej w błotko w kaloszach koniecznej cnotliwości. Ma jednak tyle taktu i sprytu, że nie wymawia tego wytartego jak liczman słowa, lecz pozostawia je w głębi swej duszy. Boi się odegrać roli niemodnej romantyczki, ofiarowując mężczyźnie… przyjaźń, lecz postanawia sama przed sobą, iż tak uczyni — nie inaczej.

    2486

    W program tej przyjaźni może przecież wejść przyjazność ręki, na której spoczywa gładki jak atłas, świeżo ogolony policzek artysty. Skoro to jest uczucie przyjaźni… nic w tym nie ma zdrożnego.

    2487

    I wewnętrzne usposobienie Tuśki, stygnące i prawie spokojne, dodaje jej otuchy, iż to, co postanowiła, jest wykonalne.

    2488

    Wprawdzie… podobno przyjaźń mężczyzny i kobiety nie istnieje, ale ona właśnie dowiedzie, iż tak być może.

    2489

    Zresztą, ten człowiek musi być od niej młodszy. Kto wie — może znacznie. Patrzy na niego w świetle mizernym świecy i nie umie rozpoznać jego wieku, a może przekroczył trzydziestkę…

    2490

    Ta jego wesołość, dziecięcy chwilami uśmiech, wybryki chłopaka, to wszystko jeszcze młode, bardzo młode.

    2491

    Natomiast pewne charakterystyczne bruzdy koło nosa, wychudzenie szyi poza uszami pomimo silnego karku, rzadkość włosów, to już oznaki więdnięcia.

    2492

    A więc?

    2493

    Tuśce to już obojętne.

    2494

    Choć wolałaby, żeby on był człowiekiem dojrzalszym. Przyjaźń zawiązywać z dzieciakiem to śmieszne i niemożliwe…

    2495

    W każdym razie furtkę do wyjścia z sytuacji znalazła.

    2496

    I zaraz mówi tonem życzliwym, przyjacielskim.

    2497

    — Niech no pan idzie spać… Pan senny!

    2498

    — Kiedy mi tak dobrze!

    2499

    — Ale to nie ma sensu. Pan się przeziębi. Nie można rozsypiać się na powietrzu.

    2500

    — Albo to prawda… Właśnie w Zakopanem każą spać przy otwartych oknach… Ja tak śpię zawsze.

    2501

    Chwileczka milczenia, a potem znów senny, miły głos.

    2502

    — Pani mnie lubi?

    2503

    — Lubię.

    2504

    — Bardzo?… Bo jak nie bardzo… to ja pójdę na jakie Liliowe albo Pomarańczowe i prasnę się łbem na dół…

    2505

    — Ależ lubię pana bardzo, tylko gdy pan posłuszny.

    2506

    Podniósł głowę, spojrzał na nią zamglonymi oczyma.

    2507

    — O!… pani tak do mnie mówi jak moja mama. I… wie pani co… albo nic…

    2508

    Tuśkę niemile dotknęło to macierzyńskie porównanie.

    2509

    — Pan ma mamę?

    2510

    — Spodziewam się!

    2511

    Ożywił się nagle, otrząsnął, porwał się na nogi.

    2512

    — Idę spać! — zawyrokował.

    2513

    — Dobranoc!

    2514

    — Dobranoc!

    2515

    Zawrócił się z drogi.

    2516

    — Nie ma pani co słodkiego? Tak przywykłem, że mi matka zawsze coś słodkiego przygotuje przed zaśnięciem. Jak się roli uczę, to jem i czas mi się nie dłuży.

    2517

    — I owszem, są pana cukierki.

    2518

    Podała mu sławną bombonierkę z czerwoną kokardą. Zdawał się jednak jej nie poznawać.

    2519

    Znów sen go ogarniał. Nadstawił po dziecinnemu usta.

    2520

    — Wybrać samej…

    2521

    Podała mu do ust cukierek. Ugryzł ją nagle w palec, roześmiał się, otworzył szeroko oczy i wionął połami serdaka.

    2522

    — A co? nabrałem panią! Wcale mi się spać nie chce. Idę na rozdobędę.

    2523

    — Na co?

    2524

    — Na rozdobędę! Dogonię swoich. Pójdziemy piechotą na Czerlę. Bajeczny widok! Wrócę rano.

    2525

    Miał minę Cygana i nic nie zdoła określić tego tonu, jakim mówił „idę do swoich”.

    2526

    Tuśce zrobiło się nad wyraz przykro.

    2527

    A więc nie zdoła go na tyle zająć, aby zapomniał o tych swoich, którzy wydawali jej się coraz nienawistniejsi, coraz więcej ohydni i zagadkowi.

    2528

    — Położyłby się pan spać spokojnie — wyrzekła białym, bezdźwięcznym głosem.

    2529

    Zmiana jej głosu była tak widoczna, iż on dość subtelnie odczuwał, że Tuśka doznaje w tej chwili przykrości.

    2530

    Zbliżył się do okna.

    2531

    — Nie chce pani, ażebym szedł w góry?…

    2532

    Patrzył na nią przenikliwie. Coś jakby uśmiech leciuchny przesuwał mu się pod skórą. Tuśka cała spłonęła, doznając wrażenia, że ktoś po prostu rozbiera ją wzrokiem.

    2533

    — Cóż znowu?… — rzekła, siląc się na spokój. — Skąd panu to przyszło do głowy? Powiedziałam to jedynie z życzliwości dla pana, bo zdawało mi się, że pan rujnuje sobie zdrowie takim życiem…

    2534

    — Co pani nazywa: takie życie?

    2535

    Nie chciała mu powiedzieć, co wyobraża sobie pod tymi włóczęgami nocnymi w zaułkach drzemiących gór, w morzu kosodrzewiny, w czarnej, świątynnej ciemni smreków. Ogarnął ją wstyd. Przed jej oczyma mignęło rozłożone ognisko, butelki wypróżnione, śpiewy dwuznaczne i gesty nie hamowane. Lecz tego wszystkiego ona przecież jemu powiedzieć nie mogła.

    2536

    Milczała, pamiętna poprzedniej z nim rozmowy.

    2537

    — Niech pani będzie pewna — wyrzekł — iż ja wiem, gdzie jest granica zmarnowania się, i na niej, jak juhas na krawędzi skały, zatrzymam się w tempie! Pani nas, młodych, jeszcze nie zna. My umiemy się bawić, ale… w miarę. Te bohemie rozwichrzone to mity… klechdy… bajdy…

    2538

    — Och! proszę pana… cóż mnie to właściwie obchodzi?

    2539

    — Widocznie panią obchodzi, skoro pani nie chce, żebym ze swoimi na Czerlę spacerował. Ja nie umiem obejść się bez towarzystwa, a właściwie bez kobiecego towarzystwa. Poza tym jestem solid, jak c. k. urzędnik wzdychający do złotego kołnierza. Voilà!

    2540

    Tuśce jakoś zepsuło to ów rozwichrzony obraz żywiołowca, jaki się już przed nią zarysował i z którym się pogodziła.

    2541

    — Nie bardzo temu wierzę! — wyrzekła z uśmiechem.

    2542

    — Jak pani chce. Ale skoro pani mnie pozbawia towarzystwa innych kobiet, to niech pani idzie ze mną.

    2543

    — Dokąd? Na Czerlę?

    2544

    — Niech Bóg broni. Ale pojutrze na przykład do Morskiego.

    2545

    Aż jej serce zabiło, tak jej się uśmiechała ta wycieczka.

    2546

    — Nie — odparła smutnie — to niemożliwe.

    2547

    — Dlaczego?

    2548

    — Boże mój… nie wiem… ale to niemożliwe.

    2549

    — Niby przez przyzwoitość?

    2550

    — Może!

    2551

    Aż w ręce klasnął.

    2552

    — No, wiecie, to już przekracza imaginację. Ależ będzie Pita, a chce pani, to przedstawię pani jakiego wzorowego kolegę, on pójdzie z nami jako przyzwoitka.

    2553

    — Ależ to będzie jeszcze gorzej. Dwóch panów i ja…

    2554

    — I tak źle, i tak niedobrze. Co za prowincja! A ja muszę być w tym roku przy Morskim. Tak czy tak, pojadę…

    2555

    — To już rzecz pana.

    2556

    — Jaka pani niedobra. Ale ja lepszy, nie pójdę na Czerlę, skoro to pani przykrość sprawia… Dobranoc!… idę lulu… Pa… lulu, pa!…

    2557

    Ręką od ust się jej pokłonił, a potem nagle złożył jej śliczny menuetowy ukłon.

    2558

    Bonne nuit, marquise!

    2559

    Cofając się znikł w sieni.

    2560

    Posłyszała, jak cichutko przeszedł sień, wszedł do swego pokoju i drzwi zamknął.

    2561

    Ogarnęło ją wielkie uczucie wdzięczności i spokoju.

    2562

    Zamknęła okno, spuściła storę i weszła do pokoju, w którym spała Pita.

    2563

    Dziewczynka leżała z otwartymi oczyma.

    2564

    Widoczne było, iż pośpiesznie rzuciła się na poduszki. Musiała siedzieć w łóżeczku i starać się posłyszeć, o czym rozmawia matka z ich nowym przyjacielem. Tuśka w pierwszej chwili chciała rozgniewać się na córkę za to, że nie śpi, lecz jakiś wstyd ją ogarnął, pewne zmieszanie wobec pytających oczu dziewczynki, zwróconych na jej twarz spłonioną.

    2565

    Odwróciła się szybko, udała, iż nie dostrzega czuwania dziecka. Wzięła w rękę notatkę, usiadła na łóżku i zaczęła machinalnie obliczać wydatki.

    2566

    Lecz myśl jej błądziła gdzie indziej…

    XX

    2567

    Czarna tualeta Tuśki pożarła pokaźną sumkę, choć była bardzo skromna i z taniego materiału zrobiona. Czarny batyst w czarne grochy połyskujące prezentował się jednak nieźle i rzeczywiście Tuśka, wracając od „miary”, była zadowolona. Tylko ten budżet…

    2568

    — Więc co? Napiszę do męża, niech przyśle. Rzeczywiście bez czarnej sukni nie mogę się obejść. Przyda mi się… To nie jest zmarnowane.

    2569

    Tłumaczy się tak przed sobą idąc drogą ku Skibówkom. Zostawiła Pitę pod opieką Porzyckiego. Mieli siedzieć na werandzie i Porzycki miał Picie dawać lekcje rysunku. Okazało się bowiem, że aktor i ten talent posiada. Narysował bardzo elegancko i miło profil Pity i spoza niego wysuwający się profil Tuśki. Na bladobłękitnym, a raczej lawendowym, tle masy złotych włosów, szeroko otwarte lawendowe oczy, noski zadarte z garbkami niewielkimi i usta z wierzchnią wargą cokolwiek wysuniętą… A nade wszystko te podbródki okrągłe, śliczne, u matki pełny i jakby nasycony, u dziecka delikatny i jakby nieśmiały. W liniach jednak podobne i jednakowe, tylko w wyrazie różne i stanowiące dwa osobne światy.

    2570

    Pod tymi dwoma profilami Porzycki podpisał:

    Tuśka i Pita.

    Dziecko, kobieta

    Poemat i dramat.

    Beatus qui amat[14]

    2571

    Tuśka postanowiła w duszy zatrzeć przed przyjazdem do Warszawy ten napis. Obecnie jednak pozostawiła go tak, jak był.

    2572

    Idąc drogą, pod osłoną białej parasolki, wpatrzona w biel swych bucików, Tuśka myśli ciągle o Porzyckim. Po prostu myśleć o czym innym nie może. Tłumaczy to sobie (bo Tuśka wciąż jeszcze szuka przed sobą samą wytłumaczenia) niezwykłością zbliżenia się swego do tego zagadkowego tworu, jakim był dla niej zawsze aktor w życiu codziennym.

    2573

    Gdy była młodą panienką, przeszła konieczną w tym okresie lat febrę miłości dla aktora. A więc kochała się w jednym z pięknisiów o prześlicznym profilu i nieco gardłowym głosie. Gdy zobaczyła go raz ubranego w perłowy, renesansowy kostium z krymką purpurową aksamitną i w konopiastej peruce, oddała mu swe serce bez podziału. Śniła o nim, rumieniła się, gdy ujrzała jego imię na afiszu. Był dla niej tak niedościgły, jak archanioł z trąbą stojący u stropu kościoła. Kult miała dla niego, kult i nic więcej. Nie umiała sobie wyobrazić, że ten człowiek jada kotlety cielęce i śpi na jaśku, a w niepogodę wdziewa kalosze ze zniszczoną, klasyczną, amarantową podszewką.

    2574

    Gdy go raz ujrzała w jakiejś komedii w tużurku i szarych, prześlicznie zaprasowanych spodniach, doznała wielkiej przykrości. Zdawało się jej, że ktoś zbezcześcił jej ideał. Później wyjechała, wyszła za mąż i zapomniała o pięknym aktorze. Pojęcie jej o aktorach nie uległo wielkiej zmianie. Nie żywiła więcej kultu, ale nigdy nie zdawała sobie sprawy, czy ci ludzie mają swoje życie codzienne i wchodzą w linię ogólną całego społeczeństwa. Rampa dzieliła ją od nich niby jasna linia nieprzekraczalna — rampa ta istniała dla niej zawsze w pojęciach w stosunku aktorów do reszty ludzkości.

    2575

    Nagle znalazła się w bardzo ścisłym kontakcie życiowym z jednym z takich ludzi. Nie przedstawił się jej z tamtej strony rampy, ale właśnie z tej, po której ona była. I widziany z tego punktu nie był panem, noszącym konopiaste peruki, krymki aksamitne i szpencery karmazynowe, lecz człowiek z krwi i kości, jak ona…

    2576

    W dodatku człowiekiem, który zaczynał zabierać jej trochę czasu, myśli. Dlaczego? Czy dlatego, że był tak miły, tak układny, mimo zuchwalstwa tak sympatyczny? dlatego, że był… aktorem?

    2577

    Tuśka sama nie wie. Usprawiedliwia się przed sobą, tłumaczy.

    2578

    — Pierwszy raz widzę ich tak blisko… — myśli, lecz myśli równocześnie, iż rada jest, że suknia czarna będzie ładna i po jego myśli, że jej będzie w tej sukni do twarzy, i wdzięczna mu jest za to „do twarzy” ogromnie.

    2579

    Idzie i mija takie same jak ona „Tuśki”, które przybyły tu dla „wytchnienia”, a idą śmiesznie zmaglowane z przodu liniami gorsetów, wydęte z tyłu jak Hotentotki, z czołami okrytymi materacem włosów, z kołnierzami pruskich oficerów, okrywającymi żółkniejące z braku światła szyje. Zmęczone, spocone, na francuskich obcasach, stanowią przedmiot szyderstw górali i woźniców, zgromadzonych białymi kupkami koło swoich „furek”. One idą pewne siebie, storturowane, ledwo dyszące, lecz spoglądające z góry na tę, która ma więcej centymetrów w pasie i nie potrafi z taką forsą i furią ugnieść sobie żołądka.

    2580

    Puder funtami bywa przez nie zużywany, a bladoliliowe tony eau de lys, eau de perle, eau de fée litrami spływają spod woalek w fatalne upały południowych godzin. Ale to nic nie szkodzi. To „ogromnie kobiece” nie daje za wygrane. Urąga Tatrom, urąga przyrodzie, urąga słońcu. W pawim majestacie rozsiada się na tronie, wysadzanym imitacją drogich kamieni. Wieczysty karnawał trwa ciągle, przeciągnięty przemocą w dolinę pełną woni żywicy i słodkich błękitów, które od gór wieją jakby archanielskim skrzydłem.

    2581

    I nic nie powstrzyma ręki, która gąbkę nasyca ołowianym pyłem zmęczone miejską walką powieki. Stojące na szczytach archanioły, widzialne tylko rozmodlonym w pięknie duszom, gotowe do położenia swych dłoni przebogatych w ukojenie i spokój na źrenicach tych istot, które przypadły do stóp błękitnosinych gór, czekają miłośnie chwil wielkich, chwil niezwykłych, które snują się nie znużone daremnym oczekiwaniem obok człowieka. W szczyt! w górę wzrok i w górę serca pełzające wśród bruku złożonego z chęci dobrych i pragnień nienasyconych.

    2582

    Ku archaniołom nieruchomym i dziwnych ukojeń pełnym rwą się źrenice. Lecz ciąży na nich ołów eau de lys, eau de fée… ku ziemi je gniecie i tam ogryzków życiowych szukać każe.

    2583

    O! to „ogromnie kobiece”, skrzydłami archaniołom równe, a przecież tak więzione w swych szczytnych objawach patrzenia w jasność swobodną i czystą! O! to „ogromnie kobiece”, zakute w stal, wybielone sproszkowanym ryżem, powleczone węglem, rozjaśnione przymusem i nieszczerością aż do potęgi gaszącej świetlane punkty życiowego piękna, o! to „ogromnie kobiece”…


    2584

    Dochodzi Tuśka do swej werandy i z daleka już dostrzega samą Pitę siedzącą przy stole.

    2585

    Dziewczynka nie rysuje. Jakaś osowiała, podparła główkę na rączce i ma bardzo znudzoną minkę. Gdy matka nadchodzi, wstaje i całuje ją grzecznie w rękę. Tuśka w tej chwili czuje, że to przywitanie rzeczywiście jest trochę konwencjonalne i chłodne.

    2586

    — To wpływ Porzyckiego! — myśli i ma ochotę pocałować córkę w głowę, lecz Pita, nieprzywykła do tych objawów, usuwa się i powraca na dawne miejsce.

    2587

    — Gdzie pan Porzycki? — pyta Tuśka.

    2588

    — Poszedł do swego pokoju.

    2589

    — Dawno?

    2590

    — Już z pół godziny. Przyszedł ktoś do niego z wizytą…

    2591

    Pita rączki złożyła w małdrzyk, nóżki wyciągnęła pod stołem, a twarzyczka jej ma wyraz małego Ajaksa.

    2592

    Tuśka czuje, że się coś tam poza tą niby spokojną buzią ukrywa, ale pytać nie śmie.

    2593

    — To pewnie ktoś z aktorów! — mówi zdejmując kapelusz.

    2594

    — To jakaś pani — odpowiada Pita i znów patrzy trochę chmurnie przed siebie.

    2595

    Tuśka nie wie dlaczego, ale jest pewna, że tą panią nie jest nikt inny, tylko Sznapsia. Milczy jednak, zabiera kapelusz i wchodzi do izby. Tam nerwowo sypie na twarz puder, zdejmuje suknie, kładzie szlafrok, przestawia krzesła, drobiazgi i czuje, że jest strasznie niespokojna i po prostu chorobliwie podniecona.

    2596

    — Co mi jest?… Boże!… co mi jest? — myśli sprawdzając, że ręce jej drżą jak w febrze.

    2597

    Mimo woli nadsłuchuje, czy nie doleci do niej jaki głos z pokoju Porzyckiego. Lecz jest zupełna cisza. Chwilę przemyka jej szalona myśl, aby zawołać gaździnę i poprosić, aby Porzycki do niej przyszedł. Lecz w porę przychodzi opamiętanie. Co pomyśli? Co ona mu powie? Czy nie jest wolny? Czy nie ma prawa przyjmować u siebie wizyt, nawet kobiecych? Jak ona, obca, śmie mieszać się w jego życie?

    2598

    Usiadła przy stole.

    2599

    Wzrok jej padł na teczkę. Otworzyła ją. Szuka papieru. Fotografie męża i chłopców leżą na wierzchu. Znane tak dobrze twarze wydają się jej dzisiaj obce. Lecz zmusza się i zaczyna się im bacznie przyglądać, jakby starała się wbić je sobie znów całą siłą w pamięć.

    2600

    — To moi — myśli. — On ma swoich, ja mam także swoich.

    2601

    Mimo woli przecież te „marmurkowe” twarze pozostają jakieś dalekie, zimne i obojętne. Tuśka czuje, że każda z nich to już odrębny świat i że każdy z jej synów ma także swoich, do których dąży. Atmosfery spójności nie wytworzyło nic od pierwszej chwili i teraz w oddaleniu nie ma jej i żadnej tarczy stanowić ona nie może dla Tuśki.

    2602

    Może jej mąż jest jej jeszcze najbliższy, bo najmniej w nim przebija się dążności do wyodrębnienia się. Patrzy na niego z jakimś niezadowoleniem. Ta mizerna, drewniana figurka robi na fotografii wrażenie kościanego dziadka.

    2603

    Gdzie czar?

    2604

    Gdzie wdzięk?

    2605

    Ach!!!

    2606

    Tuśka bierze ćwiarteczkę papieru i pisać zaczyna. Ręka jej drży. Myśl rwie się co chwila, ale zmusza się do owego listu, tak jak do przełknięcia lekarstwa.


    2607

    „Kochany mężu!…

    2608

    Pisałam do ciebie przed kilku dniami. Dziś piszę znów, choć krótko, aby ci nie zabierać czasu i nie nudzić cię powtarzaniem tego samego. Pogoda jest znośna, zdrowie moje jednak nie poprawia się. Kaszlę coraz gorzej i jak ci już pisałam, z rozkazu lekarza wzięłam drugą izbę z werandą, na której ja i Pita musimy przebywać całe dnie dla zdrowia. Pita ma się dobrze i choć, dzięki Bogu, z tej strony jestem spokojna. Nudzimy się, bo nie mając odpowiedniego towarzystwa nie bywamy nigdzie”.


    2609

    Nie wiedziała, czy napisać mężowi o znajomości swej z Porzyckim. Wolała jednak milczeć.

    2610

    Zdenerwowanie jej wzrastać zaczęło coraz silniej. Zostawiła uchylone drzwi od sieni, aby dostrzec, kiedy owa „pani” wyjdzie od Porzyckiego.

    2611

    Lecz cisza była zupełna.

    2612

    Tuśka wzięła pióro i znów pisać zaczęła.


    2613

    „Chwilami jest mi tu okropnie i żałuję, że przyjechałam. Nie wiem sama, co się ze mną dzieje. Zdaje mi się, że umrę. Na serio myślę stąd uciekać i proszę cię, nie zdziw się, jeżeli nas zobaczysz którego dnia wchodzące do mieszkania. Zakopane to piękne z daleka, ale z bliska nic szczególnego. Zimno, smutno, drogo i tylko bardzo bogaci ludzie mogą żyć tutaj możliwie…”.


    2614

    Dotarła wreszcie do kwestii materialnej. Lecz w tej chwili była tak szalenie zniechęcona, że nie miała ochoty łamać sobie głowy nad znalezieniem środków długiej egzystencji w Zakopanem.

    2615

    Wstała i zaczęła chodzić po pokoju.

    2616

    — Wyjadę! — pomyślała — wyjadę! To będzie najrozumniej. Jeżeli dalej mam być tak zdenerwowana, to należy stąd uciekać.

    2617

    Stanęła przed oknem i spojrzała ku górom mdlejącym w upojeniu sennym.

    2618

    — To te przeklęte góry!… one mnie tak denerwują!…

    2619

    Ogarnęła okiem drobiazgi porozrzucane w pokoju.

    2620

    — Spakuję do jutra… wyjadę!…

    2621

    I znów myślą pobiegła ku drzwiom pokoju Porzyckiego.

    2622

    — Po co ta kobieta go nachodzi? Dlaczego nie pozostawi go w spokoju? Czy tak być powinno? Nie ma nawet poczucia przyzwoitości! Jeżeli Pita będzie wracała przez dziedziniec, a u Porzyckiego okno otwarte… Bóg wie, co może posłyszeć…

    2623

    I zaraz sformułowało się w niej pragnienie.

    2624

    — Pójdę, zobaczę…

    2625

    Znów się usprawiedliwia, że czyni to jedynie ze względu na moralność Pity.

    2626

    Wychodzi cicho przez sień i przesuwa się ku szopie gaździny, niby szukając Wikty.

    2627

    Rzeczywiście okno mieszkania Porzyckiego jest na rozcież otwarte i nawet nie zasłonione firanką. Widać doskonale siedzącą tyłem do okna, w kapeluszu, czarno ubraną kobietę. Porzycki chodzi po pokoju i mówi głośno z ożywieniem.

    2628

    Wyrazów dosłyszeć nie można, ale z tonu widać, że aktor jest w bardzo dobrym usposobieniu i że mówi z zapałem i wielkim ożywieniem. Kobieta odpowiada mu spokojnie, przyjaźnie. Łatwo Tuśka poznaje w niej Sznapsię.

    2629

    Tuśka wchodzi do szopy, lecz nie zastaje w niej nikogo. Rada z tego powraca do domu i wchodzi do swego pokoju trochę uspokojona. Wstyd jej prawie za poprzednie zdenerwowanie. Ta rozmowa daleka, przyjacielska tych dwojga dawnych kochanków nie zawiera w sobie żadnych cech namiętności.

    2630

    Przyjacielska!…

    2631

    Tak, lecz jeśli Sznapsia jest w stanie godziny całe mówić z Porzyckim, jeżeli on tak jest ożywiony w tej rozmowie — to znaczy, iż on jest z tych mężczyzn, którzy koniecznie potrzebują wymiany czy to słów, czy myśli z kobietą. Ona, Tuśka, postanowiła dzisiejszego wieczora być mu „przyjaciółką”. Tymczasem ta druga wkracza w to postanowienie. Tuśka czuje się teraz dotknięta inaczej, choć równie silnie. Przedtem nie umiała zdać sobie sprawy ze swego wzburzenia, teraz rozumie i wie, podnieca się więc tym silniej i bardziej jej przykro.

    2632

    Tak — przykro.

    2633

    Do bolu przyznać się nie chce.

    2634

    Przykro jej, że ta czarno odziana, dawna, a tak serdecznie wspominana kochanka weszła pod ten wspólny dach, ten ich dach, gdzie znajdowali się do tej chwili we dwoje razem z Pitą, spokojnie i przyjaźnie.

    2635

    Tak — przykro.

    2636

    Usiadła znów przy stole i chce pisać dalej, ale nie może, szum powstał w jej głowie, zamęt, trudno jej myśli zebrać. Jedno ma tylko pragnienie, aby Pita nie weszła i nie ujrzała jej tak zdenerwowaną i smutną.

    2637

    Mija jeszcze pół godziny, w czasie której Tuśka traci miarę czasu. Wreszcie drzwi od pokoju Porzyckiego otwierają się. Szelest sukni.

    2638

    Krótka rozmowa.

    2639

    — Bądź zdrów…

    2640

    — Do widzenia.

    2641

    — A więc…

    2642

    — No… to od ciebie zależy.

    2643

    — Ja już się rozmyśliłam.

    2644

    — Odmyśl się.

    2645

    Tuśka odwraca się i widzi, że drzwi pokoju, prowadzące do sieni, są prawie otwarte na rozcież. Szybko powstaje, aby je zamknąć, nie chcąc, aby ta nienawistna dla niej Sznapsia zajrzała do wnętrza jej niewykwintnego interieur.

    2646

    Zbliża się, chce chwytać drzwi i jest przy tym zmuszona wychylić się do sieni, aby dostać ręką do klamki.

    2647

    I widzi.

    2648

    Tak, widzi właśnie w tym samym kąciku, w którym niegdyś widziała Józka Obidowskiego całującego Hankę, widzi Porzyckiego trzymającego w objęciach Sznapsię.

    2649

    Oboje przylgnęli do siebie i jego ręka, tak jak ongi ręka górala, bieleje na ciemno odzianych plecach kobiety rozszczepionym liściem…

    2650

    Z góry pada wąziuchna struga światła.

    2651

    Stopy ich toną w podściółce wiór.

    2652

    I oboje, tak jak tamci poprzednio, zamieniają jakiś krótki szept…

    2653

    Tuśka cicho przymyka swe drzwi i stoi oparta o ścianę z zapartym oddechem.

    2654

    Przypomnieli jej najdokładniej Józka i Hankę.

    2655

    Przypomnieli jej także, że miłość jest to jedno, co zmian nie zna.

    2656

    I przypomnieli jej słowa pełne rezygnacji Wikty Obidowskiej:

    2657

    „Ona była u niego pierwsza”.


    2658

    Przeszli w kilka minut obok Tuśki, oddzieleni od niej ścianą i drzwiami.

    2659

    Ona stała ciągle na jednym miejscu i patrzała przed siebie jak spłoszony ptak.

    2660

    Cóż było jednak naturalniejszego nad to, że ten człowiek żegnał się tak miłośnie z kobietą, która była dla niego dobra i przeżyła z nim wspólnie tak długi czas.

    2661

    Sezon!…

    2662

    Teatralny, więc parę miesięcy…

    2663

    Tak!

    2664

    Lecz Tuśka sądziła, że to już wszystko zeszło tylko na stosunek przyjacielski, koleżeński, a te pocałunki…

    2665

    Wolny jest, niech czyni, co chce!

    2666

    Gorąco jej.

    2667

    Podchodzi do stołu. Siada, zaczyna pisać list przerwany. Teraz nienawidzi znów Zakopanego. Za cenę połowy życia chciałaby już uciec z tej chałupy, z tego ohydnego środowiska, które zaczyna sprawiać jej tyle udręczeń.

    2668

    „…tylko bogaci żyć tutaj mogą możliwie. Pieniądze płyną jak woda. Wolę więc przerwać kurację i wrócić do domu. Odetchnę, gdy nie zobaczę więcej tych gór obrzydłych i tego wstrętnego otoczenia, do którego nie mogę się przyzwy…”.

    2669

    Lekkie pukanie.

    2670

    — Proszę wejść!

    2671

    Wchodzi Porzycki uśmiechnięty, wesół, jakby rad z siebie i ze świata.

    2672

    — Co porabiamy?

    2673

    Ona uśmiecha się cierpko.

    2674

    — Piszemy list do męża.

    2675

    Aktor przybiera minę poważną.

    2676

    — Bardzo dobrze. Nie przeszkadzam. Posiedzę i poczekam.

    2677

    — To już skończone. Piszę mu właśnie, że chcę wyjechać.

    2678

    Gdyby scenicznie ułożyła swój efekt, nie byłaby tak doskonale obmyśliła wrażenia.

    2679

    Porzycki aż się cofnął.

    2680

    — Dlaczego? po co?… źle pani?

    2681

    W głosie jego czuje Tuśka żal niespodziewany. Lecz właśnie po kobiecemu ona wzmaga ostrość swych słów i intonacji.

    2682

    — Źle.

    2683

    — O cóż pani chodzi? Ja do pani jak do miodu. Smutno mi jakoś, idę tu po to, aby mnie pani podniosła na duchu.

    2684

    Zaczęła śmiać się sarkastycznie.

    2685

    — Pan smutny? Nie widać tego.

    2686

    — Dlatego, że wszedłem tu uśmiechnięty? Miałem panią przerażać swoją karawaniarską miną?

    2687

    — Sądziłam, że miał pan właśnie towarzystwo, które mogło pana podnieść na duchu…

    2688

    Nie patrzy na niego i stara się przybrać ton mowy jak najobojętniejszy.

    2689

    Ale on ma czułe aktorskie ucho, a przy tym za wiele wprawy w sprawach miłosnych, aby nie czuć drżeń tych samych, którymi dzwonił jej głos dzisiejszej nocy.

    2690

    Patrzy na nią przenikliwie i nagle poważnieje. Twarz mu blednie, jakby stawał w obliczu czegoś więcej serio, przynajmniej chwilowo.

    2691

    — To była moja koleżanka… przyszła w interesie. Zawiadomiła mnie, że Lwów potrzebuje tego rodzaju aktora jak ja i że gotowi są dać mi doskonałe warunki…

    2692

    — Czy i ona tam jest angażowana?

    2693

    — Sznapsia od trzech lat jest na lwowskiej scenie.

    2694

    — A… rozumiem!

    2695

    Zbliżył się do stołu i pochylił się nad nią.

    2696

    — Nic pani nie rozumie. Sznapsia kocha się we Lwowie w jednym urzędniku z prokuratorii skarbu i może za niego nawet pójdzie. Ja obchodzę ją tylko jako kolega.

    2697

    Chce mu odpowiedzieć, że koleżeństwo nie wymaga tak gorących pożegnań jak to, które widziała przed chwilą, ale milczy, ciągle rozgoryczona, lecz już trochę spokojniejsza.

    2698

    — No… i cóż… jedzie pani?

    2699

    — Do Warszawy? Jadę!

    2700

    — Ja nie puszczę…

    2701

    — Pan?…

    2702

    Podnosi głowę i patrzy mu prosto w oczy.

    2703

    Są to oczy tak piękne, tyle w nich nagromadzono łagodnego i miłosnego czaru, że jest jej rozpaczliwie smutno. Odwraca głowę i ukrywa ją w dłoni.

    2704

    — Niech pani lepiej pojedzie do Morskiego Oka — słyszy cichy, melodyjny głos — taki cudowny czas, droga jak po stole, wrócimy tego samego dnia. Ja zamówię i zgodzę konie… No?… co?… dobrze?…

    2705

    Wziął ją za rękę.

    2706

    Całuje znów jej palce długo i ciepły prąd płynie z jej ręki wzdłuż całego ciała. Chce na niego spojrzeć. Wzrok jej padł na list do męża. Doznaje jakby pchnięcia sztyletu.

    2707

    — No… do Morskiego Oka!… potem pani pojedzie.

    2708

    Tak.

    2709

    I to jest wyjście.

    2710

    Pojedzie do Morskiego Oka i potem ucieknie. Wróci do Warszawy. To będzie jedyna jasna chwila, którą sobie opromieni życie. Zaczyna w niej rodzić się jakiś bunt za takimi chwilami.

    2711

    — Inne kobiety mają je co dzień — myśli — ja mieć będę jedną jedyną.

    2712

    I podnosi na niego wreszcie swe śliczne, błękitne oczy, bezwolne już i przepojone jego chęcią.

    2713

    — Pojadę!…

    2714

    On jak dziecko porywa się i zaczyna tańczyć po pokoju.

    2715

    — Dobra nasza!…

    2716

    Podbiega do okna.

    2717

    — Pito! Pito!…

    2718

    Dziewczynka ukazuje się w oknie:

    2719

    — Co się stało?

    2720

    — Jedziemy do Morskiego.

    2721

    Pita jak w ekstazie rączki składa.

    2722

    — Ach!…

    2723

    Lecz on zanurza ręce w powódź słońca, w której drobna jej figurka się pławi, porywa ją pod paszki i z wionięciem spódniczek wrzuca ją do środka izby. Tam zaczyna tańczyć z nią walca, gwiżdżąc prześlicznie.

    2724

    Tuśka mimo woli uśmiecha się do wirującej pary.

    2725

    Ze stołu zlatują ćwiartki papieru, a między nimi i list Tuśki do męża.

    2726

    „Odetchnę, gdy nie zobaczę więcej tych gór obrzydłych i tego wstrętnego otoczenia, do którego nie mogę się przyzwy…”.

    2727

    Fruwa kartka, fruwa w takt walca za ślicznymi nóżkami Pity, nóżkami małej baletniczki, osnutej w błękitne pończoszki i obutej w białe sznurowane buciki.

    XXI

    2728

    Koło wodospadów staniemy!…

    2729

    — Dobrze! Zdaję się na pana. Ja nie mam pojęcia, jak się to dzieje.

    2730

    Posuwają się niezbyt śpiesznie. Dnia tego dużo pojazdów jedzie w stronę Morskiego Oka. Dzień cudowny. Szafir nieba ciemny, jednostajny. Na jego tle smreki rozpinają swe wykoronkowane, bogate ramiona. Co chwila płaty gencjan zdają się być stawami, w których przegląda się szafir nieba. Śnieg leży tu i ówdzie w ciemnych, bezsłonecznych zagięciach. I ciągle zmiany widoków, jakby jakieś duchy rozścielały mgłę kobierców, na których utkały czarujące obrazy. Pachnie świeżością, żywicą, duszą życia, pięknem i rozmodleniem istnienia.

    2731

    Od wichru halnego jak pobojowiska. Całe szmaty lasu stłuczone na miazgę, jakby przeleciał tędy hufiec potwornych rycerzy, walących kopytami rumaków w wyniosłe świerki.

    2732

    A one padły całe, nieugięte i teraz trupami zawaliły drogę.

    2733

    Dokoła nich wachlarzami zielenią się paprocie i rosną kandelabry złotogłowiu. Wieczysta kaplica pogrzebowa, wieczysty strojny katafalk owych drzew poległych.

    2734

    Powóz, w którym jedzie Tuśka, Pita i Porzycki, przystrojony cały w żółte, ogromne rumianki i paprocie. Ubrał go tak Porzycki olbrzymimi pękami, ubrał jak na corso kwiatowe, bo i konie mają przy uszach pęki kwiecia, a cała buda, zamieniona w jeden gaj, stanowi przecudne tło dla siedzących w tyle powozu kobiet.

    2735

    Obie są dnia tego en beaute, obie świeże i śliczne. Tuśka zwłaszcza zastanawia urodą swoją. Rozświetliło się w niej coś, odmłodniała.

    2736

    Weszła w tę „drugą wiosnę”, która ironicznie zjawia się na pograniczu lata i jesieni kobiecego życia.

    2737

    Dysze cała różową, śliczną barwą. Usta naturalnie zarumienione rozchylają się, jakby piły nie tylko słońce, woń i kryształ powietrza, ale i tę resztę piękna z życia, jaką jeszcze pochwycić mogą.

    2738

    Ubrana czarno, w owej batystowej sukni, do której dokupić musiała kapelusz i parasolkę, wzbudza niekłamany zachwyt w Porzyckim. Aktor literalnie chłonie ją oczyma. Obok niej Pita, jakby dla kontrastu cała w bieli, w ogromnym, białym kapeluszu, jest wiernym odbiciem matki.

    2739

    Cały ich powóz z Porzyckim, ubranym sportowo, nadzwyczaj solidnie i elegancko, przedstawia się wyjątkowo szykownie i zwraca ogólną uwagę.

    2740

    Tuśka i Pita jadą jak w Alejach Ujazdowskich, wyprostowane i pochwał żądne.

    2741

    Powoli jednak poddają się urokowi przepięknego ranka. Majestat gór maleje, natomiast roztacza się przed nimi nadzwyczaj gigantyczne po prostu rozpanoszenie się roślinnego świata. Cała droga to jedna aleja ametystowych, topazowych i koralowych kwiatów na podłożu szmaragdowych lub miedzianych mchów i paproci.

    2742

    Niektóre głazy ociekły jakby krwawą posoką. Wznoszą się jak ofiarne ołtarze, które ostały się jeszcze w zacienionych świerkowych świątyniach. Krew rubinami w słońcu błyska. Kapłani umknęli unosząc wybladłe ciało ofiary…

    2743

    Lecz już pole całe liliowych dzwonków porusza się leciuchno, kołysane wiatrem.

    2744

    Na Anioł Pański grają cichutko, duchom Tatr na chwałę…

    2745

    Pita uśmiecha się ku nim przyjaźnie. Porzycki z przedziwną intuicją zgaduje, że dziecko ma w swej duszyczce umiłowanie naturalnego Piękna i kilku rzuconymi słowami, jak kielich kwiatu ku słońcu, serce dziecka otwiera.

    2746

    — Góry niestraszne? — prawda, Pito? — zapytuje wreszcie, zasypując sukienkę dziecka gwiazdami cykorii.

    2747

    Pita bowiem przyznała mu się, że boi się gór, że ją przygniatają surowością swoją.

    2748

    Przez kwiaty, przez trawy, przez ich woń świeżą i upajającą zaznajamia się Tuśka i Pita z górami w ten poranek słoneczny. I znajomość ta powoli przenikać je zaczyna nieznanym a ciepłym uczuciem.

    2749

    Całe gamy liliowych i fioletowych barw grają w zieleni traw. Pękami zwisają gencjany o lancetowatych liściach. Lękliwie różowe gwoździki mieszają się w fiolet poważny i niemal żałobny. Kielichy naparstnic, podłużne szuwary przykrywają płachty białych rumianków.

    2750

    I wszystkie te bogactwa kwiatów oplatają gałęzie wijących się lian, które biegną ku białym dnom potoków szemrzących srebrami na dole wapiennych łożysk.

    2751

    Tu i ówdzie, jakby studnia głęboka obramowana masą szczawiu, to srebrzy się, to czernieje ciemną zielenią wody.

    2752

    Tuśka wsunięta w głąb powozu, co chwila spotyka oczy Porzyckiego. Zarzucona także masą kwiatów, chłodzi nimi rozpalone usta i kryje poza nie ciągłe rumieńce na twarz jej bijące. Nie chciała myśleć, że jutro już cała ta wycieczka stanie się tylko wizją, minionym snem. Z całą rozkoszą zanurzała się w teraźniejszość, pełną jakiegoś rozmarzenia i wielkiej słodyczy. Nie poznawała siebie. Czuła, iż w tej chwili staje się przystępną dla wielu rzeczy, które przedtem dla niej nie istniały. Gwiazdy złotogłowia pieściły jej wzrok i duszę. Widziała, jak Porzycki delikatnie dotykał się atłasowych liści, jak wpatrywał się z lubością w ich nadzwyczajne barwy. I ona zaczynała rozumieć piękno kwiatu i rozkosz, jaką w tym zrozumieniu znaleźć można. To była jedna z wielu tych rzeczy drobnych a pięknych, koło których przechodziła wyniosła, obojętna. Zapragnęła podzielić się doznanym wrażeniem z Pitą, lecz spojrzawszy na dziecko dostrzegła, że i ona miłośnie tuli ku sobie pęki różowych gwoździków i ku nim się uśmiecha.

    2753

    Przed nią spoza wachlarza olbrzymich dzwonków o brązowej, ciepłej barwie patrzą ku niej oczy Porzyckiego. Patrzą wciąż uparcie i ona mimo woli wzrokiem odpowiada mu na tę niemą rozmowę ócz, która od początku świata jest prawdziwym esperanto ludzkości. Sami właściwie nie wiedzą, co przesyłają ku sobie w wymianie tych spojrzeń, lecz nie wyrzekliby się ich za żadną cenę.

    2754

    I tak rozkosz zagłębiania się w góry, ukochania kwiatów, wymiany spojrzeń, wstrząsających dziwnie całym systemem nerwowym, składa się na całość, pełną niezwalczonego czaru i niezapomnianego światła w szarzyźnie dziennej egzystencji.

    2755

    Przy wodospadach zatrzymuje się powóz w całej gromadce już odpoczywających. Z zakładu Chramca wycieczkowcy wiodą z sobą muzykę góralską i ta rozsiadła się na belce, rzępoląc jakieś dziwaczne, splątane melodie. Lecz tu, na tle smreków, przypartych do górskiej ściany, melodie płyną swoją strugą jak te potoki, co sączą się srebrną nicią po granitowych złomach.

    2756

    — Ach! muzyka!… jak dobrze!… — woła Porzycki — teraz już nic nie brakuje…

    2757

    — Och… muzyka!…

    2758

    — Pst… niech pani tak nie mówi. Niech pani odejdzie w bok, odwróci się od nich, aby nie widzieć ich otoczenia, wyśle całą swą duszę przed siebie, w żleby, w turnie, w piargi, w upłazy i niech pani pozwoli, aby cię ta muzyka poniosła taką rozmyśloną w dal…

    2759

    — No, no, proszę to zrobić… no!…

    2760

    Ujął ją pod łokieć, Pitę za rękę i odprowadził duży kawałek drogi, idąc stromą ścieżką w dół.

    2761

    — Gdzie pani ich już słyszała?

    2762

    — W teatrze!

    2763

    — Otóż to… gdy grali wyjątki z Trubadura albo „rach, ciach, ciach”!… I pani chce mieć o nich pojęcie.

    2764

    Wśród limb i smreków zatrzymał się.

    2765

    Granie dolatywało z oddali.

    2766

    — Ano? ano? — zapytał.

    2767

    I było w tej nutce zawrotnej a dziwnej coś nadzwyczajnego, coś co duszę człowiekowi z piersi wypruwało i rwało ku górze — jak ono „hej…” góralskie.

    2768

    Cała dusza, cała dusza się w tym wypowiada i ze swym smutkiem, i ze swą bolesną wesołością, co w pustkę jak zbłąkany ptak leci.

    2769

    I dziw nad dziwy!

    2770

    Niby to górale grają na gęślikach i tak swoje piosnki rozżalają albo rozwichrzają w górskie czary.

    2771

    Niby to oni jedni bez słów się skarżą, tęsknią, natrząsają się, ugwarzają, do lotu śmiertelnego gotują…

    2772

    Niby to oni jedni potrząsają swe kółka u ciupagi i szeleszczą skrzydłami rozwianych guń.

    2773

    Niby to oni jedni zawierają wrota swych halnych szałasów i potrącają o kotły ciemniejące nad rubinem paleniska.

    2774

    Niby w tej piosence zebrała się cała dusza ich.

    2775

    A przecież…

    2776

    Dlaczego Tuśkę, dlaczego Pitę, dlaczego Porzyckiego chwyta smętek dziwny, chęć wspięcia się na szczyty i wypłakania tam czegoś, co pod sercem udręcza?

    2777

    Zwłaszcza… Tuśkę.

    2778

    Od wczoraj tak ją dławi.

    2779

    A ta cichutka nuta wijąca się nad nią po koronkach smreków, rozwiewająca wachlarze paproci, kołysząca liliowe płatki dzwonków i rozciągająca jej duszę na strunach gęślików, przyczynia się niemało do czegoś, co niby żar zaczyna jej palić powieki.

    2780

    Pita odchodzi parę kroków, aby zerwać kilka kwiatków złotogłowiu.

    2781

    Porzycki zbliża się ku Tuśce.

    2782

    — No… no… więc…

    2783

    Nie patrzy na niego — milczy, taka śliczna w swej czarnej sukni, jakby cień przywiany z dala pomiędzy kolumny drzew.

    2784

    — Coś tam pod sercem świdruje? prawda? — pyta Porzycki.

    2785

    Głową tylko skinęła.

    2786

    Za rękę ją ujął, w oczy chce zajrzeć.

    2787

    — Proszę na mnie spojrzeć…

    2788

    Aby przerwać czar, Tuśka broni się uparcie.

    2789

    — Nie! nie, proszę mnie puścić!…

    2790

    Zaczyna się nawet śmiać z przymusem.

    2791

    On puszcza jej rękę mówiąc:

    2792

    — To nic! to przyjdzie — początek jest… nie pomyliłem się.

    2793

    — W czym?

    2794

    — Że w pani jest na dnie więcej, niż sama przypuszczasz.

    2795

    — Skąd pan to wiedzieć możesz?

    2796

    — Bo pani zaczyna odczuwać piękno gór.

    2797

    — No…

    2798

    — Pst! nie mówić nic. Być szczerą, pozwolić sobie na zbytek szczerości. Zrzucić pancerz, maskę i wdychać w siebie to, co ku pani płynie…

    2799

    — Wszystko!…

    2800

    — I moje uwielbienie.

    2801

    Znów jej ręki szuka.

    2802

    Ona prawie rozpaczliwie woła:

    2803

    — Pito! Pito!…

    2804

    Popatrzył na nią nieprzychylnie.

    2805

    — Och! zastawianie się obecnością dziecka, jakież to banalne!

    2806

    — Banalniejsze to, co pan robisz.

    2807

    — Że uwielbiam?

    2808

    — Nie, lecz że mi pan o tym mówisz!

    2809

    Pita zbliżyła się.

    2810

    — Chodź, mała!… — wyrzekł Porzycki — w tobie, zdaje się, nie rozrósł się jeszcze z takim przepychem chwast nieszczerości… Chodź, pójdziemy po paprocie!

    2811

    Pita uczepiła się ramienia aktora. Szybko, zręcznie zaczęli zsuwać się na dół.

    2812

    Tuśka patrzała na nich, jak tonęli w szmaragdach paproci i wynurzali się z nich jasnymi sylwetkami.

    2813

    Gęśliki grały ciągle swą dziwną, tęskną i zawrotną melodię.

    2814

    I wówczas w źrenicach Tuśki zamigotały łzy.

    2815

    Jakby się ich zawstydziła sama przed sobą, szybko podniosła rękę i rozgniotła je na brzegu powiek.

    2816

    Niemniej fakt był faktem.

    2817

    Tuśka — płakała.

    2818

    Gęśliki płakały i wypłakały na oczy tej strojnej, czarno ubranej pani dwie nieśmiałe, palące, drobne łzy.

    *

    2819

    — Zostańmy tu na noc!

    2820

    — Na noc?

    2821

    — Tak! przespać się można względnie znośnie. Rano zobaczymy wschód słońca. Dziś nawet nastroju wywołać niepodobna. Za wiele ludzi… A ja chcę, żeby pani pokochała Morskie Oko!

    2822

    — Ależ!…

    2823

    — Co? ależ… o co chodzi? Puder pani ma przy sobie, a to grunt. A więc…

    2824

    Pita nic nie mówi, ale aż cienkie nozdrza jej noska drgają, tak bardzo pragnie nocować przy Morskim Oku.

    2825

    Tuśka zamyśla się.

    2826

    Czy może to uczynić? Wszak w tym nie ma nic złego. Widzi, iż kilka osób przygotowuje się do przenocowania. Nie wie jednak, dlaczego przez umysł jej przesuwa się pani Warchlakowska i jej córeczki, które w całym komplecie z werandy swojej asystowały ich wyjazdowi do Morskiego Oka.

    2827

    Odsuwa jednak tę myśl, natomiast to drugie nęcące i miłe opanowywa ją całą siłą.

    2828

    I tak przecież ma zamiar odjechać zaraz po powrocie z wycieczki.

    2829

    Spogląda więc z kłopotliwym wahaniem na siedzącego naprzeciw niej Porzyckiego.

    2830

    — Czy ja wiem?… — mówi, a jej spojrzenie, uśmiech zdają się prosić go, aby nalegał, zachęcał.

    2831

    W lot chwyta on jej myśl.

    2832

    — Ale ja wiem… to jest my wiemy, Pita i ja, skoro pani mama nie może się zdecydować. Pędzę, zamawiam dwa pokoje, mój na drugim końcu domu… dla przyzwoitości. Rano przysyłam paniom kawę i zapraszam mamę na wschód słońca. Pituchna zostanie w łóżeczku, bo będzie ziuziu.

    2833

    Porwał się od stołu, o mało nie przewrócił kawy, rozrzucił całe snopy kwiatów, którymi obłożyła się Pita, i zniknął w czeluściach hoteliku, skąd buchały wonie pieczonej cielęciny, kawy i śmiechy dziewcząt oraz wchodzących i wychodzących ciągle turystów.

    2834

    Tuśka czuła się ogromnie znużona fizycznie tym dniem niezwykłym, który ukształtował się obecnie w jej sercu dziwnie jako połączenie nadzwyczajnego szczęścia i rozpaczliwego, prawie bezdennego smutku. Wszystko to jest w niej mgliste jeszcze, niejasne, ale już jest, już ją dławi i męczy.

    2835

    Pita wstała od stołu i wziąwszy resztki bułki poszła poza werandę karmić chude kury. Tuśka powiodła za nią wzrokiem.

    2836

    Wybornie dostrzegła, iż Pita od chwili zbliżenia się do nich Porzyckiego traci powoli swój piękny układ, że zaczyna się robić jakaś inna, gesty jej są jakby rozluźnione, śmiech głośniejszy, włosy mniej gładkie i chód skaczący chwilami jak u młodej kozy. Nie robi jej jednak karcących uwag, bo lęka się ściągnąć ironii ze strony Porzyckiego, a przy tym czuje się sama znużona i na takim rozdrożu!

    2837

    Dokoła niej powoli pustoszeje weranda.

    2838

    Co chwila powstaje jakaś grupa turystów i z hałasem i szumem zabiera się do odjazdu. Dziewczyny usługujące zbierają ze stołów szklanki po herbacie, kawie i kufle od piwa. Dzieci kapryszą, zmęczone i senne. Słychać ciągłe nawoływania górali, kręcących się dokoła koni. Z turkotem zajeżdżają powozy i furki. Na jednej z nich lokuje się trochę pijana orkiestra, podśpiewując i wydając niezrozumiałe okrzyki.

    2839

    Tuśka mętnymi oczyma patrzy na ten ruch, na słońce, które już strzela tylko ostatnimi promieniami, na te grupy zapóźnionych turystów, wybiegających co chwila z gardzieli, wiodącej od podjazdu ku Morskiemu Oku.

    2840

    Jak sala cyrkowa, tak ukryło się to „Morskie” — kurytarzem wąskim do niego piąć się trzeba lub schodzić od niego jakby po ukończonym widowisku scenicznym.

    2841

    Tuśka ma oczy pełne szafirowozielonej, drżącej wody, bezustannie srebrną siatką, biegnącą błyskotliwie ku brzegom. Nie widzi już teraz nic prócz tej siatki, tej lśniącej łuski, podobnej do grzbietów jakichś dziwnej piękności ryb igrających pod powierzchnią wody. I jeszcze pozostały jej w pamięci limby — ciche, spokojne jakieś, arystokratyczne i eleganckie. Poza tym nie wie nic. Przytłoczyła ją masa wrażeń i oczy Porzyckiego tak uparcie w nią przez całą drogę wpatrzone…

    2842

    Teraz z uczuciem ulgi myśli, iż odpocznie noc całą i nie będzie potrzebowała wracać natychmiast.

    2843

    Na werandzie powoli zapanowała cisza. Pojazdy odjechały jeden za drugim.

    2844

    Jakieś dwie grupy osób nocują i już zabierają się do spoczynku. Są to piesi turyści i widać, że są nadzwyczaj zmęczeni. Nie nadrabiają nawet miną.

    2845

    Jeden z nich usiadł bez ceremonii na ławeczce przed restauracją, wyciągnął nogi i klnie zapamiętale:

    2846

    — A niech mnie diabli!… a niech mnie diabli!…

    2847

    Jakaś panna drobna i szczupła, w męskiej dżokejce i granatowej bluzce, przedrzeźnia go powtarzając:

    2848

    — A niech mnie diabli!…

    2849

    Słońce zaszło już zupełnie.

    2850

    Ostry chłód powiał. Noc nadchodziła szybko, ciemna i bezksiężycowa. Nie zapadała z góry, lecz zdawała się wysuwać spod ziemi czarnym, zimnym wałem. Gasło światło i rozradowanie życiowe. Coś chmurnego, ponurego wypełzało dokoła ludzi. Nawet Pita cichutko i jakoś posępniej wysunęła się zza węgła domu i przy matce usiadła, tuląc się w swój granatowy żakiecik.

    2851

    Góry upominały się o swe prawa. Roztoczyły grozę i siłę, którą ukryły, przebiegle, w gąszczu kwiatów.

    2852

    Rozsypały je na Tuśkę i Pitę jakby na powitanie, uwiły z nich łuk tryumfalny nad ich głowami, lecz teraz mściły się, stając nagle czarne i pełne grozy naprzeciw strwożonych ich chłodem i ogromem mieszczanek.

    2853

    Była w tym igraszka potworów, ukrywających się za dnia w jarach różowych od wrzosów i białych od pni rozszemranych brzóz.

    2854

    O zmierzchu potwory podnosiły się z legowisk; i w całym swym majestacie wznosiły się olbrzymie i na pozór niezwalczone.

    2855

    W głębi swych cielsk miały już próchno rozkładu, rozlatywały się i one miałem z każdym podmuchem wichru, lecz ich śmiertelność zdawała się nieśmiertelnością wobec śmiesznej nędzy ludzkiego istnienia.

    2856

    Po raz pierwszy może tchnienie i poczucie własnej nicości przenikało duszę Tuśki i duszyczkę Pity.

    2857

    U kobiety zarysowało się silniej, wyraźniej, targnęło nią i przejęło rozpaczliwą melancholią.

    2858

    U dziecka była to mglistość cmentarnych oparów, poza którymi wyczuwa się istnienie czegoś ogromnie smutnego, a przecież nieuniknionego.

    2859

    Ciche, zdrętwiałe, strwożone siedzą Tuśka i Pita, a dokoła nich więdną pęki górskiego kwiecia, które już nadlatującej z nocą grozy właściwej górom zasłonić nie są w stanie.

    XXII

    2860

    Puk!… Puk!…

    2861

    Zerwała się Tuśka.

    2862

    Zerwała się Pita.

    2863

    — Proszę… niech pani wstaje. Lada chwila wzejdzie.

    2864

    — Dobrze… zaraz…

    2865

    Pełnymi rękami jak żniwiarka kłosy, tak ona odgarnia swe jasne włosy od twarzy. Chłód ją przeszywa. Lecz nie ma ochoty położyć się w ciepłe łóżko. Przeciwnie, aż drży cała od chęci wybiegnięcia przed dom i spotkania się z Porzyckim w chwili wschodzącego słońca.

    2866

    — I to jeszcze! — myśli — i to zabiorę z sobą do Warszawy jako wspomnienie z tej wycieczki.

    2867

    W nocy śniła o nim prawie ciągle. Zjawiał się jej na tle gór, to znów płynął ku niej po szafirowozielonej głębi, cały spowity w srebrną, drgającą łuskę. Nad ranem, gdy zbudził ją głos aktora, zdawało się jej, że śni tylko dalej — nic więcej.

    2868

    Pita trochę zadąsana leżała w łóżku.

    2869

    — Mamusiu!… — wyrzekła wreszcie cicho i widocznie siląc się na grzeczność — czy mamusia nie byłaby tak łaskawa, aby i mnie z sobą zabrać?

    2870

    Po raz pierwszy Pita objawiała jakieś życzenie.

    2871

    Do tej chwili na ulicy Wareckiej nie znano życzenia dzieci. One tylko grzecznie wypełniały życzenia rodziców.

    2872

    Tuśka już ubrana, upudrowana, w żakiecie, w jakimś apokaliptycznym zwierzu, zarzuconym na ramiona i spiętym pod szyją, odwróciła się ku córce siedzącej wśród koców i kołder.

    2873

    — Nie, mogłabyś się przeziębić.

    2874

    — Ja się ciepło ubiorę.

    2875

    — Pito!… co to znaczy?

    2876

    Tuśka zmarszczyła brwi i zmierzyła córkę ostrym spojrzeniem.

    2877

    Lecz mała wytrzymała to spojrzenie ze zdumiewającą energią.

    2878

    — Ja też chcę iść!…

    2879

    To słowo „chcę” — przeraziło literalnie Tuśkę.

    2880

    Był to jakby dalszy ciąg rozwichrzonych gestów i tego jakby rozluźnienia silnie scementowanych dobrym wychowaniem manier Pity.

    2881

    Lecz z sieni doleciał głos Porzyckiego:

    2882

    — Pani Tuśko!… słońce nie będzie czekało!…

    2883

    Tuśka zgasiła świecę i wyszła, zamykając za sobą drzwi na klucz.

    2884

    Klucz wzięła do torebki i szła, ciągle zmieszana zachowaniem się Pity. Czuła, iż źle zrobiła nie skarciwszy dziecka za niebywałe znalezienie się. Lecz coś ją wstrzymywało. Coś niepojętego, a w głębi jej tak niewyraźnie nurtującego, iż zrozumieć nawet nie mogła.

    2885

    W sieni spotyka Porzyckiego. Przeczuwa go raczej, bo ciemno jest zupełnie. On — bierze ją za rękę nerwowo, szybko, niecierpliwie, jakby doczekać się jej nie mógł.

    2886

    — Dzień dobry!

    2887

    — Dzień dobry!…

    2888

    Tuśka ma wrażenie, jakby Porzycki wahał się, jakby chciał wzmocnić czymś to powitanie, i zbiera ją lęk. Posuwa się ku drzwiom. Szuka nerwowo klamki. W trakcie tego czuje, że jego ramię próbuje otoczyć jej kibić. Zanim jednak to nastąpiło, Tuśka znajduje klamkę i otwiera drzwi do sieni.

    2889

    Przenikliwy chłód owiewa ją całą.

    2890

    Wchodzi w jakąś szarość dziwną, nikłą, bezjasną. Niebo jak klosz szklany pokrywa wszystko. Turnie aż sine, tak są szare i niewyraźne.

    2891

    Odwraca się ku Porzyckiemu:

    2892

    — Gdzież to słońce?…

    2893

    — Czekało, aż pani wyjść raczy. Za chwilę podniosą kurtynę. Służę!…

    2894

    Jest wyspany, zdrowy, widocznie zlany zimną wodą i pełen jakiejś nadziei. Aż bije to od niego i udziela się Tuśce. Chwyta ją pod rękę.

    2895

    En avant!… — woła z fantazją.

    2896

    Biegną pod górę po kamieniach jak dwoje dzieci.

    2897

    — Mało publiczności!…

    2898

    — Tym lepiej!…

    2899

    Ucieszył się.

    2900

    — Jaka pani dobra — dziękujemy pani!

    2901

    — Kto — „my”?

    2902

    — Ja… reżyser, i słońce — primadonna.

    2903

    Mają już wybiec na szczyt ścieżki, skąd widać Morskie Oko.

    2904

    Zatrzymuje ją i otula troskliwie. Zapina apokaliptyczne zwierzę, obciąga rękawy żakietu.

    2905

    — Jak się to ubrało… — mówi — jak na spacer po Nowym Świecie. Przeziębi mi się, zachoruje.

    2906

    Jest tyle czułości w jego głosie, że Tuśkę ogarnia nie znane jej uczucie.

    2907

    Nikt do niej tak nigdy nie mówił.

    2908

    Mąż zapytuje ją czasem: „Nie zimno ci?” — tonem obojętnym, zapinając szczelnie swoje palto pod szyję, ale któż zdoła oddać słodycz tego tonu troszczącego się o nią jak o małe dziecko.

    2909

    — Nie, nie, ciepło mi!… dziękuję!

    2910

    — A spało dobrze?

    2911

    — Dobrze!

    2912

    — A śniło o mnie?

    2913

    Rumieniec oblewa twarz Tuśki.

    2914

    — No… no…

    2915

    — Tak!

    2916

    — To ślicznie. A teraz — do słońca!…

    2917

    I znów biegną, zlatują na dół, wreszcie zatrzymują się koło wielkich głazów, przy których drzemią trawy.

    2918

    — Tu czekać będziemy.

    2919

    Siadają oboje na głazie. Jego ręka wsparła się o kamień za jej plecami, tak że łopatkami ona dotyka jego ramienia. Siedzą nieporuszeni, on trochę cofnięty za nią, wpatrzony w śliczną linię jej włosów.

    2920

    Tuśka patrzy.

    2921

    Tak, teraz, gdy wypoczęła, widzi lepiej, jest podatniejsza do przyjęcia wrażeń.

    2922

    A wrażenia te podwajają się z nadzwyczajną siłą.

    2923

    Przede wszystkim to, co widzi w tej chwili, jest zupełnie inne od tego, z czym zasnęła wczorajszego wieczora. Wczoraj Morskie Oko srebrzyło się, drgało bezustannie, rozigrane, ruchliwe, zaledwie po brzegach trochę nieruchome i powagę zachowujące. Dziś zda się być martwe, zaklęte w nieruchomość bajeczną. I tylko z głębiny zdają się wyrastać nowe turnie, skały, limby — wszystko zapadłe w głębie, przeczyste a w odbiciu, bezbarwne i rozlane.

    2924

    Tylko leciuchna mgła paruje ku górze, ptakiem się ściele, rozpina bezszumnie skrzydła, opada znów ku wodzie i niknie w tafli szklanej, nie pozostawiając nawet oparu, nie mając jej czystości.

    2925

    Tuśka trochę zdziwiona zwraca się ku Porzyckiemu.

    2926

    — Gdzież słońce?

    2927

    — W naszych duszach — brzmi odpowiedź.

    2928

    — Pan żartuje.

    2929

    — Wcale nie. Mnie bez słońca dziś tak słonecznie, że mógłbym tu rozświetlić całe Tatry… A pani?… no!… odpowiedzieć! Być raz sobą, a nie drewnianym manekinem…

    2930

    — Co pan chce, żebym mu powiedziała?

    2931

    — Czy i jej słonecznie?

    2932

    — Nie wiem.

    2933

    — Ale ja wiem. Słonecznie jej i ciepło, i miło, i dobrze. A kto to sprawił? On — bo stara się, aby ono wreszcie zrozumiało, że drewnem po świecie chodzić, to życie marnować. Czemu ono jest takie?

    2934

    Tuśka sama zaczyna się zastanawiać, dlaczego właściwie ona jest rzeczywiście taka „drewniana”.

    2935

    — Taki u nas panuje ton… — mówi wreszcie, pocierając czoło, jakby zbierała wspomnienia — wszyscy jesteśmy tacy… dzieci… mąż.

    2936

    — To idzie od was… od rodziców, z góry. Czemu wy się nie kochacie?

    2937

    — My?

    2938

    — No tak, wy. Cała wasza paczka.

    2939

    — Ależ my się kochamy.

    2940

    — Tak na chłodno. W drewniany sposób. I to się potem na dzieciach odbija.

    2941

    Ton jego spoważniał.

    2942

    — Skoro tak mówimy szczerze — zaczął znowu — to ja pani powiem wielką prawdę, tylko proszę się nie obrazić.

    2943

    Wyprostowała się, jakby za nadejściem nieprzyjaciela.

    2944

    — Jeśli to co nieprzyzwoitego…

    2945

    — Tylko ludzie nieprzyzwoici widzą w rzeczach naturalnych nieprzyzwoitość. Więc niech pani słucha. Są różne dzieci… Dzieci serca, dzieci krwi, dzieci obowiązku. Te ostatnie są najbiedniejsze. Są — drewniane. Najszczęśliwsze są dzieci serca.

    2946

    Zawiesił głos i dodał z prześliczną prostotą:

    2947

    — Ja jestem dzieckiem serca!

    2948

    — A ja…?

    2949

    — Pani musiałaś być właśnie dzieckiem obowiązku z pewną nieznaczną domieszką krwi. Ale życie zatarło wszystko i dziś pani dzieci są już czystymi dziećmi obowiązku. Dlatego są takie skryte, nieufne, milczące, obowiązkowe i grzeczne. Pani tego nie czuje? co?

    2950

    Tuśka milczała chwilę.

    2951

    — Może… — wyrzekła wreszcie — może pan ma rację, ale…

    2952

    — Co „ale”? Pani powie, że tak lepiej? że żyć sercem nie warto? że oszczędza sobie i dzieciom zawodów? Ależ pani jest po prostu ślepa! Pani nie wie, co to jest kochać i być kochanym jakkolwiek… Czy w rodzinie, czy przez obcych, czy przez rzeczy martwe, czy przez takie słońce…

    2953

    Ręką ukazał jej szczyty Mięguszowieckiej Turni.

    2954

    — O!… ja kocham to słońce i ono mnie kocha…

    2955

    Tuśka podniosła oczy i spotkała się wzrokiem z tak wielkim czarem, że aż ku niemu zadrgało coś leciuchno w jej piersi.

    2956

    Wędrowne, blade góry zarysowały się purpurową, przepyszną linią na mlecznobiałym niebie. Każda zasłona, każdy szczyt, obwiedziony purpurą, zdawał się opalem drogocennym, oprawnym w pasek gorejącego żelaza.

    2957

    Poza tym ani śladu jeszcze słońca, tylko ten przebłysk purpurowy, gorący i krwawy.

    2958

    — Widzi pani? Widzi pani?

    2959

    — Tak!

    2960

    Nie odpowiedziała mu jeszcze nic, kryjąc pół twarzy w futerko, choć wicher nie powiewał, a dokoła panowała taka uroczysta cisza, że dech w piersiach zamierał.

    2961

    I w Tuśkę wstępuje przeświadczenie, że stanie się coś wielkiego, coś pięknego, coś, przed czym przechodziła życie całe nie wiedząc, że można wziąć udział w takiej wielkiej chwili.

    2962

    Wziąć udział!

    2963

    Bo Tuśka nie czuje się być „widzem”, ona sama niejako budzi się razem z tym dźwigającym się słońcem i bramuje się tak purpurą linii jak owe wirchy wysoko na tle krwawiącego się już nieba.

    2964

    W tej chwili dopiero dostrzega Tuśka, że to, co brała za zatopienie się w szarości i bieli, to był szron, który krystalicznie pokrył mchy, kosodrzewinę, limby, upłazy — wszystko. I nagle rozczerwieniło się niebo, a od Żabiego ptakiem o szafirowym sercu i brylantowych skrzydłach wzbiło się z przerażającą szybkością słońce.

    2965

    — O!… — zawołała mimo woli Tuśka.

    2966

    Przechyliła w tył głowę i piła te promienie, które zaczynały gnać cienie jakieś, nagle wykwitłe plamami po stokach gór. Cienie te osuwały się ku wodzie i wpadając w nią, nadawały jej coraz wspanialszą, coraz czarniejszą barwę…

    2967

    Ręka Porzyckiego chwyta rękę Tuśki.

    2968

    — Patrz! patrz!…

    2969

    Jakby od góry, od tych skrzydeł słonecznych nagle wstrząśniętych sypie się deszcz brylantów na skały. Migoce się, zapala się, gra szafirem, rubinem, szmaragdem, tęczą. To szron topnieje i rosą wszystko ocieka. Brylanty te zaczynają spływać strumykami migocącymi ku wodzie i oto woda, już zupełnie czarna, porusza się, żyje…

    2970

    Lekko, leciuchno marszczą się fale.

    2971

    Zaklęte, ciche, nieruchome odbicie skał, limb, smreków, upłazów mąci się i ginie. Natomiast brylanty rosy wypływają na załamach fal.

    2972

    Łuska świetlana, srebrna, drżąca zaczyna płynąć ku Tuśce, jakby zapędzana niewidzialnym wiosłem lub podmuchem anielskiego skrzydła.

    2973

    Do jej stóp… do jej stóp…

    *

    2974

    Pochyla się ku niej Porzycki.

    2975

    — No… kocha słońce?…

    2976

    W oczach jego migocą takie same brylanty, jak na powierzchni wody.

    2977

    Uśmiecha się do niego, do tych słonecznych piękności, które drgają w głębi jego źrenic.

    2978

    — A jego kocha?… — pyta dalej Porzycki.

    2979

    Przymyka oczy, nie odpowiada.

    2980

    On nie nalega, powstaje nawet z kamienia i patrzy jeszcze chwilę na wodę.

    2981

    Tuśka w tej chwili doznaje wrażenia, że zadał jej to pytanie ostatnie bezwiednie prawie…

    2982

    — Chodźmy! — mówi Porzycki podając jej ramię — co najpiękniejsze, jużeśmy widzieli.

    2983

    Tuśka powstaje i opuszcza Morskie Oko nie oglądając się poza siebie. Czyni to dlatego, ażeby udowodnić przed sobą, iż ta chwila nie jest znów tą wielką chwilą jej życia.

    2984

    A przecież…

    2985

    W milczeniu dochodzą do hotelu, przed którym panuje cisza zupełna.

    2986

    Wchodzą do sieni i już przy drzwiach, prowadzących do pokoju zajmowanego przez Pitę i Tuśkę, zatrzymują się.

    2987

    — Bardzo pani senna? — pyta troskliwe Porzycki.

    2988

    — Nie! — mówi trochę rozczarowana.

    2989

    Jest tak rozkołysana, rozbrylantowana, że to nawet ciepłe troszczenie się o jej stan fizyczny, tak miłe poprzednio, wytrąca ją z równowagi.

    2990

    — Za pół godziny możemy jechać? prawda?

    2991

    — Tak, możemy! — odpowiada machinalnie.

    2992

    Odwraca się, ażeby włożyć klucze w zamek, gdy nagle czuje, że Porzycki zbliżył się i ustami przylgnął do jej włosów, wysoko podniesionych na karku i odsłoniętych pomiędzy futerkiem boa a rondem kapelusza.

    2993

    Przerażona, wstrząśnięta do głębi, przekręca klucz, otwiera drzwi i wpada do wnętrza pokoju.

    2994

    Spoza drzwi słyszy jego głos:

    2995

    — A więc za pół godziny?…

    2996

    Chce odwrócić się, powiedzieć mu jakieś słowo rozżalenia, gniewu, ale spotyka się z oczyma Pity, która ubrana, umyta, uczesana, siedzi przy stole otulona pledem.

    2997

    Te oczy mają w sobie tyle nieokreślonego wyrazu, iż Tuśka rzuca w stronę sieni grzeczne i obłudne:

    2998

    — Tak! za pół godziny!… Dziękuję panu!…

    XXIII

    2999

    Powracają w zupełnie innym nastroju, niż jechali poprzednio.

    3000

    Jeden Porzycki zachowuje równowagę. Nie zrywa jednak kwiatów i nie stroi powozu.

    3001

    — Nie należy się powtarzać w efektach — mówi, śmiejąc się, do Pity.

    3002

    Mała jest ciągle nadąsana i choć pokrywa to nadąsanie wrodzoną grzecznością, niemniej czuć przecież niechęć do tej wycieczki, na której była odsunięta od uczestniczenia w najpiękniejszej jej części.

    3003

    Tuśka czuje wybornie ten stan usposobienia córki.

    3004

    Słowa Porzyckiego, wypowiedziane do niej nad stawem, kiełkują teraz z coraz większą siłą.

    3005

    — Tak, dziecko obowiązku! — myśli — on miał słuszność.

    3006

    W tej chwili na przykład w jej sercu wre przeciw mnie bunt, a obowiązek każe jej milczeć, więc milczy, ale to nie dlatego, aby mi nie sprawić przykrości, lecz dlatego, ażeby nie wykroczyć przeciw obowiązkowi…

    3007

    Gorycz przepełnia duszę Tuśki. Patrzy na Porzyckiego, na jego swobodę, wesołość. On nie czuje nawet, jak boleśnie dotknął w niej godność kobiecą tym pocałunkiem rzuconym jakby ze swawoli! Do tej chwili ona ma nerwowe wrażenie, iż usta jego wpiły się w jej włosy, i to wrażenie przejmuje ją bólem, wstydem, przerażeniem.

    3008

    On zaś nie zdaje się nawet pamiętać, że zaszło pomiędzy nimi coś tak ważnego, coś, co zniszczy zupełnie zakres przyjaźni, którym ona tak pracowicie stara się upozorować swoje dla niego uczucie.

    3009

    Nic innego, tylko należy wyjechać. Czym prędzej wyjechać z tego Zakopanego, w którym tkwią jakieś czary rzucające na jej spokojne życie cień niepokoju.

    3010

    Postanowienie przyśpieszenia wyjazdu sprawia jej duży ból, ale zarazem pozwala jej nabrać pewnej swobody.

    3011

    Skoro za dni kilka i on, i ten nieszczęsny pocałunek znikną z jej pamięci, dlaczego ma znów zatruwać sobie te ostatnie chwile, które mogą być dla niej względnie i miłe, i przyjemne?

    3012

    W takim usposobieniu dojeżdżają do wodospadów. Jest tutaj pustka zupełna. Za wcześnie jeszcze na turystów zakopiańskich, którzy dopiero koło południa do wodospadów przybywają.

    3013

    Nie ma „gęśliczków”, cisza panuje zupełna.

    3014

    Porzycki wyskakuje z powozu i zaczyna z wprawą wielką przyrządzać zebrane z restauracji zapasy. Wydziela porcję góralowi-woźnicy, nadąsanej Picie wlewa przemocą w gardło trochę wina. Tuśce na klęczkach ofiarowywa bułkę z szynką.

    3015

    Wicher od czasu do czasu szumi gałęziami smreków. Słońce ściele się złotą strugą po drodze, a srebrem nabija śnieżne fale wodospadów.

    3016

    W wykrotach wdzięczą się przytulone do nich dzwonki, gencjany kiśćmi ku ziemi się chylą.

    3017

    — Chodź, Pito!… pójdziemy się przejść — mówi Tuśka do córki.

    3018

    Mała odpowiada uprzejmie:

    3019

    — Dziękuję mamusi. Ja posiedzę w powozie.

    3020

    — Dlaczego? głowa cię boli?

    3021

    — Trochę!

    Och, Pito.

    Co ci to?

    3022

    — deklamuje Porzycki.

    3023

    Ale Pita nie raczyła się uśmiechnąć. Stuliła usteczka, żakiet narzuciła na ramionka, wyciągnęła nóżki i jak mały sfinks siedzi, patrzy i milczy.

    3024

    — Chodźmy sami — wyrokuje aktor.

    3025

    Tuśka ma ochotę cofnąć się od tego spaceru, ale badający wzrok Pity skłania ją do pójścia.

    3026

    — Pomyśli Bóg wie co — myśli schodząc w paprocie — a wreszcie muszę Porzyckiemu powiedzieć, co myślę o jego postępku.

    3027

    Ale nic mu nie mówi, pomimo że uszli już dość daleko i Pita nic ani słyszeć, ani widzieć nie może. On idzie za nią i przez zęby udaje wybornie świergot ptaka. Tuśka czuje, iż najzupełniej niewłaściwie będzie wpaść z tragiczną miną obrażonej godności w tę swobodę i lekkomyślność mężczyzny, dla którego widocznie ów pocałunek nie miał znów tak wielkiej wagi.

    3028

    — Co począć? — myśli — co począć? jak zacząć i jak to powiedzieć, aby się nie okazać śmieszną?…

    3029

    Weszli w ciemnawą stronę lasu, pomiędzy wykroty, odarte z kory, spod których sterczą grzędami kaczeńce. Jakiś chłód aż niesie od jaworów i świerków, ciążących masą igliwia ku ziemi. Z daleka dolatuje szum wodospadu.

    3030

    Czasem zarży koń przy powozie i słychać jakiś jakby jęk, jakby śmiech hulający po lesie.

    3031

    I cisza, i chłód, i ciemnia rozkoszna.

    3032

    Tuśka zatrzymuje się przy jednym pniu zielonym. Siada i ciągle myśli, jak ma zacząć to, co powinna mu powiedzieć. I nagle nie znajduje słów.

    3033

    On natomiast przysiadł na mchu u jej stóp.

    3034

    — Jak Hamlet! — mówi śmiejąc się i zdejmując uważnie igły sosnowe ze swych brązowo-zielonych pończoch.

    3035

    I nagle zapytuje:

    3036

    — Czemu Pita zła?

    3037

    — Ma żal, że nie wzięliśmy jej na ów wschód słońca.

    3038

    — To pretensja!… Trzeba ją było wyklapsać, a potem ucałować. A tak będziecie się boczyły na siebie Bóg wie dokąd.

    3039

    — Bić taką dużą dziewczynę!

    3040

    — Wielka opera!

    3041

    — Dzieci w ogóle się nie bije.

    3042

    — Albo to prawda? Bije się, kocha, całuje, tuli, stawia do kąta, kołysze… wszystko to serce dyktuje. Tylko, że to u was… to…

    3043

    — To… co?

    3044

    — No, nic, już o tym mówiliśmy. Niech no pani zmieni system wychowania dzieci, bo to dla nich na dalsze życie będzie zabójcze. Niech się w którym z nich obudzi kiedy trochę serca i zapragnie nawzajem serca… co będzie?

    3045

    Milczała.

    3046

    — Bo jedno niech pani pamięta. Ktoś, co sam serca w sobie nie pielęgnował, na próżno będzie o nie kołatał do innych… Rozumie mnie pani?

    3047

    Nie odpowiada mu, ale rozumieć zaczyna.

    3048

    I to także wie, że nie sposób teraz czynić mu wymówki za ów pocałunek — jemu, który tak poważnie daje jej rady co do wychowania dzieci.

    3049

    Byłoby to śmieszne i nie na miejscu. Gdyby rozpoczął znów ataki, wtedy miałaby pretekst. Ale pierwsza przypominając to, o czym on zdaje się zapomniał, czy nie zrobiłaby wrażenia, iż po prostu chce powtórzenia całej poprzedniej sceny?

    3050

    — Lepiej może, gdy puszczę to w niepamięć — postanawia — i udam, że nie przywiązuję żadnej do tego wagi, jak on…

    3051

    — Niech no pani zbliży się trochę do Pity — zaczyna znów Porzycki — to taka cudowna istotka. Szkoda, żeby stała się drewnianą lalką… Może i sama być szczęśliwą, i innym dać szczęście… A potem i dla pani będzie lepiej. Przecież pani musi czuć się strasznie smutną chwilami, jeżeli wszyscy tam u was jesteście takie mumie egipskie, co?

    3052

    Nazrywał mchów, dziwnie różowo kwitnących, i delikatnie przetyka nimi koronkowe wstawki, którymi dół jej sukni jest przystrojony.

    3053

    Tuśka szybko jak błyskawica czyni z sobą obrachunek życia i widzi zupełnie jasno, że często czuła się bardzo zdenerwowaną, a w nocy zwłaszcza budzi się z uczuciem strasznym samotności i sercem ogromnie ścieśnionym. Teraz rozumie, dlaczego jej tak było. Za wiele obowiązku, za mało serca.

    3054

    — Tak… — odpowiada cicho — tak!…

    3055

    — Co „tak”?

    3056

    — Było mi smutno.

    3057

    — No… więc. Czemu sobie życie zatruwać? To jakby ktoś mógł w piecu zapalić, a siedział w zimnie i marzł. Ja miałem bardzo miłe dzieciństwo. Moi rodzice strasznie się kochali. Widziałem ich zawsze całujących się i mających sobie coś do szeptania. Nie…! nie… oni nie byli z drewna ani względem siebie, ani względem mnie.

    3058

    Zamyślił się chwileczkę i dodał:

    3059

    — Bardzo, bardzośmy się wszyscy troje kochali!

    3060

    Tuśka stawała się coraz niepewniejsza.

    3061

    — A dziś… — ciągnie dalej Porzycki — dziś rezultat ten jest, że się nie mogę obejść bez miłości!

    3062

    Tuśka podnosi głowę tryumfująco.

    3063

    — A widzi pan! — woła.

    3064

    — Co?

    3065

    — Skutki takiego wychowania… Pan musi dzisiaj ciągle się kochać.

    3066

    — No… no…

    3067

    — Jak to „no”?… To fatalne. To pana gubi.

    3068

    Parsknął śmiechem.

    3069

    — Gubi?

    3070

    Porwał się. Ukląkł przed nią w mchach, oczy szeroko otwarte, pełne blasku wbił w jej źrenice.

    3071

    — Życzę synowi pani takiej zguby!

    3072

    — Dziękuję. Moi synowie nie będą donżuanami.

    3073

    W ręce klasnął.

    3074

    — Boże! co za słowo!… A moja matka bardzo mnie chwali i nawet jest ze mnie dumna.

    3075

    — Bo matka zapewne nie wie.

    3076

    — Czego? Moja mama wie, że ja zawsze się muszę w kimś podkochiwać.

    3077

    Teraz ją wzięła ochota klasnąć w ręce i zawołać: Co za wyrażenie! ale się powstrzymała, tym bardziej że strasznie ją przejęła goryczą myśl o lekkości, z jaką on nazywał swe uczucia.

    3078

    Podkochiwał się…

    3079

    Nawet nie kochać, ale podkochiwać.

    3080

    Powstała z pnia i zaczęła z sukni strząsać girlandę różowych mchów.

    3081

    — Chodźmy do Pity.

    3082

    — Chodźmy.

    3083

    Idą powrotną drogą, ale w niej nagle nurtuje chęć jakiejś zemsty. Za co? sama nie wie, ale nurtuje.

    3084

    — Przyznam się panu — zaczyna mówić idąc wśród głazów i paproci — że gdybym była matką pana, nie byłabym znów tak bardzo dumna. Przeciwnie. Takie podkochiwanie się dla pana miłe, a dla innych…

    3085

    — Niby dla tych, w których ja się podkochuję?

    3086

    — No… tak.

    3087

    — Jeszcze milsze. O!… na przykład pani… proszę pani powiedzieć, czy pani nierada, że…

    3088

    Przerwała mu dość wyniośle:

    3089

    — Zechce pan mnie w tej chwili nie mieszać. Ja mówię o tych innych. Taka Sznapsia, ja ręczę, ona jeszcze coś dla pana czuje, a pan tymczasem nie jest wolny.

    3090

    — Ja?

    3091

    — Tak. Będę szczera. Przyznam się. Czytałam jedną korespondentkę bardzo czułą, która do pana przyszła. Widzi pan, że jest ktoś, kto ma do pana silne prawa… a pan…

    3092

    Wybuch śmiechu przerwał jej mowę.

    3093

    Aż rozegrało się pod smrekami od tego śmiechu.

    3094

    — A to się pani złapała!…

    3095

    Tuśka zatrzymała się zmieszana.

    3096

    — Korespondentka przyszła do mnie przez pomyłkę… — tłumaczyła się, ale on dziecinnie pochwycił jej obie ręce i całować zaczął.

    3097

    — Nie to!… nie to… mnie to nie obchodzi, że pani cudze listy czyta… nie byłaby pani kobietą… ale mnie to bawi… bawi…

    3098

    Przestał się śmiać i nagle przybrał poważną minę:

    3099

    — Więc panią ta osoba interesuje?

    3100

    — O!…

    3101

    — No, niech pani się przyzna. Ja nawzajem pani powiem, że jest to kobieta tak dziwnej inteligencji, taka subtelna, taka rzadka, taka inna, że słów nie staje!

    3102

    Ścisnęło się jej serce nie na żarty, patrzy na pnie świerków, które palą się miedzianozłotą, czarującą barwą.

    3103

    — Tak?

    3104

    — Daję pani na to słowo.

    3105

    — Niech się pan z nią ożeni.

    3106

    — Ja?…

    3107

    Nowy wybuch przeciągłego śmiechu i znów powaga.

    3108

    — Ja się tam kiedyś ożenię może… a co do tej kobiety, to pani ją sama pozna niezadługo.

    3109

    — Przyjeżdża do Zakopanego?

    3110

    — Tak.

    3111

    Tuśka zagryza usta. Wszystko wydało się jej niepojętą mieszaniną bólu i miłych uczuć, których już rozróżnić nie może. Oburza ją przecież cynizm tego człowieka. Ją, Sznapsię i tę trzecią — wszystkie razem wiąże w jedno i gra z nimi jak z tymi mchami, które przed chwilą wpinał w brzeg jej sukni.

    3112

    Teraz znów zapowiada przyjazd tamtej nieznanej i narzuca ją Tuśce za przyjaciółkę. Tego za wiele. Ale on nie zdaje się dostrzegać jej oburzenia. Rwie całe masy naparstnic i rzuca na nią tak szybko, iż tchu złapać nie może.

    3113

    — Zazdrość w żółtym chadza kolorze! powiedział mój przyjaciel Szekspir — woła i chwyta ją pod łokieć, umożebniając jej zbyt trudne pośród zwalonych pni przejście.

    3114

    I zaraz woła czystym, śpiewnym głosem:

    3115

    — Pito!… Pito!…

    3116

    Dochodzą do wierzchu.

    3117

    Pita siedzi jak Budda w głębi powozu. Nie patrzy w stronę nadchodzących. On podbiega ku niej i wykrzywia pociesznie swoją twarz ruchliwą.

    3118

    — Panna Zązel! panna Zązel de domo Odętowska, herbu Mucha w nosie… Zaraz przeprosić mamusię!… prędzej…

    3119

    Ale Pita, drewniana i sztywna, patrzy na niego wyniośle.

    3120

    — Fiu!… co za spojrzenie! proszę siadać…

    3121

    Pomaga Tuśce wsiąść do powozu i z ogromną zmiennością przestaje zupełnie zajmować się Pitą.

    3122

    Natomiast zwraca całe swe staranie ku Tuśce. Podaje jej kwiaty, otula szalem i zaczyna opowiadać niezliczone, kulisowe angedotki, nadzwyczaj dowcipne i zabawne. Jest w nich spryt i wdzięk, jest w nich pewna nutka rozumnej wesołości i Tuśka mimo woli zaczyna brać w nich udział. Zapomina o Sznapsi, o pocałunku porannym, o tej, która ma przybyć — wsłuchując się w dźwięk głosu aktora, patrzy na jego ciemne źrenice, wesołe, różowe usta, szaloną wyrazistość rysów i niejako rzeźbi te wszystkie szczegóły w swej pamięci.

    3123

    Wymijają całe szeregi powozów jadących w stronę Morskiego.

    3124

    Tuśka myśli:

    3125

    — Wczoraj o tej porze i myśmy tak jechali, dziś wracamy, a jutro…

    3126

    Już minęli Jaszczurówkę, już są w Zakopanem. Szare jakieś i senne wydaje się Tuśce.

    3127

    Porzycki milknie i przez chwilę długą patrzy w nią uporczywie.

    3128

    Ten wzrok zaczyna ją mieszać. Wydobywa z niej wrażenie, jakiego doznała uczuwszy jego usta na swych włosach. Przejmuje ją dreszcz.

    3129

    On nagle zamyka oczy i siedzi tak chwilę.

    3130

    — Gdy się na panią zapatrzę — mówi — to potem, gdy oczy zamknę, widzę panią najdokładniej… To bardzo miłe.

    3131

    I otwiera oczy, aby się nią znów napatrzyć.

    3132

    Powtarza to kilkakrotnie.

    3133

    O Picie oboje zapominają zupełnie.

    3134

    Ona siedzi cicha i prawie nieruchoma.

    3135

    Oczyma błądzi po drodze, po smrekach, po przechodniach.

    3136

    Jest jeszcze więcej zamknięta w sobie, więcej tajemnicza niż dawniej.

    3137

    Natomiast Tuśka tonie powoli w jakimś sentymencie skomplikowanym, którego by określić nie potrafiła. Odrzuca na bok wszystko, co jest złe, i wybiera jak kwiaty z więdnącego bukietu samo miłe. Nie chce myśleć także, ile ją będzie kosztowała dorożka, która przebyła noc całą przy Morskim Oku.

    3138

    — I tak pojadę — myśli zagłębiając się w białe futerko.

    3139

    Porzycki, w miarę jak się zbliżają do domu, staje się coraz milszy, a oczy jego nabierają coraz bardziej ciągnącego wyrazu. Rzuca nawet jedno zdanie, które elektryczną iskrą przebiega po Tuśce:

    3140

    — Kiedy przyjadę do Warszawy…!

    3141

    A więc rzeczywiście. On może przyjechać do Warszawy. Ale cóż stąd? — przyjedzie jako aktor na występy może. Wpadnie w teatr, w ten wir, chaos, pomiędzy nowe aktorki.

    3142

    Czy będzie pamiętał o Tuśce, o Morskim Oku?

    3143

    Jakby w odpowiedzi na jej myśli Porzycki mówi:

    3144

    — Przyjadę zapytać, czy pani pamięta, jak słońce nad Morskim Okiem wschodzi.

    3145

    Uśmiechnęła się do niego, wysuwając podbródek z puchu futerka.

    3146

    — Jakże to można zapomnieć! — mówi łagodnie.

    3147

    — Brawo! postęp!… nie przeminęło.

    3148

    — Co?

    3149

    — Wrażenie.

    3150

    — Czy pan sądzi, że u kobiet wrażenia mijają tak szybko jak u mężczyzn?

    3151

    — Nic nie wiem. Mogę tylko sądzić o mężczyznach z siebie samego i wiem, że u mnie wszystkie wrażenia są bardzo porządnie poklasyfikowane jak u pani w saszetce rękawiczki. Na starość powyciągam, okurzę i karmić się nimi będę. Źle obmyśliłem? co?

    3152

    — Nie wiem.

    3153

    — Tam znajdzie się i dzisiejsza wycieczka.

    3154

    — Jedna z tysiąca.

    3155

    — Nie. Ona mieć będzie osobne miejsce. Jest jedną z najmilszych, a może najmilszą.

    3156

    Wbił w nią swe czarne oczy z uporem i patrzył tak długą chwilę. Tuśka chciała ramionami wzruszyć, nie mogła. Choć ją rozbierało. Nagle dorożka stanęła.

    3157

    — Już?

    3158

    Zaczęli wstawać, otrząsać się z pledów, kwiatów i serdaków.

    3159

    Od szosy biegła waląc w ziemię nogami Obidowska.

    3160

    Rzuciła się ku Porzyckiemu:

    3161

    — Niech wartko idom!…

    3162

    — Albo co?

    3163

    — Gościa majom!

    3164

    — Kto?… może…

    3165

    — Ano… ano…

    3166

    — Przyjechała?

    3167

    — A ino, jesce fcora, jakeście u Morskiego balowali.

    3168

    Nic nie zdoła określić radosnego uśmiechu, jaki rozjaśnił twarz aktora. Porwał swój pled, trochę kwiatów i rzucił się ku chacie.

    3169

    — Proszę… niech pani go zapłaci, a potem się obliczymy! — zawołał ku Tuśce.

    3170

    Umówili się bowiem, że on poniesie jedną trzecią kosztów wycieczki.

    3171

    Nie odpowiedziała mu nic. Zesztywniała cała tą wiadomością, iż owa trzecia, a właśnie najpierwsza, jest już pod jednym z nimi dachem. To był groźniejszy współzawodnik niż Sznapsia. Tamta była przeszłość, to teraźniejszość.

    3172

    Gdy wchodziła do swoich izb, eskortowana przez gaździnę niosącą za nią tobołki, zdawało się jej, że wchodzi do jakiegoś grobu. Przeszła jeszcze przykry targ z woźnicą, który jowialnie i poczciwie punktując swoją mowę „hej!” zdzierał z niej skórę i wreszcie, zamknąwszy drzwi, znalazła się z Pitą sama.

    3173

    Przedtem jednak rozmowna, a widocznie mająca nagromadzone zapasy wywnętrzania się, gaździna zawiadomiła ją, że pani „naszego pana bandzie spać w jego izbie, a on przylegnie se w komórce, co je porzomna jakby izba”.

    3174

    Tuśka przerwała dalszą rozmowę, nie chcąc nic wiedzieć więcej:

    3175

    — Proszę was… idźcie, głowa mnie boli.

    3176

    Gdy aszantka wyszła, Tuśka przede wszystkim usiadła do pisania nowego listu do męża. Był on już trochę różny od tego, który pisała przed wyjazdem do Morskiego Oka. Nie było w nim nienawiści do gór ani do otoczenia. Była za to wielka doza melancholii i smutku, rozwinięta na tle ich materialnych stosunków.


    3177

    „Wiem — pisała — iż dla mnie i dla Pity takie lato, spędzone tutaj w innych, lepszych warunkach, byłoby zbawienne i postawiłoby nas na nogi, ale czyż możemy o tym marzyć? Bieda na świecie ludziom, którzy muszą się liczyć z każdym groszem! Nawet im chorować nie wolno, bo to za wielki zbytek. Wolę wrócić zaraz i proszę, spodziewaj się nas…”.

    3178

    Urwała.

    3179

    Chciała oznaczyć datę — nie mogła.

    3180

    Coś ją wstrzymało jakby za rękę.

    3181

    Dodała więc tylko:


    3182

    „Spodziewaj się nas w tych dniach i nie dziw się, że jesteśmy mizerniejsze niż przed wyjazdem. Pomimo wielkiej oszczędności odmawiałyśmy sobie wielu rzeczy koniecznych tutaj do odzyskania zdrowia. Nic więc dziwnego, że zamiast wzmocnić się osiągnęłyśmy wręcz przeciwny rezultat”.


    3183

    W tym tonie ciągnął się list długi, dłuższy niż zwykle.

    3184

    Tuśka ogłuszała się po prostu, pisząc do męża owe jeremiady. Nie doznawała tego zdenerwowania, jakie ogarnęło ją podczas pobytu Sznapsi w mieszkaniu Porzyckiego, ale to, czego teraz doświadczała, było sto razy gorsze.

    3185

    Jakiś ból tępy, rodzaj rezygnacji w pojmowaniu koniecznego położenia, a przy tym pewna pogarda i nienawiść do siebie.

    3186

    — Dobrze ci tak!… dobrze ci tak!… — powtarzała sobie w myśli.

    3187

    Wstała od stołu, podeszła do okna.

    3188

    Panie Warchlakowskie siedziały na werandzie i przyjmowały jakąś wizytę. Dama w angielskim kostiumie, wiedeńskim kapeluszu, paryskiej halce, kaukaskim pasku, włoskich kameach i „zakopiańskim” serdaku zajadała się ciastkami od Płonki i zapijała kawą. Mama Warchlakowska przez szyby swej lornetki patrzyła uporczywie na okna Tuśki i opowiadała coś ironicznie damie w serdaku. Panienki siedziały urzędem, plotły girlandę z choiny, przetykając ją bibulanymi różami, i strzygły uszami jak konie na łące. Tuśka czuła, że to o niej mowa, ale nie usunęła się od okna. Przeciwnie, stała jak na pręgierzu, powtarzając sobie:

    3189

    — Dobrze ci tak! dobrze ci!…

    3190

    Nagle z sieni domu wyszedł Porzycki i jakaś kobieta. Tuśka nie dostrzegła jej twarzy, bo Porzycki, który niósł jej parasolkę, rozpiął ją zaraz i podał, osłaniając twarz tej damy od słońca.

    3191

    Spostrzegła tylko Tuśka, że była to kobieta smukła, zgrabna, o lekkim, rasowym chodzie. Ubrana w czarną grenadinę i niewielki czarny kapelusz, przystrojony gazą, przesunęła się przez dziedzińczyk i wyszła na drogę. Porzycki szedł obok niej rozmawiając żywo. Pochylali się oboje ku sobie, widocznie mieli sobie dużo do powiedzenia. Było w nich widocznie to coś, co łączy naprawdę ludzi wspólnością życia, uczuć, pojęć i interesów. To czuła Tuśka od razu. Teraz łatwiej pojmowała podobne odcienie. Przypomniała sobie, jak idzie ona obok swego męża, jak oni chodzą wszyscy obok siebie drewniano, obojętnie, obco…

    3192

    — On ma słuszność! — pomyślała.

    3193

    Patrzyła chwilę za nimi, jak szli drogą, i coraz więcej nabierała przekonania, że ci dwoje rozumieją się i nie są dla siebie „mumiami”.

    3194

    Rzecz dziwna. Ona dla tej kobiety nie czuła tej złości, jaką miała dla Sznapsi lub do innych kobiet z otoczenia Porzyckiego. Może jego słowa o jej wyjątkowej inteligencji i charakterze od razu postawiły tę kobietę na takim piedestale, że niskie uczucie ze strony Tuśki nie mogło się rozwinąć.

    3195

    Jak było — to mniejsza, dość, że było w tej chwili w Tuśce zgnębienie i rozpłynięcie się w sentymentalizmie nad goryczą losu.

    3196

    — Dobrze mi tak!…

    3197

    Dojrzała, iż pani Warchlakowska i cała jej banda śledzi także nieznajomą i Porzyckiego. Cofnęła się od okna w głąb pokoju. Czuła się dziwnie samą i opuszczoną. Zajrzała do drugiej izby i tam dostrzegła Pitę, która umywszy się, przebrawszy, siedziała przy stole i oczekując na podwieczorek, przeglądała po raz setny Historię o Kasi i królewiczu.

    3198

    Tuśka byłaby chętniej podeszła do dziecka i zbliżyła się do niej w jakimś cieple moralnym. Ale po prostu nie wiedziała, jak się wziąć do tego.

    3199

    — Mumia!… — myślała, patrząc na nieruchomy profil córki — rzeczywiście mumia!

    3200

    Umyła się, uczesała, przebrała w szlafrok, starając się zająć mechanicznie, aby nie dozwolić rozigrać się nerwom. Wyciągnęła kufer i zaczęła w nim układać bieliznę. W ten sposób chciała zamanifestować postanowienie wyjazdu.

    3201

    Pita spojrzała na to spod oka, ale nie zapytała o nic ani nie poruszyła się z miejsca.

    3202

    Wreszcie Tuśkę to milczenie, ta lodowata atmosfera zaczęła dławić nie na żarty.

    3203

    Wyszła do sieni, spojrzała na drzwi Porzyckiego i zdawało się jej, że jakaś żelazna zasłona dzieli ich mieszkania. Przede drzwiami dostrzegła nieduże kalosze damskie i ten szczegół drobny przedstawił jej przykrość całego faktu w zupełnej nagości.

    3204

    Wyszła na dziedziniec i skierowała się ku szopie. Chciała, bądź co bądź, porozmawiać z kimkolwiek. Szła do gaździny. Szła kobieta do kobiety.

    3205

    W zmartwieniu kobiety zapominają o społecznej różnicy.

    3206

    Garną się do siebie jak bratki podczas wichrów jesiennych.

    3207

    Krążą obok siebie jak liście z drzew strącone, szarpane po tafli błotnistej kałuży. Mają w sobie przytulność zmęczonych duchów, które skrzydła smutku rozpiąwszy, sądzą, iż wzajemny cień będzie im litosny. Idą ku sobie słuchać głosów własnych i w nich doszukiwać się cech bólu, który szarpie w tej chwili ich serce. I w tym znajdują ulgę.

    3208

    Nie jest to radość z cudzego bólu, lecz ta myśl, że się jest wreszcie zrozumianym, że taki ból już był, przeszedł i rozpłynął się w mglistości wspomnienia.

    3209

    Dlatego Tuśka do gaździny idzie.

    *

    3210

    To, co szopą nazywała, okazuje się, że jest po prostu starą, dawną chatą.

    3211

    Ile lat stoi ta chałupa, Obidowska nie pamięta. Wie, że się w niej rodziła i wychowała. To wie jedno.

    3212

    Gdy Tuśka staje w progu izby, gaździna siedzi na ziemi i skrobie grule.

    3213

    Czarno tu, powietrze stęchłe. Kury na podłodze rozwłóczą własne nieczystości. Tkwią w nich i nogi Obidowskiej wyciągnięte ku palenisku, na którym leciuchno ogień migoce.

    3214

    W pierwszej chwili Tuśka nie dostrzega nic prócz jakichś sprzętów ciemniejących po kątach. Powoli oczy jej przyzwyczajają się do tego cienia. Widzi już sosrąb i wyrzynane belki. Czarne wgłębienia gwiazd znaczą się na brunatnym tle drzewa. U nóg Tuśki wala się prześliczny czerpak.

    3215

    Bibulane, czerwone róże pokryły rzeźby ścienne. Tu i owdzie mech zakwita wśród szczelin.

    3216

    Pachnie tu jaskinią ludzi pierwotnych, rozwłóczy się zwierzęcość i zarazem jakaś piękna prostota dusz, gnających ku łączeniu linij, w zajrzane w gwieździste noce błyszczących widm kształty, lub pochwytanych na futra serdaków płateczki — śniegowe, przywiane od wichrów, od hal.

    3217

    A może wzorami im są te cudowne kwiaty, które mróz po szybach w księżycowe noce tchnieniem swoim rzeźbi?

    3218

    A może…

    3219

    Gaździna dojrzała Tuśkę i zwróciła się ku niej:

    3220

    — Cego fcom?

    3221

    Tuśka na razie nie odpowiadała.

    3222

    Błądziła po tej chałupie, gdzie dokonywały się także życia ludzkie, gdzie cały odrębny jakiś świat zbił się w miazgę faktów i stamtąd objawami uzewnętrzniał się i wypowiadał swój rozwój takim światom.

    3223

    Pod ścianą łóżka narzucono trochę betów, trochę słomy. Kołyska na sznurach, dawno nie używana, pusta, wyschła…

    3224

    I te czerwone róże dziwne, wykwitłe pożogą wśród ścian sczerniałych.

    3225

    Pod nimi, na jednym z łóżek, zwalony w bety Józek Obidowski śpi z twarzą do góry podaną.

    3226

    Ukośne światło z okna pada na jego usta purpurowe, kalinne policzki, czarne łuki brwi na białym, niespalonym czole.

    3227

    Róże nad nim kwitną.

    3228

    Róże na tle ciemnej ściany.

    3229

    I ta twarz młoda, świeża, dysząca siłą i żywiołową mocą jak róża wykwitła w ciemni dokonanych istnień.


    3230

    — Cego fcom? na poctę?…

    3231

    Z rąk Tuśki gaździna bierze list do męża.

    3232

    — Wnetki się Józiek zbudzom, to póńdzie.

    3233

    A widząc, że Tuśka stoi, przeczuwa w niej gościa.

    3234

    — Niech se przysiądom.

    3235

    Machinalnie Tuśka osuwa się na trójnożny koło komina stołek.

    3236

    — A cóż to? wasz mąż chory, że śpi?

    3237

    Oczy gaździny zaświeciły w cieniu. Miłośnie ogarnęła śpiącą postać kalinną, różaną…

    3238

    — Niek śpi, wódcysko z niego wyparuje.

    3239

    — Pijany?

    3240

    — Dałam mu sama wódki, żeby po wirchach nie latał.

    3241

    Tuśkę przeszedł mróz.

    3242

    W tej cichej chacie ta stara kobieta w przystępie zazdrości dokonywała powolnej zbrodni. Rozpajała tego halnego orła, aby zmożony trującym oszołomieniem, nie rwał się na wirchy, gdzie ona iść z nim nie mogła.

    3243

    — Napije się, rozbierze go bardzo niewiele, prześpi się i mam spokój!

    3244

    Ciężki, dyszący oddech śpiącego mącił ciszę ciemnej chaty.

    3245

    — Ależ kobieto… pomyślcie… robicie źle, przyuczacie go do pijaństwa.

    3246

    — Hale!… wole, niek będzie pijok niz co jensego. Na wódcysko mnie zawse będzie stać… niek pije.

    3247

    Wpiła w niego oczy ogromne, płomienne, fatalne.

    3248

    — Niek pije!

    3249

    Na ziemi jak skrzydła odarte leżała przy łóżku Józkowa biała guńka, a na niej rzucona ciupaga, ta sama, która wybiła tyle „stupeni” w skale, aby jego lotne stopy mogły go nieść wyżej! wyżej!…

    3250

    Światłem rozpylonego słońca, na szczytach przepotężnych gmachów, co przebijają chmury i ku niebu dźwigają się harde — biegał on, śmigły, depcąc szuwary i stokrocie, wypatrując kozice — on, zbójnicki wnuk z krwią wrzącą w żyłach, w tatrzanne, swobodne życie.

    3251

    Biegał on lekko i zwinnie po ścieżkach tak wąskich, że na dwie stopy miejsca nie było, a po jednej ręce tylko przepaść i opieka Boża.

    3252

    Wpatrzył się w szare, zębate, nagie turnie, przywarł się do nich duszą, wzrokiem i myślał:

    3253

    — Moje wy, moje! hej!…

    3254

    Jakby nad morzem bezdennym, tak pochylał się nad dolinami, a na nich biała mgła kłębiła się falami, topiła się w błękit, złociła, aż wreszcie wchłonięta przez ciemnicę lasów zginęła w przestrzeni.

    3255

    I myślał on wtedy:

    3256

    — Moje wy, moje…

    3257

    Czasem ponad przepaścią porwał go szał radosny nad tym, że żyje, nad tym, że jest taki silny i gibki, że jest zdolny śmigać jak koza po wierchach, i rozpuściwszy gunię jak skrzydła białe nad przepaścią zawrotną jął krzyczeć i dreptać, a głos jego wielką szczęśliwością daleko płynął i wracał do niego echem jeszcze szczęśliwszy, jeszcze młodością silniejszy.

    3258

    Tak było.

    3259

    Dziś Józek oddycha ciężko w dusznej, ciemnej chacie.

    3260

    Bezprzytomny, w gorących betach traci siłę swoją. Guńka skrzydłami białymi przypadła mu do ziemi.

    3261

    Ginie, marnieje.

    3262

    U jej stóp, na straży, spalona namiętnością i słońcem na brąz, na stal, czuwa Wikta, wpatrzona w śniącego głębią swych rozpalonych, czarnych źrenic.

    3263

    — Niech pije, niech śpi!

    3264

    Tuśka czuje, że w tej chacie zanadto rozwielmożniły się własne sprawy, aby dla jej osamotnienia i potrzeby zamienienia słów kilku bodaj znalazło się miejsce. Cała tragedia namiętności wielkich, żrących się z sobą, graniczących nawet ze zbrodnią, kłębi się w obrębie tej chałupy.

    3265

    Tuśka powstaje i już przy drzwiach mówi:

    3266

    — My pojedziemy w tych dniach z powrotem, gaździno.

    3267

    Obidowska w jednej chwili zapomina o Józku, o swych tragediach życiowych i widzi tylko umniejszenie sezonowego zarobku.

    3268

    — Jak to? — mówi marszcząc brwi — a jakże co ze mną myślom?

    3269

    — Macie zapłacone za sezon, więc nie macie do mnie pretensji.

    3270

    — A mlicysko?

    3271

    — Sprzedawać będziecie komu innemu.

    3272

    — A chodzenie po obiady?

    3273

    — Nie będziecie chodzić, więc się nie będzie należało.

    3274

    Ale Obidowska robi się coraz groźniejsza.

    3275

    — Jak to? — powtarza — my bez sezon na zarobek od gościa liczymy. Jak gość odjedzie, zarobek tez odjedzie… Tak być nie moze.

    3276

    Tuśkę porywa jakiś wstręt nieokreślony.

    3277

    — A przecież tak będzie.

    3278

    Wychodzi szybko i wraca do izby.

    3279

    To, co ją otacza, zaczyna jej się wydawać straszne, nieprzychylne, wrogie.

    3280

    Nie patrzy na Pitę, która jak była poprzednio zaklęta w pozę nieruchomego bożka, tak pozostała do tej chwili.

    3281

    Tuśka idzie wprost do swego łóżka, owija się pledem i kładzie się.

    3282

    — Zasnę — myśli sobie — to będzie jeszcze dla mnie najlepsze. Wolę nie myśleć, może się uspokoję!

    3283

    Gdy oczy zamyka, widzi ciągle jedno.

    3284

    Tych dwoje idących złotą od słońca drogą, takich zbliżonych, takich dla siebie bliskich, takich „nie drewnianych”.

    3285

    Ogarnia ją coraz większy żal.

    3286

    Tuli twarz u poduszki.

    3287

    Leży nieruchoma, leży długo, długo.


    3288

    Pukanie do drzwi — i w ślad za tym ktoś wchodzi do izby.

    3289

    Szeleści suknia, słychać kroki mężczyzny. I jego głos:

    3290

    — O! pani śpi…

    3291

    Tuśka porywa się z łóżka.

    3292

    — Nie, nie, nie śpię.

    3293

    Przed nią stoi Porzycki, a obok niego kobieta ubrana w czarną grenadinę i czarny kapelusz.

    3294

    Tuśka spotyka śliczne, czarne oczy, oczy Porzyckiego, wpatrzone w nią, bladą, ściągłą twarz obramowaną pasmami ciemnoblond włosów i blado, poczciwie uśmiechnięte usta kobiety, którą los i niedola tak smutno uśmiechać się nauczyły.

    3295

    Pytający wzrok Tuśki biegnie ku twarzy Porzyckiego.

    3296

    On z uśmiechem nieokreślonej dumy i radości ręką nieznajomą wskazuje:

    3297

    — Moja matka!

    3298

    Z serca, z duszy, z oczu Tuśki opada czarna zasłona.

    3299

    To słowo znów rozsłonecznia jej wszystko. Wyciąga rękę ku przybyłej z niebywałą u niej serdecznością.

    3300

    — Jakże się cieszę!… — mówi — i zwraca się w miłym zmieszaniu do córki:

    3301

    — Pito!… matka pana Porzyckiego!

    3302

    Białoróżowa laleczka podchodzi.

    3303

    Oczy czarne, dobre i uśmiech ciepły ogarniają śliczne postacie Tuśki i Pity.

    3304

    I od razu robi się ciepło, jasno, miło, jakby ktoś do zamkniętego i opustoszałego dworu otworzył okiennice i wpuścił słońce i zapach bzów i jaśminu…

    XXIV

    3305

    Rzeczywiście wyjątkową kobietą była matka Porzyckiego.

    3306

    Nie była to jedna z tych nudnych doskonałości, które mrożą sobą i po prostu dręczą.

    3307

    Lecz była to kobieta dobra w całym słowa tego znaczeniu.

    3308

    Dokoła niej był jakiś jasny krąg, pełen pobłażliwości i wielkiej, nieprzebranej dobroci.

    3309

    Ta kobieta posiadła wiele.

    3310

    Zrozumiała, iż większym poświęceniem jest dobrze dla innych żyć, niż wspaniale dla innych umrzeć.

    3311

    Więc żyła dla innych — dobra i cicha.

    3312

    Wykołysana miłością, kołysała tak samo miłością tych, którzy od niej zawiśli. Miała ręce pełne pieszczot, usta słów dobrych, a serce pełne dobrych czynów. Nie miała w księdze życia swego zapisanych bohaterskich postępków, ale miała nakreślone całe szeregi niweczonych czynów złych przez wpływ swej wielkiej dobroci.

    3313

    Nie pogardzała nigdy najdrobniejszymi przejawami życia, bo czuła w nich nierozerwalność łańcucha, który powoli zbliża nas w krainę cudów. Spokojem, graniczącym z niezwykłością hartu duszy, wywoływała w tych, którzy się do niej zbliżali, uspokojenie i dążenie do hartowania się na rozterki życiowe.

    3314

    Była cicha i małomówna, blada i uśmiechnięta, a miła w każdym geście, w każdym słowie. Zdawało się, że stąpa ponad ziemią, tak szła lekko i wdzięcznie.

    3315

    Srebrne nici, którymi jej włosy przeplecione były, i wyraz jej ust, gdy milczała, mówiły jej dolę i historię jej życia.

    3316

    Gdy siedziała, otulona ciemnym okryciem, ze swą piękną, spokojną twarzą, z rękoma smukłymi, białymi jak płatki lilii, miała wdzięk akacji, bielącej się nad czarnym marmurem grobu, w którym spoczęło ciało sprawiedliwego człowieka.


    3317

    Od chwil poznania matki Porzyckiego Tuśka weszła w jakąś inną życiową atmosferę.

    3318

    Od pierwszej chwili pociągnięta ku Porzyckiemu ogromną sympatią, rzuciła się prawie bez miary w tę nową, a tak dla niej pociągającą znajomość.

    3319

    Porzycka przyjechała do syna zaledwie na dni kilka.

    3320

    Nie chciała go krępować, mówiła z uśmiechem, to jego wakacje, dość się napracował w sezonie, należy mu się wytchnienie.

    3321

    Siedzą teraz wszyscy na werandzie, na której piją herbatę.

    3322

    Porzycki usiadł na schodach, tuż przy swojej matce. Obiera jej pomarańczę. Podaje, usługuje. Przywiózł jej ulubionych ciastek, bomb czekoladowych, sam od gaździny wyprosił dobrej śmietanki.

    3323

    Całuje ją co chwila w rękę i często mówi jej:

    3324

    — Ty, moja droga staruszko!…

    3325

    A ona w odpowiedzi:

    3326

    — Ty, mój drogi malcze!…

    3327

    Pita z ironicznym uśmiechem śledzi te objawy czułości. Wydaje się jej jakby niewłaściwe i nie dość dystyngowane. Zwłaszcza nazywanie rosłego, ogromnego Porzyckiego „malcem” wywołuje w niej zdziwienie. W ogóle taki sposób obejścia dzieci i rodziców widzi Pita po raz pierwszy w życiu. Sama nie wie, co ma o tym sądzić.

    3328

    Porzyccy opowiadają teraz, że w Krakowie mieszkają razem i że jest im z sobą bardzo dobrze. Skoro Porzycki dostanie gdzieś indziej engagement, matka za nim pojedzie.

    3329

    — Musi! — wyrokuje Porzycki. — Co ja bym bez mamy zrobił? Zmarniałbym, co?

    3330

    Oczyma pełnymi wielkiego przywiązania spogląda Porzycka na twarz syna.

    3331

    — Co ja bym bez ciebie robiła? — mówi z uśmiechem.

    3332

    Tuśka już teraz wie dużo, dużo.

    3333

    Z kilku zdań Porzyckiej dowiedziała się, że ten lekkoduch, wartogłów — aktor — oddaje matce co pierwszego i piętnastego całą swoją gażę. Ona to mu wydziela na ubranie, na jego drobne wydatki, a z reszty opłaca mieszkanie i utrzymanie dla nich obojga.

    3334

    — Mąż nie zostawił mi nic prócz wspomnienia wielkiego, bezgranicznego szczęścia. Umarł lat temu kilka. Lulu wstąpił na scenę — poszczęściło się. Teraz jest nam dobrze.

    3335

    Tuśka czuje wielkie zdumienie.

    3336

    Jak to, więc ten szałaput, ten komediant, który oprócz miłostek nie zdawał się nic mieć przed sobą w życiu, wypełnia tak uczciwie, tak pięknie synowskie obowiązki?

    3337

    To „coś”, co tak solidarnie łączy z sobą wszystkie kobiety, ta wdzięczność dziwna, którą kobieta czuje dla mężczyzny, jeśli postępuje uczciwie i pięknie względem innej kobiety, przyczynia się w Tuśce do rozwiązania jeszcze silniej powstającego w niej uczucia dla Porzyckiego. Nie w jednym kierunku dążą teraz jej myśli, już zaczyna sobie z niego urabiać ów „ideał doskonałości” i cała siatka ścieżek ku niemu się powoli do jej serca zbiega.

    3338

    To, co w mężu swoim uważa za obowiązek, tę pracę i oddawanie wszystkiego na wyżywienie jej i dzieci, w Porzyckim wzrasta do rozmiarów heroizmu.

    3339

    — Zacne… dobre… drogie — myśli patrząc na aktora całującego matkę po rękach…

    3340

    Niesprawiedliwość, będąca pierwszą cechą miłosnej ekstazy, zaczyna już obejmować ją w swoje posiadanie.

    3341

    — Brakowało mi jednego do szczęścia — mówiła do niej raz Porzycka — córeczki.

    3342

    Śliczny uśmiech posłała w stronę Pity. Dziewczynka odpowiedziała szablonowym, grzecznym uśmieszkiem.

    3343

    — Ba! — zawołał wesoło Porzycki — z takim urwisem jak ja miała mama dosyć! Wystarczyłem za tuzin córek.

    3344

    — Nie — odparła Porzycka — kobieta zawsze pragnie mieć córkę, bo nic nie zdoła zastąpić jej serdecznej łączności, jaka jest między matką a córką. Prawda, że mam rację?

    3345

    Zwróciła się ku Tuśce, która zarumieniła się gwałtownie.

    3346

    Uczuła bowiem na sobie wejrzenie Porzyckiego i wzrok Pity, dziwny, rozumny, przenikający ich wzajemny stosunek.

    3347

    Nie odpowiedziała nic i serdecznie rada odetchnęła, gdy drogą przeciągnął korowód pań Warchlakowskich idących w stronę Kościelisk. Wszystkie wlepiły oczy w werandę i zwolniły kroku. W pelerynach brązowych robiły wrażenie małych mniszek, idących na modły nieszporne.

    3348

    Porzycka umilkła także, jakby instynktem odgadywała dziwny, nienaturalny, sztuczny stosunek, wytworzony pomiędzy tym ślicznym dzieckiem a jego matką.

    3349

    Następnego dnia Tuśka wstała trochę później i Pita sama siedziała na werandzie piłując sobie paznokietki.

    3350

    Na werandę weszła Porzycka.

    3351

    Tuśka przez szklane drzwi i przez muślin firanki widziała, jak Porzycka chwileczkę stanęła, jakby wahając się, wreszcie do Pity podeszła.

    3352

    Drzwi były uchylone, Tuśka dokładnie słyszała całą rozmowę.

    3353

    — Dzień dobry ci, Pito!

    3354

    Pita wstała i dygnęła z daleka.

    3355

    — Dzień dobry pani!

    3356

    — Ucałuj mnie na dzień dobry.

    3357

    Jak manekin drewniany Pita podeszła, ujęła rękę Porzyckiej i złożyła na niej leciuchny pocałunek.

    3358

    Dokonawszy tego czynu chciała oddalić się, lecz Porzycka zatrzymała ją za rączkę.

    3359

    — Nie odchodź! pozostań przy mnie chwilkę! Usiądźmy razem. Czy chcesz trochę porozmawiać ze mną?

    3360

    — Jeżeli pani każe.

    3361

    — Ja ci nic kazać nie mogę. Ale powiedz mi, dlaczego jesteś zawsze tak poważna? Podobno pogniewałaś się o coś na wycieczce. Tak mi mówił mój syn? Czy to prawda?

    3362

    Pita milczy.

    3363

    W oczach jej maluje się zdziwienie, że ktoś porusza tę kwestię i dobiera się do jej serduszka.

    3364

    — Milczysz? — ciągnie dalej Porzycka — a więc to prawda. Ale, moje drogie dzieciątko, pomyśl tylko, czy ci Bóg dał na to życie, ażebyś je marnowała na czynienie przykrości swoim najbliższym i sobie samej?… No, no, odpowiedz!

    3365

    Pita ciągle milczy, ale zmarszczyła cieniuchne brewki i wyłamuje palce z całą gorliwością, godną lepszej sprawy.

    3366

    Tymczasem Porzycka powoli przysuwa dziewczynkę ku sobie. Oplotła ją ramieniem i delikatnie gładzi jej włoski.

    3367

    — Bóg daje córeczki matkom — ciągnie dalej — dla ich radości i pociechy, tak jak tobie znów Bóg daje kwiatki, motyle, ptaszki. I pomyśl tylko, jak byłoby ci przykro, gdyby te kwiatki kłuły cię i piekły, motyle gryzły, a ptaszki dziobały. Wyrzekłabyś się przestawania z nimi. A mama twoja musi z tobą przestawać, musi znosić twoje gniewy i dąsy, choć ją serce boli… Bo twoja mama, ta, która cię kocha…

    3368

    Przytuliła główkę Pity do siebie, mówi tak miło, jakby to kołysanka jakaś szemrała w powietrzu. Pita milczy, ale się nie wyrywa, przeciwnie, doznaje jakiegoś uczucia błogiego spokoju. Zdaje się jej, że jest jeszcze bardzo malutka, i to wrażenie zaczyna ją rozrzewniać nie na żarty.

    3369

    — Taka dobra dziewczynka jak Pita — mówi Porzycka — powinna swoją mamusię ukochać, upieścić, ucałować, powiedzieć jej wszystko, co ma na sercu, co myślała cały dzień, co jej się przez główkę przewinęło… Dlaczego Pita tak nie robi?

    3370

    Odsunęła trochę dziecko i w oczy patrzy.

    3371

    — Bo… mamusia nie chce! — szepce cichutko Pita.

    3372

    Tuśce robi się bardzo smutno i przykro. Czyżby Pita czuła inaczej, czy tylko kłamstwem wykrętnym usprawiedliwia się przed Porzycką.

    3373

    Cała ta scena jest jej niewymownie przykra. Szybko kończy się ubierać i wychodzi na werandę.

    3374

    Pita siedzi na kolanach Porzyckiej i słucha, matka aktora mówi do niej łagodnie i cicho.

    3375

    — My tu zawieramy bliższą znajomość — mówi z uśmiechem Porzycka do zbliżającej się Tuśki.

    3376

    — Ale ona jest ciężka… Jakże można…

    3377

    — Nic, nic.

    3378

    — Pito, zejdź z kolan.

    3379

    Pita posłusznie zsuwa się z kolan Porzyckiej.

    3380

    — A ta panienka przyznała mi się, że ma tam w głębi jakiś żal, czy coś takiego, jeszcze z wycieczki…

    3381

    Tuśka przybiera z przyzwyczajenia lodowaty wyraz twarzy.

    3382

    — Pita się zapomniała! — mówi z wyniosłością odpowiednią dla monarchini karcącej damy dworu — zachowała się niewłaściwie i bez taktu. Dziwię się, że o tym mówi.

    3383

    Osoba zachowująca się „bez taktu” kraśnieje jak wiśnia i drepce na miejscu w swych ślicznych, białych bucikach.

    3384

    Porzycka patrzy na matkę i córkę w dziwny jakiś, trochę litosny sposób. Nie wie sama, jak wybrnąć z tego obustronnego chłodu, który ku niej od tych obu istot wieje.

    3385

    Wybawiła ją z tego kłopotu Tuśka.

    3386

    — Idź, Pito, do izby. Tam jest twoje mleko przygotowane. A proszę cię, wypij wszystko.

    3387

    Jeden dyg, powianie białych spódniczek, szarych pończoszek, złotych włosków i Pita ginie jak małe zjawisko.

    3388

    Tuśka siada naprzeciw Porzyckiej.

    3389

    — To bardzo trudna do prowadzenia dziewczynka? — pyta Porzycka.

    3390

    — Nie — mówi Tuśka — jest bardzo grzeczna, uprzejma, ładnie ułożona i rozsądna. Po raz pierwszy wyszła z zakreślonej drogi, ale… niech się pani nie obrazi, mam to do zawdzięczenia panu Porzyckiemu.

    3391

    — Lulusiowi?

    3392

    — Tak.

    3393

    — W jaki sposób?

    3394

    — Tak ją rozbawił, rozpuścił, rozdokazywał, że poznać jej nie mogłam.

    3395

    — Ależ… tym lepiej.

    3396

    — Daruje pani!

    3397

    — Co?… Dziecko powinno być dzieckiem, to jest wesołością, tchnieniem gorącym, śmiechem, temperamentem. Inaczej to starość przedwczesna. To straszne.

    3398

    — Moje dzieci są chowane inaczej.

    3399

    — To źle! źle!…

    3400

    Z pewną żywością ujęła Tuśkę za rękę.

    3401

    — Starsza jestem, mam prawo dać pani pewne wskazówki. Na rozum, na takt będzie jeszcze czas. Pozwól im być sobą! Całuj, pieść, karć — ale niechaj żyją, niech żyją pełną, całą piersią! Ja tak mego syna chowałam.

    3402

    Dziwny uśmiech wypłynął na usta Tuśki.

    3403

    — Pani syn… — wyrzekła i głos jej zawisł w powietrzu, dziwny, nieokreślony.

    3404

    — Mój syn jest szczęśliwy.

    3405

    — Tak… on…

    3406

    — I ja z nim.

    3407

    — Tak, wy dwoje.

    3408

    Zapadło milczenie.

    3409

    Coś się stało, coś weszło pomiędzy te dwie kobiety, coś jeszcze nieuchwytnego, niezrozumiałego dla nich, ale co uczuły obie tą najsubtelniejszą warstwą swej duszy.

    3410

    W oczach Porzyckiej zamigotał znów ogień niepokoju.

    3411

    — Czyżby?… — pomyślała.

    3412

    Wpatrzyła się w Tuśkę.

    3413

    Ta siedziała posępna, z okiem wbitym w żółtą powierzchnię stołu.

    3414

    I było w jej całej postaci jakieś wielkie zgnębienie, jakieś zmieszanie i konieczność ciągłego udawania.

    3415

    Porzycka przez długą chwilę milczała, wreszcie ujęła rękę Tuśki i pociągnęła ją ku sobie.

    3416

    I tak jak poprzednio tuliła do siebie córkę i do serca jej się dobierała słowami, tak teraz poczciwie i serdecznie myślą wnikała w zmęczoną tajnię Tuśki; która powoli, bezwiednie głowę swoją ku ramieniu Porzyckiej schyliła.

    3417

    Od pola zarosłego owsem dolatywała cisza, ciągła modlitwa rozśpiewanych much i świerszczów. Upalny letni dzień spadł w dolinę zakopiańską jak płomienny ptak. Cisza była wielka, tylko ten brzęk i chwilami w oddali jakby ktoś śmiał się, jakby ktoś płakał.

    3418

    W Picie, w Tuśce powoli, jak pod śniegiem, rozwija się serce z obsłonek martwoty.

    3419

    Powoli — powoli…

    XXV

    3420

    Długa koperta, nic nie znacząca, zaadresowana dość starannie.

    3421

    A w tej kopercie całe bagno, coś tak strasznego, coś tak cuchnącego, że w uczciwej piersi serce ze zgrozy zamiera.

    3422

    Anonim!

    3423

    Specjalność zakopiańska. Coś, co pełza, lata, spada, najczęściej spłodzone na miejscu, wysłane z Krakowa, i zjawia się nagle u progu jak dżuma, siejąc chwilowy smutek, przykrość.

    3424

    Taki gość wciska się w rękę Porzyckiej, do niej specjalnie adresowany „Życzliwy przyjaciel” — ostrzega przed „brudnym romansem jej syna, który uległ wpływowi awanturnicy, nie wahającej się mimo obecności dziecka roztaczać swą hańbę i dopuszczać się do takich skandali, jak nocne spacery przy księżycu i wycieczki trwające dwadzieścia cztery godziny…”.

    3425

    Porzycka z bledszym jeszcze uśmiechem przebiegła wzrokiem karty anonimu.

    3426

    — A więc… tak…

    3427

    Smutno jej.

    3428

    Smutniej może w tej chwili niż w czasie innych awanturek miłosnych syna. Ta pani z Warszawy, z tym ślicznym dzieckiem, wydaje się jej mimo sztywności istotą inną, względności pewnej godną.

    3429

    Gdy tam na werandzie przylgnęła jej do ręki, uczuła w niej pewne zawahanie się już na los, przemęczenie długie w tej sztywności musowej, w której żyła.

    3430

    Było to samo i w Picie, gdy tuliła się do niej przed chwilą.

    3431

    Porzycka siedziała nieruchoma, zamyślona w izbie, którą poprzednio zajmował jej syn i która była pełna jego obecności.

    3432

    Na stole fotografie jego i kilku kolegów i koleżanek. Cały plik ról koło łóżka. Na ścianie grupa z wycieczki. Rower w kącie izby. Kilka tomów Szekspira. Byron w żółtej okładce, nieodłączny Laforgue i ciśnięta w kąt Chanson de Bilitis.

    3433

    W dzbanku od wody gałęzie smreków, obok nesesera kociołki do gotowania, „herby”, przybory wycieczkowe.

    3434

    I woń ostra od serdaków, kożuszków, zmieszana z wodą kolońską i rozsypanym po kątach tytoniem.

    3435

    Porzycką nie martwi treść anonimu. Romans!… tak. Tyle już tych romansów przewinęło się przed jej zmęczonymi oczyma. Te fotografie porozstawiane po stołach dostatecznie o tym świadczą. Lecz w tym wypadku coś ją specjalnie boli.

    3436

    Może ze względu na Pitę.

    3437

    Jest zanadto dobrą kobietą, aby wierzyła słowom anonimu.

    3438

    „Syn pański uległ przewrotnej kokieterii awanturnicy” itd.

    3439

    Na wskroś czysta i uczciwa wie wszakże intuicją, że nie kobieta kokietuje, lecz zawsze mężczyzna pierwszy wyzywa uwagę kobiety. Jest to niedostrzegalne, chwilowe, nawet dla samej wyzwanej kobiety niezrozumiałe — a przecież tak jest niezaprzeczalnie. Tylko, rzuciwszy ową przynętę tak subtelną jak cień, mężczyzna odwraca się i udaje obojętność. A wtedy kobieta iść za nim musi po promieniu hipnozy i nie tai się, nie kryje.

    3440

    Stąd legenda o zaczepnej taktyce kobiet.

    3441

    Tak myśli Porzycka. A wreszcie zna dobrze swego syna. Wie, iż jest żywym odbiciem ojca. Zna doskonale, jaki nieokreślony powab, jaki urok dziwny ma w sobie ten genre mężczyzny. Coś dziecięcego, wieczny uśmiech i tyle serdecznej tkliwości, starania, troszczenia się o tę kobietę, którą wybrał i ukochał, chociaż przelotną, chwilową fantazją. Wie, że jest to i rodzaj najniebezpieczniejszy, najprędzej zniewalający, a zwłaszcza serca zastygłe w pozornej martwocie, jak serce Tuśki.

    3442

    Więc czuje tu winę syna i prawie przyjmuje część tej winy na siebie.

    3443

    — Czy nie zbłądziłam — myśli — chowając go zanadto sercowo? Dziś ten człowiek nie umie ani jednej chwili pozostać sam, bez jakiegoś drugiego serca, które musi rozgrzać dla siebie, choćby tylko przelotną iskierką… Czy nie moja w tym wina?

    3444

    Słońce zachodzi, ściele się prześlicznymi blaski po pokoju.

    3445

    Dwiema srebrnymi plamami odbija się w ciemnym, glinianym garnku, z którego jak fontanna wytryskuje snop gałęzi smrekowych.

    3446

    Złotą kratą przylega do przeciwległej ściany i stanowi tło dla obrazka Matki Bożej nad łóżkiem aktora.

    3447

    — Czy nie moja wina?

    3448

    Coraz złociej, coraz cudowniej na świecie i w izbie. Aż coś duszę wyrywa, taki szafir nieba trochę czerwonawy przez gałązki smreków przegląda. Jakiś mały ptaszek świergoce cichutko.

    3449

    Drzwi otwierają się — do izby wpada Porzycki.

    3450

    Cały spocony, tak biegł szybko.

    3451

    Porzycka przerywa mu gestem.

    3452

    Niesie fenacetynę z apteki, szynkę i ostatnie „Liberum Veto”.

    3453

    — Całe zakopiańskie! — woła, rzucając matce na kolana czerwony zeszycik.

    3454

    Spogląda na Porzycką i w tej chwili dorozumiewa się, że się coś stało.

    3455

    — Cóż tam nowego? — pyta.

    3456

    Ona podaje mu anonim.

    3457

    Czyta obcierając pot z czoła, wreszcie wybucha śmiechem.

    3458

    — A to zwierzę!…

    3459

    — Mniejsza o list. Tu chodzi o fakt. Czy to prawda?

    3460

    Spojrzał na nią zdziwiony.

    3461

    — Co się dzieje? — zapytał. — Nigdy ze mną nie mówiłaś o takich sprawach. I było nam z tym dobrze. Dlaczego teraz moja staruszka zmienia taktykę?

    3462

    Porzycka spuściła oczy.

    3463

    — Tak… masz rację… Nie mówiłam nigdy z tobą o tych… drobiazgach. To rzecz twoja. Każdy człowiek jest panem swego losu… Ale ja sama nie wiem, dlaczego robię ten wyjątek!… Chciałabym, żeby anonim skłamał. Chciałabym bardzo…

    3464

    Porzycki zwraca się do stołu, rozwija przyniesione pakunki. Nie patrzy w oczy matki.

    3465

    — Anonim kłamie! — mówi, lekko wzruszając ramionami.

    3466

    — Kłamie?

    3467

    — Naturalnie. Pomiędzy mną a panią Żebrowską nie ma nic prócz przyjaźni.

    3468

    — Nic?

    3469

    — Ależ nic. To ta głupia kołtunka z przeciwka mści się w taki sposób. Jak mama może temu dawać wiarę? To bardzo uczciwa kobieta, pani Tuśka… A zresztą… Ach, Boże! Mamuńciu, czy wszyscy ludzie są zwierzęta?

    3470

    Twarz Porzyckiej pobladła.

    3471

    — Och, Lulu! — mówi z wyrzutem — ja o tym nie myślałam.

    3472

    I z tego poblednięcia, z tonu tego głosu, niemal przerażonego, czuć łatwo, że ta czysta dusza nie tknęła myślą tego, co jest w miłości najgorsze, najfatalniejsze i najwięcej wiążące lub odpychające.

    3473

    Zapadło milczenie.

    3474

    Porzycki czuł, iż przekroczył granice, że powiedział to, czego wobec matki wymówić nie powinien.

    3475

    Ona zaś zmartwiała, bynajmniej nie uspokojona, lecz przeciwnie, nagle przypuszczająca możliwość tego najstraszniejszego faktu, który dla niej poza uświęconym związkiem przybierał rozmiar zbrodni.

    3476

    I ogarnęła ją ogromna trwoga o tamtą kobietę i o to dziecko, które stały nad przepaścią. Kobieta przez możność upadku — dziecko przez stanie się córką kobiety upadłej.

    3477

    Zwróciła strwożone oczy ku synowi.

    3478

    — Lulu!

    3479

    Szybko zbliżył się ku niej i przy jej kolanach na ziemi przysiadł.

    3480

    — Co, matuś?

    3481

    — Może… może byś wyjechał?

    3482

    — Ja? po co?

    3483

    — Widzisz… ja się lękam…

    3484

    — O mnie?

    3485

    — Nie. O nie, o Tuśkę — o Pitę!

    3486

    Zaczął się śmiać, nawet dość szczerze.

    3487

    — Ale nie bój się, mateczko! Nic im się nie stanie. Zresztą one jadą.

    3488

    — Kiedy?

    3489

    — W tych dniach.

    3490

    Odetchnęła z uczuciem ulgi.

    3491

    — Chwała Bogu!

    3492

    Zerwał się z miejsca, wykręcił pirueta.

    3493

    — Tak! A teraz proszę zażyć fenacetyny i położyć i się na chwileczkę. Proszę mi oddać ten anonim. Włożę go w kopertę od papieru Rigollot i odeślę pani Warchlakowskiej. Trzeba oddać Cezarowi, co jest Cezara.

    3494

    — Proszę cię, nie rób tego.

    3495

    — Dlaczego?

    3496

    — Mścić się będzie jeszcze gorzej.

    3497

    Egoizmem męskim uniesiony, zawołał z lekceważeniem:

    3498

    — Ja sobie drwię z tego.

    3499

    — Mnie o ciebie nie chodzi, ale o panią Żebrowską.

    3500

    — E! i ona drwić sobie będzie.

    3501

    Porzycka która już wstała i przy stole przygotowywała sobie proszek, zapytała nagle:

    3502

    — A jej mąż?

    3503

    Nastąpiła chwila milczenia.

    3504

    To słowo, wpadające nagle w tę sprawę niezbyt czystą, przywodziło ze sobą wspomnienie o istnieniu człowieka, o którym wszyscy zapominać się zdawali.

    3505

    — Jej mąż? — podjął wreszcie. — Jej mąż, jeżeli jest człowiekiem uczciwym, nic sobie z plotek robić nie będzie!

    3506

    Głos jego był jakiś niepewny. Czuć było, iż w to, co mówi, nie bardzo wierzy i że pragnie po prostu, przerwać przykrą dla niego rozmowę.

    3507

    Za chwilę rzeczywiście wyprowadził rower i pognał na nim jak szalony w stronę miasta.

    3508

    Porzycka jednak uspokoić się nie mogła.

    3509

    Postanowiła nie mówić nic Tuśce o otrzymaniu anonimu, pragnęła jednak przed wyjazdem zapewnić się, iż nie stanie się nic takiego, co może zniszczyć spokój całej rodziny i zatruć kobiecie jej przyszłość.

    3510

    Z oczyma utkwionymi w ginącym w mroku obrazku Matki Bożej, który Lulu zawsze i wszędzie z jej woli miał nad łóżkiem, leży Porzycka, szarpana wielkim niepokojem. To brzydkie, to ludzkie, to zakrywane do tej chwili przed nią — zdrada, wiarołomstwo, naruszenie przysięgi zaczyna tłoczyć się ku niej widmami o trujących, strasznych oddechach. Okalają ją wieńcem, wypełzają z kątów. A ona — kobieta siwa, zwiędły kwiat mogilny — drży przed ich zbliżeniem.

    3511

    I obrony innej nie widzi, tylko ten drobny obrazek w pluszowej ramce, emaliowany, z którego wygląda twarz słodka i jasna jak jutrzana gwiazdka.

    3512

    — Matko Boża!… broń ich! broń!…

    3513

    Ściemnia się zupełnie. Razem z tą ciemnią jaka zapadła na tę chatę góralską, jakaś tragiczność zaczyna upiornie rozpościerać swe skrzydła.

    3514

    Porzycka czuje się bezsilną. Rozumie, iż życie jej nie było tą prawdziwą cząstką wybujałości i rzeczywistych treści życiowych. Przeszła jak cień w swej uczciwej, białej szacie kochanej żony i matki. Dobrocią swoją i nieskalaną bielą swej duszy przeszkadzała często spełnieniu się czynów złych, lecz były to czyny drobne, nic nie znaczące wobec spiętrzenia groźnych fal namiętności, niepowściągalnych, ścierających się w centrze życiowego terenu.

    3515

    Czy jej słaba, blada i smutna dobroć potrafi zażegnać choćby tę ciemnię tragiczną, wśród której co raz silniej rozwijają się złe instynkty mieszkańców tej chaty?

    3516

    Czy ona to może?

    *

    3517

    Słyszy, iż po dziedzińcu chodzi Tuśka i syn jej — chodzą, rozmawiając przyciszonym głosem. Nie słyszy wyrazów, ale sam ton ją trwoży. Nie wie, ale może tak rozmawiają właśnie ludzie w przededniu upadku. Wstaje szybko, narzuca okrycie, wychodzi przed dom.

    3518

    Oddalili się.

    3519

    Zniknęli w ciemni, wśród belek nagromadzonych do budowy nowego domu.

    3520

    Śmieją się.

    3521

    Słychać głos Lulu. Wtóruje mu Tuśka. A potem nastaje znów cisza. Porzycka powoli przyzwyczaja się do ciemności. Dostrzega syna, Tuśkę, jak oparci o belkę, nadzwyczaj blisko, prawie przytuleni do siebie znów coś szepcą.

    3522

    — Matko Boska! chroń ich!…

    3523

    Na niebie wyiskrzyły się gwiazdy. Od świeżo skoszonej łączki zanosi sianem, aż serce podrywa.

    3524

    Porzyckiej opadły ręce. Stoi coraz więcej smutna i bezradna.

    3525

    — Co począć?

    3526

    Nagle jakaś drobna rączka wsuwa się pod jej ramię. Mała postać lgnie ku niej jak kwiatek wichrem przygnany.

    3527

    I głosik cichutki:

    3528

    — Już panią głowa nie boli?

    3529

    Pita w swym narzuconym na ramiona żakieciku tuli się do niej nieśmiało.

    3530

    Porzycką ogarnia jakieś wielkie rozrzewnienie.

    3531

    Obejmuje dziewczynkę i osłania połą swej peleryny.

    3532

    — Nie, Pitusiu, głowa mnie nie boli. Ale…

    3533

    Urywa.

    3534

    Chce powiedzieć dziecku, że jest smutna, i powstrzymuje się.

    3535

    — Po co ją dręczyć?… — myśli.

    3536

    Ale Pita spod fałd okrycia podnosi ku niej swą bladą, anielską twarzyczkę.

    3537

    — Pani smutna? — pyta.

    3538

    Porzycka z rozrzewnieniem zwraca się ku dziecku.

    3539

    — Tak, Pito… jestem smutna.

    3540

    Pita ma tak wielki takt, że nie zapytuje: Co pani jest? tylko silniej przytula się do swej przyjaciółki.

    3541

    — Może pani pokazać Wielki Wóz — proponuje uprzejmie — o!… tu, te trzy gwiazdy to dyszel, a tu koła… proszę, niech pani patrzy.

    3542

    Ku gwiazdom zwraca swe promienne, błękitne oczy i ku gwiazdom w swej czystości anielskiej niesie, jakby na skrzydłach, smutek tej starej kobiety.

    3543

    — A ta gwiazda, która jak brylant świeci, o… tu… to się nazywa…

    3544

    Obie patrzą teraz na gwiazdy i na obu twarzach blask płonący w górze świateł zdaje się mieć odbicie w jasnej czystości źrenic…

    XXVI

    3545

    Jak cień biały, tak przemknęła Porzycka przez Obidowską chałupę.

    3546

    Tych dni kilka spłynęło srebrną strugą, ożywczą i miłą.

    3547

    Ostatnie chwile były cokolwiek zasępione i już sztuczna atmosfera zaczynała przebijać się coraz silniej.

    3548

    Porzycki powiedział Tuśce o anonimie, lecz milczącą ugodą nikt, gdy byli wspólnie zebrani, nie mówił o tej ohydzie.

    3549

    Tylko Tuśka akcentowała ciągle swój przyszły wyjazd. Nie oznaczała jednak daty.

    3550

    Gdy naglona przez Porzycką, aby razem wyjechały, czuła, iż musi zdecydować się na coś stanowczego, odpowiedziała:

    3551

    — Czekam na list od męża.

    3552

    Porzycka czasem porywała się, jakby chciała wywołać u Tuśki poryw szczerości. Z taką chęcią, choć przykro jej to było, rozwinęłaby całą sprawę — uprosiła, uspokoiła siebie i swoją myśl, która przejmowała ją trwogą, dawniej jej nie znaną.

    3553

    Lecz Tuśka spowiła się w pancerz skrytości i wyciągała ze wszystkich szufladek swej duszy nabytą latami sztukę pokrywania istotnego stanu rzeczy szablonowym uśmiechem.

    3554

    Bezwiednie nabierała zręczności Indianina, który prowadzi wojnę za pomocą genialnych podstępów, zaszyty w trawę, na pozór zimny i wystygły.

    3555

    Wszystkie kobiety, nieprawnie zakochane, nagle objawiają takie zdolności strategiczne. Tworzą dokoła siebie wał nieprzebyty. Ten, kto się chce dobrać do wnętrza ich duszy, potyka się o tak umiejętnie spiętrzone przeszkody, iż cofa się zniechęcony.

    3556

    Kobiety nieprawnie zakochane bronią w ten sposób swej miłości jak skradzionego skarbu.

    3557

    Tuśka była jedną z nich.

    3558

    I stała już na straży, z ustami, uzbrojonymi w uprzejmy, grzeczny uśmiech. Przybierała pozór tak correct, iż nie można było zbliżyć się do niej ze słowami:

    3559

    — Pani zakochana… a ja właśnie chcę ostrzec panią…

    3560

    Porzycka znajdowała się bezradna wobec takiej sytuacji. Pocieszała się wyjazdem bliskim. Kilkakrotnie zaczynała z lekka rozmowę o zmienności uczuć syna, lecz spotykała się znów z lodowatym milczeniem ze strony Tuśki.

    3561

    Natomiast to, co byłoby uszło dawniej jej uwadze: spojrzenia szybkie zamieniane przy stole, uściski rąk dłuższe przy pożegnaniu — wszystko to uderzało Porzycką jak ciosy.

    3562

    — To nieuniknione… — myślała.

    3563

    I wtedy zwróciła się ku Picie.

    3564

    Dziewczynka zmieniła się bardzo.

    3565

    Od chwili wycieczki do Morskiego Oka Pita ciągle była poważna i milcząca. Lecz przed zbliżeniem się Porzyckiej Pita była raczej gniewna.

    3566

    Obecnie Pita była… smutna.

    3567

    Błękitne oczy zaczynały tchnąć jakąś melancholią. Unikała wzroku matki i nie śmiała się z konceptów Porzyckiego. Natomiast całą duszą garnęła się ku Porzyckiej. Robiła to skrycie. Skradała się jak kot, w sekrecie przed matką, jakby wstydziła się tej potrzeby pieszczot i tulenia się w objęciach tej dobrej, siwej pani.

    3568

    Nie przyznawała się nigdy Porzyckiej do tego, że jej smutno. Kto wie? Pita sama może nie mogłaby dokładnie zanalizować tego, co się w niej działo. Czuła tylko, że pomiędzy matką a Porzyckim jest łącznik, coś, z czego ona jest wyodrębniona. I smutno jej było, że jest sama, że nie ona jest istotą główną, że jest widocznie za mała, aby ją przypuszczano do jakiejś tajemnicy, której istnienie instynktem wyczuwała. Przy tym Porzycka sposobem życia, tą rozumną, a przecież tak doskonale zastosowaną do drobnej jej bądź co bądź uczuciowości metodą, tym głosem pieszczącym jak kołysanka działała na nią w sposób jej miły i nie znany.

    3569

    Pita odpoczywała.

    3570

    Pita rozumiała, że tak, jak żyła poprzednio, to żyła sztucznie, wydźwignięta na jakąś wyżynę, po której chodzić jej było trudno. Porzycka wzięła ją za rączkę i sprowadziła na ścieżkę udeptaną dla jej myśli i dla jej nóżek.

    3571

    I dlatego Pita przy Porzyckiej odpoczywała, stawała się dzieckiem, małą dziewczynką, Pitusią, ową Pepi (Józią), która chętnie na kolanach siada i lubi dłoń gładzącą jej złote włosy…

    3572

    W przeddzień odjazdu po raz ostatni zeszło się grono Obidowskiej chałupy na werandzie u Tuśki.

    3573

    Lekki cień melancholii panował dokoła. Wszyscy byli smutni. Jedynie Tuśka grała rolę swobodnej, gotującej się do drogi kobiety.

    3574

    — Pani dziś… kto wie, my pojutrze…

    3575

    Porzycki spojrzał jej głęboko w oczy.

    3576

    Nie wytrzymała jego wzroku. Serce jej ścisnęło się na myśl, że może rzeczywiście pojutrze odjechać będzie musiała.

    3577

    — Och! zostać! zostać! za jaką bądź cenę — myślała zamierając z tej chęci.

    3578

    I równocześnie obliczała stan kasy. Na ile dni starczy jej jeszcze pieniędzy? Gdyby nie Pita, żyłaby bułkami i mlekiem, aby tylko pozostać jak najdłużej. Z jakąś złością spojrzała na dziewczynkę, która siedziała osowiała, zgarbiona i także posmutniała.

    3579

    — A ty, Pito, czy chciałabyś wrócić do domu? — zapytała Porzycka dziewczynki.

    3580

    Pita zarumieniła się gwałtownie. Przełknęła parę razy ślinę i spojrzała z nałogu w stronę matki.

    3581

    — Pita zastosować się musi do okoliczności — wyrzekła cierpko Tuśka.

    3582

    — Pita się musi cieszyć, że zobaczy tatusia… — rzuciła Porzycka.

    3583

    Nie było odpowiedzi.

    3584

    Ile razy Porzycka wspominała o tym „tatusiu”, zawsze milczano, jakby nagle anioł milczenia przeleciał.

    3585

    Czy nie chciano o nim mówić, czy nie miano co o nim do powiedzenia?

    3586

    Jej syn, raz zapytany — odpowiedział:

    3587

    — To zdaje się bardzo przyzwoity człowiek! — i to było wszystko.

    3588

    A przecież Porzycka czuła, że ten nieobecny mąż to jest właściwie główna osoba całego dramatu, który się tu rozegrywa.

    3589

    Nie było go, nie mówiono o nim, a przecież on tu był ciągle, panował w przestrzeni sobą, swoim honorem, nazwiskiem, pomimo że wyrzucano go za nawias długich spojrzeń i milczących uścisków ręki i całej tej podnieconej sfery uczuć, która wzrastać się zdawała z każdą godziną, z każdą chwilą.

    3590

    I dziś, gdy siedzi Porzycka między Tuśką a Pitą, myśli ciągle o nim, o tym nieznajomym, a tak bliskim przez ten tajemny węzeł, jaki zaczyna się motać dokoła nich wszystkich. I ciągle mimo woli wtrąca do rozmowy tego „tatusia”, tego „męża”, jakby przyzwać go chciała na straż, na obronę tych dni kilku, gdy ona odjedzie.

    3591

    Niepokoi ją także zachowanie się syna. Lulu traci humor, fantazję. Jest więcej zamyślony, krąży ciągle dokoła Tuśki. Porzycka widywała go już takim, ale nie widywała nigdy, jak się to dzieje. Był już zwykle zakochany poza domem. Dziś ona asystowała wszystkim fazom powolnie rozwijającej się miłości. I to ją niepokoiło, dręczyło, sprawiało ból nieledwie. Zdawało się jej, że jest to jakaś choroba, na którą ona nie ma lekarstwa i musi patrzeć, jak go ogarnia.

    3592

    I w tej chwili Lulu odszedł od stołu, oparł się o balustradę werandy i melancholijnie pali papierosa. Ta melancholia dodaje mu uroku. Oczy przyćmiewa długą rzęsą. Porzycka patrzy na niego i przyznaje w duszy iż Lulu jest śliczny, zgrabny, miły i niezwykły. I lęka się, i trwoży.

    3593

    — Biedny pan Żebrowski!… — myśli — Boże! biedna Pita!…

    3594

    Od pól dolatują zmieszane głosy, zachód nadchodzi szybko — cały szary, bezsłoneczny.

    3595

    Tylko chwilę widmem srebrnym zamajaczyło słońce w chmurach i znikło. Góry pokrywają się warstwą rozwleczonej mgły.

    3596

    Zanosi z daleka deszczem.

    3597

    Drogą od miasta idzie listonosz.

    3598

    Zmierza prosto ku Obidowskiej chałupie.

    3599

    — Depesza!

    3600

    — Do kogo?

    3601

    Ku Tuśce zwrócony świstek, napis, ołówek. Bierze depeszę i cała drży z trwogi, że mąż oznajmia jej dzień, w którym czekać na nią będzie.

    3602

    Czuje na sobie utkwiony wzrok Porzyckiej. Podpisuje pokwitowanie i otwiera wolno depeszę.

    3603

    Czyta.

    3604

    Opływa ją rumieniec radosny. Na twarzy jednak nie ma, oprócz tego rumieńca, żadnej zmiany.

    3605

    Powściągnęła się w dobrą chwilę.

    3606

    Depesza zawiera tylko kilka słów:

    3607

    „Zostańcie jeszcze. Pieniądze i list wysyłam. Żebrowski”.

    3608

    Tuśka podnosi oczy od depeszy i spotyka się ze źrenicami Porzyckiej.

    3609

    W jednej chwili wyczytuje w nich, jaką trwogę czuć musi ta kobieta na myśl, iż oni dwoje pozostaną sami po jej wyjeździe.

    3610

    — Od męża — mówi niedbale. — Każe mi czekać na list.

    3611

    — A!…

    3612

    Porzycki pali dalej papierosa i asystuje tej scenie niemy i jakby obojętny. Tylko mu coś tam w głębi źrenic migoce, jakby jakaś ukryta iskierka.

    3613

    Tuśka składa telegram i zasuwa go za pasek, który przytrzymuje jej bluzkę.

    3614

    I od tej chwili rozpoczyna się manewr Tuśki, aby pozostać sam na sam z Porzyckim. Zaczyna udawać, iż jest jej chłodno. Porzycki ofiarowuje się przynieść jej rotundę i biegnie do pokoju. Zaledwie znikł we drzwiach, podnosi się Tuśka i woła:

    3615

    — Ależ nie, lepiej żakiet!

    3616

    I szybko wybiega za nim, już w biegu wydobywając telegram zza paska.

    3617

    Zapominają, iż drzwi od werandy są oszklone i firanka uchylona. Porzycka, siedząca naprzeciwko drzwi, widzi najdokładniej, jak Tuśka podaje mu telegram, jak on czyta ów świstek, jak oddając całuje ją długo w rękę i jak potem oboje wpadają na werandę zadowoleni, ona w narzuconym krzywo żakiecie, a on z rozjaśnioną i uspokojoną miną.

    3618

    — Dlaczego oni się tak cieszą? — myśli Porzycka. — Czy dlatego, że zyskali jeszcze kilka godzin, a może dni kilka?…

    3619

    Jest jeszcze ktoś, kto widział ową scenę — to Pita. Skurczyła się jeszcze więcej i osowiała, bo każda chwila przynosi jej potwierdzenie tego smutku, że ona jest zbyteczna i z dawnej „trójki” wyłączona. Myśli jeszcze, że jutro odjedzie i pani Porzycka, a ona pozostanie sama jedna, i zaczyna się lękać tej samotności — i lękać, i trwożyć.


    3620

    Na peronie dużo ludzi, ruch straszny, niemiły, denerwujący.

    3621

    Dużo osób odjeżdża, natomiast dużo przyjedzie.

    3622

    Jak w kalejdoskopie zmieniają się całe warstwy strojnych mrówek, które tak zuchwale obsiadły stopy olbrzymich gór i zadzierają ku nim nosy, i drapią ich boki.

    3623

    Stroje i sporty mieszane. Paryż i Anglia — coś bajecznego. Trochę domieszki krajowych porywów. Ogień słomiany. Dużo młodzieńców i dziewic z pocztówkami, aby je wrzucić do wagonu.

    3624

    Mizerny, nędzny pociąg, cuchnący z daleka, brudny i klekocący! Jakiś ma złośliwy wygląd. Figlarz to znany. Wiadomo. Za pobrane pieniądze będzie pasażerów stale umieszczał w korytarzach. Niedezynfekowane wagony hodują z troskliwością plwociny gruźlicze. Zaślinione chodniki są edenem laseczników. Pasażerowie wytrwale plują w dalszym ciągu, pomnażając ilość hodowli. Przy wagonach stoją grupy „odprowadzających”. Kilka mizernych bukietów sprawia sensację. Jakieś dwie panny, które grały z powodzeniem rolę „poważnych”, mają po funtowym pudełku cukierków i po wiechciu już zwiędłych goździków w ręku. Mówią głośno i przeginają się wdzięcznie. Ich adoratorowie odziani w pończochy i kostiumy cyklistów. Wdzięczą się wszyscy z bolesnymi wyrazami twarzy. Są wspaniali w swej wytrwałości wzajemnych oszukańców… Niedaleko nich Porzycka stoi w otoczeniu Tuśki, Pity i syna. Tuśka dała jej ładny bukiecik, syn — cukierki. Ale już się coś zerwało — już Porzycka czuje tak jak Pita, że jest niepotrzebna, że musi usunąć się, bo tu idzie coś groźnego i coś niepowstrzymanego. Przed chwilą odprowadziła na bok syna, powiedziała tylko:

    3625

    — Pamiętaj, Lulu! pamiętaj!…

    3626

    Zaczął się śmiać i całować ją po rękach.

    3627

    Chciała mu powiedzieć coś więcej, prosić — ale wstydziła się… nie mogła.

    3628

    Rozległ się gwizd.

    3629

    Porzycka całować zaczęła Tuśkę. W pocałunek ten chciała zmieścić wszystko to, co synowi powiedzieć nie chciała.

    3630

    Więc ku Picie się zwróciła — tak jak spragniony podróżny do źródła — i gdy dziewczynka utonęła na chwilę w jej ramionach — poczuła wreszcie słabiuchne ciepło szczerego serduszka.

    3631

    I zdawało się Porzyckiej, że z rzęs Pity, z długich, jedwabistych rzęs, spływało coś, jakby łzy nieśmiałe, ukryte, wydobywające się z dalekiej, groźnej głębi! Łzy Pity!

    3632

    Łzy wywołane odruchem serdecznym.

    3633

    A może się tylko Porzyckiej zdawało!

    XXVII

    3634

    Jakieś dziwne uczucie przejęło Tuśkę, gdy wracała tak z Porzyckim i Pitą z dworca po odprowadzeniu Porzyckiej. Uczuła pewną ulgę, bo w ostatnich czasach niespokojne oczy tej dobrej kobiety, zdające się ją o czymś przestrzegać, o coś prosić, odbierały jej resztę równowagi i tak już zupełnie prawie zniszczonej przez wtargnięcie w jej krąg życiowy nie znanego jej przedtem uczucia miłości.

    3635

    Tuśka rzeczywiście kochała się w Porzyckim.

    3636

    Tak.

    3637

    Kochała się.

    3638

    Co za cudowna subtelność naszej mowy, ten odcień drobny nic nie znaczący.

    3639

    Kochać.

    3640

    I kochać się!

    3641

    Kochać — to ukochać tę drogą istotę z całym bólem, jaki nam sprawiać mogą jej wady, jej występki, kochać przez łzy, przez ból, przez cierpienie.

    3642

    Kochać się?

    3643

    Kochać siebie w tej miłości, a to jest wszystko, co daje nam zadowolenie, co nas mile po sercu głaszcze, co nas wywyższa w naszych oczach, podnosi i pochlebia.

    3644

    I Tuśka kochała siebie taką, jaką wiedziała, że jest w oczach Porzyckiego, lub jaką się jej zdawało, że jest w oczach Porzyckiego.

    3645

    Lubiła, gdy śledził jej ruchy, jej gesty, i starała się uczynić je piękniejsze, więcej przepojone gracją. Rozmiłowany po aktorsku w fatałaszkach i świecidłach, znał się dobrze na szczegółach stroju kobiecego, i tę znajomość, nabytą po garderobach koleżanek, aplikował zwykle w swych miłostkach i flirtach. Nigdy Tuśka nie rozumiała tak wartości doboru kolorów, linii sukni, piękności ornamentacji, jak w jego słowach, którymi owijał ją niejako jak przędzą kunsztowną. Zwracał uwagę na każdy najdrobniejszy szczegół ubrania jej i Pity — przyglądał się klamrom pasków, „szczoteczkom”, którymi suknie na dole były podszyte, guzikom rękawiczek, deseniom mereżek przy bluzkach — liczył zakładeczki na rękawach i liczbę wstawek strojących karczki sukien. Co do biżuterii, miał ją w pogardzie i tylko tolerował u kobiet jedne i te same zwykłe kolczyki i jeden lub dwa pierścionki.

    3646

    Tu mogła Tuśka uczynić zadość jego wymaganiom. Miała bardzo piękne turkusy oprawne w rozety i zaczęła je nosić codziennie. Od razu zyskały jego aprobatę. Ten śliczny kamień czarująco przebijał przez chmurę złocistych włosów, jak bławatek przez snop zboża. Kilkakrotnie zwracał na to uwagę Tuśki i mówił do niej ze ślicznym uśmiechem:

    3647

    — Kocham się w jej kolczykach!

    3648

    Bo i on także kochał siebie w niej, czując, że i ona wrażliwa jest na jego grację, wdzięk, strój, pozę, dowcip i siłę. Prezentowali przed sobą to, co mieli najkorzystniejszego, i wdzięczni byli sobie za to, że są wzajemnie dobrymi słuchaczami i widzami.

    3649

    Gdy które z nich odziało się rano ze szczególniejszą starannością lub jako ludzie nerwowi czuli się en beaute dnia tego, śpieszyli ku sobie, ciągnięci chęcią pokochania siebie w uprzejmie chwalących oczach drugiego. Przybierali przy tym trochę nienaturalne pozy, zwłaszcza ona, dla której to pawienie się miłosne było zupełną nowością. On był o wiele spokojniejszy, mając ciągłą w tym względzie praktykę. Gdy nie było publiczności, aby się w niej uwielbiał, zawsze wynalazł bodaj jedną kobietę do takiego filtrowania swych doskonałości. Czynił to bez cynizmu i zupełnie naturalnie. Dlatego też był sto razy niebezpieczniejszy niż cynik rozkochany naprawdę. Starał się bowiem podniecać ciągle wyobraźnię Tuśki, przedstawiając się jej jak najkorzystniej i najpiękniej. Stąd rzeczywiście Tuśka była jak oszołomiona i zaczynała nie zdawać sobie sprawy ze swych czynów. Gdy pozostała sama, oprzytomniała na chwilę i starała się znów wmówić w siebie „przyjaźń”…

    3650

    Lecz wystarczyło jedno wspomnienie jego oczu wpatrzonych w nią lub mignięcie jego sylwetki w błyskawicy myśli, aby żar opływał biedną Tuśkę i ona porywała się jak ptak do lotu…

    3651

    Dokąd? gdzie?…

    3652

    Sama nie wie.

    3653

    Bo już zaczęła się powoli seria spotykania się oczu w jakichś porozrzucanych strzałach, które są tak silne, że aż ból sprawiają.

    3654

    I zaczęła się seria spotykania rąk, wypadkowo do siebie dążących coraz częściej, coraz dłużej, coraz silniej.

    3655

    A potem słowa urywane, nie wypowiedziane, zawieszone pomiędzy nimi jak puchy z kulbab na łąkach, które wicher rozwiewa.

    3656

    W szklance koło łóżka Tuśki mokną jakieś kwiatki, które on jej cały dzień znosi, podaje, wrzuca na werandę, przez okna do jej pokoju…

    3657

    W szklance koło łóżka Porzyckiego moknie także to jakaś śliczna róża, to trochę narcyzów, które Tuśka mu przynosi z miasta od ogrodnika.

    3658

    Tuśka ma teraz już muzeum pamiątek. Dużo zeschłego zielska, dwie karteczki, jakiś kamyk z Morskiego Oka.

    3659

    Bo Tuśka zaczyna wkraczać w to, co ludzie nazywają… drugą wiosną!…


    3660

    Tak — drugą wiosną!

    3661

    Różowa jest, biała i złota. Oczy jej wybłękitniały, usta czerwieńsze, włosy bardziej złote, uszy różowsze, muszle rąk bardziej gładkie, chód piękniejszy, ona cała aż promienieje, dziwnie, lecz niezaprzeczenie.

    3662

    Nie leży teraz długo na łóżku pod nagromadzeniem pledów, kołder, halek i serdaków. Skoro słońce się zjawi, wita je z uśmiechem. Nie gniewa się już na jego promienie. Siada na łóżku, rozgarnia swe złote włosy i patrzy prosto w okno, skąd płynie jasność i chłód rozkoszny.

    3663

    Porzycki nauczył ją takiej cichej modlitwy powitalnej i kazał jej przyjaźnie uśmiechać się do pierwszych promieni słonecznych. Na chłód kazał jej osłaniać twarz, szyję, piersi, całą siebie i chłonąć go w siebie jak ożywczy zdrój. Tuśka czyni to i dziwi się, jak mogła gniewać się za to, że ku niej przez okno płynął taki rzeźwy dzień, taka jasność, a ona wolała zamykać powieki i odwracać się gniewnie do ściany, jak kret w jamie, zakopana w pościel.

    3664

    — Dosyć się naśpimy w trumnach — powiedział do niej raz jeden Porzycki ze śmiechem, stukając do jej drzwi o piątej z rana.

    3665

    Porwała się wtedy z pościeli i gdy on już na rowerze popędził jak szalony, otworzyła okno i zbierając w źrenice czar budzących się traw i wyłaniających się z mgły porannej gór, rozmyślać zaczęła nad słowami aktora.

    3666

    — Tak… prawda… dosyć będzie czasu w trumnie!…

    3667

    Przez chwilę miała chęć zbudzić Pitę i zawołać do niej tak samo:

    3668

    — Wyśpisz się, gdy umrzesz!…

    3669

    Ale wolała pozostać sama!

    3670

    W ogóle teraz Pitę przyzywała tylko w krytycznej chwili, gdy ogarniało ją przy Porzyckim tak wielkie zmieszanie, iż przytomność ją odbiegała. Inaczej czuła ulgę, gdy dziecko odsuwało się od niej i nie plątało się przy niej, bo dziwne, nieokreślone uczucie szarpało wtedy nią całą.

    3671

    Pita przypominała jej rzeczywistość.

    3672

    Pita była Warecką ulicą — ciasnym mieszkaniem, grzecznym mężem, milczącymi chłopcami, słowem, tym wszystkim, o czym Tuśka obecnie myśleć coraz mniej chciała czy mogła.

    3673

    Wolała żyć teraźniejszością.

    3674

    Słońcem — górami — i…

    3675

    Kochać się!

    *

    3676

    Nadszedł wreszcie list od męża.


    „Kochana żono! — Bardzo mi jest przyjemnie, że mogę ci posłać jeszcze dwieście rubli. Proszę cię, nie wyjeżdżaj i skoro ci kuracja służy, używaj dalej powietrza razem z Pitą i lecz się pilnie, aby przynajmniej te koszta nie poszły na marne. Wystarałem się o te pieniądze i mam jeszcze obiecane pięćdziesiąt rubli, ale to już wszystko, co mogłem dostać. Postaram się, aby to spłacić. Ty, o ile możności, oszczędzaj, abyś mogła być jak najdłużej. Ja musiałem zmienić restaurację, bo bardzo mi zaczęli źle jeść dawać. Przeważnie jem rosół i sztukę mięsa, bo mnie tym nie strują. Byłem ciągle chory na żołądek i przestałem jadać kolację. Przynoszę sobie do domu coś od rzeźnika i stróż mi nastawia samowar. Szkoda, żeś tak wszystko pozamykała, bo mam jedną szklankę do herbaty i do płukania ust. Tak samo i ręczniki. Chłopcy są zdrowi, tylko podarli obuwie i musiałem im czym prędzej wysłać z Warszawy. Tutaj straszne upały, po prostu można w biurze zemdleć i wczoraj myślałem, że upadnę wracając do domu. Palmy ciągle mają weszki i nic im tytoń nie pomaga. Każę także wynosić na ganek materace na słońce, bo podobno słońce zabija bakterie. Dwieście rubli łączę. Teraz kurs jest sto dwadzieścia sześć i pół, uważaj, aby cię nie oszukali. Zajrzyj do gazety. Nie mam ci nic więcej do doniesienia. Całuję ciebie i Pitę. Twój przywiązany mąż —

    Walery”.

    3677

    Tuśce opadła ręka z listem i siedziała tak długą chwilę na werandzie w milczeniu.

    3678

    — Chory na żołądek… — myślała — ręczniki, buty, szklanka… sztuka mięsa… jakie to wszystko trywialne, jakie smutne, bezbarwne…

    3679

    I takie od niej dalekie!

    3680

    Niedawno jeszcze byłaby rzeczywiście zatroszczyła się o to, że on musi płukać zęby i pić herbatę z jednej szklanki, że chłopcy tak forsownie drą buty, że palmy mają weszki — a dziś nie tylko że jej to wszystko obojętne, ale przeciwnie, jakieś wstrętne.

    3681

    — I o czym?… — pyta Porzycki, opierając się o balustradę werandy.

    3682

    Podszedł cicho jak kot.

    3683

    Na kolana rzucił jej cudownie piękny, prawie czarny mak, pełny i rozkwitły.

    3684

    Ten mak!

    3685

    I ten list.

    3686

    Zmięła list i wsunęła go w torebkę, pieniądze przedtem wyjęła i umieściła za gorsem.

    3687

    Mak pieściwie podniosła do ust.

    3688

    — Jaki śliczny!

    3689

    — Pani śliczniejsza.

    3690

    — Ja?

    3691

    — Tak, dziś pani jest śliczna. Oczy ma pani jeszcze turkusowsze niż turkusy w uszach. A… jaka cacana bluzka… Te kwadraciki wcale, wcale…

    3692

    Tuśka kupiła wczoraj czarną jedwabną bluzkę, w którą były wstawiane kwadraty z czarnej koronki. Delikatne ciało o złotomorelowym połysku przeświecało przez oczka koronki.

    3693

    Porzycki oczyma w te kwadraciki się wpił.

    3694

    — Atłasy!… — wyrzekł z uśmiechem.

    3695

    Tuśka udała, że nie rozumie.

    3696

    — Ależ to jedwab i irlandzka koronka.

    3697

    — Ja mówię o tym, co pod koronką…

    3698

    Rumieniec oblał twarz Tuśki.

    3699

    — Och!…

    3700

    Zarumieniła się jeszcze gwałtowniej, dostrzegłszy, że o kilka kroków od niej stoi Pita.

    3701

    Dziewczynka, ciągle smutna i coraz więcej zamknięta w sobie, trzymała w ręku korespondencyjną kartę; z jakimś widoczkiem.

    3702

    — Czego chcesz? — spytała ją szorstko Tuśka.

    3703

    Twarzyczka Pity pozostała niezmieniona. Błękitne oczy osunęły się po twarzy matki i błąkać się zaczęły dalej.

    3704

    — To pani Porzycka napisała do mnie karteczkę — wyrzekła kładąc korespondentkę na stole. — Listowy ją zostawił z listami u gaździny.

    3705

    Tuśka wzięła w rękę kartkę. Kilka zdań ciepłych, ładnych, miłych. Dla niej — ukłony i słowa przyjaźni. Był to jakiś cichy, nieśmiały głos, który odzywał się z daleka. Przez chwilę zdawało się, że to sama Porzycka jest pomiędzy nimi jeszcze i patrzy na nich błagalnie, niespokojnie…

    3706

    Tuśka, chcąc ocknąć się z tego wrażenia, zwróciła się do Porzyckiego:

    3707

    — Mama pisała do pana?

    3708

    — Tak, dziś rano.

    3709

    — Cóż pisała?

    3710

    — Och!… nic!… przyjechała szczęśliwie. Zachwycona panią, Pitą… Zakopanem… mną — słowem, wszystkim!

    3711

    Nie mówi przecież, co było główną treścią listu matki. Gorąca prośba, niewyraźna, a przecież istniejąca w każdym niemal słowie.

    3712

    „Choćby przez wzgląd na Pitę…”.

    3713

    Lecz rzeczy już za daleko zaszły.

    3714

    Porzycki stoi na tym punkcie, na którym mężczyzna zdaje się tracić zupełnie wolę i iść naprzód jakby z zawiązanymi oczyma.

    3715

    — Ja do pani jak do miodu!…

    3716

    I idzie do Tuśki, za Tuśką, przy Tuśce jak zwierz obłaskawiony, jak cień przykuty i niemożliwy do oderwania się choćby na chwilę.

    3717

    Takie przynajmniej robi wrażenie.

    3718

    Cicho, spokojnie Pita od nich odchodzi i wsuwa się na dziedziniec, gdzie chałupę budują. Tam siada na kupie belek, składa rączki i patrzy przed siebie w złoto trocin, na własne nóżki wyciągnięte i opięte w białe, czyściuchne trzewiczki. Przed nią staje gaździna.

    3719

    Patrzy na śliczną dziewczynkę jakby z żalem. Przypomina jej się własna Hanusia, którą takuśką pikną i małą pochowała na cmentarzysku za kościołem — hej!… Była ona u niej „jedynica” i pikna jak obrazek jaki.

    3720

    — Kielo to temu lat? — myśli patrząc na siedzącą na belkach Pitę — musi ze dwa dziesiątki i pieńć… Ocy miała takie wielgie i niebieskie, a włoski jasne. Jakem ją odziała w gorset, to była taka, jakby już rosła dziucha. A było jej dziesięć zaledwie roków.

    3721

    Dziesięć roków!…

    3722

    Podparła brodę na ręce i ciągle na Pitę patrzy…

    3723

    — Tak se siadała tyz na belkowinach i rączki składała jak do modlenia…

    3724

    — Słonko poza nią świeciło, jak za tom panienkom świeci… i włosięta się jej złociły jako tej. A ja się ze starej chałupy cudowałam… i cieszyłam…

    3725

    Hej!…

    3726

    Pita wreszcie odrywa wzrok od swych bieluśkich bucików i na gaździnę patrzy.

    3727

    — Cni się wom? — pyta Obidowska.

    3728

    Pita wie, że „cni się”, to znaczy po warszawsku: tęsknić po kimś.

    3729

    — Nie! — odpowiada grzecznie, skłaniając główkę na bok.

    3730

    Lecz Obidowska powtarza uparcie:

    3731

    — Cni się wom!

    3732

    Obidowskiej także cni się… Tęskno jej dziś po zmarłym dziecku jedynym, bo mąż jej, Józek, staje się coraz dokuczliwszy. Wódki pić nie chce, od „starych wered” jej wymyśla, chałupy stawiać nie chce — tylko na wierchy się drze, na swobodę. Rani ją ciągle dotkliwie, mówiąc jej bolesne słowa, mówi, że mu się ucła z całym dostatkiem. I w starej kobiecie aż coś łka, coś rwie się, coś jęczy, tak jest zmęczona tą walką nierówną z młodością bujną i silną, a tu nachodzi ją lęk, że zostanie sama w chałupie, sama czekając śmierci, jeśliby on „o rozum prziseł” i uciekł gdzie nie bądź.

    3733

    Wyszła z chałupy, gdzie mąż wytrzeźwiony rzucił się na nią wściekły i szyderstwa pełen. Aż coś ją za gardło chwyta, aby się do kogoś przytulić albo kogoś do siebie przygarnąć. I stąd to wspomnienie o Hanusi, co to w trumience tak dawno na cmentarz, za kościół odeszła.

    3734

    — Zawsze dziecko więcej warte niż chłop… — myśli i mimo woli Tuśki oczyma szuka.

    3735

    Dostrzegła ona już dawno, że się coś święci między gościem a gościową.

    3736

    — To je pańska rzec — zawyrokowała sobie w duszy. Ale dziś miałaby wielką chęć podejść do owej „gościowej” i krzyknąć jej z całej siły:

    3737

    — Dziecko jest więcej warte niż chłop…

    3738

    Na Pitę patrzy litośnie.

    3739

    — Bidota! — myśli — sama tak siedzi, żeby im mętu nie robić…

    3740

    Pogłaskałaby chętnie tę jasną główkę, ale jakoś nie śmie. Pita ma bardzo nieprzystępną minę. Patrzy na Obidowską, ale błękitne oczy mają tylko swój smutek. Rzecz dziwna. Odczuwały przecież smutek Porzyckiej. Ale Pita ma uprzedzenie do chłopek. Patrzy na nie jakby na obrazek albo na lalki za szybą wystawy. Cały pas myśli jeszcze nie tkniętych rozdziela ją od Obidowskiej.

    3741

    Góralka odchodzi powoli jakby z żalem. Błąka się po dziedzińcu, wreszcie zaczyna ocierać belki fartuchem. Czyni to jednak bez poprzedniego zamiłowania i temperamentu. Wzdycha i staje się na twarzy jeszcze ciemniejsza.

    3742

    Pita tymczasem myśli.

    3743

    Obidowska powiedziała jej, że ona tęskni.

    3744

    Po kim tęsknić może? Po tatusiu? — Nie. Nie uczuwa braku ojca, bo z nim czy bez niego jej światek wewnętrzny jest jeden. Po braciach? — Także nie. Są oni dla niej zupełnie obcy. Nigdy nie zbliżyli się ku niej ani ona ku nim. — A przecież Pita rzeczywiście tęskni…

    3745

    Może do Warszawy? — Wie, że Warszawę zobaczy, a przy tym Zakopane zaczyna jej się bardzo podobać; kto wie czy nie więcej niż Warszawa? — A więc zostaje tylko pani Porzycka.

    3746

    Tak, po niej tęskni Pita. Przypomina sobie jej słodki głos, jej delikatne pieszczoty, to wszystko, co ta dobra pani do niej mówiła. Otrzymana kartka wzmaga tę tęsknotę. W karcie tej pani Porzycka wyraźnie napisała:

    3747

    „Staraj się, droga Pito, nie opuszczać swojej mamusi, być zawsze przy niej, tak jak dobrej córeczce przystało”…

    3748

    Tak napisała pani Porzycka.

    3749

    Pita z całego serca pragnęłaby wypełnić to polecenie. Ona chciałaby pozostać przy swojej mamie, ale jakże to uczynić, jeżeli mama tego nie chce?… Pita czuje to wybornie. Jej wrażliwa, nerwowa natura rozumie w każdym drganiu, w każdym spojrzeniu niechęć i cofa się przed tym wrażeniem z najwyższą melancholią. Przy tym teraz ciągle jest z mamą pan Porzycki i Pita, która z początku garnęła się do niego jak do promienia słońca, teraz zaczyna uczuwać jakiś strach przed tym człowiekiem.

    3750

    Śniło się jej raz, że porwał ją na ręce i rzucił w otchłań, gdzie dużo było dziewczynek. Te dziewczynki siedziały na kamieniach lub chodziły po wyschłych i brzydkich trawach i płakały. Wszystkie były smutne i płakały.

    3751

    — Dlaczego płaczecie? — spytała te dziewczynki Pita.

    3752

    A one otarły na chwilę oczy rozpuszczonymi włosami, które im spadały na plecy i na piersi w kręcone loki, i za całą odpowiedź wyrzekły:

    3753

    — Posłuchaj!…

    3754

    Pitę doleciał z góry, od krawędzi przepaści, chór zmieszanych głosów. To były głosy kobiet, śmiejących się kobiet…

    3755

    Ale to był dziwny śmiech, jakiś straszny, łaskoczący, ścinający krew w żyłach. Śmiały się te głosy jak puszczyki, śmiały się strasznie, ale się śmiały… śmiały…

    3756

    — Kto się tak śmieje?… — zapytała Pita.

    3757

    — To nasze mamy! — odparły dziewczęta.

    3758

    I zaczęły znów płakać na dnie przepaści i ocierać oczy włosami, które spadały im na plecy i na piersi jak złote i czarne płaszcze.

    3759

    Taki był sen Pity.

    *

    3760

    I od tej chwili Pita bać się zaczęła Porzyckiego i często zdawało się jej, że ona błądzi wśród kamieni po zżółkłej i brzydkiej trawie, a z daleka ktoś się śmieje, strasznie, jak puszczyk, śmieje się przeciągle.

    XXVIII

    3761

    Kiedyż ma być to przedstawienie?

    3762

    — Za dziesięć dni.

    3763

    Tuśka gniewnie brwi zmarszczyła.

    3764

    — A czy koniecznie pan musi grać jakąś sztuczkę? Czy nie może pan powiedzieć monologu?

    3765

    Porzycki pokręcił głową.

    3766

    — Komitet prosi o sztuczkę, a że już przyrzekłem…

    3767

    Deszcz pada, chmurno, brzydko. Całe strugi ukośnie sieką o szyby i Tuśka aż drży ze zdenerwowania. Porzycki odziany w gumową pelerynę chodzi do miasta drwiąc z ulewy. Wczoraj powrócił późno i zdawało się Tuśce po odgłosie jego nierównych w sieni kroków, że nie był trzeźwy. Gdzie chodził? Z kim spędził wieczór? Nie mogła się go spytać. Bała się po prostu. Gdyby jej z dawną otwartością powiedział, że bawił się w gronie koleżanek i kolegów, czuje, że wybuchnęłaby płaczem. A wtedy musiałoby dojść do wyjaśnienia sytuacji.

    3768

    I…

    3769

    Naturalnie Tuśka ani na chwilę nie przypuszcza możliwości jakiegoś ostatecznego upadku, ale jeśli on w tym rozżaleniu jej wyczyta to, co się w niej dzieje, będą musieli wybrać jakiś modus vivendi dalszy. I kto wie, w co się to obróci! Cały czar pryśnie wobec tego, że ona nie jest wolna…

    3770

    W południe następnego dnia wchodzi do niej Porzycki blady jakiś — znudzony. Chłodem powiało od niego nagle. Tuśka od razu to odczuła.

    3771

    Nie spojrzał nawet na jej fryzurę, która dnia tego była piękniejsza i staranniejsza niż zwykle… Zajął się poprawianiem rysunku Pity, która mozoliła się przy stole nad arkuszem papieru.

    3772

    Tuśka owinęła się w szal i usiadła przy piecu, w którym skwierczało parę szczap drzewa.

    3773

    Milczenie zaległo izbę.

    3774

    Mimo woli Tuśka przypomniała sobie te pierwsze dnie, które przeżyła z Pitą w Obidowskiej chałupie. Tak samo deszcz lał, wiatr wył i drzewo skwierczało w piecu.

    3775

    Tylko jego w tej izbie nie było.

    3776

    Zamyka oczy, chce zapomnieć o jego obecności. Na próżno — serce się w niej kołace, w gardle ją ściska, nerwy ją szarpią.

    3777

    Wreszcie słyszy jego głos:

    3778

    — Ano!… Już i mnie odkopali. Jak mnie wczoraj u Płonki obsiedli, musiałem im przyrzec, że wezmę udział w jakimś tam przedstawieniu. I to wymęczyli na mnie, że grać coś będę. Szczęściem, że była i Sznapsia w cukierni — więc pomyślałem zaraz o niej…

    3779

    — I… będziecie grali razem?

    3780

    — Tak! może się co wybierze.

    3781

    Tuśkę ogarnęło uczucie zazdrości. Zaczną się próby, schadzki, narady. Przypomną sobie dawne czasy, kiedy grywali wspólnie. Niegdyś Porzycki powiedział, że nic tak nie wiąże aktorów, jak właśnie ta wspólność scenicznych desek.

    3782

    Dlatego to Tuśka podsuwa Porzyckiemu projekt monologu, ale on odrzuca i upiera się stanowczo przy sztuce.

    3783

    — Coś z Musseta. Są bardzo ładne jego „Prowerby” w jednym akcie.

    3784

    Tuśka powstaje z krzesła. Zaczyna chodzić po pokoju, nie może sobie po prostu znaleźć miejsca.

    3785

    Porzycki siedzi koło Pity, która odsuwa się od niego, o ile można najdalej. Tuśka patrzy na aktora. Jest osowiały, patrzy przed siebie — papieros przylgnął mu do ust.

    3786

    W Tuśce zazdrość gra z coraz większą siłą. Widział się wczoraj ze Sznapsią. Kto wie, co pomiędzy nimi było. Dlatego jest dzisiaj dla niej tak obojętny.

    3787

    Jeżeli widywać się będą codziennie, wszystko się zerwie. Ona to wie, ona czuje, rozumie. I ogarnia ją prawie rozpacz. Zdaje się jej, że życie się dla niej skończy, i ogarnia ją przerażająca pustka. Traci poczucie taktu i miary. Spogląda na chwilę w stronę Pity, waha się — wreszcie wychodzi szybko do drogiego pokoju.

    3788

    — Panie Porzycki! — woła zmienionym głosem.

    3789

    Porzycki zdziwiony ma także chwilę wahania. Także spogląda w stronę Pity, ale dziewczynka uparcie patrzy na rysunek, tak jakby jedynie interesowała się chałupą z „pazdurem”, którą narysowała przed chwilą.

    3790

    Porzycki wsuwa się do pokoju, z którego drzwi wychodzą na werandę.

    3791

    — Służę pani!

    3792

    Drzwi nie przymyka i to Tuśkę pozbawia śmiałości. Decyduje się jednak na wszystko. Przez zęby, zasłaniając pół twarzy szalem, wymawia szybko zmienionym głosem:

    3793

    — Ja… nie chcę… żeby pan grał z tą panią!

    3794

    Porzycki podnosi głowę. Przez chwilę patrzy w jej oczy. Odczytują się wzajemnie. Ogarnia ją nerwowe drżenie. On ogląda się na drzwi. Ona instynktownie cofa się ku drzwiom werandy.

    3795

    — Nie chcę! — powtarza raz jeszcze, tracąc panowanie nad sobą.

    3796

    — Dlaczego? — pyta Porzycki machinalnie, ale pyta jedynie dlatego, aby nie było milczenia. Jest bowiem przy niej i w fałdach szala rąk jej szuka.

    3797

    — Nie chcę!…

    3798

    Tuśka nie może wymówić nic więcej, tak bardzo jest wzruszona. Łzy jej zaczynają napływać do oczu i drżą na rzęsach jak krople rosy. Jego usta drżą znów pragnieniem, aby te łzy wypić. Ona to czuje i ostatnim wysiłkiem otwiera drzwi od werandy.

    3799

    — Nie chcę!… — rzuca jeszcze i wybiega na werandę, zatrzaskując drzwi za sobą.

    3800

    Zimna fala deszczu uderza jej w twarz i opływa ją strugą lodowatą. Wicher kręci jej suknie i pled rozwiewa. Słota pastwi się nad nią, ale jednocześnie przyprowadza ją do przytomności.

    3801

    On uchyla drzwi:

    3802

    — Proszę wrócić… Pani zachoruje…

    3803

    Oczy jego są znów dobre, miłe, łagodne i zakochane. Wyciągnął rękę. Śliczne usta uśmiechają się prosząco.

    3804

    — No… no… dobrze… już nie będę grał… tylko niech pani wróci.

    3805

    Ogarnia ją ogromny wstyd.

    3806

    Ten człowiek myśli, że ona dlatego stoi na deszczu i na wichurze, aby wyłudzić od niego pewne ustępstwa. Jednocześnie przez umysł przesuwa się jej myśl, że włosy się rozfryzują, a puder spłynie z twarzy.

    3807

    To wszystko tworzy dziwny amalgamat myśli, które zniewalają ją do powrócenia do izby.

    3808

    Szybko przebiega mimo Porzyckiego i wpada do pokoju w którym Pita ciągle zajęta jest swoim rysunkiem. Tuśka ukradkiem przegląda się w lustrze, chwyta puszek i po mokrej jeszcze twarzy przeciąga trochę pudru. W tej samej chwili wchodzi Porzycki. Na szczęście Tuśka w porę odrzuca puszek. Porzycki jest już ożywiony i weselszy, jak wódz w przeddzień pewnego zwycięstwa. Tuśka zmieszana, spłoszona, podchodzi do stolika Pity i siada naprzeciw dziecka, tak jakby nagle zaczęła zajmować się tym, co córka robi. Pita z nieokreślonym wyrazem spogląda na zmoczone włosy matki i zaraz spuszcza oczy na swój rysunek.

    3809

    Do stolika również podchodzi Porzycki.

    3810

    — To chata… — objaśnia wskazując na papier.

    3811

    — Rzeczywiście! — mówi Tuśka — chata! Z czegoś to przerysowała, Pito?

    3812

    Dziewczynka nic nie odpowiada, tak jakby nie chciała wmieszać swego głosu do tych, które brzmią sztucznie i nieszczerze dokoła niej.

    3813

    — Mała ma talent… — zajmuje się nią dalej Porzycki. — Należy ją kształcić!

    3814

    — Tak… pomyślę… — odpowiada Tuśka.

    3815

    Przysuwa do siebie rysunek. Porzycki pochyla się nad nią. Czuje jego oddech; on nawzajem czuje woń jej skóry i włosów. Przez chwilę upajają się sobą jak wonią kwiatu. Przed nimi Pita gryzie usta, jakaś strwożona i dzika. Czemu się oni nią zajmują? Sprawiają jej ból! Niech ją zostawią w spokoju!

    3816

    Nagle Porzycki uderza z radością w ręce.

    3817

    — Mam świetną myśl!

    3818

    — Co?

    3819

    — Pani będzie ze mną grała zamiast Sznapsi.

    3820

    — Ja?

    3821

    — Ależ pani! Raz pani wzięła Laforgues'a i czytała mi jedną „complainte”. Pani lepiej deklamowała ode mnie. Zresztą w pani jest pyszny materiał na aktorkę…

    3822

    — !!!

    3823

    — Ależ tak! O!… te oczy! Jak się pani na mnie nimi patrzy! Zresztą ja nauczę. Czy pani grała kiedy na scenie?

    3824

    — Niegdyś… gdy byłam panienką.

    3825

    — No… i…

    3826

    — Mówili wszyscy, że doskonale, ale to tak dawno.

    3827

    — To i cóż? Życie panią wytresowało na jeszcze lepszą aktorkę. To jedyna szkoła dramatyczna. Zresztą spróbujemy.

    3828

    Na Tuśkę biją ognie.

    3829

    Grać? publicznie? za pieniądze? Ogromna odpowiedzialność. Z drugiej strony wybucha w niej z ogromną siłą próżność kobiety, która lata całe hodowała fikusy, rodziła dzieci, liczyła grosze i nie była nigdy podziwiana przez tłumy, a przyszła na świat z szalonym tego podziwu pragnieniem!

    3830

    Próbuje zaoponować.

    3831

    — To niemożliwe! Ja nie mam tualety.

    3832

    — Sprawi się. Zresztą wybierzemy coś łatwego, bez stroju…

    3833

    Uszczęśliwiony, ożywiony, biegnie do swojej izby i po chwili wraca niosąc nieduży zeszycik.

    3834

    — Ja zawsze mam coś takiego na dwie, trzy osoby pod ręką. Oto dobry flircik na dwoje: Postscriptum.

    3835

    Tuśka bierze w rękę zeszycik:

    3836

    Postscriptum?

    3837

    — Tak. Bardzo łatwe. Będzie pani przeważnie siedziała przy kominku. To pani ułatwi grę. Ja pani zaraz rolę napiszę. Wieczorem zrobimy czytaną próbę…

    3838

    Rozporządza się, rad i pewien siebie. Otwiera skrypt — czyta niektóre zdania, intonacje.

    3839

    — I to nawet będzie lepiej, że grać będę z panią, nie ze Sznapsią — mówi. — To doda szyku. Cóż! aktorka? Każdy ją widzi sto razy. Pani prawie nikt nie zna… A potem — zabawi się pani wspaniale.

    3840

    Tuśka czuje, że będzie to rzeczywiście zabawa „wspaniała”, i uśmiecha się na tę myśl.

    3841

    Lecz nie wie, dlaczego równocześnie uparcie jak muchy brzęczą jej słowa „buty, jedna szklanka, nie jem kolacji, stróż nastawia samowar, wietrzę materace…”.

    3842

    Po co ta plątanina rzeczy z mężowskiego listu? A potem ta Pita nieufna, milcząca, wpatrzona w swój rysunek!

    3843

    Gdyby choć ona zaaprobowała pomysł Porzyckiego, Tuśka czułaby się choć w połowie uspokojoną. Zdawałoby się, że to „ulica Warecka” daje jej niejako sankcję. Ale Pita, zajęta cieniowaniem pazdura, skryta jest i zagadkowa. Miele tylko języczkiem w buzi, który jak różowe żądełko w cieniuchnych wargach się kręci. Tuśka po prostu szuka łaskawego wzroku dziewczynki, lecz mała unika widocznie spotkania się z oczyma matki.

    3844

    Tuśkę ogarnia gniew.

    3845

    Zanadto znów się liczy z tym wszystkim! Złego w tym nic nie ma. Najuczciwsze panie i największe damy grają w teatrach amatorskich. I ona wreszcie ma prawo odetchnąć i zabawić się…

    3846

    Czy ona przeszkadza tam mężowi używać swobody? Niech sobie! A zresztą, ona jest przekonana, że jej mąż znów tak nie tkwi ciągle pomiędzy „fikusem a samowarem”. Wmawia w siebie przeróżne rzeczy. Przypomina sobie dowcipy pism humorystycznych o „słomianych wdowcach”… Wyciąga je z pamięci i rada zastosowuje do Żebrowskiego. Niezadługo, a biedny urzędnik w zielonym palcie, obciążony mianem podejrzanym wdowca ze słomy, stanie się w jej oczach hulaką i takim panem, który się dobrze bawi.

    3847

    — Ogródki, kolacyjki, Marcelin, aktorki…

    3848

    Na tej ostatniej myśli łapie się niespodziewanie! Wszak i ona niezadługo stanie się „aktorką”, choć przelotnie i na dobroczynność, ale zawsze będzie taką panią umalowaną, paradującą na wzniesieniu przed kinkietami…

    3849

    — No i cóż? — myśli zuchwale. — On tam siedzi jako widz, a ja będę na scenie. Wet za wet… To wszystko.

    *

    3850

    I w duszy Tuśki, jak chwast, z przerażającą szybkością rozwijać się zaczynają urojone pretensje, które zakrywają jej prawdę życiową jak słońce chmury. Nie umie po prostu rozróżnić, co jest wytworem jej fantazji, co jest rzeczywistością smutną i sprawiedliwą. Z owego „męża” zaczyna stwarzać fantazyjną postać, potrzebną do jej celów. Pochyła, tragiczna sylwetka milczącego wyrobnika, wyniesionego nad tłum nędzarzy etykietą „urzędnika”, spowija się w mgłę żółtego, niezdrowego blasku. W myślach Tuśki wykrzywia się jak pajac, cieszy się, tańczy, podkochuje, umizga… A dokoła niego jest wielka, przeogromna pustka opuszczonych domów, na które czas pieczęcie melancholii kładzie. Tę pustkę Tuśka wyczuwa doskonale i w niej jeszcze rozumie całe światy niewidzialne, z których się egzystencja jej i tych, co do niej należą, składa — ale z uporem szalonej w świetlistą postać pajaca patrzy i w ruch ją wprowadza. Tuśka chce, ażeby tak było.

    3851

    I zdaje się jej nawet chwilami, że tak jest.

    *

    3852

    Deszcz leje ciągle, „siąpi” i niebo zda się coraz niżej zstępować na Zakopane. Lada chwila, a chmury do ziemi przysiądą i rozleją się po kotlince nowym potopem. Nawet już „zrezygnowani” kolanami po błotku nie klapią, a damy nie chodzą po ulicach w owych wdzięcznych kapturach, które według ich przekonania nadają im miny figlarnych koboldów, a w rzeczywistości czynią je podobnymi do straszydeł na ptaki. Pani Obidowska, która w chałupie swojej przechodzi jakieś straszne żywiołowe tragedie, cuchnie na cztery mile zmoczoną kozą czy owcą, cała przepojona deszczem, z nogami sczerniałymi od błotnistej mazi. Przez okna widać ukośne smugi deszczu, który ma pozory, że coś się wściekło i pastwi się nad mrowiskiem, na które zwlokły się chore mrówki wielkim kosztem i często ofiarą, zipiąc „świeże powietrze”, aby jeszcze choć trochę pożyć pod słońcem. W „Lewkonii” i innych willach milczenie, szczelnie pozamykane drzwi i tylko czasem na werandzie dudnienie nóg bosych i wybieranie z balii deszczówki do prania „kolorów”.

    3853

    Drobne życia, w których się lubował Balzac i lubuje Kamil Lemonnier, teraz rozpoczynają swoją symfonię lamp wcześnie zapalanych i sentymentów szlachetnych lub niskich, rosnących w tych zamknięciach jak kurczęta w kojcu.

    3854

    W takie rozkoszne, zakopiańskie słoty człowiek pozostawiony samemu sobie zaczyna obrachunki ze sobą i nabiera czasem ochoty do zostania wreszcie kimś na świecie. Panie Warchlakowskie obmyśliwszy pierożki z resztek sztuki mięsa czują, że coś w nich nurtuje — jakiś żal, jakieś przeczucie całej łąki kultury przeróżnej, odgrodzonej od nich jakby nasypem kolejowym, na którym świecą złowrogo nici szyn. Do tych łąk dotrzeć nie mogą, nie pragną, urągają im nawet, ale istnienie ich jest dla nich w to zamknięcie udręką.

    3855

    Wzmaga to ich nudę, a nie ma piekielniejszej męczarni, jak gdy głupi człowiek się nudzi. Ogryza wtedy swą własną duszę, jak pensjonarka paznokcie, i często nawet krew pocieka. W tych willach o wyrzynanych, obrzydliwych szwajcarskich gankach lub tradycyjnych, zlanych deszczem werandach odbywały się całe niespodziewane tragedie wyrastające z ogólnego pnia nudów. Były to tragedie wewnętrzne, kołtuńskie, śmieszne, ale były. I w tym choćby już zasługa strug lejącej bez upamiętania ulewy. Kiedyś pani Warchlakowska będzie mogła powiedzieć: „Wnikam w siebie… i ja także miałam swe cudowne godziny”. Może nigdy tak nie powie, może ze wstrętem przypominać będzie sobie, że w Zakopanem, gdy deszcz leje, to przychodzą najuczciwszej kobiecie do głowy „głupie myśli”, może, ale fakt będzie faktem.

    3856

    Pani Warchlakowska w deszcze i słoty zakopiańskie ogryza własną duszę…

    3857

    I czuje się głodna.

    3858

    Głód ten objawia się nudą.

    3859

    I głupimi myślami.

    3860

    Pani Warchlakowska dla odpędzenia tych myśli bierze do ręki robótkę.

    3861

    Ale to nic nie pomaga.

    3862

    I znów ogryza duszę…

    3863

    Biedna dusza pani Warchlakowskiej!

    *

    3864

    Tuśka natomiast rada jest deszczowi.

    3865

    Całe dnie siedzi w izbie i Porzycki prawie od niej nie wychodzi. Urządzili sobie jakieś wspólne życie. Obidowska przynosi im obiady, które Porzycki zjada u Tuśki. Teraz zjawia się obrus na stole, serwetki i w dzbaneczku trochę gałęzi smreków, słowem, wszystko, co może podnieść wdzięk kobiecy w danej chwili. Porzycki przynosi z miasta ciastka, sardynki, wino, kanapki, cukierki.

    3866

    Panuje pewien rozrzutny a cygański dobrobyt, dawniej Tuśce nie znany, a ta masa łakoci, którą zwykle żywią się przeważnie aktorowie, robi wrażenie zarzuconej przysmaczkami klatki, w której pozamykano ptaki. Tuśka porównywa swoje poprzednie nudy podczas słoty, która ją zaskoczyła po przyjeździe, to wysiadywanie pod piecem i pod oknem z Pitą, i rozkoszuje się po prostu chwilą obecną. Porzycki ma dziwny talent uprzyjemniania życia domowego. Być może, iż ten talent właśnie przywiązuje tak do niego kobiety. Tuśka, nie przyzwyczajona do tego, aby ktoś tak mile, tak serdecznie starał się w każdej chwili rozerwać ją i dbał o jej zdrowie, o jej myśl smutniejszą, o to, co boli, czego znieść nie może, wchodzi w tę fazę najniebezpieczniejszą dla kobiety. Zaczyna się czuć szczęśliwą nie tylko przez to, że ma w kim uwielbiać siebie samą, ale i przez to delikatne, miłe pożycie codzienne, które otula ją, ściele się jej pod nogi, nie pozwala jej ani na chwilę czuć się samą i bez oddanej jej w zupełności drugiej istoty.

    3867

    — To są drobiazgi — myśli — te ciastka, te proszki fenacetyny, ta woda sosnowa do rozpylania, te konserwy, morele, kwiaty, dzienniki, książki, ale to wszystko jest, to są fakty i one mi są teraz drogie, konieczne i potrzebne…

    3868

    Chwilami zdaje się jej, że wyciąga się w hamaku, w rozkosznym, świetlanym promieniu. Dokoła niej woń odurzająca kwiatów leśnych i dobrze jej, ciepło, miło. Ktoś cicho szepce wyrazy ledwo dosłyszalne, jakaś ręka odpędza rój natrętnych, smutnych myśli i kołysze ją do snu!…

    3869

    Z rozkoszą wita szare, bezbarwne dnie deszczowe. Lęka się po prostu słońca. Tyle światła i ciepła jest we wnętrzu jej izb zamkniętych. Boi się, że razem z promieniami słońca Porzycki uleci znów w góry, przestanie być tak słodki i dobry, jak do tej chwili. Nie zanosi się jednak na to.

    3870

    I Porzyckiemu widocznie na razie uprzykrzyły się góry i słońce. Przyzwyczajony w swoim cygańskim życiu do ciągłego przebywania z kobietą, a przez zamieszkiwanie wspólnie z matką rozpieszczony i nie mogący obejść się długo bez „domu”, rad był, że znalazł ów kąt, gdzie mógł przytulnie w szmerze delikatnych sukien kobiecych przebywać i roztaczać swą miłą dobroć umiejącego stwarzać domową atmosferę mężczyzny. Od razu zrozumiał, że Tuśka nie przyzwyczajona jest do tych objawów troszczenia się drobiazgami o jej dobro, i zdwoił swą staranność, którą zwykle przy rozpoczynaniu swych miłostek i tak roztaczał w bardzo dużej dozie. Wytworzył się więc, w tę słotę wściekłą i tragiczną, w chałupie Obidowskiej nadzwyczaj miły modus vivendi, który rósł ciągle z dniem każdym.

    3871

    A przecież…

    3872

    Były i tu „a przecież”. Przede wszystkim gryzła Tuśkę obecnie myśl o przedstawieniu, w którym miała wziąć udział. Próby odbywały się codziennie i Porzycki nadzwyczaj pilnie i starannie uczył ją roli. Twierdził nawet, że jak na amatorkę grać będzie zdumiewająco dobrze, ale Tuśka w chwilach jasnego poglądu lękała się, że co scena i publiczność płatna, to nie Obidowska chałupa i próba sam na sam z Porzyckim. Przy tym miała duże niepewności. Miała grać hrabinę. Autentycznej hrabiny Tuśka nie znała osobiście. Widywała te panie, ale z daleka. Imponowały jej sportowym wyglądem, porządnym wyszczotkowaniem włosów i przeważnie nie upudrowanymi twarzami. Ale co więcej? Jak się zachowują? Jak mówią? Przypominała sobie, że aktorki grające „hrabiny” najczęściej mówią półgębkiem, wykręcają w śmiechu usta do lewego ucha, unoszą piąty palec lewej ręki i mówią zamiast „moja matko” — „moja metko!”. Tak, ale to aktorki. Instynkt mówi Tuśce, że naprawdę tak nie jest. Wie, iż pomiędzy widzami będą panie z arystokracji. Porzycki jej to powiedział. Pragnie, aby się z jej nie wyśmiewano. Chwilami oblewa ją żar na myśl, co uczyniła, podejmując się tak nagle, bez zastanowienia, ukazania się na scenie obok Porzyckiego. I zwraca się ku niemu prosząc, aby ją uwolnił, aby w ostatniej chwili wykręcił się monologiem.

    3873

    — To niemożliwe! — odpowiada jej aktor — przyrzekłem sztuczkę, dotrzymam słowa. Zresztą programy wydrukowane.

    3874

    — I moje nazwisko?

    3875

    — Cóż znowu! Zamiast nazwiska są trzy gwiazdki… To jeszcze więcej zainteresuje. Cóż? dobrze?…

    3876

    Ona uśmiecha się, nie ma już ani siły, ani woli…

    3877

    Uśmiechy ich spotykają się jak dwa kwiaty. Oczyma wpijają się Tuśka i Porzycki w siebie z ogromną siłą. Ciągle tak wnikają w siebie pieszczotą wzroku. Obecność Pity nie pozwala na więcej, ale na razie i to jest miłe. Tuśka odczuwa za każdym takim spojrzeniem przebiegające ją warem dreszcze. Płoni się, ucieka oczyma i znów wraca. Brak jej tchu. Chwilami zdaje się, że omdleje. Gdy oczy przymknie, widzi go przed sobą tak dokładnie, jakby obraz jego pod powieki zabrała.

    3878

    Pewnego razu powiedział jej, że doznaje tego samego wrażenia. Wytwarza się pomiędzy nimi silny prąd magnetyczny. Chwilami boją się spotkać czy to wzrokiem, czy rękami i znów biegną ku sobie z jakąś zapamiętałością, jakby się zbłąkali i dla siebie na chwilę zginęli. A w to wszystko wplata się wdzięk drobnych faktów życiowych, ułożonych płynnie miłą warstwą. Zamiast świec pali się obecnie wieczorami lampa i łagodne jej światło gromadzi ich koło stołu, nakrytego do herbaty. Siadają radzi, on czyta dziennik lub opowiada dużo i dobrze. Laforgue także występuje w kręgu lampy, tylko już śmiertelne jego igraszki nie mają miejsca w tym zaciszu.

    3879

    Tu jest „dobrze żyć” i tu teraźniejszość ma wagę.

    3880

    Dewiza Napoleona, le passé et l'avenir n'existe pas, il n'y a que le présent, przepaja atmosferę. Ci ludzie żyją tylko chwilą obecną, szczególnie mężczyzna.

    3881

    Kobieta idzie za nim jak cień!

    3882

    Idzie i nie wie, nie chce już wiedzieć, dokąd właściwie zajdzie.

    3883

    Nawet uparta melancholia Pity nie zdoła ich wytrącić z tej drogi, po której iść im tak przyjemnie. Dziewczynka, założona przez Porzyckiego masą farb, palet, wzorków, tektur, wiszorków, kredek, tonie w swej rysunkowej pracy i milczeniu. Całe wieczory spędza pochylona nad rajzbrecikiem. Nie miesza się do rozmowy.

    3884

    Nie patrzy nawet na matkę i na Porzyckiego. Czasem tylko, gdy oni nie widzą, obrzuci ich promieniem swego spojrzenia i cofa się w głąb siebie, coraz więcej smutna i nieufniejsza.

    3885

    Tymczasem na maszynce spirytusowej, którą Porzycki przyniósł ze swego pokoju, gotuje się herbata, na tekturowej tacce wdzięczą się różowymi i czekoladowymi brzuszkami ciastka pana Płonki, srebrzą pudełka sardynek i homarów, jak topaz mieni się koniak i lubiany przez Porzyckiego „Vöslauer Goldeck”. W piecu pali się raźno wysuszone przez dzieci za wskazówkami aktora drzewo, pachnie jodłami i białą różą, przecudne, pełne maki jak rozstrzępione motyle czerwienią się w półcieniu.

    3886

    Tuśka i Porzycki mówią dużo, mówią, rozpowiadają sobie siebie samych na wyścigi, jedno przez drugie, jakby się śpieszyli, by stanąć u mety. On szczerością swoją pobiją ją, bo mówi jej wszystko i odsłania się takim, jakim jest w istocie ze swymi wadami, brakami, ze swym złem i tym, co jest złego w jego dobrym. Tymczasem ona, jak zwykle kobieta w takich razach, pozuje jeszcze, pozuje ciągle, ale już ogromnie umiejętnie, nie kłamie tak, jak z Warchlakowską, lecz wybiera to, co ma powiedzieć, a to, co ma zataić. Nie wie bowiem, iż mężczyźnie jest najczęściej wszystko jedno, jaką kobieta była, a nawet jest. Chodzi mu głównie o to, jaką będzie, zwłaszcza w tego rodzaju stosunkach, jak jej do Porzyckiego. Jeżeli ci ludzie rozpowiadają przed sobą siebie samych, to czynią to tylko z potrzeby mówienia o sobie przed słuchaczem chętnym, ale nie z konieczności wyświetlenia swego charakteru.

    3887

    Jeżeli są szczerzy, to dlatego, że nie są zdolni do utrzymania nawet własnej tajemnicy.

    3888

    Jeżeli kłamią, to folgują chęci upiększenia wszystkiego, nawet siebie samych.

    3889

    W gruncie rzeczy nie ma wielkiej różnicy.

    3890

    Jedno i drugie nie ma właściwie celu.

    3891

    Porzycki, gdy Tuśka pracowicie kłamie, kim i czym jest, patrzy z lubością na jej rozwiane umiejętnie fale włosów, na jej śliczne uszka jak muszelki różowe, na jej podbródek, zarysowany na tle błękitnej aksamitki z czystością porcelanowej maseczki.

    3892

    Tuśka arabeskami cieniuje wspaniałość swego charakteru, a on śledzi nozdrza delikatne jej noska cokolwiek garbatego i myśli, że poruszają się obiecująco jak chrapki, i rozkoszuje się każdym tym poruszeniem.

    3893

    Nawzajem, i ona, gdy Porzycki najdowcipniej, potrącając czasem o nutę sentymentu, kreśli obraz swej cygańskiej duszy, ukradkiem dobiera się wzrokiem do jego rzęs jedwabnych, długich, gęstych, dziwnie zafryzowanych, tak jak Tuśka tego nigdy jeszcze nie widziała.

    3894

    — On jest śliczny! — myśli z zachwytem.

    *

    3895

    A deszcz pluszcze, bije w szyby, łomoce, wstrząsa chałupą, zdaje się, że zmyje ją i inne sadyby zupełnie z powierzchni ziemi. I coś jęczy, coś skarży się tam w nocnej oddali, coś bardzo biednego i nędznego, cała ludzka tragiczność, ta cała właściwa tragiczność w poznaniu zupełnej bezsilności w walce z przeznaczeniem. Łopoce to jakby stado zranionych ptaków, co to odbieżeć chciało, hen, daleko, w błękity i złota słoneczne, a padło, szarugą groźną i wściekłą przybite do rozmokłej i czyhającej na ich trupy ziemi.

    3896

    Ach!… jak w taką noc deszczową po zakopiańskiej dolinie rozwłóczą się łzawe skargi i jęki…

    3897

    Och!… jak tam ktoś kaszle…

    3898

    W oddali, w willi przeciążonej zdobnictwem i figlikami, drży nocna lampka.

    3899

    Przez strugi deszczowe na świat drży taka lampka i coś jakby nierówne, spracowane tchnienie nią kołysze.

    3900

    Chwilami zdaje się, że zgaśnie…

    3901

    Ulewa szumi, jak potok spieniony, i takie zimno! taki straszny ziąb!

    3902

    Lampka przecież trwa, drobna, maluchna, słaba — ale trwa.

    3903

    I kaszel straszny przez szpary złotych belek w nużącą wilgoć się wciska.

    3904

    I widać niespokojny cień.

    3905

    Do okna podchodzi, ulewy nadsłuchuje, ręce prawie składa… ku bielejącym w kącie izby poduszkom się zwraca.

    3906

    Tam żali się coś bardzo nędznego, coś bardzo tragicznego i stamtąd płynie ten dech ciężki, który lampę podsyca.

    3907

    Długa, straszna, deszczowa, zakopiańska noc. Strugi deszczu po szybach.

    3908

    Świst wichru od hal…

    3909

    Świst straszny płuc, w których strzępy się kołaczą!…

    3910

    A potem nad ranem, gdy jeszcze ciemno, nagle lampka równo, prosto palić się zaczyna.

    3911

    Żaden dech nie wieje — raz jeden gwałtownie zakołysze płomieniem — i nagle spokój zupełny…

    3912

    Wówczas od szyby odrywa się cień, który błagał o trochę ulgi, cień ten ku tej wielkiej ciszy się zwraca, chwieje się i pada nagle na klęczki, tak jak się pada przed katafalkiem lub wtedy, gdy trumnę do grobu spuszczają.

    3913

    W świetle lampki zaostrza się jakiś nieruchomy profil, najczęściej bardzo młody, na tle białych poduszek i schnie srebrna bruzda ostatniej łzy, która życie żegna.

    3914

    O, nocy deszczowa! Zakopiańska, deszczowa nocy… masz w sobie czarność całunu, a srebro twych strug zabójczych haftuje na nim straszne:

    3915

    De profundis

    *

    3916

    Z „widmowego” życia, które teraz Tuśka pędzi w zamknięciu sadyby, musi przecież się wyrwać i wyjść na próbę do Morskiego Oka. Uspokoiła się cokolwiek, zobaczywszy, że jeszcze kilka pań bierze udział w owym koncercie, śpiewając, grając i produkując w ten sposób owoce swych i cudzych udręczeń, które uprawianiem sztuki nazywać się zwykło. Lecz powstaje znów w Tuśce nowa wątpliwość. Czy należy wziąć Pitę na ową próbę? Widzi sama, że wplątała się obecnie w nieszczęśliwą sytuację, z której nie ma wyjścia. Nastręcza się jednak samo. Oto Pita cierpi na lekki ból gardła. Trudno ją narażać… należy zostawić w domu. Tak będzie najlepiej. Nawet Tuśka cieszy się z tego. Boi się jednak przyznać nawet do tego uczucia przed samą sobą. Gdy zajeżdża po nią sprowadzona przez Porzyckiego dorożka, z której leją się strugi wody, Tuśka nie śmie spojrzeć na córkę. Pita jednak zupełnie spokojnie i rozsądnie przyrządza sobie cali chloricum w szklaneczce z wodą.

    3917

    Ogromna widocznie zaszła różnica w charakterze dziewczynki od chwili Morskiego Oka. Owa „scena”, jaką Pita matce zrobiła z powodu pozostawienia jej w hotelu, zmieniła się w obojętność zupełną. Co więcej, Pita najwidoczniej nie ma ochoty towarzyszyć matce na próbę. Owym próbom w pokoju asystowała w milczeniu i jakby jakąś ironią przejęta. Chwilami śledziła spod oka ruchy matki i zdawać się mogło, że je krytykowała w myśli. To było wszystko, co objawiła na zewnątrz i co Tuśka nawet dostrzegła. Z pewną więc ulgą rozstają się na tę godzinę, rozstają się mimo to ogromnie grzecznie i uprzejmie, tak jakby, podwajając sumę tej grzeczności, chciały zakryć jedna przed drugą wzajemne uczucia.

    3918

    Lecz już w dorożce Tuśka zaczyna żałować, że nie została w domu, oczekując na wyzdrowienie Pity.

    3919

    Cóż się bowiem dzieje?

    3920

    Oto Porzycki po usadowieniu się, zapięciu fartucha, obejrzeniu drogi, czy kto nie idzie, porywa ją z ogromną siłą w objęcia i ustami ust szuka.

    3921

    Staje się to nagle i niespodziewanie i właśnie w bardzo niestosownej chwili, Tuśka bowiem doznaje jakiegoś ściśnienia serca, coś, jakby ogromnego żalu za Pitą i nie za nią jedną, lecz za tym wszystkim, co Pita reprezentuje. Jest to u kobiet zwykły objaw, że dążąc całą siłą do wyzwolenia się z czegoś, zaczynają tego czegoś serdecznie żałować, gdy to wyzwolenie przychodzi. Jest to objaw chwilowy, niemal mgnienie oka, ale jest to ogromnie szczere i bardzo silne. W takiej właśnie chwili żalu, jak burza, zwalił się ze swym pocałunkiem w objęcia Tuśki Porzycki.

    3922

    Z wielką energią odepchnęła go od siebie.

    3923

    — Proszę!… bardzo proszę… — wyjąkała, poprawiając kapelusz i wualkę.

    3924

    Porzycki był cały zmoczony przy dopomaganiu jej do wsiadania do dorożki. Peleryna jego wydawała nieprzyjemną woń mokrej wełny. Z kapelusza płynęła mu woda. Tuśka ubrała się niezmiernie starannie na ową próbę i z przykrością uznała, że ta próba pocałunku zmoczyła jej nową, ładną, szafirową wualkę w grochy i starła jej z nosa puder. Ta prozaiczna strona w połączeniu z owym wtargnięciem w niestosownie wybraną chwilę duchowej rozterki sprawiła, że Tuśka uczuła i żal, i niesmak, i jakąś urazę. Nie tak wyobrażała sobie taką chwilę. Siedziała cicho, odsunięta w głąb dorożki, starając się pogrążyć w myślach. Było jej jednak dziwnie i zdenerwowanie jej wzrastać zaczęło coraz więcej, zwłaszcza gdy dostrzegła, że Porzycki siedzi także jakby urażony i zniechęcony. Co więcej, gdy odpychała go od siebie, dostrzegła początkowo zdziwiony, a potem ironiczny wyraz jego twarzy. Powiedział tylko — „przepraszam!” i usunął się w kąt dorożki.

    3925

    To było wszystko.

    3926

    Była chwila, w której Tuśka miała ochotę kazać stanąć dorożce, wyskoczyć i biec po deszczu na przełaj ku chałupie, tam zamknąć się, paść na łóżko i płakać. Tak ją zadławiło. Bo przypominała sobie, że postępowała bez taktu, że pozwoliła Porzyckiemu przynosić cukierki, ciastka, wino i obdarowywać się łakociami co chwila. A co jeszcze było najfatalniejsze, to ta okoliczność, że Tuśka czyniła to z bardzo niskich pobudek. Chciała bowiem jak najdłużej móc bawić w Zakopanem za nadesłane przez męża pieniądze. Łakocie, z taką rozrzutnością znoszone jej przez Porzyckiego, zaczynały stanowić poważną ulgę w jej budżecie i dlatego to, co powinna była, jako istota pełna taktu, odsunąć i przykrócić, tolerowała chętnie, wiedząc, że źle robi…

    3927

    Teraz wyobraziła sobie, że to rzucenie się na nią Porzyckiego nie było niczym innym, tylko brakiem szacunku wywołanym przez jej postępowanie.

    3928

    — Sama jestem temu winna — myślała — mam, na com zasłużyła.

    3929

    Gdy tak w milczeniu dojeżdżali do hotelu „Morskie Oko”, zdawać by się mogło, że zapanował między nimi nagle wał lodowy, którego przebyć nie będą w stanie.

    3930

    — Czyżby to był brus? — myślała Tuśka.

    3931

    — Czyżby to była przebiegła gęś? — myślał Porzycki.

    3932

    Wszystkie przebyte chwile, rozmarzenia półsenne w srebrach księżyca, kaskady gwiazd nad głową, lasy gencjan, wizje wstających o świcie gór, melancholia nocy deszczowych — to całe przeżyte wspólnie, piękne i jasne, zniknęło i zatarło się przez jeden gest zbyt pośpieszny i brzydki. Jak dwa kwiaty na zbyt kruchej łodyżce, tak widocznie wykwitały ich uczucia na zbyt ciasne horyzonty rzucone, wichrom rozczarowań łatwych podległe.

    3933

    Tylko była mała różnica.

    3934

    Kobieta już szukała usprawiedliwienia dla mężczyzny, oskarżając się sama w duszy, przyjmując całą winę na siebie.

    3935

    On zaś zaciął się i jakby obojętniał, postanawiając ponowić atak teraz już bez tej namiętnej furii, ale rozważniej, obliczalniej.

    3936

    — Muszę wypróbować…

    3937

    Zaczynał bowiem nie mieć wielkiego pojęcia, czym właściwie jest Tuśka, z jednej strony lecąca ku niemu całą swoją atmosferą jak ćma i dysząca miłością, z drugiej strony odpychająca go z gniewem w chwili, gdy chciał już dotrzeć do jakichś pozytywnych rezultatów!

    3938

    W sali teatralnej pusto było i panował nieprzyjemny półzmrok.

    3939

    Czarna jama zbyt wysokiej scenki, pozawieszana skandalicznymi płachtami, przyjęła Tuśkę i Porzyckiego.

    3940

    Tu doznała zawodu.

    3941

    Sądziła, że wejdzie w gwar, pomiędzy ludzi, hałas, przygotowania.

    3942

    Tymczasem pusto było nawet w cukierni. Deszcz wypłoszył wszystkich. Kelnerzy drzemali po kątach. Sterty ciastek, cukierków, bombonierek zalegały stoły. Kiedy niekiedy ktoś wpadał, chwytał coś, turkotała furka i znów zapadała senna cisza.

    3943

    Spomiędzy szmat reprezentujących „salon” wyłoniła się jakaś postać i leciuchno zbliżyła się do Tuśki. Jest to młody mężczyzna, odziany bardzo ubogo, o dziwnie wąskiej klatce piersiowej. Palto ma jasne, wytarte, za długie, buty bardzo zniszczone. Za to cylinder bajeczny, zupełnie nowy i tak lśniący, że odbija w sobie wszystkie przedmioty, które go otaczają. Stąd młodzieniec ten robi bardziej fantastyczne wrażenie nosząc na głowie jakby koronę, z jakichś niewyraźnych przedmiotów złożoną.

    3944

    — Kolega Marcin — przedstawia Porzycki.

    3945

    Kolega Marcin ukośnym wejrzeniem obrzuca Tuśkę z rodzajem cynicznego uśmiechu, który mu już bezwiednie przyległ do pobladłych warg, skłania się w milczeniu i zabiera się do pełnienia obowiązków suflera.

    3946

    Tak się to wszystko odbywa smutnie, urzędownie, że Tuśce, która ma inne pojęcie o kulisach, scenie, choćby nawet amatorskiej, zaczyna się robić jakoś dziwnie. Mówi swoją rolę apatycznie, cała zajęta myślą poprzedniej sceny z Porzyckim, który formalnie unika spotkania się z nią wzrokiem. Tuśka jest trochę skrępowana deskami, jednak nie tyle, jak przypuszczała. Zdaje się jej, że ma szczudła na nogach. Marcin podpowiada niewyraźnie, widocznie w złym humorze. Na scenie nie ma ani jednego krzesła — Tuśka i Porzycki mówią swe role stojąc.

    3947

    Próba wlecze się w ten sposób czas jakiś. Tuśce zaczyna się robić bardzo przykro. Ma ochotę powiedzieć, iż grać nie będzie i wraca do domu. Boi się jednak obmyślić coś stanowczego. Wstyd jakiś ją dławi. Po co jest tutaj? Skąd się wzięła na tej scenie? Drzwi wejściowe się otwierają, wsuwa się kilka osób, dwie kobiety, jeden mężczyzna.

    3948

    Porzycki marszczy brwi.

    3949

    — Cóż tam za diabeł? — mówi. — Kazałem nikogo nie wpuszczać.

    3950

    Patrzy przez chwilę i nagle się rozjaśnia.

    3951

    Servus! — woła — chodźcie tu…

    3952

    Zwraca się do Tuśki:

    3953

    — To nikt!… to nasi, dowiedzieli się, że mamy próbę i przyszli.

    3954

    Tuśka z trwogą najwyższą patrzy na tych „naszych”, jak idą, rozwiewając peleryny, potrącając krzesła, śmiejąc się, dowcipkując, pewni siebie i na swoich „śmieciach”, bo w teatralnej sali. Ta cała banda, która szła drogą świetlaną, śpiewając kanconę, idzie teraz, ku niej zwrócona, tak samo wesoła, bez troski zbierająca miód z życia i piękno, i to, co niesie rozkosz choćby chwili.

    3955

    Podeszli do rampy, witają się z Porzyckim, który przykląkł przy kinkietach.

    3956

    — Jak się masz, stary?

    3957

    — Jak się macie?

    3958

    — My? byczo, ale ty gdzie się wkopałeś? ani dychu o tobie… Czemuś nie przyjechał na Jaszczurówkę?

    3959

    — Dobryś sobie, w taki deszcz!…

    3960

    — Jeszcze w gorszy potrafiłeś nas znaleźć!

    3961

    — Stulcie dzioby i siedźcie cicho, bo my mamy próbę.

    3962

    Obrzucają ciekawym spojrzeniem Tuśkę, tak jak przed chwilą Marcin. Ona aż dostała wypieków pod ich spojrzeniami.

    3963

    — Jedźcie dalej!… nie przeszkadzamy.

    3964

    Siedli rzędem w pierwszej ławce, poopierali ręce na parasolach, laskach i patrzą.

    3965

    Tuśka usiłuje odzyskać spokój, równowagę, ale nie jest w stanie.

    3966

    Spogląda miłosiernie na Porzyckiego, lecz on nie dostrzega nawet jej zmieszania. Zaczyna mówić swoją rolę, rad, że się może popisać damą z mondu przed kolegami. Nie chce przedstawić Tuśki jako swej kochanki, broń Boże! ale miło mu, że ma ładną i szykowną znajomą.

    3967

    Tuśka żałuje teraz naprawdę, że się wplątała w tę awanturę. Zdaje się jej, że stoi na rusztowaniu i że ściągnięto z niej wszystko odzienie. Mówi szybko i cicho. Porzycki spogląda na nią zdziwiony. Nigdy jeszcze nie mówiła tak źle swej roli. Ten wzrok miesza ją do reszty. Bliska jest płaczu. Widzi, że idzie zupełnie źle. W rozpaczy pociera ręką po czole.

    3968

    — Co pani? — pyta wreszcie Porzycki.

    3969

    — Głowa mnie boli.

    3970

    Lecz on jest teraz innym człowiekiem.

    3971

    — Niezadługo skończymy — mówi ozięble.

    3972

    To jest dla Tuśki jakby podcięcie szpicrutą. Czuje, że i tu przegrywa stawkę. Instynktownie odczuwa, że Porzycki chciał popisać się nią przed kolegami. Uśmiecha się ironicznie i nagle w niepojęty sposób odzyskuje rezon. Zaczyna grać lepiej i gorzej. Popełnia bowiem mnóstwo niedorzeczności obok rzeczy zupełnie dobrych i pomysłowych. Śliczna jej postać, ładna twarzyczka, błyszczące pod szafirem woalki oczy, piękna suknia, ładne obuwie i rękawiczki usposabiają na korzyść. Przy tym zachowanie się jej jest pełne taktu i nie wyzywające.

    3973

    Aktorzy mrugają na siebie z zadowoleniem.

    3974

    Do rampy podchodzi wysoka, czarno odziana kobieta.

    3975

    — Słuchaj, Porzycki — mówi do Porzyckiego — nie robisz pani uwag? Pani źle akcentuje.

    3976

    Porzycki wzrusza ramionami.

    3977

    Tuśka zarumieniona zatrzymuje się w pół zdania.

    3978

    — To przecież bardzo łatwe, bo pani jest bardzo inteligentna i rzeczywiście bardzo zdolna — mówi dalej aktorka, opierając się o podium sceniczne.

    3979

    Podnosi swą twarz ku Tuśce i ta natychmiast w tych zmęczonych oczach, w tych regularnych, ale jakichś smutnych rysach poznaje Sznapsię.

    3980

    — Pani pozwoli, ja się przedstawię… jestem Markowska. Dlaczego pani mówi: „będę czekała na pana”, kładąc główny nacisk na — pana, kiedy się bez tego może obejść?… — Niech panie powie jednostajnie: — Będę czekała na pana.

    3981

    Tuśka zmrużyła oczy i patrzała z góry na czarno ubraną aktorkę, która w szarym świetle sali wydawała się cała jakby pyłem przyprószona.

    3982

    — Ona ma rację!… — przyświadczył Porzycki. — Pani zanadto wybija!

    3983

    — Nie jestem aktorką z zawodu! — odcięła się Tuśka.

    3984

    Porzycki szarpnął się niecierpliwie.

    3985

    — Ach, Boże! nie o to tu idzie — wyrzekł — zawód, nie zawód, mniejsza z tym. Skoro się ma coś robić, należy zrobić dobrze… Tylko ja nie mam daru nauczania…

    3986

    Zwrócił się do Markowskiej, ciągle o podium opartej.

    3987

    — Słuchaj… może ty z panią rolę przejdziesz, jako kobiety łatwiej się porozumiecie.

    3988

    Nic nie zdoła opisać podrażnienia dumy, jaką uczuła w tej chwili Tuśka.

    3989

    Ta kobieta, u jej stóp stojąca, wydała się jej czymś tak od niej dalekim i tak nędznym w porównaniu z nią samą, iż ta pycha zaczęła ją dławić i doprowadzać do wściekłości.

    3990

    — Owszem! — odparła Sznapsia — ja… najchętniej. Mam dużo czasu, jestem gotowa… A kiedy?

    3991

    Porzycki dalej się rozporządzał.

    3992

    — Najlepiej jutro. Bądź ubrana o trzeciej. Przyjadę po ciebie fiakrem i przywiozę do nas, na Skibówki.

    3993

    — Doskonale.

    3994

    — Tylko się nie spóźnij po swojemu.

    3995

    Roześmieli się wesoło. Przypomnieli sobie niejedną scenę z powodu tego wiecznego spóźniania się Sznapsi. Porzycki rozjaśnił się i z widocznym upodobaniem spojrzał na aktorkę. Ona mu nawzajem wzrok ten z równą sympatią oddała.

    3996

    — Więc jutro?

    3997

    — Na dziś przerwijmy próbę, bo jakoś nie idzie.

    3998

    — Doskonale — myślała Tuśka. — Układają się bez zapytania nawet, czy ja się na to zgadzam, czy życzę sobie, aby taka pani przestąpiła próg mego domu… Tego dopuszczać się mogą tylko aktorzy.

    3999

    Zeszli ze sceny i skierowali się ku cukierni. Gdy weszli do sali, jeden z aktorów zaproponował natychmiast:

    4000

    — Napijemy się co ciepłego…

    4001

    — Naturalnie.

    4002

    Weszli do osobnego gabinetu, mając Tuśkę w pośrodku. Tuśce zdawało się, że idzie po rozżarzonych węglach. Nie wiedziała, jak się wyrwać, co począć. Teraz, gdy ci rośli, strojni, zdrowi ludzie otaczali ją, czuła się onieśmielona i przerażona. Siadali za stołem z hałasem. Zsuwali stoły. Kelnerzy usługiwali im chętnie.

    4003

    Markowska stanęła obok Tuśki.

    4004

    — Porzycki mówił nam, że pani ma duży talent — wyrzekła nadzwyczaj miłym głosem, który po prostu za serce ujmował — i widzę, że pani rzeczywiście jest utalentowana…

    4005

    Tuśka czuła, że powinna coś odpowiedzieć.

    4006

    — Pani zbyt łaskawa.

    4007

    — O! nie… ja jestem szczera. Ja powiedziałabym pani prawdę. A może pani chce się scenie poświęcić?

    4008

    Tuśka wykrzywiła usta niemiłym, ironicznym grymasem.

    4009

    — Ja?…

    4010

    W tym jednym słowie było tyle arogancji, powiększonej chęcią zgniecenia swej interlokutorki, że aktorka odczuła intencję Tuśki.

    4011

    — Jeżeli nie, tym lepiej dla pani — odrzekła z prostotą.

    4012

    W tej chwili do gabinetu wszedł Porzycki. Był wesoły, rozpromieniony, w swoim żywiole. Rozmawiał z aktorami ich językiem, każdemu mówił ty, tak samo jak i aktorkom. Przysunął się do Sznapsi i pytać ją zaczął.

    4013

    — No, i cóż?… miałaś wiadomość?…

    4014

    Uśmiechnęła się bardzo ładnie i miło.

    4015

    — Miałam.

    4016

    — I?

    4017

    — Powiem ci później.

    4018

    — Dobre warunki?

    4019

    — Zobaczysz sam.

    4020

    — Dziękuję ci! Dobry z ciebie bursz!…

    4021

    Znów zamienili uśmiechy i Tuśce zdawało się, że nigdy pomiędzy nią a nim nie zakwitł tak ciepły promień, jak ten, który pomiędzy nimi zajaśniał. W jednej chwili uprzytomniła sobie pożycie tych dwojga, przebyte nędze i radości, gospodarstwo na rogu komody przy maszynce naftowej, sceny i godzenia się, wspólna praca, wspólna włóczęga, dzielenie doli i niedoli.

    4022

    — Nic tak nie łączy jak scena! — powiedział do niej niegdyś Porzycki.

    4023

    Tak, stanowczo, ci oboje byli złączeni ściśle serdecznie.

    4024

    Inaczej niż ona…

    4025

    Zresztą jakie ona prawo miała myśleć o jakimś złączeniu się z tym człowiekiem, ona, niewolna, zamężna, obca zupełnie jego światu… jemu samemu…

    4026

    Wystarczy spojrzeć na niego, teraz, pomiędzy tą bandą aktorską, na jego oczy błyszczące: czy pamięta o niej? czy wie, że ona istnieje?

    4027

    Nie — przypomniał sobie. Idzie ku niej, aby ją zaprowadzić na kanapkę pod lustro i posadzić obok swej dawnej kochanki. Tego Tuśka nie zniesie. Wyprostowuje się nagle, nieokreślony wyraz pogardy okala jej usta.

    4028

    — Pan daruje… ja muszę jechać do domu.

    4029

    — Dlaczego?

    4030

    — Pan zapomniał. Dziecko niezdrowe.

    4031

    Akcentuje silnie to niezdrowie córki, której przed godziną nie wahała się zostawić samej w sadybie. On wzrusza ramionami.

    4032

    — Ależ to nic nie jest… Pita sobie poradzi.

    4033

    — Przepraszam. Ja wiem, co mam zrobić.

    4034

    Markowska miesza się znów do rozmowy.

    4035

    — Ta śliczna panienka, która była z panią w Kuźnicach, chora?

    4036

    — Trochę na gardło.

    4037

    Aktorka wydaje się silnie zaniepokojona.

    4038

    — Ach, mój Boże! trzeba posłać po lekarza. Tu jest specjalista…

    4039

    Lecz Tuśka wyniośle kiwa głową.

    4040

    — Już zrobione, co należy. Dziecku jest lepiej, ale ja jechać muszę…

    4041

    Skinieniem głowy żegna zgromadzonych.

    4042

    Zdaje się jej, że jest bardzo królewska i zupełnie niepospolita. Wychodzi, a za nią Porzycki.

    4043

    Dochodzą do dorożki. Ona spodziewa się, że on się usprawiedliwi, powie coś dobrego… czeka na to słowo. Lecz on pomaga jej wsiąść do dorożki, sam nie wsiada, zapina fartuch i rzuca dorożkarzowi:

    4044

    — Na Skibówki! Do Obidowskiej!

    4045

    Dorożka jęknęła, zagrzmiała masą łańcuchów, żelaza, zagrzechotała jak fura kamieni i ruszyła wreszcie ze stękiem.

    4046

    Po Tuśce spłynął od głowy do stóp zimny dreszcz. Doznała uczucia, jakby ktoś oblał ją zlodowaciałą wodą! Na chwilę nawet myśli w niej zastygły. Wtuliła się w róg dorożki i jechała tak jak martwa w tym niespodzianym osamotnieniu, jakby skostniała.

    4047

    Wreszcie zrozumiała, że Porzycki zwrócił się ku „swoim”, odstręczony przez nią zbyt może brutalnym odtrąceniem, gdy się ku niej garnął.

    4048

    — Co jednak miałam począć? co?… co?… — myślała, gryząc do krwi usta i łamiąc pod fartuchem ręce.

    4049

    Ogarnął ją jakiś namiętny, upiorny szał.

    4050

    — Dobrze zrobiłam, dobrze!… powinnam mu była dać w twarz… Szkoda, że tego nie zrobiłam!

    4051

    Dorożka targnęła się jak w konwulsjach, zachybotała jak dziesięć pociągów, podjeżdżających ku stacji, i wreszcie wbiła się w olbrzymią kałużę przed chałupą.

    4052

    — Niech wysiadajom! — dał się słyszeć głos spod stosu skór baranich, wśród których sterczała fajka.

    4053

    Tuśka rzuciła w stronę fajki guldena, który skwapliwie pochwyciła nadzwyczajna ręka, dając pewne wyobrażenie, czym musiała być ongi ręka prymitywnego człowieka.

    4054

    — Niechby dodali co na piwo — zamruczało znów z głębi tajemniczej serdaka.

    4055

    Lecz Tuśka nie była w wenie uszczęśliwiania ludu i szybko pod parasolem przemknęła się do chałupy.

    4056

    Na łóżku leżała Pita owinięta pledem. Na widok wchodzącej matki podniosła się grzecznie z łóżka.

    4057

    — Cóż? lepiej ci? — spytała Tuśka.

    4058

    — Lepiej.

    4059

    Dziecko chciało podejść, aby pocałować matkę w rękę, lecz Tuśka powstrzymała ją szybkim gestem.

    4060

    — Nie, nie — daj spokój… nie podchodź! Jestem zmoczona. Możesz się przeziębić.

    4061

    Doznała nawet uczucia ulgi, nie potrzebując się zbliżać do córki. Brak równowagi, w jaki popadła, migał przed jej oczyma chwilami fatalnym jej własnym obrazem. Wtedy lękała się formalnie zbliżenia dziecka.

    4062

    Przebierała się długo i starannie, aby zabić czas. Pita położyła się znów na łóżku i zamknęła oczy. Ściemniało się powoli. Szare, ohydne światło wypełniło pokój. Zdawało się, iż ktoś rozpylał masę popiołu. Sprzęty rzucały niepewne, rozwiane cienie.

    4063

    Tuśka owinęła się w szal i usiadła przy piecu.

    4064

    Drzewo dopalało się z wolna i rzucało już tylko krótkie gasnące blaski.

    4065

    Jakaś przedzimowa, dziwnie smutna, pod serce zaszywająca się atmosfera wkradała się jak nietoperz i zapadała na duszę.

    4066

    Ogromny smutek rzeczy minionych wyzierał z każdego kąta.

    4067

    Tuśka zaciśnięte ręce jak pieczęć przywarła do ust, tak wpił się ten smutek w nią całą.

    4068

    Dokoła niej wszystko przypominało jej ubiegłe wieczory spędzone z Porzyckim: nie dojedzone ciastka złożone były na oknie, na talerzyku pachniały poziomki, woń szpilkowa przepełniała powietrze. Farby Pity leżały rozrzucone na stole… Wszystko przypominało na każdym kroku tego człowieka, który tak niebacznie założył tu swój miły cichy „dom” i teraz odszedł, nie obejrzawszy się nawet za nią.

    4069

    — Ile on musiał już mieć takich gniazd — myślała Tuśka z goryczą. — Ile!…

    4070

    — Po co on tu do mnie przyszedł… po co?… — dodała w duszy — teraz mi będzie strasznie…

    4071

    Myślą pobiegła w dawne swe życie.

    4072

    Wydało się jej straszne, jałowe, bez jaśniejszego promienia, bez ciepła, bez światła.

    4073

    — Gdyby nie on, byłoby mi wystarczyło!…

    4074

    Zmarszczyła brwi, zacięła usta z uporem.

    4075

    — Musi wystarczyć! — pomyślała.

    4076

    — Musi!…

    4077

    Prawie już czarno było w pokoju.

    4078

    Na rogu komody błyskał jakiś wazonik z pękiem maków rozstrzępionych, wesołych.

    4079

    — Precz z tym! — postanowiła.

    4080

    Wstała cicho, aby nie zbudzić Pity, wzięła kwiaty, ciastka, poziomki, wyniosła na werandę i rzuciła w błoto. Farb Pity nie ruszała, bo nie chciała tłumaczyć się przed dzieckiem. Pozostała chwilę na werandzie. Wiatr smagał ją z szaloną zaciętością. W jednej chwili miała twarz i włosy zlane deszczem. Ale to jej nie otrzeźwiło. Przeciwnie, zdenerwowało jeszcze więcej.

    4081

    — Tak… tak!… — powtarzała, poddając się tej lodowej chłoście.

    4082

    Zdawało się jej, że w ten sposób karze się za swe przewinienia. Fizycznych cierpień zapragnęła jak najwięcej. Sądziła, iż w ten sposób zagłuszy moralną udrękę. Po chwili oswoiła się z szarugą i ulewą. Cofnęła gwałtownie głowę i natrafiła na kant drzwi. Uderzyła się silnie. Ten ból sprawił jej chwilową ulgę.

    4083

    Ponowiła uderzenie.

    4084

    — Masz!… masz!… to dla ciebie! — myślała, bijąc głową o kant ramy.

    4085

    Ktoś przechodził drogą i spłoszył ją. Powróciła do pokoju i zapaliła świecę.

    4086

    Nie chciała zaświecać lampy. Ten jasny krąg byłby jej przysporzył bólu, przywodząc postać Porzyckiego z ciemni.

    4087

    Pita zasnęła. Tuśka usiadła znów pod piecem i usiłowała zwrócić się myślą w koło „swych obowiązków”.

    4088

    — Mam męża, dzieci, muszę myśleć o nich… Tylko o nich… to jedno mi wolno. Nic więcej. Jeśli myślę jeszcze o kimś, popełniam grzech! grzech! grzech!…

    4089

    To słowo rozkrzyczało się w niej jak nagle zbudzony upiór.

    4090

    — Grzech!… grzech!…

    4091

    Z ciemni zdawały się ku niej pełzać gadziny z kłębami śliny w pyskach. Te płazy podkradały się ku niej wolno i cicho. Jeden z nich miał długie, oślizgłe łapy, zakończone jakby wachlarzami palców. Po ziemi wlókł całe masy wymion o zielonych, zgniłych refleksach.

    4092

    — Grzech!… grzech!…

    4093

    Przez umysł Tuśki przewijać się zaczynają całe masy obrazów, jej dzieci milczące i ciche, w szkolnej odzieży, ukryte za palmami, mąż tak chudy i nędzny, że serce ściska się na jego widok, konfesjonały pełne księży surowych i smutno spoza kratek patrzących, zamknięte wrota kościołów, noce długie, bezsenne, w czasie których włosy mokre od łez wężem po poduszkach się wiją…

    4094

    — Grzech!… grzech!…

    4095

    Wicher łopoce w okna, wstrząsa chałupą, zda się, zedrze lada chwila dach i odsłoni izbę na to, aby w nią biły lodowate strugi i siekły czarnymi rózgami z monotonią piekielną. I wtedy nic już nie osłoni Tuśki, nic nie osłoni Pity, nie będzie się gdzie schować ze swymi myślami, ze smutkiem, z bólem i rozpaczą wyjącego w duszy smutku.

    4096

    Tuśka ogląda się po tej izbie, która od niedawna stała się dla niej jakby straszną pułapką, w której utopiła spokój swej duszy.

    4097

    Izba ta jest pełna świata innego, nie tego, który powinien być jej światem, lecz tego, który tu się wkradł podstępnie…

    4098

    Czy jednak bez jej wiedzy?

    4099

    Przejmuje ją znów lodowy dreszcz.

    4100

    Wszak temu wszystkiemu, co się tu działo, ona była obecna…

    4101

    Tak — była obecną, ale tylko obecną. Pozwalała, iż dział się cały łańcuch zdarzeń, co więcej, dopomagała do tego, że się właśnie działo…

    4102

    Czy więc w ten sposób ona nie była winna, iż Porzycki postąpił dziś z nią tak, jak to się zdarzyło?…

    4103

    Czy nie wyzwała ona niejako tego pocałunku, tego wyładowania się namiętności? Czyż codziennie niezliczoną ilość razy takie pocałunki nie drżały na ich ustach, przesyłane ku sobie wzrokiem?…

    4104

    A więc…

    4105

    Czyż należy tak bardzo winić Porzyckiego?

    4106

    Wiatr łopoce po szybach coraz gwałtowniej. Jakiś niepokój szeleści dokoła chałupy. Coś niewidzialnego i groźnego od gór się czai…

    4107

    Grzech!… grzech!…

    4108

    Tuśka zasłania oczy skostniałymi rękoma.

    4109

    Jasno teraz spojrzała w głąb siebie.

    4110

    Uraza do Porzyckiego za to gwałtowne garnięcie się do niej topnieje, ginie, lecz inny, stokroć silniejszy żal wzbiera i dławi.

    4111

    Zazdrość, zazdrość szalona na myśl, że on teraz z tym ciepłem niezrównanym w oczy tamtej, swej dawnej kochanki, patrzy!…

    4112

    — Z nią jest teraz, z nią…

    4113

    Aż jęknęły wiązania chałupy. Ze świeżo zbudowanej wicher belki strącił… Pita porwała się na posłaniu.

    4114

    — To nic, to wicher… śpij!…

    4115

    Dziecko senne opadło jak kłos.

    4116

    I znów jęki wichru, szalenie ulewy, pełzanie po kątach gadów.

    4117

    Tak mija długa chwila.

    4118

    Tuśka już drętwieć zaczyna. Nie pragnie nic, nie chce nic, tylko wie, że jest bardzo zmęczona i biedna.

    4119

    Nagle cichy turkot furki zatrzymuje się przed Obidowską chałupą.

    4120

    — On!…

    4121

    Tuśka unosi głowę, dech zamiera w jej piersiach. Słyszy, jak on wchodzi do sieni, jak otrząsa okrycie, jak zrzuca kalosze i jak kieruje się ku swojej izbie.

    4122

    I Tuśka doznaje nagle szalonego uczucia ulgi.

    4123

    Wie, że wrócił, wie, że jest pod jednym z nią dachem, wie, że jutro zobaczy go wczesnym rankiem.

    4124

    Wszystko, co było, mija. Nie pamięta, jak bardzo cierpiała. Wie tylko, że on jest tam.

    4125

    I wdzięczna mu jest za to, że nie przyszedł, nie zapukał do jej drzwi, bo nie wie sama, jak by się zachowała, co mówiłaby mu, gdyby się ku niej zwrócił. Może wybuchnęłaby płaczem, a to byłoby najgorsze.

    4126

    — Będę z nim teraz inaczej postępowała — myślała powstając z krzesła. — Zamknę wszystko w sobie; on nie może, nie powinien wiedzieć, co się dzieje we mnie…

    4127

    Spojrzała na zegarek. Była zaledwie dziesiąta godzina. To ją uspokoiło do reszty.

    4128

    — Cóż dziwnego, że pozostał trochę w cukierni z kolegami, przecież w tym nie ma nic złego…

    4129

    Zbliżyła się do lustra, doprowadziła do porządku włosy.

    4130

    W tej chwili zachrobotał ktoś we drzwi.

    4131

    Obidowska wsunęła przez próg rękę.

    4132

    — To dla nich! — wyrzekła — a to dla małej.

    4133

    Paczka ciastek, na nich śliczna róża, kilka gazet, a dla Pity pudełko cali chloricum.

    4134

    Drobnostka… nic…

    4135

    Z piersi Tuśki spada ciężar, świat się jej rozjaśnia, mimo że świeczka dogasa.

    4136

    — Proszę podziękować!

    4137

    Niewyraźny pomruk gaździny jest całą odpowiedzią.

    4138

    — Więc myślał o niej!…

    4139

    Zamyka drzwi i znów wicher wstrząsa chałupą tak, że zdaje się, rozniesie ją na skrzydłach nietoperza.

    4140

    I te konfesjonały, w których księża patrzą smutnie przez koronkę kratek, i te palmy, poza którymi grzeczne dzieci z Wareckiej ulicy stoją milczące i ciche….

    4141

    Grzech!… grzech!…

    4142

    Tuśka kładzie na stole ciastka, różę i dzienniki i zbliża się do łóżka. Obok, na stoliczku, leży książka do nabożeństwa, strojna książka, oprawna w perłową masę, jedna z tych książek, które stanowią dopełnienie niedzielnego stroju.

    4143

    — Pomodlę się!… — postanowiła Tuśka. — Mogę; mam prawo, nie popełniłam jeszcze nic złego…

    4144

    A tu znów płazy czołgać się zaczynają i syk wszczyna się po kątach.

    4145

    — Grzech! grzech!…

    4146

    Strojna książka z ręki Tuśki wypada i smutek kłębami, jak chmury przed burzą, wali się ku niej.

    4147

    Tuśka pada twarzą na poduszki i pozostaje tak bez ruchu, gdy nad nią rozszalałe skrzydła szarugi biją z piekielną wściekłością o pazdur sadyby.

    XXIX

    4148

    Gdy spotkali się nazajutrz w sieni, ona blada, owinięta ciepłymi fałdami flanelowej, błękitnej matinki, on jakiś podniecony, z błyszczącymi oczyma i trochę spalonymi ustami, nie mówili przez chwilę do siebie nic, tak jak ludzie spotykający się po długim niewidzeniu.

    4149

    Od niego, pomimo owego podniecenia, powiało chłodem i ona w tej chwili chłód ten odczuła i wchłonęła. Wyprostowała się, sztywna i jakby roztargniona. Oczy ich rozbiegły się i błądziły po świetlanych punktach, jakimi belki sieni były poznaczone.

    4150

    — Cóż Pita? — zapytał Porzycki.

    4151

    — Dziękuję — zupełnie zdrowa.

    4152

    — Czy wręczono pani cali chloricum?

    4153

    — Tak… dziękuję… było już niepotrzebne.

    4154

    Tuśka podeszła do drzwi, prowadzących na dziedziniec, i uchyliła je.

    4155

    — Gaździno!…

    4156

    Deszcz lał ciągle szarymi, ukośnymi strugami.

    4157

    — Gaździno!…

    4158

    Porzycki coś koło roweru majstrował.

    4159

    — Pani pamięta? — zapytał — dziś próba, będzie Markowska i Marcin.

    4160

    — Pamiętam — odrzuciła sucho Tuśka.

    4161

    Chciała mu rzucić w twarz, iż grać nie będzie, że nie pozwala im, tej bandzie Cyganów, wtargnąć do swego mieszkania, że nie chce mieć z nimi nic wspólnego, ale coś ją wstrzymywało, paraliżowało jej słowa. Mówiła to sobie wszystko w myśli, głosem wydać nie była w stanie.

    4162

    Zwróciła się do swego pokoju. Gdy już była na progu, Porzycki zatrzymał ją słowami:

    4163

    — A!… chciałem panią uprzedzić, że dziś nie będziemy jedli razem obiadu. Jestem zaproszony.

    4164

    — Do kolegów?

    4165

    Twardo popatrzył na nią przez chwilę.

    4166

    — Tak! Stamtąd z Marcinem i Markowską do pani przyjadę.

    4167

    — A… dobrze!…

    4168

    Weszła do siebie i drzwi zamknęła.

    4169

    — Więc to tak? — myślała — więc to tak się kończą takie… flirty?

    4170

    Spojrzała dokoła, szybko pozbierała lampę, marynarkę, drobiazgi Porzyckiego, z którymi, jak sam mówił „sprowadził” się do niej, i oddała je wchodzącej gaździnie.

    4171

    — Zanieście to temu panu z przeciwka! — wyrzekła ostro, mierząc blachy i fajanse nienawistnym spojrzeniem.

    4172

    Niemniej przecież łowiła uchem, czy nie dosłyszy choć kilku słów, jakimi Porzycki przyjmie owo odesłanie drobiazgów.

    4173

    Lecz cicho było po tamtej stronie domu.

    4174

    Tylko tutaj Pita rzucała na matkę ukośne wejrzenia. Wreszcie zbliżyła się do stołu, ułożyła w pudełku farby, zawinęła w papier ołówki, wiszorki, gumy i kredki i pytająco na matkę spojrzała.

    4175

    Tuśka wybornie zrozumiała, że Pita, widząc owo „wyprowadzanie” Porzyckiego, czuje się w obowiązku być gotową do odesłania mu także jego drobnostek.

    4176

    W tej samej chwili weszła Obidowska.

    4177

    — Cóż ten pan powiedział? — zapytała mimo woli Tuśka.

    4178

    — Nic… ino śmieli się, aze sie zachlupneli! — odparła gaździna.

    4179

    Na Tuśkę uderzyły ognie.

    4180

    Śmiał się! On — z niej! On, który powinien był tłumaczyć się przed nią, usprawiedliwiać! On, który był przyczyną, iż przepędziła taką straszną noc w rozterce ze sobą, ze swym sumieniem, ze swą duszą?…

    4181

    Śmiał się!

    4182

    Podniosła dumnie głowę. Oczy jej spotkały się z oczyma Pity. Pomimo, iż czuła dobrze, że dziecko nie może zrozumieć całej głębi, w którą jej matka powoli zapada, przecież coś tam bezwiednie we wzroku dziecka być musiało, co ją zdenerwowało do reszty.

    4183

    — Niech Pita gardło płucze!… — krzyknęła gwałtownie, po raz pierwszy używając tego tonu w otoczeniu rodzinnym.

    4184

    Obidowska popatrzała na matkę, na dziecko i pokiwała głową.

    4185

    — Bez to się tak sumujom, ze siąpi! — odezwała się tonem perswazji. — Państwo dolscy to już tacy wartcy a łakomi na owe słońce…

    4186

    — A cóż wy myślicie? — napadła na nią Tuśka, rada, że ma na kogo zwrócić swój gniew — cóż wy myślicie, że my tu do waszej zakopanej jamy przyjeżdżamy, żeby się wam przyglądać i patrzeć, jak leje?

    4187

    — Ano, to niekze z Panem Bogiem przódzi umowe spisom na pogodę, hej!…

    4188

    Gaździna była jakoś jowialnie usposobiona albo chciała rozbawić gości, bojąc się, żeby nie wyjechali z nudów do miasta.

    4189

    — Bandzie piknie, niek sie nie bojom! — pocieszała, hałasując szklankami na tacy.

    4190

    — Idźcie sobie! — rzuciła się Tuśka — robicie tu piekło… mnie głowa boli, a potem wasz serdak cuchnie jak powietrze!…

    4191

    Gaździna uczuła się dotknięta.

    4192

    — Serdak je nowy i nicem nie trąci! — wyrzekła wychodząc z izby — to nie serdak, to ja… ze starości!

    4193

    I wyszła, obrażając swoją miłość własną dla ocalenia honoru serdaka.

    4194

    Na stole ujrzała Tuśka list od męża.

    4195

    — Naturalnie! — pomyślała — jest list! jeszcze mi tego brakowało.

    4196

    Rozerwała kopertę i z ironią czytać zaczęła.

    4197

    Żebrowski wyjątkowo nie pisał o palmie, weszkach, materacach, ale donosił jej, że „był na operetce”, a potem dał się namówić na „pół porcji” Kowalskiemu, którego żona pojechała do Krynicy i jako „słomiany wdowiec” chodzić musi do restauracji na kolację. Żebrowski pisał, iż na operetce ubawił się, a na kolacji otruł, ale już mu lepiej. Deszczu w Warszawie nie ma, przeciwnie — najpiękniejsza pogoda i on się dziwi, że podobno w Zakopanem taka ciągła ulewa…

    4198

    — Dziwi się! dziwi się!… — myśli Tuśka, drżącymi rękoma składając list — dziwi się! On się wszystkiemu dziwi! Miły człowiek! Słomiany wdowczyk! Operetka!… Kolacyjka! Pisze o „pół porcji” — niuńka — myśli, że ja mu uwierzę. Albo ten Kowalski — czy to nie zgroza… ma taką śliczną żonę! Ledwo wyjechała, a on już na „pół porcji”!…

    4199

    Zgrzytnęła zębami.

    4200

    — Wszyscy oni jednakowi!…

    4201

    Wydęła pogardliwie usta i zajęła się gorliwie Pitą. Przyrządziła jej płukanie, uczesała włosy, wydobyła z kufra francuską książkę i zadała jej do nauczenia się bajkę. Obrus schowała do kufra i drobiazgi, którymi upiększała obiadowe chwile.

    4202

    — Wystarczę sobie sama w życiu — myślała, zacinając się i kurcząc duchowo.

    4203

    Ubrała się jednak strojnie i starała się wyglądać ładnie. Udało się jej to w zupełności. Bladość była jej do twarzy. Upudrowała się jeszcze i przyciemniła brwi. Gdy skończyła te wszystkie przygotowania, przejrzała się w lustrze.

    4204

    — Niech wie, co traci! — pomyślała.

    4205

    Instynktem odczuła, że Pita stanowiła jakby dopełnienie jej urody. Kazała więc dziecku ubrać się biało, pończoszki włożyć szare i białe buciki. Szarą wstążką związała włosy małej. Sama ubrana była także jasnopopielato, powłóczysto i nadzwyczaj dystyngowanie. Postanowiła być przede wszystkim „damą”, i dystyngowaną, aby dać uczuć tym ludziom, kim jest ona, kim oni.

    4206

    Lecz gdy wysiedli z dorożki, wpadli do sieni i wypełnili cały dom swą wesołością, swymi pewnie ustawionymi i rozwiniętymi głosami, w których pełno było radości życiowej — cała „dystynkcja” i to sztuczne napięcie Tuśki zaczęło zanikać jakby pod naporem zbyt świeżego i silnego wichru. I gdy już wtargnęli do izby, zastali ją wysadzoną z siodła, niepewną, zmieszaną. Taką już sądziła, że pozostanie do końca tej próby, która rozpoczęła się od razu z miejsca z takim rozmachem i temperamentem, jakby ktoś czwórkę koni rozpuścił i batem nad nią trzaskał. Nawet grzeczny pan Marcin, wybornie usposobiony, wyzbywszy się cylindra, przedstawił się jako miły i bardzo inteligentny chłopak. Pod zniszczoną odzieżą poznać w nim było można pańskie dziecko, na które padła tylko duża skorupa cynizmu i musowej beztroski o rzeczy ważne.

    4207

    Markowska, jakaś na razie rozjaśniona i uśmiechnięta, pod skrzydłami wielkiego kapelusza, natychmiast zwróciła się ku Picie i przysiadła się do dziecka, wpatrując się w nią uważnie.

    4208

    — Jaka ona śliczna!… — wyrzekła wreszcie głośno, zwracając się ku Tuśce.

    4209

    Lecz Tuśka, szablonem wiedziona, uznała za stosowne zaprzeczyć.

    4210

    — Co znowu!…

    4211

    — Ależ śliczna. Dlaczego nie ma wiedzieć o tym. To przesąd. Prawda, panienko, że wiemy, iż jesteśmy śliczni jak obrazek?

    4212

    Pita zarumieniła się, przygryzła usteczka.

    4213

    Porzycki i Markowska zaczęli śmiać się wesoło.

    4214

    — O! spiekła raka!…

    4215

    Tuśka także płonęła jak mak, taka ją gorączka jakaś trawić zaczęła.

    4216

    Markowska klasnęła w ręce.

    4217

    — O! o!… i mamusia spiekła raczka.

    4218

    Natychmiast Porzycki odrzucił:

    4219

    — My już byśmy tego nie potrafili.

    4220

    Po twarzy Markowskiej przesunął się szary cień.

    4221

    — Zapewne.

    4222

    Tuśkę ogarnął cień jakiegoś zadowolenia, że w niej jest coś lepszego, czego tamta właśnie nie posiada.

    4223

    — Proszę… siadajcie państwo…

    4224

    Lecz Porzycki przerwał natychmiast.

    4225

    — Wcale nie. Przede wszystkim napijemy się herbaty. Myśmy przywieźli kanapki, ciastka, owoce, a pani nam da herbaty. Wreszcie sami się tym zajmiemy. Gdzie moja maszynka? A… prawda!…

    4226

    Parsknął śmiechem. Tuśkę oblały już nie rumieńce, ale pąsy. Zdawało się jej, że i Sznapsia kryje gwałtowną chęć śmiechu. Było to tylko przywidzenie, ale w jednej chwili Tuśka wyobraziła sobie, że Porzycki opowiedział wszystko swej dawnej kochance i że oboje wyśmiewali się z niej i z tego, co się z nią działo.

    4227

    Porzycki wypadł do siebie po maszynkę, za nim Marcin. Pita śledziła ich ruchy jak widz w sali teatralnej. Za chwilę wpadli z naftą, zapałkami, maszynką, spirytusem, wodą — słowem, całym kramem.

    4228

    — Och! ten Porzyk!… — śmiała się Markowska.

    4229

    Patrzała na niego z ogromną lubością, a on widocznie cieszył się z tego spojrzenia.

    4230

    — My nie umiemy próbować w domu bez herbaty, ciastek, nafty i tym podobnych akcesorii.

    4231

    Marcin bardzo wprawnie chodził koło herbaty.

    4232

    — Ty się możesz, pikrusie jeden, żenić — zawyrokował Porzycki. — Dam ci nawet swoją starą naftówkę na gospodarstwo.

    4233

    — To nowa? — zapytała Markowska.

    4234

    Wstała i zbliżyła się do maszynki.

    4235

    — Ależ nie, to ta sama — wyrzekła przyglądając się uważnie.


    4236

    To było nic, to była drobnostka, takie rozpoznanie dawnego sprzętu wspólnego, który codziennie służył im do gotowania strawy, na jaką zziębli i głodni do domu wracali.

    4237

    Markowska pochylona stoi ponad płomieniem maszynki, oświecającym żółtym, ciepłym światłem jej podbródek i smutnie w podkowę opuszczone usta.

    4238

    I cała jej postać ma w sobie nadzwyczajny nimb melancholii, właściwy ludziom, którzy nagle stoją u trumien, przyniesionych nazajutrz po zgonie ich bardzo bliskich i bardzo drogich.

    4239

    Takie niby nic, taka drobna maszynka, taki płomień żółty, pokorny, płomień ogniska ludzi bezdomnych i ubogich, a tyle wspomnień, taki szmat życia, nagle zmartwychwstały i złączony mądrością rezygnacji z rzeczami teraźniejszymi, które podścielisko istnienia obecnego tworzą.

    4240

    Ranki zimowe, szybkie porwanie się ze snu, tulenie rąk dokoła ciepłej szklanki, przepowiadanie roli, wybieranie resztek herbaty z ołowianej obsłonki…

    4241

    Pocałunki pośpieszne. — Bądź zdrowa!… Próba długo potrwa. — Nie zazięb się. — Masz na obiad? — Mam! mam!

    4242

    Kłamstwo miłosne, wybiegnięcie do zastawu i ten obiad zgotowany, odgrzewany godzinami, partie bilardu lub śniadanie po próbie. Wreszcie chwilowa wymówka i zgoda, pocałunki długie, gorące, przy blasku płonącej kuchenki…

    4243

    A potem rozejście się nagłe, bez powodu prawie, pod pretekstem lepszego engagement, rozpadnięcie się takiej bryły kryształowej uczucia, utworzonej z żaru pieszczot, łez, uśmiechów, omdleń, abnegacji, poświęceń graniczących z bohaterstwem…


    4244

    Tuśka śledzi wyraz twarzy aktorki, która w milczeniu na maszynkę, płonącą teraz na rogu innej komody, patrzy. I zaczyna nią owładać to uczucie, jakiego, zdaje się jej, doznaje Obidowska, która tak dyskretnie dozwala Józkowi widywać się z Hanusią.

    4245

    — Ona była przede mną… to jej prawo!

    4246

    Tymczasem Porzycki krząta się, rozmawia, śmieje, roztacza znów swój czar wytwarzania domowej atmosfery. Ustawia filiżanki, umizga się do Pity o obrus, rozkłada ciastka, ciesząc się zawczasu ich doskonałym wyglądem.

    4247

    Provens!… messieurs, mesdames! provens! — woła, ukazując białe, smaczne pałeczki.

    4248

    — Nie widziałam takiego łakomego mężczyzny — śmieje się Markowska — prawda?

    4249

    Zwraca się do Tuśki. Ta mimo woli potwierdza. Czuje, iż nie ma miejsca na umieszczenie tu swych dystynkcyj. Nie byłyby należycie ocenione, a kto wie, może i wyśmiane. Niemniej jednak trzyma się jako tako w zakreślonej roli. Jest grzeczna — nic więcej! Czyni nadludzkie wysiłki, aby nie przyjmować udziału w ich wesołości. Tak samo zachowuje się i Pita. Wyglądają obie, jak gdyby były na wizycie. Markowska ciągle obserwuje Pitę. Wreszcie zwraca się ku Porzyckiemu:

    4250

    — Wszak prawda, ta panienka ogromnie przypomina Amę?

    4251

    Porzycki odpowiada natychmiast:

    4252

    — Ja to zaraz zauważyłem…

    4253

    Następuje milczenie. Ta jakaś „Ama” jakby wionęła z zaświatów. Coś niezwykłego skrzydełkami rozpięło się w ciszy.

    4254

    Melancholią powleczone oczy aktorki oblewają Pitę smutnym spojrzeniem. W ślad za nim idą i oczy Porzyckiego. Chwilę ci oboje są nieruchomi i cisi.

    4255

    Tuśka czuje, że tu coś więcej marą wspomnień zadrgało niż zwykłe aktorskie pożycie dwojga ludzi.

    4256

    Kto była Ama?

    4257

    Jakby w odpowiedzi na silne i gorące pytanie, sformułowane w myśli Tuśki, Markowska odwraca się ku niej i mówi:

    4258

    — Ama to była moja córka.

    4259

    Tuśka nie pyta się o nic więcej. Nie chce już nic wiedzieć. Po co? Ta Ama, prawdopodobnie, to ich dziecko.

    4260

    I to jest najstraszniejsze!

    4261

    Coś bardzo silnego, coś bardzo tragicznego padło nagle pomiędzy nich wszystkich. Wspomnienie drobnej, małej dziewczynki, ot! — takiej jak Pita. Teraz Tuśka rozumie, dlaczego Porzycki z taką lubością patrzył na jej córkę, dlaczego obrzucał ją gencjanami, dlaczego opiekował się nią od pierwszej chwili.

    4262

    Więc widział w niej Amę!…

    4263

    Markowska powiedziała: — To była moja córka. Była — a więc nie jest. Nie jest… znaczy, umarła. Węzeł prysł w chwili skonu dziecka. Ale czy prysł? Czy mogiła mała na Powązkach, na której klęczą ubogie, gipsowe aniołki lub w trawie tulą się pokorne baranki, to nie silniejszy węzeł niż żyjące, rozkrzyczane i rozwichrzone dziecko?…

    4264

    Wypili herbatę, zaczęła się próba. Powoli na twarze Porzyckiego i Markowskiej powróciła znów ta aktorska insouciance, na którą nie ma nazwy w naszej mowie. Zaczęli znów żyć i dyszeć chwilą obecną. Próba poszła gładko i rzeczywiście Markowska doprowadziła wszystko do ładu. Tuśka chętnie poddawała się jej radom, bo aktorka umiała trafić do przekonania amatorki.

    4265

    — Wszystko będzie dobrze — mówiła, ubierając się w kapelusz i gotując się do wyjścia. — Jutro będę w sali na próbie.

    4266

    Zwróciła się ku Porzyckiemu.

    4267

    — Odwieziesz mnie?

    4268

    — Naturalnie.

    4269

    Znów Tuśka doznała ściśnienia serca. Przez krótką chwilę, poddając się czarowi Markowskiej, nie żywiła ku niej złości i dlatego mniej cierpiała. Gdy widziała Porzyckiego wychodzącego z tą kobietą, odżył w niej cały ból, zdwojony jeszcze musem tej sytuacji.

    4270

    Aktorka zbliżyła się do Pity, pragnąc ucałować dziecko.

    4271

    — Pani pozwoli? — zapytała Tuśki.

    4272

    Lecz Tuśka rzuciła się żywo:

    4273

    — Nie — nie…

    4274

    Zdawało się jej, że to ją samą pragną dotknąć usta aktorki.

    4275

    Porzycki spojrzał na Tuśkę zdziwiony.

    4276

    — Dziecko jest chore na gardło… Pani może zachorować… — tłumaczyła się Tuśka.

    4277

    — A… tak!…

    4278

    Tuśka jednak musiała istotnie zmienić się i zblednąć, bo oczy Porzyckiego wbiły się w jej twarz uparcie.

    4279

    — Do jutra!

    4280

    Wyszli oboje do sieni.

    4281