Spis treści

    I
  1. II
  2. III
  3. IV
  4. V
  1. Bóg: 1
  2. Cierpienie: 1
  3. Dusza: 1
  4. Erotyzm: 1
  5. Flirt: 1
  6. Kondycja ludzka: 1 2
  7. Miłość: 1
  8. Miłość niespełniona: 1 2 3
  9. Modlitwa: 1 2
  10. Morderstwo: 1
  11. Morze: 1 2
  12. Motyl: 1
  13. Natura: 1 2
  14. Oko: 1
  15. Okręt: 1
  16. Otchłań: 1
  17. Pamięć: 1
  18. Podróż: 1
  19. Przemiana: 1
  20. Przysięga: 1 2
  21. Raj: 1
  22. Rośliny: 1
  23. Rozstanie: 1
  24. Samotność: 1
  25. Sielanka: 1
  26. Spotkanie: 1 2
  27. Starość: 1
  28. Szczęście: 1
  29. Śpiew: 1
  30. Tęsknota: 1 2
  31. Ucieczka: 1
  32. Uroda: 1
  33. Woda: 1
  34. Wyspa: 1
  35. Zapach: 1
  36. Zazdrość: 1 2
  37. Ziemia: 1
  38. Zmysły: 1

Pisownia łączna / rozdzielna: nicbym > nic bym; odniechcenia > od niechcenia; odrazu > od razu; zrana > z rana; napozór > na pozór; z pomiędzy > spomiedzy; nie jeden > niejeden.

Pisownia s/z/ś, dz/c: poblizkie > pobliskie; wbiedz > wbiec; zcichnie > ścichnie; z pomiędzy > spomiedzy.

Fleksja: pozostawiono dawne formy N. i Msc. rn, np. mem, pewnem.

Interpunkcja - dodano przecinki przed powtórnym ”i”: Czuła przeróżność wonnego istnienia/ I wszechmożliwość, i wszechniespodzianość,/ I uśmiechnięty czar niezrozumienia…

Poprawiono błąd źródła: błebitu > błękitu (III); jest > jak ( Czem byłam w chaty przezroczej schronisku?// Rankiem — zaranną, wieczorem — wieczorną,/ Wobec bezkresów, jest one — bezkresną,/ A wobec jezior, jak one — jeziorną…).

Bolesław LeśmianNieznana podróż Sindbada Żeglarza

I

1

Podróż…Że mi się dziewczę upatrzone wzbrania,

Nieobecnością ciała w mem objęciu

Pustosząc ducha, co w nic się rozdzwania —

Więc ja na przekór sobie i dziewczęciu

5

Tej się nieznanej podjąłem podróży,

By wlec swe głody po morzach dziesięciu!

Lecz i mórz dziesięć, zaprawdę, nie znuży

Tego, co zaznał pragnienia pieszczoty,

Na którą nawet nie upadł cień róży.

10

Ale najgorzej, gdy właśnie zmierzch złoty,

W oczach twych dziewczę zastawszy — powoli

W sen je rozemgli dla drwiny lub psoty…

W sen tem pewniejszy, że nawet nie boli,

A w bezbolesność patrzysz, jak w przynętę

15

Dla swej niemocy i swojej niedoli.

Lecz dokąd skrzydeł skierujesz zniechętę

Bez tej, co ziemię odarła ci z cudów?

Czem są twe wargi — jej wargą nie tknięte?…

Czem dłonie, które nie zaznały trudów

20

Przy piersiach, śpiewnych westchnienia hałasem?

Marniejąc, więdną w tej próżnicy nudów!…

A gdy je spleciesz — to tylko temczasem,

A gdy rozpleciesz — to tylko tak sobie —

Głaszcząc ich szorstkość wspomnienia atłasem…

25

Ale ich przed się nie ściągniesz w tej dobie,

By zrywać kwiaty lub zgarniać słońc złoto:

Na wszystko czasu zbraknie ci w żałobie!…

Miłość niespełnionaZ piersią dziewczyny zmóc się chciałeś po to,

Aby wykrzesać śpiew z duszy na usta,

30

Lecz niewzajemność zwarła je niemotą!

O, jakie zdradna i krwawa, i pusta

Jest baśń, co tęczą przesłania grzech straty!

Na skroń skazańca narzucona chusta…

CierpienieChoćbyś piękniejszą dziewczynę przez kwiaty

35

Innych ogrodów wypatrzył w podróży —

Cóż ci z jej piękna, ty — bólu skrzydlaty?

Miłość niespełnionaCzar, dobrze znany, już się nie powtórzy…

A inny? — Nie chcesz innego w tej głuszy

Odczarowanej, co słońcem się mruży!

40

DuszaJuż żadna w tobie nie wskrzesi tej duszy,

Którąś miał, patrząc w źrenice, gdzie pała

Twój los, nim ciebie w jęk i w pył pokruszy!

A wszakci dusza w szczęściu się stawała

Podobną ślepo do głosu jej brzmienia,

45

Do warg purpury, do zapachu ciała!

Naśladująca we śnie poruszenia

Jej ukochanej za wszystko postaci,

Brała z niej — powab, chrzest brała imienia!

Brała, nie wiedząc, że nagle utraci

50

Wszystko, co wzięła, nim jeszcze posiadła —

Że za wyznanie — tym skarbem zapłaci!…

A gdy pojęła ten mus — to pobladła,

Czując wstyd nędzy i próżnię, i ciemność,

Jak odwrócone do muru zwierciadła!…

55

To jedno było jej żądzą: wzajemność —

Reszta — wygnaniem w przerażeń samotę,

Poza kres ziemi, lub kędyś w podziemność!

TęsknotaKu życiu wieko rozchyliła złote —

Dziś — trumna, której skarb ciała odjęto,

60

Zwraca wieczności — pustkę i ciemnotę!…

A jakże długo czekała na święto

Nagłych zrozumień, by ująć w ład ścisły

Słów określonych — dolę rozpierzchniętą!

Jeśli te słowa w noc twoją rozbłysły,

65

To wiedz, że śledzę twe noce i dni twe,

I że miłosne nie mylą domysły!

ModlitwaI ciebie życie gna w jakąś tam bitwę…

Jam chciał cię unieść ku niebu rąk mocą,

Jak nagą, z włosem rozwianym modlitwę!

70

Kondycja ludzkaDziś — nie mam czem się pomodlić, ni o co…

A zasię Bogu cóż po takich dłoniach,

Które się w znoju i w grzechu nie spocą?

Więc wciąż uboczem a wciąż po ustroniach

Płyń, zbiegu życia, co poszło w lamenty!

75

Płyń, póki jeszcze krew śpiewa we skroniach!

I wypłynąłem na morskie odmęty…

II

OkrętOkręt mój starszy od modrej wód chwały!

Wnątrz jego szumi snem dębów tysiąca,

80

Co niegdyś żywcem po borach szumiały.

Starość, PamięćLecz mu starością tak pamięć się zmąca,

Że nie pamięta tej borów tęsknoty,

Co dęby z lądu w otchłanie mórz strąca.

Przerósł on życia własnego kres złoty

85

I swym nadmiarem już grąży się w Bogu,

Na ziemi mało mając do roboty…

Płyniesz w nim, jako w ruchomym barłogu,

Gdzie wszystko drzemie, prócz skargi twej głuchej,

Rozpanoszonej na morza rozłogu.

90

Słońce, nabrzmiałe od skier zawieruchy,

Złotym wąwozem po fali się dłuży,

A fala szczerbi wąwozu szlak kruchy…

I, zaczerpnąwszy zeń świateł do kruży

Swoich błękitów, wychyla w odmęcie

95

Tę kruż[1], co pianą po brzegach się burzy.

Morze, OtchłańGdziekolwiek spojrzę — tam lądów zniknięcie,

I, zda się, otchłań, spodem zaczajona,

Widzi, że płynę i w jakim okręcie…

Widzi tak właśnie, jak ta woda słona,

100

Co swe szmaragdy miażdżąc w słońc ukropie,

Spienionem ślepiem chce odbić skał łona!

Więc tak widziany — płynąłem po tropie

Fal, nasłuchując ich szumu, że ginie,

Niby szum w nagle rozwiązanym snopie.

105

Nie odróżniałem już w owej godzinie

Czasu od fali, co świateł rozpyłem

Znaczy swój pobyt i zanik w głębinie.

I zdało mi się, że niegdyś sam byłem

Brzegiem, zniknionym w bezkresów przeźroczu,

110

A od którego swój okręt odbiłem…

I że sam siebie straciłem już z oczu,

Stając się coraz to bardziej bezbrzeżny

W rozłące z sobą i w swem podobłoczu…

I coraz bardziej sobie niedostrzeżny,

115

Przydany falom ku ich przemijaniu

Wśród pian dokoła zieloności śnieżnej.

Wyspa, Rośliny, Woda, Natura, MotylI wtedym ujrzał w mórz rozkołysaniu

Wyspę, skupioną w zadumy spowiciu

I w nieustannem nad głębiami trwaniu.

120

A spoczywała na własnem odbiciu,

Jak na obrzmiałym zielenią cokole,

Co widniał wszystek w podwodnem ukryciu.

Czem ona w górze — tem on był na dole:

W tych samych kwiatach tych samych owadów —

125

Lecz nieco inne — bo wodne swawole…

Wzloty ich były podobne do spadów

Usilnych w głębie, gdzie fali turkusem

Wezbrała bezdeń wywróconych sadów.

Ptak, w nich dojrzany, szedł skrzydeł przymusem

130

Na dno — skroś liście… Zaś woda przez szpary

Tych liści biegła niepochwytnym kłusem.

Ledwo ją mogłeś rozpoznać po szarej

Przezroczy: tak ją wypełniły szczelnie

Kwiatów, motyli i liści nadmiary.

135

Z okrętem moim płynąc niepodzielnie,

Brnąłem w tych dziwów i snów grzęzawicę,

Oczarowany strasznie i śmiertelnie!…

Sielanka, Szczęście, RajTam zarzuciłem w szmer wody kotwicę,

Co się grążyła kolejno w ziół sploty

140

I właśnie w złotą kędyś motylicę…

A ta — zmącona — rozchwiała swe loty

I znikła w bruzdach, jak gdyby tam — w toni

W nic się rozwiązał nagle supeł złoty…

ZapachI, gdym wyskoczył na brzeg — jeszczem o niej

145

Coś śnił, z radości zaciśnięte pięście

Wtłaczając w kwiaty i węsząc jad woni!

Gdzieś — na dnie duszy zaczajone szczęście —

Wybiegło ze mnie na słońce, na kwiaty,

By trwać w pszczół brzęku i łątek pochrzęście!

150

I biegłem dalej, wiedząc, żem pstrokaty

Od słońca, które zbryzgało mi złotem

Oczy i włosy, i wargi, i szaty!

Że ptakom zdam się zaledwo migotem

Światła w zieleni!… Zjawieniec słoneczny,

155

Co się sam sobie złoci mimolotem!

W pierś mię uderzył szum lasów odwieczny

I okrzyk ptaków, uwięzły w gęstwinie,

Zapamiętały, zdyszany, serdeczny!

OkoGdy, biegnącemu w świateł gmatwaninie,

160

Już się pół nieba nagromadzi w oku,

To mu z tych oczu cała ziemia zginie!…

I mnie zginęła, że — gotów do skoku —

Stanąłem, dłonią szukając tej dali,

W którą mam teraz biec z cieniem u boku.

165

Aż tu — na długość dwóch sznurów korali,

Albo na miarę dwojga moich cieni —

Przede mną chata, jak dziw się zuchwali…

A z tak przezroczych ciosana kamieni,

Żeś widział wnętrza nietajoną wzbronność

170

I sprzęt wszelaki w świetlicy i w sieni.

Z sieni — w przejrzystą świetlicy ustronność

Szła oto właśnie w najdalsze zakąty

Dziewczyna, w marzeń wpatrzona dozgonność.

Za siódmą górę — chyba w kraj dziesiąty

175

Patrzyła, ręce nieznośne za szyją

Wiążąc wygodnie w dwa białe trójkąty…

I w tył warkoczem wstrząsnęła, jak żmiją.

Jam ją tak z mego oglądał ubocza:

Nagą — idącą prosto w sen — niczyją…

180

Ledwo nas ściana dzieliła przezrocza,

I hen — w upale jakaś dal tajała,

Kroplami złota ściekając w krzów[2] zmrocza.

I pomyślałem: niech spojrzy!… Spojrzała…

A, zaniedbawszy rozwiązania dłoni, —

185

Płonęła przeciw i nieruchomiała…

Tak my patrzyli — każde z swej ustroni —

Czując, jak czas nam pod rzęsą wstrzymany,

Bez tchu przemija i sam siebie trwoni…

Było nam w oczach, jakby dwa orkany

190

Zemdlały w ciszę, podobną zieleni

Dwu łąk, na które dwa spadły tumany!

I gdyśmy jeszcze byli tak wpatrzeni,

Szepnąłem: «Chato upojna, jak wino!

I ty — świetlico! I ty — moja sieni!

195

Tyżeś to przyszła, wiosenna godzino

Miłosnych przygód i pierwszej rozmowy

Z nieznaną jeszcze dotychczas dziewczyną?

Tyżeś mię zdybał, zawrocie mej głowy?

Kto od pierwszego nie szalał wejrzenia —

200

Ten nie zna szału i sen ma jałowy!

Bądź pochwalona przez wszystkie westchnienia

Ściano przezrocza za to, żeś przede mną

Nie utaiła nawet stóp jej cienia!

Bądź pochwalona ziemio za tę ziemną

205

Moc, która słońcu narzuca swe kwiaty!

Wyjdzi, dziewczyno, na rozkosz wzajemną!

Wyjdzi z marzenia, z omdlenia i z chaty!…»

I wyszła, pustkę czyniąc we świetlicy,

I zawołała szeptem, jak w zaświaty:

210

— «Patrz na mnie i pozbawiaj tajemnicy!

Bo z dawna pragnę wszystką męką ciała

Odbić się w czyjejś szerokiej źrenicy!

Dlategom taką chatę zbudowała,

Ażebym widna była w mej niemocy

215

Gwiazdom i słońcu! Wszystkiemu, co pała!…

Widział mnie sen mój własny, sen sierocy,

I widział motyl i bąk pełen znoju,

Jak mię samotność utrudza po nocy!

Bezczynna — w chaty przezroczej postoju

220

Nieustannością wonnego istnienia

Poiłam ducha, bo pragnął napoju.

Czy i ty także doznajesz pragnienia?

Patrz we mnie — w piersi i w duszę i w lice, —

I stóp różowość uważ od niechcenia!…

225

A jam rzekł, patrząc w moją samotnicę:

— «Skąd twa ze światem na wyspie rozłąka?

Gdzie twa ojczyzna? Kto twoi rodzice?»

— «Rodzice?… Słuchaj: w pamięci się błąka

Ni to twarz słońca… ni to żar zbyteczny…

230

I po raz pierwszy ujrzana gdzieś łąka…»

Więc zrozumiałem, że ją traf słoneczny

Stworzył i ciała białośnieżną ciszę

Rozśpiewał nagle w purpury zgiełk wieczny —

I rozkołysał w znój — i wciąż kołysze…

235

A gdym w nią patrzał — tak znojną bezkreśnie,

Myślałem, że z patrzenia zaniedyszę!

A ona rzekła: «Przemijam boleśnie:

Śnią mi się nocą ognie i szkarłaty,

Barw ostateczność przeraża mię we śnie!…

240

SamotnośćDzień bywa jeno we kwiaty bogaty,

A że prócz kwiecia — nikogo wokoło,

Więc do zmęczenia zrywałam te kwiaty!»

Mówiła jeszcze, że nieraz na czoło

Kładła dłoń własną tak zwinnym odruchem,

245

Jak czyjąś obcą — zdradziecko wesołą…

A raz — niedawno — że stała się duchem

I, jak w głąb sadu, poszła w niewidzialność,

Szumiącą kędyś — nad urwiskiem głuchem…

Pytała jeszcze, czy wierzę w upalność

250

Słońca — w ogrody, widziane przelotem,

Od których w oczach mży sama oddalność…

A jam jej mówił o wszystkiem i o tem,

Jak ducha w morzach nie mogłem pomieścić,

Ani utwierdzić pod gwiezdnym namiotem —

255

Ani po kwiatach w ciszę rozszeleścić!

Zmysły, Erotyzm, Flirt, SpotkanieI o dziewczynie, co tak nie umiała

Ni łkać, ni pragnąć, ni kochać, ni pieścić —

Ni snem się w niebo zamierzyć, jak strzała,

Ani wysłuchać modlitwy, szeptanej

260

Przez własną duszę do własnego ciała…

I gdym to mówił, wspomnieniem zdyszany,

Ona te słowa w rozszerzone oczy

Brała, jak w głębie cienistej altany.

I odgarniała natrętnych warkoczy,

265

Ażeby przydać uwagi żałobie

Swego słuchania — boleśnie ochoczej.

ZazdrośćI rzekła, dłonie załamując obie:

— «Czy tamtą mogę tem zwalczyć, że jestem?…

Tem tylko jednem, że jestem przy tobie?»

270

A wymówiła to niemal szelestem

Warg, którym własne bruździły korale,

I niemal głosu już echem dwudziestem…

— «Tamta — szepnąłem — nie godna jest wcale

Trwogi słów twoich! I gdyby tak można

275

Myślą śmierć zadać pomimo oddale…»

— «Zabijmy! — rzekła nagła, nieostrożna —

Myślą zabijmy! Niech z czarów jej życia

Nie pozostanie nawet mgła rozdrożna!»

I wyrzuciła z warkoczów ukrycia

280

Dłonie, jak z nagle rozdwojonej szaty,

I wyciągnęła usta, jak do picia…

Wszystkie nam naraz zaszumiały kwiaty.

III

Im się uważniej przyglądam dziewczynie

Od wschodu słońca, aż do gwiazd pokazu,

285

Tem senniej dusza w domysłach mi ginie.

Przemiana, UrodaSpytany nawet z błękitów rozkazu

O barwę oczu i współbarwę włosa,

Nic bym nie umiał powiedzieć od razu.

Bo o poranku, skoro świt i rosa,

290

Na piersi mojej z uśmiechem omdlewa

Błękitnooka i złocistowłosa.

Lecz kiedy wieczór mrokami obrzmiewa, —

Ciemnieją włosy, zmierzchają źrenice

I kruczym splotem nęci czarnobrewa…

295

Próżno pieszczotą badam tajemnicę,

Wargami pijąc rozkosz tej przemiany,

Co w jednej — dwie mi daruje siostrzyce.

Jak gdybyś rozlał sen jeden w dwa dzbany

I jagód przydał dla samej czerwieni

300

I dla wonności, ku słońcu wywianej!

Gdy myślę o tem — to w oczach się mieni,

A dusza cudów nasłuchuje czujnie,

Bo kochać tylko umieją — zdziwieni!…

Zaprawdę — byłem kochany podwójnie:

305

Inaczej z rana i zmierzchem inaczej,

Dwóm snom odmiennym dając ramion spójnię!

I w niezrozumień upojnej rozpaczy

Zaprzepaszczałem w dziwach tego ciała

Zmyślnego ducha niepokój tułaczy,

310

Wobec tych kwiatów, gdzie rosa mży biała,

Wobec księżyca, co wzdyma się złotem —

Nieraz w objęciach moich — wieczorniała…

Wieczorniejącą — spytałem przelotem

Szeptów, zdyszanych podziwem rozkoszy,

315

Czy wie, że inna?… Nie wiedziała o tem…

Ale w niewiedzy, na pozór macoszej,

Czuła, że coś w niej na wieczór się zmienia,

Coś się przebarwia — i czai — i płoszy…

Czuła przeróżność wonnego istnienia

320

I wszechmożliwość, i wszechniespodzianość,

I uśmiechnięty czar niezrozumienia…

I tajemnicy znojność i różaność,

Bóg, Kondycja ludzkaI Boga czuła, niby dąb szumiący,

Pod którym ciała spoczywa pijaność!

325

A, zrozumiawszy, że sama — niechcący —

Jest między dziwy wliczona i róże,

Wyszła z mych objęć w świat, zmrokiem gorący —

I na pobliskie wszarpnęła się wzgórze,

I tam — w kiężyca wielkiem posrebrzysku

330

Stanęła — czerniejąca na lazurze!

— «Chce mi się pląsać tu właśnie — w rozbłysku,

By zbadać pląsów zadumą przekorną,

Czem byłam w chaty przezroczej schronisku?

Rankiem — zaranną, wieczorem — wieczorną,

335

Wobec bezkresów, jak one — bezkresną,

A wobec jezior, jak one — jeziorną…

W polu mi — polno, a w lesie mi — leśno,

Dość mi wbiec w gęstwę, by stać się tam drzewną

Zmorą, dębowi jakiemuś rówieśną!…

340

Chcę nagłą wiedzę o sobie, snem śpiewną,

I już od dzisiaj w duszy nieustanną

Głosić ze wzgórza w tę ciszę rozwiewną!

Chce mi się w śnieżność księżyca wbiec sanną

Wzwyż rozszalałą, nim szepniesz ust skrajem

345

Czy mnie wieczorną wolisz, czy zaranną?…

A choć obydwie zazdrosne nawzajem,

Obydwóm przysiąż zarówność kochania,

Bo my ci obie grzech wszystek oddajem!

Przysiąż, że nigdy z mych piersi posłania

350

Nie zdźwigniesz ducha, by ująć mu trudu

Wiekuistego nad szczęściem czuwania!

Że będziesz — wzorem złotego gwiazd ludu

Śnił bezrozłąkę swej duszy z błękitem,

Choćby ją uląkł snu nadmiar i cudu!

355

Że nie zawołasz wspomnieniem ukrytem

Dziewczyny tamtej, dziewczyny zwyczajnej

Przy mnie, co jestem dwóch w jednej rozkwitem!

Że w pieśni leśnej i w pieśni ruczajnej

Będziesz wyznawał odtąd mimowolność

360

Serca, chciwego swobody rozstajnej!

PrzysięgaPrzysiąż na bogów do śmierci niezdolność,

Że mi nie zbiegniesz hen — w niemiłowanie,

W głuchą bezleśność i w nudną bezpolność!…»

— «Przysięgam tobie, że w żadne rozstanie

365

Nie ujdę duchem z twojego objęcia, —

Gdzie miłość moja — tam moje otchłanie!

I będę chłonął czar twego zaklęcia,

Bezrozum szczęścia i zamrocz pieszczoty

Długo — bez przerwy — aż do wniebowzięcia!

370

Aż bóg nade mną, niby wiszar złoty,

Szumiąc w bezmiarach bujnością potęgi,

Stłumi pląs serca i głowy zawroty!»

I jeszcze pełen dreszczu i przysięgi —

Biegłem ku wzgórzu, jak fala do brzegu,

375

Srebrnem bezdrożem księżycowej wstęgi.

Śpiew, SpotkanieCzekała na mnie — na szał mego biegu,

Nucąc i piersią, i kibicią całą

Od stóp do głowy — pieśń bez słów szeregu…

Jak gdyby tańcem zakłócone ciało,

380

Że mu ciężyła słów żmudna osłona,

Samym słów brakiem — swą nagość śpiewało!…

Tak śpiewającą — porwałem w ramiona

I w znak przegiąłem — jeszcze śpiewającą —

Czując, jak w niej — przegiętej — śpiew ten kona…

385

I jak od tego skonu — sny się mącą…

IV

Czym się spodziewał, czylim to przeczuwał,

Że tęsknotami powrócę w te światy,

Gdzie się szał dawny tumanem osnuwał?

390

Choćbyś piękniejszą dziewczynę przez kwiaty

Innych ogrodów wypatrzył w podróży —

Cóż ci z jej piękna, ty — bólu skrzydlaty?

Czar, dobrze znany, już się nie powtórzy, —

A inny? Nie chcesz innego! Chcesz właśnie

395

Tych samych dreszczów i tej samej burzy!

Ja — Sindbad, żeglarz — zabłąkany w baśnie,

Gdzie mgła naokół wspomnieniem wysnówna,

Mam ducha, który bez błysku — nie gaśnie!

TęsknotaA w miłowaniu — nikt mi nie dorówna,

400

Chyba, że serce zbezwładni tęsknota,

Córka księżyca — blada Księżycówna!

Umiem ja różą naznaczyć te wrota,

Które w noc trzeba pukaniem zakłócić,

By się rozwarły na jasność żywota.

405

Umiem miłości ów przepych przywrócić,

By ci się stała, jako śmierć, jedyna —

Umiem się dąsać, weselić i smucić —

I kazać komuś, co mnie nie wspomina,

By wielkim cieniem legł na mojej duszy,

410

Jak na słonecznym zegarze — godzina!

Z tym cieniem w drzewnej zapodziany głuszy,

Czułem, jak za mną tęsknota w ślad kroczy,

Żem do rąk mógł ją brać, jak kij pastuszy.

Wówczas mnie dziewczę pytaniem zaskoczy:

415

— «Czemu, gdy pytam, czuję się zuchwała?…

Czemu natrętna, gdy patrzę ci w oczy?…

Czemu mnie pieścisz nie tak, jakom chciała, —

Jakby się twoje oduczyły dłonie

Pochłaniać ślepo kształt mojego ciała?

420

Choć ja — w objęciu, choć ja — na twem łonie,

Lecz nie ja — w duszy i tam — pod powieką:

Ty patrzysz w inną, całując me skronie!…

Dreszcz, ze mnie wzięty, na tamtą — daleką

Przenosisz w myśli, jak skradzioną falę,

425

Która się nagle rozminęła z rzeką!

Czyli przysięgi, szeptane mi w szale,

Dziś przeciwszałem okrutnym radosne,

Jak darowane odbierzesz korale?»

Przysięga, MiłośćA ja jej na to: «Przysięgi miłosne

430

Mogą i muszą, i chcą być złamane!

I cóż, że wiosna przysięga na wiosnę?

I cóż, że harfa na struny harfiane

Przysięga wierność jednemu śpiewowi?

Zemszczą się kiedyś te — niewyśpiewane!

435

Nie jedną zorzą niebo się różowi!

A dusza, niby ta zieloność drzewna,

Od złotych żuków roi się i mrowi…»

Na to dziewczyna odpowie mi gniewna: —

«Dałam twym żukom do syta napoju:

440

Dwoistość czaru, ja — baśni królewna.

Dałam sen różny — w mych piersi rozdwoju:

Oczy z chmur czerni i oczy z błękitu,

Włos hebanowy i złoty od znoju.

Dałam ci zmienną przerzutność zachwytu

445

Z hebanu w złoto, z ciemności w purpurę,

Z tajemnic nocy — w oczywistość świtu!

Po spadłej rosie rozpoznajże chmurę,

Z którejś brał w usta napoje wciąż nowe,

Wiedząc, że sycą, a nie wiedząc — które…

450

ZazdrośćLecz dziś?… O, gdybyś mieczem rozciął głowę,

Gdzie wre to, czem się kiedyś w śmierci zdrzemnę,

I zajrzał nagle w mroki rubinowe —

Tobyś wyśledził morderstwo nikczemne,

Co się tam wiecznie po ciemku odbywa,

455

I krwawych poszlak ślady potajemne!

Tyś mi poszepnął tę myśl! Ja — zgadliwa —

Jak oswojoną wzięłam ją gadzinę,

A myśl ta parzy, jak złota pokrzywa!

Tak! w myśli — tamtą zabijam dziewczynę!

460

Nieraz mi głowę kołysząc w swej dłoni,

Kołyszesz razem i jej zwłoki sine…

Choć upojona od rosy i woni —

Przekleństwem krwawem potrafię ja jeszcze

Dosięgnąć tamtej, co twarz ci snem płoni.

465

I jej śmierć tobie wesoło obwieszczę,

Jak rozśpiewana jej zgonem mogiła!

A słów nie będzie, będą tylko — dreszcze…

Będzie pląs ciała, któremu ulżyła

Ta nieobecność nagła w całym świecie

470

Drugiego ciała!…»

I gdy tak mówiła,

Wspomniałem, nie chcąc, że sam już… raz… przecie,

Czując w niej taki pląs bez wysłowienia,

Biegłem — znęcony — przez świateł zamiecie…

475

Że myśli nasze hen — w krainie cienia

Już się spotkały — jawne i namiętne,

Bom śmierci owej też pragnął — bez chcenia…

I mnie by takie ulżyło doszczętne

Zniknięcie w świata całego bezmiarach

480

Tamtego ciała, co było niechętne!

Niechęć ta za mną szła po wyspy jarach,

Jak pies, co w oczy zaglądając pana,

Wyje na księżyc, odbity w ich szparach.

Cóż mi zostało? Pył złoty — mdła piana!

485

I owo wiecznie zdyszane wspomnienie —

I w szkarłat własny zapatrzona rana!

I słów zdziwionych nagłe zniechęcenie,

Gdy, zamiast łączyć w śpiew różnic przewinę,

Bezśpiewne w otchłań spadają, jak cienie…

490

A gdy te cienie przynęcą dziewczynę,

Wnet ją otoczy i smutek, i złuda,

Niosąc jej nagłą śmierci bezprzyczynę.

Miłość niespełnionaBo komu pierwsza miłość się nie uda,

Goniąc za inną — zemsty nie pokona

495

I depcze w drodze napotkane cuda.

A kogokolwiek pochwyci w ramiona,

Tego pchnie, pieszcząc, na własną pochyłość, —

I nikt nie zgadnie, że winna wciąż — ona…

I nikt nie zgadnie, jakich żądz zawiłość

500

Chce snem rozstrzygnąć na piersi dziewczęcej,

Co w pocałunkach widzi tylko — miłość.

Im pieści znojniej, im chciwiej, im więcej,

Tem ci żarliwsze skarg jego płomienie,

Tem odechciewa pewniej i goręcej!

505

I tem ci większe ramion znieczulenie,

I tego ciała dąs od stóp do głowy,

I gniew pieszczoty, i ust roztargnienie…

Szept mej dziewczyny i zamęt różowy

Warg, moim wargom co chwila wzajemnych,

510

Znienawidziłem na wyspie w dzień owy.

Bom czuł, że w snach jej pokątnych i ciemnych

Conocnej zbrodni dojrzewają zwłoki,

Niby owoce ogrodów podziemnych.

Ssąc tych owoców jadowite soki,

515

Szedłem w kraj, zgrozą swych ponęt bezszumny,

W niemiłowania cieniste zatoki…

A jużem blady był i bezrozumny,

Rozradowany czarną w oczach zmorą,

Niby śmierć, której przyśniły się trumny!

520

Niemiłowanie swą źrenicą chorą

Nie mniej pięknego pożąda dziewczęcia,

Jak te, do których i miłość jest skorą.

Chce ująć pieszczot, chce ująć zaklęcia

Nie byle jakich ust znojnym koralom,

525

By zwiększyć rozkosz owego ujęcia…

I tak przydaje przepychu swym żalom,

Cierniami czesząc posłuszne warkocze,

Nie wzbraniające zamętu swym falom.

Swe kły tygrysie, do żeru ochocze,

530

Lubi ci karmić różami z wyboru —

I długo patrzy w pierś, nim ją zdruzgocze!

W mym duchu, niby w zielonościach boru,

Zmierzch jął się szerzyć — i coś w nim przygasło,

Rzekłbyś: gwiazd kilka w głębi gwiazdozbioru.

535

Jakby kto hasło zamienił na hasło,

Kryjąc przede mną tę zmianę rozkazu:

Wołałem — echo śmiechem mi odwrzasło.

Czułem powoli, jakby czuciem głazu,

Żem opętany, żem sercem oszalał

540

Na wyspie owej!… Aż pewnego razu…

Pewnego razu w niebie się dopalał

Dzień i, światłami przebierając w chmurach,

Na tychże światłach w zamierzch się oddalał.

A była jawna drapieżność w purpurach,

545

Co się pokładły na piętrach obłoków,

Jak krwawe paszcze na zwikłanych górach.

Pomiędzy dwojgiem dzwoniących potoków

Leżała, łokciem skroń dzieląc od ziemi,

A od snu biorąc brzemię złotych oków.

550

RozstanieOd dawna wrodzy byliśmy i niemi,

Sen nas nie łączył, jeno gdzieś zapodział

W dwu różnych światach z myślami różnemi.

Czyniąc tajemny z całej ziemi podział

Pomiędzy moim, a między jej ciałem,

555

Różne nam łoża w mrok różny przyodział.

Włos jej pod niebem na wpół zwieczorniałem

Jeszcze dniał złotem … Więc źrenic przejrzysty

Błękit pod bielą powiek zgadywałem.

Może w ten błękit, jak w miłosne listy

560

Zbrodnia się wkradła? I przez sen przelotny

Śniła ot — teraz czyjś sen wiekuisty?

Może spoczynek jej był wciąż robotny

Zmorą, weśnioną pilnie w zwłoki mgławe?

W dłoni mej właśnie nóż błyskał samotny.

565

Jej warkocz, spadły pół-wężem na trawę,

Zdał się zuchwałem, bujnem przedłużeniem

Ukrytej myśli na kark biały — w jawę.

MorderstwoZrazu weń chciałem ugodzić brzemieniem

Noża, co z dala — utkwiony w namyśle —

570

Już go na dwoje przecinał swym cieniem.

A potem chciałem w piersi, co obciśłe

Tężyły żywe a ciężkie atłasy,

Ważąc je w ramion czujnem koromyśle.

A potem w skronie, skąd świadomość krasy,

575

Krwią pulsująca, — winem się rozlewa

W ciemnościach ciała, gdzie drzemią bezczasy…

A gdym się wahał, niby cień, od drzewa

Wichrem zdmuchnięty na brzegi urwiska,

Postrzegłem, że coś we śnie podejrzewa.

580

Że się jej ostrze nazbyt w rzęsach błyska,

A sen, jak ślepy kret, ryjący w złocie,

Ów błysk ze swego zwęszył kretowiska.

Wtedym nożowi nadał ruchy kocie,

Ażem go ostrzem zaczaił pomiędzy

585

Oczy, szalejąc w mej krwawej robocie!

Lecz je rozwarła w blask noża i prędzej,

Niżelim pragnął… A one — błękitne —

Wnet pociemniały od przerażeń nędzy!

I po warkoczu złotym niepochwytne

590

Dreszcze przebiegły — i także pociemniał!

— «O, spójrz — szepnęła — jak ja czarno kwitnę…»

I nic nie rzekła… A mnie wypodziemniał

Ten skrawek ziemi pod stóp mych przemocą,

I nóż mi wypadł z dłoni i — znikczemniał!

595

Bo zrozumiałem, że zmierzchłe barw nocą

Jej oczy nigdy już nie zbłękitnieją,

A sploty nigdy już się nie odzłocą!

I że ten wieczór, świateł beznadzieją

Krwawiący chmury, nigdy nie przeminie

600

Nad snami wyspy, gdzie serca szaleją!

I zrozumiałem, że coś we mnie ginie

I coś umiera, — bo wszak nie wiadomo,

Co w nas i w której ma umrzeć godzinie…

Jakiś sen wielki twarzą już znajomą —

605

Skonał… A straszno zerwać się na nogi

Ze snu takiego nad przepaścią stromą!

Więc, by się wesprzeć snem o jakieś progi,

Wspomniałem nagle dziwnie rzeczywiste

Wonnego siana gdzieś na łąkach stogi…

610

Cisza się piętrzy wraz z nimi i mgliste

Cienie chmur chodzą po nich bezhałaśnie, —

I już poprzez te stogi pozłociste,

Poprzez te stogi, łąk skoszonych baśnie,

Patrzyłem na nią, wiedząc, że nie wzbroni

615

Mym oczom takich łąk!… A ona właśnie

Ów nóż podniosła, co wypadł mi z dłoni,

I jęła, niby kołysząc go w śpiewie,

Do ust przykładać, do piersi, do skroni…

I, przykładając, mówiła: «Nikt nie wie,

620

Co w kim zabija, gdy, jak stopą bosą,

Nagim nań nożem następuje w gniewie.

Tyś zabił we mnie tamtą — złotowłosą,

Co była tobie błękitami gwarna,

Rozmowna słońcem, rozśpiewana rosą.

625

Lecz pozostała ta druga, ta czarna!

Że uszła tobie i kłom twego noża,

Więc trwa — zbyteczna, smutna i bezkarna.

I już niczyja i nawet nie boża,

Bo i Bóg nie chce nocować w źrenicy,

630

Gdzie mają nocleg mroki i bezdroża.

Po złotowłosej odlocie siostrzycy

Trwam ja — samotna, ja — com śniła zbrodnie

I krwi purpurę w srebrze błyskawicy!

Dwie różne we mnie płonęły pochodnie, —

635

Tyś jedną zgasił… Zgaszoną grześć musisz!

Czyżem wiedziała, że ogień tak chłodnie?

Czyżem wiedziała, czem ducha pokusisz,

Gdy, nie kochając, dotkniesz go pieszczotą?

I co w nim zmienisz, podepczesz i zdusisz?

640

Czyżem wiedziała, że burze mnie zmiotą,

Wspartą oburącz na wyśnionym przęśle

Mostu, wspiętego nad nizin drętwotą?

Czyżem wiedziała, że mi jakieś gęśle

Zdruzgoczesz w duszy i ciśniesz w jezioro,

645

Co od księżyca wysrebrza się wklęśle?

I że ci czarną objawię się zmorą,

Znaczoną krwawym nienawiści chrzestem

I zbyt śmiertelnie na istnienie chorą?

Dziś mnie kwiat każdy przeraża szelestem,

650

Bo wiem, że sądzi i widzi mnie inną,

Niźli być mogłam, prócz tej, którą jestem…

Byłam ci Bogu wiadomą i słynną

Z podwójnej mocy, którą we mnie złożył,

I duszę miałam dwojgiem baśni czynną.

655

Tyś tę jaśniejszą wypłoszył i zmorzył

I bezmiłosnej pieszczoty kradzieżą

O cały błękit pierś moją zubożył!

I już me oczy nie wierzą, nie wierzą

W barw niespodzianość, w możliwość błękitu

660

I czarnej barwie odtąd przynależą.

Coraz to mniej w nich patrzenia i świtu

I przejrzyścieją, jak umarłych dłonie,

Przez które widać złotawość niebytu…

W śmierci się złocę, niby słońce w klonie,

665

Bo jestem z rodu, co umiera właśnie,

Gdy po raz pierwszy pomyśli o zgonie!»

Mówiła — a jam widział, jak mi gaśnie

W oczach — i opasałem ją ramieniem,

By wspomóc ciało, nim ścichnie i zaśnie.

670

Zasnęły najpierw oczy pod rzęs cieniem,

A potem piersi zgodne, jak dwie łanie,

Co się nad jednym wstrzymały strumieniem…

A potem usta poszły na skonanie,

A potem ręce — i nóż wypadł z ręki,

675

Bo go ściskała wciąż na pożegnanie.

A jam się patrzał w otworzystość męki —

Między warg sińce — i w oczy, tak mocno

Wbite w mrok śmierci, jak dwa nagie sęki!

I w tę konania pracę bezowocną,

680

Po której palce prostują się z wolna,

Spełniwszy trud swój w godzinę mąk nocną.

I jeszcze śmierci wysiłkiem mozolna —

Już zaciążyła ku ziemi snem ciała,

W którem się tai tęsknota padolna.

685

Z pomiędzy dwojga strumieni, gdzie spała,

Niosłem ją teraz do przeźroczej chaty,

Ażeby gwiazdom w swej śmierci widniała.

Niosłem przez gąszcze, przez cienie, przez kwiaty

I przez ten wieczór, co światłem majaczył,

690

Jakby ją dźwigał wraz ze mną — w szkarłaty.

Gdzieś wpobok dąb się od wilgoci paczył

I skrzypiał w sobie lub gałęzi skurczem,

Jeślim o gałąź zwłokami zahaczył.

Gdzieś wpobok — w dziuple, czy w gnieździe wiewiórczem

695

Nagły się szelest ozywał i ciszę

Łamał na dwoje w jej skupieniu twórczem…

Gdzieś wpobok czułeś, jak mrok chłodem dysze

W gęstwie, gdzie tylko jeden liść bezwcześnie,

Bo po dziennemu lśni się i kołysze…

700

A my szli ciągle — oboje, jak we śnie, —

Z jednakim trudem, z jednakim pośpiechem

I nierozłącznie i tak jednocześnie!

I, gdyby ziemia rozległa się echem,

705

Tobyś rozpoznał czworga stóp odgłosy:

Tak razem szliśmy, senni śmierci grzechem…

Niosłem ją pilnie, jak nocne niebiosy

Niesie nurt rzeki w zwierciadeł pochwycie,

Pełniąc się nimi po brzegów ukosy.

710

Tak ciągle miałem w oczach jej odbicie,

Wciąż przepełniony aż po ramion brzegi

Ciałem, co ciszą wezbrało obficie…

Wieczór, przesiany poprzez drzew szeregi,

Na twarz jej bladą i na pierś niewzbronną

715

Kładł złote pasma i szkarłatne piegi.

I taką jeszcze światłami osłonną

I piegowatą — wniosłem do świetlicy,

Gdzie dla niej jednej dość było przestronno.

Tam ją złożyłem, pełną tajemnicy,

720

Wpodłuż a równo, skrzętnie a ostrożnie,

Jak nad brzegami nieznanej krynicy…

A sam się z wnętrza usunąłem trwożnie,

By z innych światów poglądać ubocza,

Jak w śnie niezłomnym spoczywa wielmożnie.

725

Ledwo nas ściana dzieliła przezrocza…

Gdym zmarłą okiem rozważał i mierzył,

Postrzegłem nagły niepokój warkocza.

Ten — rósł po śmierci, dłużył się i szerzył,

Spóźniony w zgonie — rozszumiał się cały,

730

Jakby w swej pani zgon jeszcze nie wierzył.

Na pierś jej wpełzał, na kark spadał biały,

W czarnych kędziorach szept skargi przytłumiał,

Szukał tych dłoni, które go czesały…

Znalazł je wreszcie — i wszystko zrozumiał.

735

I, węsząc bezwład śmiertelnej drzemoty,

Zwikłał się w sobie i tak zanieszumiał.

Wówczas mu chyba pozgonne zaloty

Kazały zmarłą przystroić w żałobie,

Bo się odzłocił nagle — żywiec złoty!…

740

Kto mu przywrócił ten dar? Czy sam sobie?

Czy chciał, by zmarła w sen nie byle jaki

Szła po dawnemu, we wszystkiej ozdobie?

A może ona sama skroś orszaki

Cieniów, pośmiertnym skupionych kuligiem,

745

Złote mi zowąd podawała znaki?…

Abym zapragnął… i ramion podźwigiem

Wspiął ku niej brzemię tych kwiatów i woni,

Tropiąc ją w mroku — miłości pościgiem.

Lecz, gdym się wsłuchał w szmer śmierci koło niej

750

I echem stóp jej odbrzmiale zaświaty, —

Już dalszą była, niźli tentent koni!…

Gdym ku niej myśli posyłał we swaty,

By ją po śmierci myślami poślubić,

Tom zląkł się nagle zbyt przeźroczej chaty!…

755

I w myślach duchem począłem się gubić —

Jak kochać zmarłą?… Co zmarłej obiecać?…

I czem nasycić? I jak przyhołubić?…

A już się począł wiatr po jarach wzniecać

I zmierzch ze światłem prząść w jedną tkaninę,

760

I chmury czarne ze złotemi sklecać,

UcieczkaI zezem oka spostrzegłem, że sine

Jej stopy — prosto przed się wyciągnięte —

Zdają się jedną wskazywać godzinę…

I że, w tej samej godzinie poczęte,

765

Myśli me, czarną obleczone szatą,

Biegły w kierunku tych stóp — w ich ponętę!

Więc jąłem nagle uchodzić przed chatą,

Przeświecającą zwłok dziewczęcych bielą,

Niby zbytkowną dla ziemi poświatą.

770

Biegnąc, słyszałem, jak kwiaty się ścielą

Wichrem po ziemi, — i jak wicher przeczy

Drzewom, co szumem od nieba się dzielą!

Słyszałem potem niby płacz wszechrzeczy

Na wyspie, kędy wśród gąszczów zieleni

775

Ja tylko jeden miałem kształt człowieczy!

I biegłem, kształt swój unosząc wśród cieni

Wylękłych dębów i brzóz, i olszyny,

Bojąc się odbić w zwierciadłach strumieni —

I ujrzeć trafem twarz, pełną przewiny,

780

Twarz ludzką — obcą i tak niepojętą

Dla wszelkiej, ziemię zdobiącej, rośliny!

Twarz, co pragnęła, by bladość jej zżęto

Sierpem księżyca i zrównano właśnie

Z macierzankami, z piołunem lub z miętą…

785

Echem w dokolne rozległy się baśnie

Stóp mych od wyspy ku morzu powroty, —

Tam czekał okręt, wpatrzony w fal jaśnie.

Przerósł on życia własnego kres złoty

I już się w Bogu grążył swym nadmiarem,

790

Na ziemi mało mając do roboty.

Wbiegłem na pokład i ciała ciężarem

Przywarłem duszę do miejsca, aż zbladła

Bez tchu — błękitnym drgająca oparem…

A wonczas, mącąc mórz jasne zwierciadła,

795

Wyspa się w nagłe rozluźniła cienie

I rozechwiała się w szmer i — przepadła!

Fale się nad nią we ślubne pierścienie

Skędzierzawiły… Gdym zliczył secinę —

Ostatnie po niej zanikło wspomnienie.

800

A ja, nie wiedząc, gdzie teraz popłynę,

Wichrowi żagiel podałem rozpięty

I na szerokość zmierzyłem głębinę —

I wypłynąłem na morskie odmęty.

V

Duchu mój, wbiegły w brzask niebieskich kopuł,

805

Zawadzający skrzydłami z wysoka

O nawał Boga, jak o senny szkopuł!…

Święć się twój pobyt i miłosna zwłoka

Na piersi ziemi, wybuchłej rozkwitem

Pod warg twych musem i pod strażą oka!

810

Święć się wiosenny twój płacz nad zarytem

W murawach szczęściem, gdy rozśmiane gardło

Łka, zachłyśnięte sercem i błękitem!…

Święć się twój nagły dreszcz nad obumarłą

U stóp twych burzą, po której pogrzebie

815

Dwoje się oczu dziewczęcych zawarło.

Święć się twój udar słoneczny na niebie,

Gdy — nieprzytomny — zasłaniasz się dłonią

Od blasku śmierci, co oślepił ciebie!

Zwól — niechaj szumią i szemrzą, i dzwonią

820

Chóry niczyich, bezimiennych głosów,

Od których usta przelęknione stronią…

Zwól — niech na żyznym błękicie niebiosów

Obłędna brzoza — wbrew ziemi — wyrośnie,

By coś tam zmącić zielonym snem włosów!…

825

I niech twe ciało, podane ku wiośnie,

Wicher ci zszarpie, niby płaszcz, ulewą

Twych łez bezwolnych przemokły radośnie!

Czemu tak patrzysz w okrętowe drzewo,

Gdzie przepych lasów od dawna zbezlistniał?

830

I w wicher patrzysz, bielący się mewą?

Czyliś się nie dość, ty — duchu, naistniał?

Nie dość nachłonął i brzasków, i cieni,

Gdzie się niejeden sen uoczywistniał?

Morze, Modlitwa, Ziemia, NaturaRozpielgrzymiony po wirach bezdeni

835

Dokądże dążysz? Jakaż baśń w przestworze

Poprzód twych oczu we mgle się zieleni?

Wściągnij się w sobie, zesłabnij w pokorze,

Na pierwszym lądzie z pierwszym oto płazem

Wij się i czołgaj, wspominając morze!

840

Klęknijmy kornie przed kwiatem, przed głazem,

We mgłach — na łąkach — u wylotu alej, —

Gdziekolwiek można — tam klęknijmy razem!

I błogosławmy naokół i dalej

Motylom — kwiatom — i ptakom — i pszczołom,—

845

A ty mi wówczas, błogosławiąc, szalej!

I maluczkością świata się oszołom!

I pobłogosław zjawionym w śnie twarzom,

I ze snu głębi wychylonym czołom —

I zagubionym w sobie wirydarzom,

850

Gdzie ślady stóp się skradają i łaszą

Do gęstwy, cieniów zostawionej strażom.

I szczęścia widmom, co nęcą i straszą,

I utraconej na zawsze dziewczynie,

Która być mogła — a nie była naszą…

855

I wszelkiej męce i wszelkiej przewinie,

I wszelkim innym, nieznanym dziewczętom,

Które w nieznanej czekają krainie!

I wszelkim morzom i snom, i okrętom!…

Przypisy

[1]

kruż (daw.) — kielich, naczynie do picia. [przypis edytorski]

[2]

kierz (daw.) — krzew. [przypis edytorski]

Zamknij
Proszę czekać…