Wolne Lektury potrzebują pomocy...

Dzieciaki korzystające z Wolnych Lektur potrzebują Twojej pomocy!
Na stałe wspiera nas jedynie 422 osób.

Aby działać, potrzebujemy 1000 regularnych darczyńców. Dorzucisz się?

Wybierz kwotę wsparcia
Tym razem nie pomogę
Dołącz

Dzisiaj aż 15 770 dzieciaków dzięki wsparciu osób takich jak Ty znajdzie darmowe książki na Wolnych Lekturach — dołącz do Przyjaciół Wolnych Lektur i zapewnij darmowy dostęp do książek milionom uczennic i uczniów dzisiaj i każdego dnia [kliknij, by dowiedzieć się więcej]

x

Spis treści

    1. Broń: 1 2
    2. Chłop: 1
    3. Dziedzictwo: 1
    4. Hańba: 1
    5. Koń: 1
    6. Krew: 1
    7. Lud: 1 2
    8. Naród: 1
    9. Odwaga: 1
    10. Przyroda nieożywiona: 1
    11. Rycerz: 1 2 3
    12. Samotność: 1
    13. Sława: 1
    14. Smutek: 1
    15. Strach: 1
    16. Śmierć: 1
    17. Walka: 1

    Kazimierz Przerwa-TetmajerElegia na śmierć Czarnego Zawiszy[1]

    1
    U Dunaju[2], u szerokiej rzeki,
    stanął cesarz z wojskami licznemi.
    O! jakiż świat daleki
    do swojej ziemi…
    5
    Cesarz Zygmunt[3], z Luksemburga pan,
    przy nim panów i rycerzy wian[4].
    O! jakież smutne są przeczucia duszy…
    Tak zaporą legli Turkom wbrew[5],
    z Luksemburga cesarz Zygmunt, lew.
    10
    Przy nim panów i rycerzy mnogo,
    z których każdy kopię w boju kruszy.
    O! jakże srogą
    jest melancholia duszy…
    Oblegali miasto[6], przed sułtanem[7],
    15
    lecz on przyszedł z wojskiem chorągwianem.
    A gdy wojsko sułtana ujrzeli,
    wartownicy do pana bieżeli;
    do Zygmunta, rzymskiego cesarza,
    wszystkich Niemców pana i mocarza.
    20
    Strach, RycerzZląkł się Zygmunt i jego rycerze,
    choć się każdy zdał życiem ofiarny[8];
    wszystkich blady lęk za włosy bierze,
    ale nie zląkł się Zawisza Czarny[9].
    HańbaO świtaniu uciekała rzesza,
    25
    cesarz Zygmunt dumny i dostojny — —
    od Dunaju wstecz wojsko pośpiesza,
    każdy rycerz ozdobny i zbrojny;
    z schylonymi wstydem na pierś głowy[10]
    uciekają przed strasznymi łowy[11]
    30
    rozpędzonej poza nimi wojny.
    Jadą, jadą o świtaniu słońca,
    lecz to słońce na plecy im świeci,
    na ich plecach lśni blacha błyszcząca,
    lecz Zawisza został samotrzeci[12].
    35
    Dwaj pachołcy przy nim pozostali,
    prości ludzie, ubodzy i mali,
    ze zagrody wyszli polskich kmieci[13].
    Tak samotrzeć Zawisza pozostał,
    nie by dufał[14], aby wrogom sprostał,
    40
    bowiem wiedział, że nie jest człek święty,
    którym Pan Bóg posyła anioły,
    ale znał się w rycerstwie poczęty
    i czcił miecz swój, ogromny i goły.
    Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,
    45
    choć się każdy zwał życiem ofiarny,
    wszystkich blady lęk za włosy bierze,
    ale nie zląkł się Zawisza Czarny.
    Ani mu to cnota, ni nadgroda[15],
    ani mu się cześć za to należy;
    50
    Rycerznie znać lęku jest dusza rycerzy
    to tak kwitnie, jak kwiat wśród ogroda,
    gdy posiany, oplęt[16], podlewany —
    to rzecz zwykła, nikt się nie cuduje[17]
    Któż się dziwi, kogo Bóg werbuje,
    55
    że ten kroku nie dał[18] przed pogany?…
    Ach! Jak smutną jest duszy zaduma,
    gdy nad głową nieszczęście łopota[19]
    Ach! Jak gorzką jest duszy tęsknota,
    gdy w świat cały[20] z nikim się nie kuma[21]
    60
    Ach! Jak ciężką jest samotność duszy,
    gdy się wszystko koło człeka łamie…
    Smutek, SamotnośćAch! Jak zwisa zbezwładnione[22] ramię,
    gdy się serce w piersiach z żalu kruszy…
    Ach! Jak strasznie czuć jest opuszczenie…
    65
    W puste serce wąż bólu się wsuwa,
    i żelazną obręczą je skuwa
    krew mieniące[23], zabójcze milczenie…
    Ach! Jak twardo głucha ziemia jęczy,
    gdy samotna stopa ją uderza — —
    70
    którą oko samotne przemierza,
    jak posępna jest ta gloria tęczy…
    Ach! Jak smutnym jest żywot człowieka,
    który nadrósł[24] ludzkiego żywota — —
    pozostaje mu tylko tęsknota — —
    75
    ani wzywa kogo, ani czeka,
    ni spodziewa się, ku komu dąży,
    żal się przed nim sunie, jak chorąży[25],
    i nad głową widzi próżnię świata,
    w gwiazdy sianą[26] bezdenną kopułę;
    80
    jego serce więdnie, jak kwiat czułe,
    i liść śmierci nad sobą zaplata…
    Nieprzyjaciel to k'niemu[27] nie dąży,
    nie ma nazwy dlań wrogów nawała —
    Rycerzon tu stoi: trwałości chorąży,
    85
    pan swej duszy, władca swego ciała,
    ślubowany sam sobie i wpięty
    w własne koło swego przeznaczenia,
    ani wrogi, śmiały, ni zawzięty,
    tylko rycerz…
    90
    Na miecz swój spogląda,
    miecz ze stali kuty i z płomienia,
    krwią nabrzmiały, chociaż krwi nie żąda.
    Broń, SławaW złym przeczuciu na miecz swój poziera[28],
    bije trwogą serce bohatera.
    95
    I powiada sam w sobie: o mieczu,
    zaliś[29] nie jest ty w Polsce ostatni?
    Będą, będą rycerze szkarłatni,
    lecz czy ciebie nie będą w odwieczu[30]
    wspominali — żeś był miecz ostatni?
    100
    I czy będzie jeszcze w Polsce ręka,
    która taki, jak mój, miecz podniesie —
    czy się serce polskie nie zalęka,
    że się zbłąka w mych wawrzynów[31] lesie?
    Czy na taką potęgę i chwałę
    105
    będzie serce w sumieniu dość śmiałe?
    O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,
    zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?
    Będą jeszcze rycerze szkarłatni,
    lecz nie będąż Hektorowej[32] sławy?
    110
    O mój mieczu, w dalekim Dunaju
    utopiony, stracony dla kraju…
    DziedzictwoSłyszę imię me w wieków rozłogu[33],
    jak na turzym zatrąbione rogu,
    płynie echem, lecz się nie uderza
    115
    O hełm niczyj, ni się od puklerza[34]
    niczyjego odbite nie wraca,
    lecz się w echu, jak chmura, roztraca…
    Jako z woru owsa, tak się sieje
    ziarno z mego krwawego nazwiska
    120
    I na głowy spada, i połyska,
    ale w żaden się szyszak[35] nie dzieje[36]
    i nikomu zeń kłosu na głowie
    wzwyż tryumfu nie pną aniołowie[37]
    O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,
    125
    zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?
    Będą jeszcze rycerze szkarłatni,
    lecz nie będzie już serc bez obawy,
    serc bez lęku…
    W świat z daleka widno[38]
    130
    Turkom Niemców ucieczkę bezwstydną.
    Pan Zawisza do ołtarza wstawa[39]
    I z cichego wychodzi namiotu —
    na miecz wsparta[40] jego ręka prawa,
    a twarz smutku pełna, nie kłopotu.
    135
    Cóż kłopotać się[41], gdy jedno czeka,
    czyj duch nadrósł w głębizny człowieka…
    IChłop, Lud, Odwaga poglądał na tych, którzy, mali,
    sami jedni przy nim pozostali;
    proste chłopy polskie, hen ze Spiża[42]
    140
    za starostą swym spiskim przybyłe —
    patrzą śmiało, gdy się śmierć przybliża,
    patrzą śmiało w otwartą mogiłę…
    O, maluczcy olbrzymiego ducha!
    Oto jeden na ligawce[43] dzwoni[44],
    145
    na ligawce górskiego pastucha,
    drugi wsparł się na włóczni i słucha —
    cóż w ich duszach? Kędy[45] myśl ich goni?
    Cóż w ich duszach?
    Przyroda nieożywionaO ten czas znad borów,
    150
    z nad łąk mokrych na spiskiej równinie
    wstaje opar czerwony i płynie,
    zrąb[46] Łomnicy[47] słoni[48] do połowy,
    a ponad nim, w zarzewiu kolorów,
    trzon jej czarny pod niebo się wspiera,
    155
    trzon ogromny, czarny, granitowy,
    na kształt orła, co ziemię przeziera[49]
    LudAch! daleko!… Lecz tu, w świcie słońca,
    czarny rycerz świeci jak Łomnica,
    i tak oko tych chłopów zachwyca,
    160
    jak moc Tater[50] nad nimi stojąca.
    On ich zaklął w swój widok… Nad głowy
    pan im Czarny rozpiął ręce obie — —
    oto w jednym chowan[51] będę grobie
    z tobą, ludu… Broń, KrewMój miecz Achillowy[52],
    165
    który święte ciął na poły[53] sprawy,
    a nie poniósł nigdy podłej szczerby,
    z wami legnie strudzony i krwawy,
    i to będą rdzawe jego herby.
    Dla was, chłopi, ta krew, co na czoła
    170
    z mego miecza wam spłynie, anioła[54]
    KońDosyć! Konia małego!
    Czy duchy?
    Czyli perskie rozszalałe diwy[55]?
    WalkaLeci rycerz z postaci straszliwy,
    175
    na kształt ziemię rwącej zawieruchy;
    pod nim konik brzuchem tyka ziemi,
    on zaś stopy żelazem kutemi.
    Za nim, włócznie wytężywszy, w białej
    wełnie leci dwóch, poczet zbyt śmiały…
    180
    Świsnął arkan[56], nim dotarł pan Czarny,
    z konia zerwan[57] rycerz na powrozie — —
    o! jakiż marny
    temu los, co sam został w obozie…
    O! jakże sroga
    185
    jest moc przeczuć złych, gdy śmierć nadchodzi…
    ŚmierćUkradł głowę Zawiszy spah[58] złodziej
    i do sułtańskiego niósł proga…
    Bo za króla go wzięto — że był
    królem życia najsmutniejszych sił…
    190
    Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt,
    Divae memoriae miles, o Zawisza niger! [59]
    (A to stało się u Szmiechyrowa
    Hrada[60], w ziemi dalekiej Chorwackiej;
    tam największy poległ rycerz lacki[61],
    195
    będzie temu niedługo połowa
    lat tysiąca, rok tysiąc czterysta
    i dwadzieścia ośm[62]. NaródA tę rocznicę
    czcić pomnijcie[63], bo to było święto
    takie ducha, że niechaj korzysta
    200
    z tych dat naród, któremu w przyłbicę
    pluto, z oczu otwartych podjętą[64]!)

    Przypisy

    [1]

    Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. [przypis edytorski]

    [2]

    Dunaj — druga co do długości rzeka Europy, przepływająca przez Bawarię (Niemcy), Kotlinę Panońską (Węgry) i Wołoszczyznę (Rumunia). [przypis edytorski]

    [3]

    Zygmunt Luksemburski (1368–1437) — król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. [przypis edytorski]

    [4]

    wian — wieniec. [przypis edytorski]

    [5]

    wbrew — przeciw. [przypis edytorski]

    [6]

    miasto — twierdza Gołubiec, położona na prawym brzegu Dunaju, wykupiona przez Turków od serbskiej załogi (wcześniej Zygmunt Luksemburczyk odrzucił podobną ofertę). [przypis edytorski]

    [7]

    sułtan — tytuł władcy Turcji (do 1922) bądź innych krajów muzułmańskich. [przypis edytorski]

    [8]

    życiem ofiarny — sens: zdolny do ofiarowania życia. [przypis edytorski]

    [9]

    Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428) — polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

    [10]

    głowy — dziś popr.: głowami. [przypis edytorski]

    [11]

    łowy — dziś popr.: łowami. [przypis edytorski]

    [12]

    samotrzeci (daw.) — sam z dwoma towarzyszami. [przypis edytorski]

    [13]

    kmieć — zamożny chłop posiadający własne gospodarstwo. [przypis edytorski]

    [14]

    dufać (daw.) — nazbyt wierzyć we własne siły. [przypis edytorski]

    [15]

    nadgroda — dziś popr.: nagroda. [przypis edytorski]

    [16]

    opleć — wypielić chwasty dookoła; „oplęt” to dawna forma imiesłowu przymiotnikowego biernego. [przypis edytorski]

    [17]

    cudować się — dziwić się. [przypis edytorski]

    [18]

    kroku nie dać — nie uciec, nie ustąpić, nie cofnąć się. [przypis edytorski]

    [19]

    łopota — dziś popr.: łopocze. [przypis edytorski]

    [20]

    w świat cały — w całym świecie. [przypis edytorski]

    [21]

    kumać się (daw.) — stowarzyszać się, przyjaźnić. [przypis edytorski]

    [22]

    zbezwładniony — taki, który stał się bezwładnym. [przypis edytorski]

    [23]

    mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski]

    [24]

    nadrosnąć coś — wyrosnąć ponad coś. [przypis edytorski]

    [25]

    chorąży — dawniej: żołnierz niosący sztandar swojego oddziału (obecnie: stopień podoficerski). [przypis edytorski]

    [26]

    w gwiazdy sianą — nakrapianą gwiazdami. [przypis edytorski]

    [27]

    k'niemu (daw.) — w jego stronę. [przypis edytorski]

    [28]

    pozierać — spoglądać. [przypis edytorski]

    [29]

    zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

    [30]

    w odwieczu — w dalekiej przyszłości. [przypis edytorski]

    [31]

    wawrzyn — laur, roślina będąca symbolem sławy. [przypis edytorski]

    [32]

    Hektorowy — Hektor był bohaterem Iliady Homera, tragicznym obrońcą skazanej na zagładę Troi. [przypis edytorski]

    [33]

    rozłóg (daw.) — rozległa przestrzeń. [przypis edytorski]

    [34]

    puklerz — niewielka, okrągła tarcza. [przypis edytorski]

    [35]

    szyszak — rodzaj stożkowatego hełmu bez przyłbicy. [przypis edytorski]

    [36]

    dziać się (daw.) — odziewać się. [przypis edytorski]

    [37]

    i nikomu zeń kłosu na głowie wzwyż tryumfu nie pną aniołowie — inwersja: i nikomu z niego aniołowie nie pną rosnącego wzwyż kłosa triumfu. [przypis edytorski]

    [38]

    widno (daw.) — wiadomo. [przypis edytorski]

    [39]

    wstawa — dziś popr.: wstaje. [przypis edytorski]

    [40]

    na miecz wsparta — dziś popr.: o miecz wsparta. [przypis edytorski]

    [41]

    kłopotać się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

    [42]

    ze Spiża — dziś popr.: ze Spiszu, regionu w dorzeczu Popradu, obecnie na Słowacji. [przypis edytorski]

    [43]

    ligawka — ludowy instrument dęty z wydrążonego pnia drzewa. [przypis edytorski]

    [44]

    dzwonić — tu: grać. [przypis edytorski]

    [45]

    kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

    [46]

    zrąb — grań. [przypis edytorski]

    [47]

    Łomnica — drugi co do wysokości szczyt Tatr, znajdujący się na Słowacji. [przypis edytorski]

    [48]

    słonić — dziś popr.: zasłaniać. [przypis edytorski]

    [49]

    przezierać — oglądać. [przypis edytorski]

    [50]

    Tater — dziś popr.: Tatr. [przypis edytorski]

    [51]

    chowan — pochowany. [przypis edytorski]

    [52]

    Achillowy — stanowiący własność Achillesa, bohatera Iliady Homera. [przypis edytorski]

    [53]

    na poły — na pół. [przypis edytorski]

    [54]

    z mego miecza wam spłynie, anioła — miecz jest tu porównany do anioła. [przypis edytorski]

    [55]

    diwa — duch bądź bóstwo. [przypis edytorski]

    [56]

    arkan — wschodni odpowiednik lassa. [przypis edytorski]

    [57]

    zerwan — dziś popr.: zerwany. [przypis edytorski]

    [58]

    spah, właśc. spahis — żołnierz ciężkiej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

    [59]

    Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, Divae memoriae miles, o Zawisza niger! (łac.) — Herb lśni na twojej tarczy, lecz nie tu spoczywają kości, rycerzu świętej pamięci, Zawiszo Czarny! (epitafium napisane w XV w. przez Adama Świnkę, sekretarza króla Władysława Jagiełły). [przypis edytorski]

    [60]

    Hrad (czes. a. słow.) — gród, miasto. [przypis edytorski]

    [61]

    lacki — polski (od Lach — Polak). [przypis edytorski]

    [62]

    ośm (daw.) — osiem. [przypis edytorski]

    [63]

    pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

    [64]

    podjąć — tu: podnieść. [przypis edytorski]

    Zamknij
    Proszę czekać…
    x