Al-leż… Maud! Cóż się stało?!

Oo-o…

No tak, biedna dziewczyna…

Kto taki?…

No ta, nad której losem chyba bolejesz. teatralnie, lecz z subtelnym przekąsem Ona, Judyta — Corday[5]…

Ty ją śmiesz nazwać biedną dziewczyną?! Gdybym o nią płakała, to chyba z zazdrości — Miłość, Morderstwomój Boże, móc ukochać coś czy kogoś aż do absolutnego poświęcenia się — aż do morderstwa. Co za szczęście nieziemskie! — I jeszcze przed śmiercią stać w pełnym świetle sławy, w majestacie męczeństwa…

Mam wrażenie, że w tym tylko celu poszła mordować — histeryczka — i życie poświęci, byle zwabić dokoła siebie zbiegowisko. — Ale o cóżeś w rezultacie płakała?

Powiedzieć ci?…

Bardzo cię proszę…

…o niego.

?…

Rozumiesz doskonale. O niego; o Holofernesa[6]. O ofiarę. de La Meuge cofa się całym ciałem, jakby ujrzał upiora — lecz bardziej zaskoczony niż zgorszony, czego ona nie dostrzega. Wstaje z fotela i składa mu z głęboką powagą ukłon dworski Nie znałam cię dotąd i nie doceniałam: ty też jesteś fanatykiem. Patrzę na ciebie z nowym zajęciem.

Ach, więc to był tylko eksperyment?

Bynajmniej. Przede wszystkim — ta muzyka zrobiłaby herosa z… no, chociażby z samego Dantona[7]. Lecz on[8] — zdaje się — on był nim z natury. zamyśla się Widziałam go za życia — cóż za potęga tkwiła w tej pokrace! Widziałam go i teraz, wstrząsa się uua, trup się już rozkłada — jak mogli czekać tak długo z pogrzebem, w lipcu? Wiesz, twarz wykrzywiona, już pstrokata brudnymi barwami śmierci, lecz on natchnął tych ludzi takim pożarem miłości, uwielbienia, że stworzyli mu pogrzeb, który jest szczerym arcydziełem, że tłum nędzarzy umie przybrać postawę po prostu majestatyczną, aby go uczcić, że odprowadza go w milczeniu żałoby, nie widząc, nie czując zgnilizny.

Tego ty byś nie potrafił, mój drogi.

Nie.

I dziwisz mi się jeszcze, że otoczona marionetkami — tęsknię za mężczyzną tak żarliwie, iż gotowam[9] się rozczulić nad Maratem[10] martwym, a żyjącemu… urywa wyraziście

Nigdy w świecie. Śmierć i krew cię podniecają.

Małżeństwo, RodzinaSłuchaj no, tato; nie zdradzaj z łaski swojej na każdym kroku, że mnie znasz zbyt dobrze. Nie ułatwimy sobie życia w ten sposób. To przekleństwo tych waszych wsobnych małżeństw[11]; jesteśmy do siebie tak podobni, że żadnej tajemnicy, żadnej na odwrót iluzji zachować nie możemy.

Iluzje to niedobra rzecz. Cieszę się raczej, że ich co do ciebie na przykład nie mam.

Ojj, jak ja cię czasem nie cierpię…

Ale jak doszczętnie zatraciliśmy poczucie swego pokrewieństwa, co, tato? Gdzieżbym ja rok temu śmiała przemówić do ciebie per ty? Gdzież moja piété filiale[12]? przechyla się ku niemu Nie pozostało mi ani krzty szacunku dla mego ojca…

Nie dziwi mnie to, chociaż nie ma w mym życiu śladu podłości. Klęska, Kondycja ludzka, Pogarda, Hańba, Piętno, BiedaAle poniosłem klęskę; a to wystarcza, by stracić wszelkie poważanie. W naturze ludzkiej tkwi pogarda i wstręt dla pobitych. Nie bez racji zresztą. Każda klęska pozostawia na człowieku piętno hańby, na wieki wieków, jak trąd. Piętno najczęściej niezasłużone; lecz życie nie zna sprawiedliwości. — I na tym nie koniec; żyjemy w nędzy — a nic, nawet ostatnie łotrostwo, nie poniża… nie hańbi człowieka tak nieodwołalnie jak ona. Nie sam honor tylko przepada razem z majątkiem; nędza wyklucza nawet elementarną ludzką godność. Ubogiego nie można szanować, chociażby był bohaterem. Więc nie dziw się, że teraz wegetujemy obok siebie w tej samej ohydzie, co i nasi sąsiedzi.

Żal mi cię, że tak bezbronnie reagujesz na wszystkie te impulsy. Los, PogardaJa osobiście jestem dość nieczuły na złośliwości losu: życie skazało mnie na pogardę — wolę więc gardzić nim nawzajem, niż rozweselać Bogów wybuchami bezsilnej wściekłości. z uśmiechem Jednak filozofia nie jest pustym słowem.

To nie filozofia, to twój upadek kompletny, bezpowrotny — zresztą Biedamylisz się, twierdząc, że nędza pozbawia czci. Marat nosił jedną koszulę przez rok, a Paryż go wielbi…

Czy sądzisz, że Katarzyna Évrard[13] to uwielbienie podziela?…

Nie wiem… cóż to ma do rzeczy? Ale ksiądz Michot i Josse są jeszcze ubożsi od nas, a szanuję ich.

Zapewne, kochanie. Nie widziałaś ich zapinających kołnierz pod szyję, by ukryć łataną bieliznę. Nie spałaś w jednym pokoju z nimi… à propos[14]: czy ja chrapię? Maud potrząsa stanowczo głową Chwała Bogu. Ale oni może chrapią. — Nie widziałaś ich w zimie trzęsących się rano w nocnej koszuli, rezygnujących z przyzwoitego mycia, by się tylko czym prędzej w coś ciepłego otulić. Milczeniem pomijam smutniejsze jeszcze przypadkowości życia, którym nie ostoi się ani uwielbienie dla ducha, ani szacunek, ani miłość. Możesz mi być wdzięczna, córuchno, że ci, o ile możności, oszczędzam bardziej „ludzkich” widoków i scen.

Nie. To nie to. Ja się jakoś na tobie zawiodłam. Bo wiesz, ja nie tylko trochę tobą gardzę — ja cię czasem nienawidzę intensywnie, chciałabym ci dokuczyć, ale wiesz, tak… do żywego.

KobietaSłuchaj: odkąd żyjemy w jednym pokoju, odkąd jesteśmy bezustannie razem, czy… czyś nigdy nie odczuł wyraźnie, że — ja jestem tylko kobietą?

O, i to jeszcze jak — za każdym słowem z twych ust, za każdą myślą i każdym odruchem — miałem sposobność stwierdzać, że jesteś tylko kobietą. Czystym typem, kwintesencją kobiecości. Dlatego nie przejmuję się potwornościami, jakie czasem lubisz wygłaszać.

Wiesz doskonale, o co mi chodzi. Czyś mnie nigdy nie pożądał?

Nie stawia się takich pytań.

Stary tchórzu.

Dobrze. Odpowiem ci, choć ta odpowiedź jest dla kobiety obelgą. Pożądanie, MiłośćOtóż nie, moja droga, nie pożądałem cię nigdy. Znam cię zbyt dobrze, a miłość bez iluzji istnieć nie może.

Dziękuję ci.

Dzieciaku kochany, biedaku mój; może mi jednak powiesz, co ci jest. Bo czasem w ten tylko sposób można pozbyć się zgryzoty lub ją przynajmniej opanować. Czy to myśl jakaś tak ci dokucza, czy też dylemat, przed którym cię życie postawiło? Czy może po prostu warunków naszych dłużej znieść nie możesz? W Londynie będzie nam wszystkim daleko swobodniej; tam przecie została mi jeszcze część straconego majątku. No?… ona milczy uparcie Możeś kochanka straciła[15] i nie chcesz się do klęski przyznać?

Kobieta, Miłość, DziewictwoNigdy nie miałam kochanka.

Nie może być?!… Doprawdy?

Doprawdy. A choćbym i miała, to bym z miłości na pewno nie traciła ani apetytu, ani humoru. O nie. Moja zgryzota nie tak znowu błaha. Trzeba mi nie miłości jednego mężczyzny; trzeba mi mężczyzn, ich pragnień, ich rywalizacji, ich atmosfery — bez których życie staje się dla mnie Bastylią[16].

Mmm — teraz rozumiem, żeś dotąd w dziewictwie wytrwała — kobiety twego typu nie są zbyt przez nas lubiane… Ale mniejsza o to. A mężczyzn znajdziesz w Londynie dość.

Otóż widzisz. Teraz mamy przed sobą drugą stronę tego samego dylematu: żal mi opuszczać Paryż.

Wrócisz niebawem, wierz mi. Ta krwawa szopka nie może potrwać.

Ależ mnie właśnie o tę szopkę chodzi, która wcale nie jest szopką — lecz najpiękniejszą tragedią, jaką życie kiedykolwiek rzuciło na nasz brzydki świat. — Wiem, że nigdy już nie zaznam okazji do wzruszeń tak wstrząsających, jak teraz. Toteż chcę wykorzystać ją do głębi. Pragnę stać tuż u orkiestry, widzieć z bliska każdy szczegół niebywałego dramatu.

O, kochanie, jeśli ci o wzruszenia chodzi, to możesz zająć miejsce po pannie Théroigne[17]. Jeździć na armatach, przywodzić rozruchom, bronić ukochanej przez siebie partii w chwili jej upadku i dostać za to chłostę publiczną od innych bab w tłumie. I być sensacją dnia tudzież przedmiotem wesołości jakobinów[18].

Nie, tatulu. I ja jestem arystokratką. Fałsz, Próżność, Król, Pozycja społecznaZmysłu moralnego nie ma w mej duszy i śladu; a jednak — z próżności czy Bóg wie z czego — kaście swej nie potrafię się sprzeniewierzyć. O, przeciwnie — publicznie krzyknęłabym: „Vive le Roy!”[19] za najlżejszą prowokacją; a wiesz przecie, co prywatnie sądzę o królu — tym tłustym kapłonie[20], co to jeszcze na rusztowaniu błazna z siebie robił — o naszej emigracji, naszych celach, naszej taktyce. Myślę zresztą to samo, co i wy wszyscy. Nikt z nas nie ma wiary. Nikt z nas nie dorósł do powagi życia. Dla nas wszystkich ten przełom między epokami jest szopką albo dramatem. Troszczymy się o to tylko, by dostać rolę korzystną; pchamy się najniepotrzebniej na scenę, jedynie aby nas widziano — lecz, chociaż studiujemy pilnie gest każdy przed lustrem — gramy tak fatalnie, że już się i Europa z nas śmieje — razem z Republiką.

Nie powiem, aby mnie to bolało. Gardzę swą kastą z całego serca, odkąd rosły gwardzista w westybulu[21] Tuileries[22] mógł, straciwszy cierpliwość, pozrzucać ze schodów całe towarzystwo „rycerzy sztyletu” — spadali jeden po drugim, książęta i hrabiowie, ku niewinnej uciesze Paryżan — przyszli porwać króla, a pozbierawszy się w sieni, zgnietli się w stado baranów i czekali na La Fayette'a[23], bo nie śmieli wyjść na rozradowaną ulicę[24] … nie, od tej chwili nie przejmuję się ich męczeństwami. Ale korzystam z ich doświadczenia. Wiem przynajmniej, że w tej sztuce nie tak łatwo korzystnie wystąpić.

Wiem również, że brak mi zdolności do płonącej wiary — tej wiary, która przeradza życie w rzeczywistość boską, a ludzi w bohaterów. Marat ją miał; i ma ją tłum, który mu teraz składa hołd milczący. Ale nie my. Nie chcąc się zatem ośmieszyć, rezygnuję z czynnego udziału. Wolę być dobrym widzem niż kiepską aktorką. Zdobędę co najwyżej ubogą, bo tylko estetyczną rozkosz; ale też wykorzystam ją do dna.

Dlatego nie nęci mnie powszedni Londyn. Wiem, że tam znalazłabym lepsze warunki i towarzystwo mężczyzn, pełnych kurtuazji — podczas gdy tutejsi mają życie dość bogate, by zlekceważyć miłość i zapomnieć o kobietach. Ale to mizerna rekompensata. Żal mi więc odjeżdżać, tato — fakt.

Rozumiem cię doskonale, dziecko drogie, lecz o tym musimy poważnie pomówić. Powinni byśmy bowiem wyjechać niebawem, gdyż niebezpieczeństwo nasze tutaj wzrasta z dniem każdym. Przepisy legitymacyjne już są tak ostre, że dziś nikt z nas trojga nie dostałby karty obywatelskiej. Jestem zupełnie pewien, że terror z sierpnia i września[25] powróci wkrótce, a wtedy będziemy musieli kryć się po piwnicach, żyć jak bezdomne zwierzęta, aż nas komitet nadzoru wygrzebie i wyśle na gilotynę.

Dziwię się doprawdy, że mnie dotychczas tolerują: brałem przecie udział w spiskach przed przewrotem i byłem na zamku w sam dzień dziesiątego sierpnia[26]. Co więcej, stałem u okna na podwórze, tuż obok człowieka, który dał ognia do Marsylczyków, w chwili gdy się już ze Szwajcarami bratali — ten jeden strzał odpowiada za całą rzeź, jaka po nim nastąpiła. Ale nikt nie mógł dostrzec winnego; stał z boku, wychylił rękę tylko. Mnie za to wszyscy widzieli. Niechże mnie teraz który z tych Marsylczyków pozna — a przyznam się, że wolałbym oskarżenie o fałszerstwo lub kradzież — od tego.

Dlaczego?

Zanadto doprawdy ohydna zbrodnia.

Więc to istotnie nie ty strzeliłeś?

Co to znaczy, Maud? Za kogo ty mnie uważasz?!

Wybacz mi, ojcze, ja przecie nic o tobie nie wiem. Nigdyś mi swego właściwego życia nie odsłonił[27]. Nie chciałam cię obrazić.

…Głupstwo. — Wracając do naszej sytuacji, zważ jeszcze drugi moment: gdyby tak nasza korespondencja z moim bratem — w samym sztabie księcia Condé[28] — wyszła na jaw, to ja jestem nieodwołalnie stracony, nawet w obecnych warunkach. Was natomiast uwięziono by do końca wojny. Rozumiesz zatem chyba, że mi się ziemia pod podeszwami pali; jako człowiek zdrowy bynajmniej nie łaknę męczeńskiej śmierci. Przy tym patrzeć nie mogę na ciebie tak ubraną, niszczącą sobie ręce gospodarską pańszczyzną. Denis niepokoi mnie; chłopak wątły, mizernieje z dnia na dzień i traci równowagę duszy — jeśli ją kiedykolwiek posiadał. Lękam się o niego po prostu…

Zgoła niepotrzebnie. Jemu nic nie grozi.

Nie zwracasz widocznie uwagi — wreszcie i mnie samemu dokucza ta przeklęta nędza, chociaż nie jestem tak wrażliwy jak ty. W Londynie mogę wam dać nie luksus już wprawdzie, lecz dostatek i towarzystwo pierwszorzędne. Namyśl się dobrze, Maud; jeśli się uprzesz zostać, to czeka cię poniewierka, jakiej sobie nie możesz jeszcze wyobrazić — a prawdopodobnie i śmierć.

Czyż życie naprawdę tak drogocenne, by nie warto go było poświęcić dla kaprysu?

Nasze życie — bez kwestii warto. Tylko że twój kaprys zawiedzie cię w zupełności. Z Londynu będziesz mogła swobodniej śledzić przebieg dramatu, który cię tak zaciekawia, niż z głębi więzienia lub nory, gdzie będziesz zmuszona się ukrywać. Więc poświęcisz swoje i moje życie, a w dodatku stracisz nawet tę przyjemność, jaką byś znalazła, nie poświęcając niczego.

Jakim cudem mogłabym poświęcić twoje życie?

No nie przypuszczasz chyba, że cię tu samą zostawię?

Dlaczego nie?

Pytanie… Lecz w istocie nie wiem, dlaczego. Duma zapewne…

Ale nie po prostu dlatego, byś mnie zanadto kochał?

Wolę być szczerym[29]. Nie.

Książę de La Meuge drży na samą myśl o gilotynie.

Ma się rozumieć — jak każdy normalny człowiek. Ciebie młodość usprawiedliwia. A czy sądzisz, że dajmy na to taki Robespierre[33] — fanatyk beznadziejny, lecz dlatego właśnie człowiek nieustraszony — że on nawet nie skręca się cały na myśl o swym bądź co bądź prawdopodobnym losie? Chociaż ręczę ci, że gdy raz stanie na platformie — to mu nawet serce szybciej nie uderzy.

A tobie?…

Dziecino, nie wiem. Nigdy jeszcze tej maszyny nie widziałem.

Ojcze… Maud… pada jej niespodziewanie na szyję i ściska namiętnie Mam… mam dla w-was… paszporty!!!

Co?!…

Tak, prawdziwe, ściśle legalne paszporty. Nie poza granicę, rzecz jasna; lecz do samego departamentu Calvados[34].

Ależ… Jakim cudem?!…

Bez własnej zasługi. Przez Josse'a. Zaryzykowałem wasze życie. Powiedziałem mu całą prawdę. A właściwie on sam zaczął. Opowiem wam od początku. wciąga zapas powietrza

Mówiliśmy o śmierci Marata. Josse jest szalenie wzburzony — no, ostatecznie nie dziwię mu się. Ale przykro mi było słuchać, jak przez pół godziny biadał nad rzekomą głupotą Charlotty Corday. Wyliczał mi — domniemane skutki jej czynu — rzeczy tak nieprawdopodobne, że przestałem uważać. Jedno tylko mnie uderzyło. Otóż Josse twierdzi, że przy całym swym niepohamowanym radykalizmie Marat był mądry i miał trafny sąd. Dlatego nie przekraczał nigdy miary rozumu w swych okrutnych projektach i żądaniach i podobno sterroryzował wszystkich demagogów[35], którzy próbowali doprowadzić do absurdu jego radykalny program. Odkąd go wszakże zabrakło, nie będzie nikogo, kto by paraliżował szał demagogów wśród tej najdzikszej warstwy proletariatu, dla której Marat żył i działał. Więc wnet ulica pocznie stawiać żądania jeszcze gwałtowniejsze — a pozbawione sensu. W tym miejscu zwrócił mi uwagę, że Marat, chociaż pragnął wytępić arystokratów, nigdy jednak nie żądał głowy twojej, ojcze…

To prawda.

Zdaje się, Josse jest przekonany, że Marat musiał się na tobie poznać. Ale następcy Marata — wymienił mi parę nazwisk — nie są ani przenikliwi, ani sumienni; i oni na pewno zaczną się ubiegać o twoją krew. Zbladłem prawdopodobnie jak gips, bo natychmiast począł mi perswadować, że sytuacja nie jest bez wyjścia, że musisz tylko zająć pozycję, skąd byś się mógł bronić — ale ja nie słuchałem należycie, bo rozważałem, czy mu powierzyć nasze tajemnice, czy nie.

Jakie tajemnice?

On nie znał przecie naszej historii — no i wolałem mu ją opowiedzieć. Nie wiedział na przykład, że cię od przeniesienia siedziby królewskiej do Paryża[36] — stale na dworze widziano. Zasępił się wyraźnie, gdy się dowiedział, że należałeś do tej małej garstki, która towarzyszyła rodzinie króla w noc dziesiątego sierpnia. Ale uwierzył mi — ujrzałem ulgę w jego oczach — gdy dodałem, żeś poszedł i wrócił — bez broni. Zdaje mi się nawet, że go ten szczegół silnie ujął na twą korzyść. Chwila była odpowiednia; postawiłem wszystko na jedną kartę i oświadczyłem wyraźnie, że wobec tego jesteś zbyt poważnie zagrożony, aby móc zostać w kraju — i że chciałbyś się przedostać do Londynu. Rzucił się jak tygrys. Na szczęście nie straciłem głowy i poręczyłem mu słowem honoru za twą, ojcze, neutralność polityczną. Przecie ty istotnie nie zamierzasz spiskować za granicą, ojcze?

Nie, Denis, masz zupełną rację. z uśmiechem Nigdy bym nie przypuszczał, że mnie tak bystrze przejrzałeś…

Przenikliwość serca… obaj mężczyźni obejrzeli się za nią ze zdziwieniem No?…

Zastanowił się głęboko, lecz milczał i milczał. Ostatecznie jednak zdołałem mu jakoś wytłumaczyć, że skoro nie weźmiesz udziału w żadnej kontrrewolucyjnej akcji, to wszystko jedno, czy tu zamieszkasz, czy w Londynie. Namyślał się, namyślał, lecz w końcu przystał. Udaliśmy się natychmiast po papiery. Josse wstąpił po swego przyjaciela, jakobina, który podobno także i ciebie zna…

Mouret?

Tak — no, i wraz z nim poręczył za tożsamość osób. Z moją pomocą podali dokładny rysopis — tak że pozostaje wam już tylko udać się do komitetu sekcji[37], by paszporty potwierdzono i wydano.

Wiesz, Denis… wzruszasz mnie. Kondycja ludzkaNarazić własne życie — nic łatwiejszego. Ale cudze, i to ludzi drogich — tego nie każdy dokona. Bo wiedziałeś przecie, że Josse, jako prawy patriota, właściwie był zobowiązany złożyć natychmiast denuncjację[38] z twych zwierzeń?

Niby tak… lecz Josse to szlachetny chłopak; i w gruncie rzeczy byłem pewien, że nie potrafi popełnić czegoś tak nikczemnego.

Nikczemnego! Złożyłby dowód prawdziwej dojrzałości; wykazałby, że umie poświęcić nie tylko tanie swe życie, lecz i sumienie — ale on wybrał oczywiście najłatwiejszą linię postępowania. Decyzja typowa dla człowieka przeciętnego.

Maud, jesteś niesłychanie nużąca. Nie masz prawa stawiać wymagań nadludzkich, skoro przyznajesz sama, że ty byś ich spełnić nie mogła.

Owszem. Kobiecie to prawo przysługuje.

Ona ma kompletną rację, ojcze!

Oj, dzieci, dzieci, biedne, niedołężne dzieci zwyrodniałego plemienia — dzieci wy moje nieszczęsne… Stojąc pośrodku, delikatnie i mocno przyciąga oboje do siebie. Siedzącego syna obejmuje lewym ramieniem, stojącą córkę prawym — i przytula ich twarzami do piersi, podnosząc głowę, by ukryć wyraz intensywnej, bolesnej czułości. Oboje młodzi są zaskoczeni i zakłopotani. Lecz uścisk trwa przez mgnienie oka; ruchem powiek usunąwszy powstającą łzę, ojciec uwalnia ich łagodnie.

No, no, nie rozczulajmy się, ojczulku.

Ojcze, może się da jeszcze dziś…

Nie. Jutro. Nie należy iść po papiery wieczorem. To zdradza pośpiech, a dziś zbyt łatwo wzbudzić podejrzenie… mówiąc jeszcze, przypatruje się bacznie księciu — wraz z zaniepokojonym Denisem Jakie ma pan wątpliwości?…

Tato, wy musicie jutro wyjechać…

Wy?

Ja… ja mam in-ny plan.

Jak to?

Jestem — choć tylko sercem i wolą — stronnikiem partii bohaterskiej i skazanej. Nie mógłbym dzielić jej tryumfu, za to mogę dzielić jej walki, jej trudy, jej porażkę. Nie wstrzymujcie mnie; chybiłbym jedynego celu swego życia, gdybym się sprzeniewierzył pierwszej swej i jedynej wierze.

Więc pan żyrondystą? potwierdzające skinienie Myli się pan. To nie wiara, czemu pan zamierza poświęcić spokój swego ojca i własne życie.

Jak to nie wiara?!

W panu nie ma wiary. Denis rzuca się Czy mi się zatem przesłyszało, że pan nazwał własną swą partię „skazaną”? Czy to było złudzenie słuchu, że pan chce dzielić jej porażkę? — Panie Denis[44], człowiek, który wierzy, nie uzna swego stronnictwa za skazane — choćby poniosło dziesięć klęsk z rzędu. Człowiek, który wierzy, nie zwątpi o swej sprawie, gdy go wraz z całym stronnictwem na gilotynę wiozą; przekonany o jej niezmożonej żywotności, neguje wbrew faktom definitywność klęski; i umiera, ciesząc się na przyszłe zwycięstwo. I człowiek, który wierzy, nie idzie do boju po to, aby zginąć. Przeciwnie; liczy się z tą możliwością, by jej najstaranniej unikać. Pragnie zachować swe siły dla sprawy; pragnie żyć, żyć, żyć, aby jej jak najdłużej służyć, by patrzeć na jej postępy, by płonąć szczęściem jej tryumfu. — Nie, w panu nie ma wiary.

Ale… opada bezwładnie, pokonany Oo, po co mi ksiądz to powiedział!…

DiabełBy przeszkodzić diabłu w jego igraszce. To odwieczna jego taktyka: natchnąć człowieka martwą złudą wiary lub miłości, odebrać mu zdrowy rozum, a potem wlec go przez bagna grzechu i najgłupszych zbrodni — przykładem Charlotte Corday.

Czy pan nie czuje, że straty pana ojciec nie przeboleje nigdy? Pan przecie ostatni z rodu rozbitego. Gdyby pan miał ideę, pierwszy bym zamiar pański popierał. Ponieważ jednak pan chce zniszczyć tak wiele dla marnej złudy, chciałbym mieć prawo zakazać panu.

Chrystusie, oświeć mnie — oświeć mnie!

Zresztą czemu pana właśnie Żyronda pociąga? To stronnictwo nie mogło podbić pańskiej duszy; ono samo martwe jak papier. Ono samo nie ma wiary; ma za to artystyczny gest. Trybuna czy rusztowanie to dla nich scena; lud — chór lub audytorium; a jedyna ich idea, jedyna Sprawa, to zwykła obrażona miłość własna. No niechże pan tylko pomyśli: gdzie jest ognisko tej partii, gdzie źródło jej myśli i czynów? W salonie pięknej kobiety, w której się wszyscy wodzowie kochają!

Trudno. WiaraMoże mi ksiądz odebrać wiarę, jedyne szczęście; lecz tym ksiądz postanowienia mego nie wstrząśnie. Nie jestem zdolny do życia; nie kocham go; jedno tylko mam pragnienie: jakiegoś wielkiego czynu, który by całe to życie pochłonął jak szybki pożar. Jeśli z goryczą dzięki waszym, księże, słowom straciłem ołtarz, na którym chciałem tę ofiarę złożyć — to złożę ją nicości. Dla samego szczęścia ofiary.

Idiotyczny, zbrodniczy nonsens!!

Nie pozwalam na podobne uwagi.

Nie odepchnie mnie pan. Żal mi, że musiałem urazić. Lecz widzi pan, niedyskrecja to mój obowiązek. Nie dam panu odetchnąć, nie przestanę nudzić, nim pan nie pojmie swego błędu. Skąd pan wie, że pan do życia niezdolny? Że go pan nie pragnie? Przecie go pan nie zna! Marzenia, czcze marzenia przesłaniały panu ogrom świata — i oczywiście znudziły pana swą martwotą. Wiem, że pan Kościoła nie uznaje, toteż nie próbuję podejść z tej strony. Ale niech pan przynajmniej nie tłumi w sobie głosu własnej, ludzkiej natury! — Niech się pan zastanowi, co pan chce poświęcić swej samolubnej próżności, swej dziecinnej fantazji! zwraca się nagle ku nieruchomej Maud Pani dojrzalsza od brata. Pani zna potęgę życia jednostronnie przynajmniej. Niechże pani przemówi do niego. Przecie czas nagli!

Straszliwe pańskie oczy zawiodły pana tym razem. Przede wszystkim ja z zasady nigdy nie usiłuję wywrzeć bezpośredniego wpływu na kogokolwiek; po wtóre pochwalam w zupełności postanowienie brata. To istotnie najpiękniejszy użytek, jaki on może zrobić ze swego życia. ksiądz Michot nie opada, lecz się troszeczkę pochyla do wewnątrz. Zamyka na sekundę oczy, by ukryć i opanować ostry ból Kondycja ludzkaNie zawsze należy słuchać taniego nieco instynktu, który nas namawia do wywierania duchowej przemocy na bliźnich, wielebny księże. Pomoc nieść nie tak znowu łatwo.

Panie de La Meuge, proszę, niech pan powie, w czym bym się mógł panu przydać?

Przepraszam księdza za słowa córki, Michot nie wie, jak się zachować; przeproszenia i podziękowania sprawiają mu istną mękę ona sama wie, jak dalece była niesprawiedliwa. — Dziękuję księdzu serdecznie; rozumie się, że się z księdzem najzupełniej zgadzam — lecz wątpię, czy by na ich młodzieńczy fanatyzm cokolwiek pomogło. Gdybym chciał ich nakłonić do emigracji wbrew ich woli, nie przebaczyliby mi nigdy; czuliby, że im życie spaczyłem. Wobec tego sądzę, że lepiej zrezygnować.

Ależ książę, tu idzie o ich życie…

Widzi ksiądz…

Więc i tyś Rewolucję odczuła, Maud…

O, daleko lepiej od ciebie. Spotkaliśmy się, bądź co bądź. Lubię cię, Denis.

Żartujesz chyba? — Ale co ty masz zamiar zrobić?

Zostać w zamykającej się paszczy lwa i rozkoszować się widowiskiem… między innymi twej bohaterskiej śmierci.

Zginiemy oboje, Maud, wśród męczenników wiary my jedni bez bóstwa…

Zginiemy bez wątpienia.

Ofiara dla ofiary?

O, nie… nie u mnie. Ja poświęcam życie dla przyjemności, drogi mój. Ja przynajmniej jedna nie jestem tchórzem — ani nerwami, ani moralnie.

Maud — ale ojciec?

Ożeni się w Londynie po raz wtóry. To znaczy, o ile go kto jeszcze zechce… Był rad, gdy matka zeszłej jesieni umarła w Koblencji[46]; żona na emigracji to straszny ambaras… póki żyła, drżał, że władze przypomną sobie tę kombinację…

Ależ Maud, ojciec nie jest przecie tchórzem — i ja go znam! Już sam fakt, że się do emigracji nie przyłączył… Za co ty go tak ślepo nienawidzisz?

Sama nie wiem — kochałam go do szaleństwa, rok temu jeszcze — powszedni jest. I… Denis, ja nie wiem, czy on doprawdy nie jest — tchórzem!!! — W żadnym spisku celem porwania lub obrony króla nie był dowódcą; a dziesiątego sierpnia wrócił z zamku nieranny nawet!

Maud, przecie poszedł bez broni!

Właśnie! A dlaczego?! Powiedz mi, dlaczego?! Jak mam to zrozumieć? I pomyśl: nawet na więzienie sobie nie zasłużył! — O, wiesz, czasem żałuję, że go drugi września nie zastał w Abbaye[47]. Umiałby chyba dać się zarżnąć z wdziękiem; a ja miałabym uroczyste wspomnienie zamiast podejrzeń ohydnych, które mnie teraz zżerają…

Udajesz, Maud. Do pewnej granicy dam się wziąć na kawał, gdy zaczniesz pleść monstrualności, ale nie tak dalece znowu. Lecz powiedz mi jedno, czego zrozumieć nie mogę: czemuś ty się uparła mieszkać z nim razem? Przecie on gotów był dzielić pokój z Jossem, a ten tu zostawić nam dwojgu. Ty tylko sprzeciwiłaś się gwałtownie. Czemu?

Obie kombinacje były fatalne; lecz jeśli już muszę mieszkać z mężczyzną, i to w dodatku z krewnym, to jeszcze wolę z ojcem niż z bratem. Najprzyzwoiciej byłoby, gdybym mieszkała z Jossem, a wy dwaj razem; lecz temu ascecie bez religii — a to najgorsza odmiana — nie śmiałam nawet zaproponować podobnego zgorszenia.

Wykręcasz się, Maud. Miałaś jakieś inne powody.

Skoro się wykręcam, to widać nie mam zamiaru zwierzać ci się z tych innych powodów! Czy rościsz sobie prawa prokuratora, czy co?!

Wybacz. — Wiesz, Maud, opuszczam was wnet, toteż patrzę na was zupełnie inaczej niż dawniej — mam dystans. Ojca mi żal…

Li-tość?!…

Ależ… o co ci chodzi? ona opamiętała się i milczy, spuściwszy oczy, by się znowu nie zdradzić Nie litość — po prostu żal mi go; on cały przetruty rozpustą i cynizmem z wieku Ludwika XV[48]. — Tak doszczętnie, że już go nie dosięgnie obecny, odrodczy[49] prąd. Rewolucja dlań[50] już niedostępna. I umrze z sercem tak oschłym i zimnym, jak przeszedł przez życie — obojętny i znudzony. — A ciebie, Maud, ciebie lubię. Sam się temu dziwię, lecz teraz przekonałem się, że to fakt. Choć doprawdy nie można by cię nazwać miłą dziewczyną. Słuchaj, czy sądzisz, że ci będzie trochę żal, gdy mnie zetną?

Nudny jesteś. — A czy mi będzie żal — bardzo wątpię. Lecz jeśli się naprawdę dobrze zachowasz; jeśli nie będziesz ani przez chwilę śmieszny na rusztowaniu, to przyrzekam ci parę łez.

Serdecznie ci dziękuję, tylko nie zapomnij o obietnicy. całuje ją uroczyście w sam czubek głowy Lubię cię, Maud.

Słyszałam to już. Nie cierpię ludzi, którzy się powtarzają. Powiedz mi raczej, co właściwie masz zamiar zrobić, by podzielić smutny los Żyrondy?

Pójdę do nich na prowincję — będę im pomagał podburzać Francję na Paryż, tego nowego tyrana, gorszego od królów…

Przecie oni cię nie znają. To republikanie; czy sądzisz, że cię twoje nazwisko poleci? A potem, o pracy politycznej pojęcia nie masz. Będziesz im po prostu właził w drogę. — LosOj, Denis, nie należy pozostawiać losowi praktycznej strony swych przedsięwzięć.

Maud, dajże mi spokój.

Nie masz pojęcia, jak jesteś zabawny. Stoisz kompletnie pod wpływem Jossego — tylko przez niego przecie pojąłeś powagę i piękność Rewolucji…

Wiesz, Maud, że ty masz rację!…

…oczywiście. — Lecz chciałbyś zachować przed sobą jakiś pozór samodzielności; więc wybrałeś sobie właśnie to stronnictwo, którego on jest wrogiem.

Teraz się mylisz. Jossego podziwiam, lecz na ogół jakobini odrażają mnie. Są zimni, okrutni, bez kultury i bez wzruszeń. Brak im kompletnie poczucia piękna; znają tylko kryterium użyteczności. Maud uśmiecha się — a raczej szczerzy zęby w śmiechu bezgłośnym, tak że on nie spostrzega jej wesołości To mróz, który najgorętsze serce zwarzy — i to nawet nie. Samo drobnomieszczaństwo — sklepikarze — a nad nimi ten zasuszony adwokat Robespierre. Też elita rewolucyjna! Tymczasem żyrondyści, szczególnie ci młodsi, to ludzie pełni zapału, to poeci czynu — to istny żar…

Przepraszam was, dzieci, lecz mam prośbę do Denisa. Czy poszedłbyś ze mną do Jossego? Muszę się go o coś spytać; a sprawa i ciebie obchodzi.

Cóż to za sprawa, która mnie nic nie obchodzi?

Obchodzi i ciebie, jeśli chcesz. Ksiądz Michot ci opowie. Chodź, Denis.

Proszę, niech się mnie ksiądz nie boi. Ja nie czarownica.

Ma się rozumieć, że nie. CzarownicaCzarownic właściwie już nie ma. A były to kobiety ciężko upośledzone — doprawdy godne litości: biedaczki, których ciało dorosło, a dusza pozostała na rozwojowym poziomie dzieciństwa. Taka kobieta doznawała cieleśnie żywiołowych pragnień dorosłej płci — lecz nie mogła im znaleźć normalnego zaspokojenia, gdyż objawiały się niejasne, rozproszone, potworne i tchórzliwe — jak u dziecka. Ten niedorozwój — a raczej już ta ułomność — wydawała je szatanowi na łaskę i niełaskę.

Po cóż mi ksiądz o tym opowiada?

Aby pani dowieść, że pani za czarownicę nikt uważać nie może.

Ksiądz nie ma wcale własnych strapień ani konfliktów — czyżbym się myliła?

Owszem, mam. Na ogół błahostki — na przykład niedawno zabrakło mi pieniędzy, a nie miałem sposobności zarobić zaraz więcej. Byłem przez cztery dni w szkaradnym kłopocie.

Proszę sobie ze mnie nie drwić.

Ja nie drwiłem. PieniądzWięc pani nie wie jeszcze, jak poważne i doniosłe są pieniężne kłopoty? Subtelne cierpienia duszy są dziecinne w porównaniu.

No, a tego gatunku ksiądz chyba nie zna?

Znam je oczywiście; jestem przecie człowiekiem.

Ale do pańskich ran nikt się nie dobiera przemocą — grubymi, niezgrabnymi łap… rękami?

Nie, bo to przeważnie drobnostki, którymi nie mogę przecie ludziom czasu marnować; a w rzeczach ważniejszych decyduje nie moje widzimisię, lecz słowo spowiednika lub wyrok biskupa.

Co?! Więc pan nie rozwiązuje sam własnych wątpliwości? Pytań, które życie panu tylko samemu stawia?

Dziecko drogie, czyż jestem nieomylny? Gdybym jakąś wątpliwość ważną śmiał sam rozstrzygnąć, rozumem spętanym wpływami pragnień, mógłbym popaść w najgorsze błędy — a ponadto dać zgorszenie.

Lecz czy pani nie ciekawa sprawy[51], którą ojciec z bratem poszli omówić?

Nie, gdyż widziałam porozumiewawcze spojrzenie panów. Wolę oszczędzić księdzu grzechu kłamstwa. on uśmiecha się z uznaniem; tym razem nie umiałby bowiem odpowiedzieć Za to jestem namiętnie ciekawa pańskiej duszy i jej konfliktów, które biskup rozwiązuje. A mam wszelkie prawo pytać; pan wywrócił mi moją duszę podszewką na wierzch. — Jakiż problemat[52] stanowił ostatnio porządek dzienny?

Rzecz dość ważna, ale tak mało osobista — czysto doktrynerskie zagadnienie, które panią znudzi.

Teraz dopiero drżę z ciekawości.

Więc dobrze. RewolucjaJak pani wiadomo, pochodzę z warstw najniższych i nigdy się poza nie nie wzniosłem. Otoczenie, w którym wzrastałem, pamiętam — bardzo dokładnie. Pamiętam noce zimowe, gdzie na całej ulicy ludzie krążyli i krążyli po pokojach, by tylko nie zasnąć — nie zamarznąć na śmierć we własnym mieszkaniu. Dla nas drzewa nie było; a dym z kominów pałacowych zasnuwał niebo, a kobiety roześmiane, otulone w futra, rozjeżdżały skostniałych przechodniów kabrioletami — z najlepszego drzewa. Pamiętam długie miesiące — miesiące — głodu. I mury — i zbrojne patrole — przed pełnymi spichrzami wielkich kupców. Pamiętam środki użyte przez rząd dla uśmierzenia klęsk. Sześć takich środków, wysokich na dwanaście stóp[53], stanęło obok siebie na Placu Grève[54]. Zawisło na nich w ciągu tygodnia więcej niż sześć ciał. Rewolucja była zatem w moich oczach zorzą Bożego miłosierdzia. I właściwie każdy jej krok musiałem uznać, a przynajmniej zrozumieć; każdy bez wyjątku. Znam lud — i nauczyłem się go teraz podziwiać. Znam ludzi i wiem, że dwaj wodzowie, Robespierre i świętej pamięci Marat, są nie tylko mądrzy, lecz i nieskazitelni. Wobec tego byłbym jakobinem, mimo że sutannę z ciała tylko zrzucić mogłem. Lecz Rewolucja musiała wypowiedzieć wojnę Kościołowi; a Kościół musiał potępić Rewolucję. Z obu stron ta sama żelazna konieczność. Ja zaś znalazłem się sługą dwu wrogich potęg. Trzeba było zrobić wybór; lecz tym razem sumienie, zamiast pomóc, kategorycznie zabroniło mi wybierać: opowiadało się z równą stanowczością za obu stronami. Zwróciłem się błagalnie do Ojca Świętego — właściwie niepotrzebnie. Znałem z góry jedyną możliwą odpowiedź. Za jakikolwiek czynny udział w pracy rewolucyjnej, za wszelkie wystąpienie publiczne po tej stronie spada na mnie klątwa.

I cóż pan ostatecznie wybrał?

Nie wybrałem wcale. Wykluczony od wszelkiej pracy, staram się jakoś usprawiedliwić swe istnienie tym przynajmniej, że wedle sił pomagam jednostkom — rozumie się, dopóki tą pomocą nie wykraczam przeciw bezpieczeństwu rewolucyjnej Republiki. Na przykład rad bym pomóc państwu wyjechać, ponieważ wiem, że ojciec pani słowa nie złamie; gdyby nie to — przeszkadzałbym, zamiast pomagać.

Czuję to wyraźnie, lecz to już tylko szczegół…

Jestem letni, tak. Lecz i to nawet nie wszystko. Nie mam skrzydeł; od ziemi oderwać się nie mogę. Dlatego kocham człowieka — w jego doczesnym życiu przede wszystkim. To błąd. W dodatku kocham miłością tak głupią, tępą, tak… rozpaczliwie, że aż na równi z Bogiem — Pan nie ma pierwszeństwa w mym sercu. A u kapłana to straszliwy grzech. Chrystus wyraźnie potępił takiego sługę jak ja.

Nie, teraz na nic mi się pan już przydać nie może… zaczyna się śmiać w tonach niskich, obrażająco, demonicznie

Proszę przestać.

Co?

Musiałem przeszkodzić pani w tym błazeństwie. Istnieje śmiech tragiczny, prawdziwie wstrętny i straszny; lecz ten afektowany[56] szatański rechot budzi tylko niesmak. Chciałem panią przestrzec.

Za późno teraz, księżulu. — O, godzinę temu byłabym się zatrzęsła ze szczęścia, gdybyś pan wtedy śmiał mi rozkazywać. Teraz… bardzo cicho wara.

Zawiodła się pani na mnie.

Bogu dziękuję, żem panią rozczarował. CzłowiekSą wprawdzie na świecie tysiące ludzi promiennych, bliskich doskonałości; ale tylko tysiące — więc to wyjątki. Natomiast człowiek przeciętny — to świat cały, którego nikt nigdy nie zgłębi doszczętnie. Człowiek przeciętny ma w sobie niewyczerpane skarby sił i zdolności; marnują się zazwyczaj, ponieważ brak warunków, w których mogłyby rozpłonąć. Tęskni pani za herosem? Dziś Paryż zawiera ich setki. Są w tym tłumie, który w chwilach najwyższych umie okazać godność królewską; są w Konwencji; są i po sekcjach, znani tylko na własnej ulicy. A wszyscy prawie to ludzie przeciętni, po części bardzo mało ciekawi; kto nie wie, jak bogatą jest natura ludzka, nigdy by się po nich heroizmu nie spodziewał — wreszcie heroizm to ogień tryskający niespodziewanie z drzewa, które może być kosztowne albo ordynarne — pali się tak samo. Ogień nie może być stałym stanem drzewa; a pani żąda od człowieka, by był bohaterem, gdy wciąga trzewiki, gdy je obiad, gdy spełnia powszednie obowiązki swego zawodu! Nie, daremnie pani szuka tego wymarzonego herosa; nie umiałaby go pani poznać. Pani mija się z życiem i z człowiekiem. Żyje pani tuż obok mężczyzny, godnego czci i miłości; lecz pani nie widzi…

Kto… Kto taki?…

Pani sama wie, kto.

Proszę księdza…

Powiem mu. wychodzi szybko

Nie… jeszcze nie!!… Puść mnie — puść mnie!!! Pu-uść mnie!…

O, nie, moja droga. Tak to znowu nie można.

Nie udała ci się zabawa, co? A tak miło ciągnąć pajacyka za sznureczki — raz za ten, raz za tamten… kiepski to pajac, zacina się czasem. — No, siądź. umieszcza ją w fotelu z niespodziewaną delikatnością, zręcznie i już zupełnie wolny od podniecenia

No cóż, czy już dobrze? Maud daje głową znak potwierdzający. Potem opiera czoło na ręce ruchem wyrażającym głębokie zmęczenie. On dodaje z przyjaznym politowaniem Twój pierwszy pocałunek, jak widzę. No, to teraz się wyniosę, byś się mogła napłakać do syta. Pa. zwraca się ku drzwiom

Bo taki jest zwyczaj kobiet nowicjuszek, do których, jak widzę, należysz.

Nie mam wcale powodu do płaczu. Bestia z ciebie, lecz to nic nie szkodzi. poważnieje ciężko Za to muszę z tobą poważnie pomówić. Siądź.

Doskonale. Wobec tego i ja ci postawię parę pytań.

Odpowiem ci — dziś. Zacznij ty.

Josse, ja nie… nie wiem… on chce dać jej czas do namysłu; wstrzymuje go więc ruchem ręki Nie, nie, Josse — to nie zwykłe, panieńskie wahanie. To coś innego. Ja bym się już dawno była komuś oddała, gdybym… mogła… Słuchaj, ja mam takie dziwne, niesamowite uczucie, że… że nie jestem wolna… Jakbym była związana jakimś ślubem zaświatowym, o którym nic sama nie wiem… I nigdy w życiu nie będę należała do tego — do tej istoty, nigdy jej może nie poznam nawet, lecz wierności dochować muszę…

SeksAch, no wiesz — nie dajże się brać na kawał własnym, rozgrymaszonym nerwom — stosunek płciowy jest rzeczą prostą, naturalną, powszednią — bez kwestii, zależnie od wyboru daje wiele radości lub poważne strapienia, lecz nawet u kobiety życie nie może się kręcić dokoła jakichś skrupulików na ten temat.

Nie, ty mnie zrozumieć nie możesz… znów przerwa O, ale pokusa silna — tyś mi tak bosko, tak zasadniczo obcy — Josse, nie gniewaj się na mnie — pozwól mi się namyśleć…

No… oczywiście. Lecz…

Kto wie, może w tobie znalazłam bohatera — może będę nareszcie mogła nie tylko kochać, lecz i czcić… Josse marszczy brwi, niemile zaskoczony Wówczas, Josse, będę twoją własnością. Twoją rzeczą. Na całe życie. naraz, w cichej rozpaczy Nie, to wszystko tylko puste marzenia. zawodząc prawie Przecie ja wiem, że tamto Coś mnie nigdy, nigdy, nigdy nie zwolni…

Ale ja nie chcę, żeby on mnie opuszczał… ja nie chcę, żeby ojciec wyjeżdżał… bliska płaczu przecie on mnie tu samej nie zostawi…

Maud, nie wydziwiaj! Nie będziesz przecie sama, skoro będziesz pod moją opieką — i tego drogiego osiołka Denisa uda mi się na pewno jeszcze natchnąć rozumem — wreszcie masz tu i Michota, któremu chyba ufasz… przypatruje się baczniej jej oczom i widzi w nich przerażenie zwierzęce. Dodaje zatem ciszej, z pewną grozą Ojciec, CórkaWięc kochasz ojca aż tak zapamiętale? — Maud, to… nienaturalne. U dziecka tak — lecz u dorosłej kobiety…

Ja go nie kocham… wcale. Ja tylko bez niego nie mogę żyć.

Ach, tak. Jakie to jasne i proste. — Tylko ze mnie taki osioł, Maud, że teraz to już nic nie rozumiem…

Masz może rację. Lecz tego szczęścia zaznają tylko nieliczne wyjątki. Ja na przykład też za tym tęskniłem, i też daremnie. Rodzice z reguły nie mogą zgłębić duszy dziecka ani odgadnąć jego potrzeb. po namyśle Swoją drogą, ja przynajmniej kochałem matkę namiętnie — nie spodziewając się od niej ani zrozumienia, ani pomocy.

Jesteś mężczyzną, i to bardzo silnym. Ale ja — zdaje mi się czasem, że zostałam stworzona po to tylko, by się stać przedmiotem, dla którego jakiś wielki, silny człowiek rozwinie zasoby swych sił i zdolności…

To fatalna pomyłka, Maud. Człowiek wybitny, który by żył i pracował wyłącznie dla jakiejś jednostki — marnowałby po prostu życie i pracę. Żadna jednostka nie ma prawa do cudzych sił i zdolności; ogół tylko może ich żądać wyłącznie.

Cóż z ciebie za mistrz w pochlebstwie miłosnym, Josse!

Trudno, Josse — to wina mojej natury. Jestem tak bierna i słaba, że muszę się powierzyć — na śmierć i życie — jakiejś istocie bardzo silnej i bardzo mądrej, która by umiała unieść cały ciężar mego istnienia i stworzyć mu cenną treść. Bo sama nie sprostam temu zadaniu. Musiałby to być człowiek doprawdy potężny — wyjątkowy; a póki go nie znajdę, nie zaznam szczęścia ani nawet spokoju. Duszę się w próżni swego życia.

Szukałam go zatem — instynktownie — od dzieciństwa. Po zawodzie z matką znienawidziłam ją. Żar tej nienawiści przeniknął aż moje ciało. Każdy jej ruch przedrzeźniałam na wpół pod przymusem; każde jej słowo pamiętałam, by je w samotności wyszydzać. Serce mi nabrzmiewało jadem bolesnej uciechy, ilekroć mi się udało podpatrzyć ją w sytuacji śmiesznej. Nic dziwnego zatem, że się kurczowo uczepiłam obrazu ojca. Był niedostępny; widziałam go rzadko — i zawsze w masce światowca. Wobec nas, dzieci, nie zapominał się nigdy, aż do objawienia swej indywidualności — do człowieczeństwa. Ale też — Boże, jakiż on był piękny! Nieludzko piękny…

Nie pozwalał się w rękę całować. A poufałość taka jak pocałunek w twarz — nie dałaby się w ogóle wyobrazić. Zresztą wątpię, czy bym go śmiała dotknąć. Natomiast udało mi się wykraść pewną parę rękawiczek, które zachowały wierny odcisk zgięć palców i nawet tajemniczy ślad perfum. W nocy wyślizgiwałam się z łóżka i klęcząc, wtulałam twarz w te rękawiczki, upajałam się tym zamierającym echem woni, ust od nich oderwać nie mogłam — noc w noc spędzałam godziny całe na tej modlitwie. — Rękawiczki te mam dotąd; nie znalazłam sposobności, by je spalić — leżą tam, w mojej szufladzie wskazuje na komodę. Naraz wstaje…wiesz co, spal ty je za mnie — albo wyrzuć.

W podobnych rzeczach nie wyręcza się nikogo.

Przecie to wszystko jedno… wzrusza ramionami i siada No, jak chcesz.

Gdyby to przynajmniej była miłość, lecz tyś i wtedy kochała tylko siebie…

Być może, ale to nie ujmowało gwałtowności uczuciu. — Cień ojca wyrósł mi w duszy do nieogarnionych rozmiarów, wyolbrzymiony tą żrącą tęsknotą za herosem, za Panem — i chociaż tęsknota w tym natężeniu jest chorobą, jednak — póki mogłam tęsknić za niedosiężnym półbogiem — byłam szczęśliwa — w porównaniu do tego, co nastąpiło… Rewolucja zbliżyła nas — zanadto. Zmarniał mój heros promienny. Ujrzane z bliska, bóstwo wymarzone odsłoniło oblicze zwykłego, prze-cięt-ne-go człowieka! O-ch!! krótka przerwa. Naraz wstaje i zaczyna krążyć po pokoju. Podejmuje ciszej, w skupieniu A jednak… nie śmiem wzruszyć nad nim ramionami. Nie śmiem wydać sądu — mam wątpliwości. I to właśnie jest najgorsze; w tym przyczyna mego cierpienia, mego zdenerwowania. Bo choć go teraz widzę o każdej porze dnia, choć się życie jego rozgrywa przed mymi oczami — jednak nie mogłam go dotąd przejrzeć. On nie zdejmuje maski w ogóle; śpi w niej. A nie udało mi się ani razu ujrzeć go w chwili naprawdę krytycznej — w jakimś nagłym niebezpieczeństwie, pod niespodziewanym ciosem — bo wtedy jedna sekunda rozstrzygnęłaby nieodwołalnie tę piekielną zagadkę. Jedna sekunda… już rok na nią czekam, już rok jak się ta męka zaczęła — i wciąż jeszcze nie znam go. Ale choćbym miała czyhać na tę sekundę przez lat dziesięć, muszę się raz przekonać, czy on co wart. Muszę. przystaje nagle Słuchaj, Josse: czy ty go cenisz?

To człowiek, którego rzeczywiście trudno przejrzeć. Wiem tylko, że jest mądry i nieskazitelnie honorowy. Ale, Maud, ty się musisz spod tej manii wyłamać. Nie jesteś już dzieckiem…

Muszę się przekonać — wtedy może będę wolna… zamyśla się, stojąc. Naraz siada i przemawia zmienionym, zaciekawionym tonem Zawołałam cię, Josse, aby się od ciebie dowiedzieć bardzo dla mnie ważnej rzeczy: o co ojcu szło, że aż sam do ciebie poszedł z bratem?

O twoje życie. Maud cofa się, zaskoczona i jakby oburzona Wyznał otwarcie, że osobiście wyjechałby najchętniej, Maud marszczy czoło lecz że ty pragniesz zostać i dlaczego. Ponieważ jednak niebezpieczeństwo waszej sytuacji obecnej wzrastałoby z dniem każdym, więc ojciec twój prosił mnie, abym mu pomógł znaleźć zajęcie w którymś z urzędów Republiki. W ten sposób wyrobiłby sobie wkrótce oparcie polityczne — jako pracownik zdolny i godny zaufania — mógłby się zatem bronić i występować jawnie — a ty byłabyś zupełnie swobodna i bezpieczna. Maud z wolna pochyla głowę bardzo nisko i zasłania twarz dłonią, na której wspiera czoło Dodał jednak, że cofa swą prośbę, o ile Denis nie porzuci swych fantastycznych planów — albo gdybym ja miał wątpliwości co do jego honoru. Maud prostuje się nagle, patrzy w przestrzeń w skupieniu Odpowiedziałem, że mu ufam; że mogę zatem spełnić jego życzenie, nie obciążając swego obywatelskiego sumienia, i że mu znajdę z łatwością zajęcie w Komunie lub przy którymś z ministerstw. Przyznałem wszakże, iż pierwszego warunku ominąć nie mogę. Denis aż zbladł; zrozumiał wreszcie — lecz z trudem — że żadne osobiste uczucie nie może nakłonić uczciwego jakobina, by pomagał wrogowi Republiki lub choćby ojcu wroga. Ręczę zatem, że przynajmniej ze względu na was zrezygnuje ze swego teatralnego żyrondyzmu. — Tak by się też dało osiągnąć pewne bezpieczeństwo — lecz to sposób ryzykowny. Twój ojciec miałby mnóstwo wrogów; cała ta bezmyślna sekta „czerwonych czapek”, dla której nie istnieją zjawiska, lecz same zewnętrzne przypadkowości, rzuciłaby się na niego zwartą ciżbą[66] — za szlacheckie nazwisko, tę według nich niczym nieodkupioną zbrodnię; lada potwarz — pierwszy lepszy nieszczęsny przypadek i ojciec byłby stracony. To człowiek bystry, lecz doprawdy skończony Don Kichot. Podejmuje się tak ryzykownego zadania, byle tylko zapewnić ci środki do zaspokojenia panieńskiej zachcianki. W każdym razie mój projekt pewniejszy.

Aha, więc o to mu szło… milczy długo, sztywna i nieruchoma. Wreszcie opiera głowę szczękami o pięści, co powoduje zębowy syk jej tonu, gdy się ostatecznie odzywa po cichu, wciąż jeszcze patrząc w przestrzeń Czy ty naprawdę sądzisz, że jemu chodzi o moje bezpieczeństwo, a nie przede wszystkim — wyłącznie — o własne?…

Jestem tego pewien. Zresztą nie tylko o ciebie się niepokoi; także i o syna, którego pragnie uratować przed własną jego głupotą. — A że i osobiście woli żyć spokojnie i pracować, zamiast ginąć bezcelowo po tygodniach ohydnej poniewierki, to świadczy tylko na jego korzyść…

Doprawdy?! Więc to przynosi zwyciężonemu zaszczyt, jeśli wytęża wszystkie siły, by tylko samemu wyjść cało z nieodwołalnej klęski własnej sprawy? By tylko nie zginąć razem z towarzyszami, z wodzem, z ideą, z wiarą?!

Maud, czy ty jeszcze nie pojmujesz, że twój ojciec nie jest rojalistą? Przy bystrej swej inteligencji zrozumiał od razu, że sprawa monarchii jest martwa i sztuczna; nie mógł się jej zatem oddać, jak my się oddajemy żywotnej sprawie ludu.

Mylisz się, Josse. Inni oddali się tej sprawie przesądzonej — lecz nie martwej, Josse — nieodwołalnie, do ostatniego tchu. Markiz de Favras[67] poniósł hańbiącą śmierć na szubienicy z głową podniesioną, z blaskiem szczęścia w oczach. — Gdyby mój ojciec oświadczył po prostu: nie wierzę w waszą sprawę, nie będę jej zatem bronił — no, to można by go jeszcze zrozumieć. Ale on tego nie zrobił — o, nie. On brał udział w politowania godnych próbach, pomysłach, spiskach sławetnego dworu. Lecz rozsądnie — ostrożnie — nie ryzykując nic.

Czy tylko jesteś pewna, że brał udział?… Może jedynie był obecny na zamku w dni kryzysu, by dzielić odpowiedzialność, niebezpieczeństwo swej kasty — lecz nie jej przedsięwzięcia?

A może… Nie wiem — nie wiem! — I nigdy wiedzieć nie będę… I zawsze będę wątpić… wstaje, wybucha rozpaczliwym okrzykiem Josse, uwolnij mnie — wybaw mnie od niego!!!

Słuchaj, Josse: zdaje się, że przyjmę twą propozycję. Josse rzuca się ku niej; ona go powstrzymuje ruchem ręki Lecz dlatego właśnie muszę być wobec ciebie zupełnie uczciwa.

Powiedz mi, dlaczegoś ty właściwie zaszczycił księcia de La Meuge zaufaniem tak bezwzględnym?

Znam go… trochę… i Michot twierdzi, że temu człowiekowi można wierzyć. — A Michot ma nieomylny sąd o ludziach…

No więc się tym razem pomylił. De La Meuge jest bardzo, bardzo zręcznym spiskowcem i szpiegiem. Dlatego został w Paryżu, zamiast emigrować razem z hrabią Prowansji[68]; dlatego mnie namówił, abym teraz udaremniła wyjazd. Dlatego udawałam, że chcę śledzić przebieg Rewolucji na miejscu. Głuptas Denis nic o tym wszystkim nie wie. Książę trzyma się na uboczu, a oczy ma bystre — i co tydzień kilka ciekawych faktów z rewolucyjnej stolicy podąża na cichych skrzydłach do sztabu księcia Condé.

Jaki był twój udział w tym zadaniu?

Żaden. Przyznał mi się dopiero, gdy się Denis o paszporty wystarał — nie przeczuwając, jak kiepsko się ojcu przysłużył… Wyobraź sobie, co ja wtedy przechodziłam…

Nic mnie twoje przejścia nie obchodzą. Ty kłamiesz. Wiedziałaś i pomagałaś od dawna.

Jeśli żądasz, złożę przysięgę.

Dowody!!

Maud, posłu… Maud, już opanowana, zwraca się ku niemu, lecz on spostrzega niespodziewaną obecność Jossego i dziwne jego zachowanie; podchodzi o krok i nieruchomieje zakłopotany Przepraszam, nie wiedziałem… wygląd Jossego, który przypomina katalepsję[69] skomplikowaną czymś nieokreślonym, jeszcze gorszym, niepokoi go tak dalece, że zapomina o wszelkiej dyskrecji Cóż to panu?… Na te słowa, wypowiedziane z ujmującą delikatnością, Josse nie reaguje ani drgnieniem. Wobec tego de La Meuge, znając córkę, rzuca jej spojrzenie pełne wyrzutu

A o nadziei zapominacie?

O nią, tatusiu, o nią idzie przede wszystkim!

Fakt?! głaszcze ją w ramię, podczas gdy ona tuli się do niego lubieżnie niemal. Ponad jej głową przemawia do odwróconego Jossego, taktownie ignorując dziwaczną jego skamieniałość Więc pan rzeczywiście zdołał nawrócić moją Maud na trzy cnoty teologiczne — Republika posiada w pańskiej wymowie skarb nieoceniony, panie Josse. uwalnia się z czułością z objęcia córki Wrócę tymczasem do księdza Michota. Nie przeszkodzę wam więcej.

Dowody.

Brak dat. Ponadto nie ma w tej korespondencji nic obciążającego. Nic!

Uprzedzam cię: jeśli go ostrzeżesz, zostaniesz współoskarżona. Żegnam cię.

Jo-osse… Jooosse!… Do-kąd?…

Do komitetu sekcji.

Silne masz ramię — mimo że lekko drży… przechyla się dalej wstecz, ze źrenicami wciąż utkwionymi w jego oczach Nie, tobie lęk sił nie odbiera… Czy byś mnie teraz uniósł?

Naturalnie — dokąd?

Dziękuję, kochanie — nic mi nie jest. Po prostu zamyśliłam się w silnym skupieniu. — Więc nie byłeś teraz u księdza Michota?

Nie. Chodziłem po korytarzu. Widziałem zatem Jossego, jak stąd wychodził. Też widać głęboko zamyślony; skierował się ku schodom, przystanął i stał długą chwilę bez ruchu. Potem rozejrzał się po sobie — za kapeluszem zapewne — i zawrócił po niego.

Więc nie minę-liś-cie się?…

Nie. — Mdlejesz, Maud — chodź. Nic w tym przecie strasznego; w taki upał to naturalne. mówiąc, podejmuje ją i zanosi na mniejsze łóżko. Potem idzie po szklankę wody

To nie upał, tato.

Wiem, kochanie.

O czym… wiesz?…

Ojcze, o czym ty mówisz?!!

O tym, coś usiłowała zataić przede mną… Maud siada na łóżku z gardłowym, zwierzęcym rzężeniem przestrachu. On obejmuje ją szybko, układa z powrotem, głaskaniem stara się uśmierzyć Maud, nie bądź dzieckiem; nie ma wcale o co szaleć. — Czy to nasza sytuacja tak cię przeraża? — Jeśli tak, to mogę cię zapewnić, że nie jest ani w części tak źle, jak nam się zdawało. Zostaniemy wszyscy w Paryżu; ja podejmę się jakiej bądź funkcji w którymś z urzędów — i uczciwą pracą zdobędę prawo obywatelstwa w Republice dla was i dla siebie. Skończy się ta dwuznaczna sytuacja, fatalna dla naszej godności. Będziesz zatem miała i nieodzowny spokój, i swobodę zupełną. Jak sobie natomiast zechcesz ułożyć życie… potem, to już wyłącznie twoja sprawa. ponieważ ona milczy jakby osłupiała Widzisz zatem, że do rozpaczy nie ma zgoła przyczyny.

Ojcze… Ile czasu mogło upłynąć od twego wejścia?

Teraz?… Kwadrans…

Kwa-drans… pusta, czarna cisza. Chłoną ją jej źrenice, rozszerzone do białek

Maud!…

Będziesz za chwilę aresztowany.

Dlaczego?!…

Zajrzyj do tej szuflady.

Josse…

Czemu zatem zostawił ten jeden list?

Ja nie wiem…

Słyszę…

Gdy tylko będziesz sama, musisz ten list spalić. Nie wyrzuć go przypadkiem! I na miłość Boga nie zapomnij. Ponadto, Maud — czuwaj nad Jossem. Z miłości do ciebie zataił dokument; a w jego oczach to zbrodnia, która mu odtąd nie da chwili spokoju. Ty jedna o tym wiesz, Maud; ty jedna możesz mu przynieść pewną ulgę. Nie obawiaj się mówić z nim o tym; i tłumacz mu, perswaduj mu, że nie popełnił nic złego, że nie było innego środka, by cię uchować od mego losu, że miał prawo ukryć ten list — i uratować ciebie, zupełnie przecie niewinną. Maud, proszę cię, nie opuść tego chłopca! zamyśla się znowu Musiał posłyszeć jakąś potwarz — sądził, żem nadużył jego zaufania… w sposób istotnie potworny. Rzecz jasna, że wobec tego uznał denuncjację za niewątpliwy obowiązek… no, trudno. podchodzi żywo do stołu A teraz prędko parę słów dla księdza Michota… zbierając przybory szybko i przytomnie, raz jeszcze zwraca się do niej. Maud powtarza za każdym razem manewr błyskawicznego opuszczania powiek Maud, tylko mu na miłość boską nie powiedz, że byłem niewinny! Zaklinam cię, Maud! Ty nie wiesz, co to sumienie mężczyzny! siada i zabiera się do pisania

Ojcze, ratuj się. Uciekaj.

Wiesz, cudowny pomysł. A ty zastąpisz mnie tymczasem w Trybunale Rewolucyjnym[73] i na gi… na Placu Ludwika XV[74]. Dobrze? — Głuptasku ty mój najdroższy!

Tak — to by było wszystko… obraca się i widzi twarz córki. Wstaje, podchodzi do niej, głaszcze ją po głowie Kara, ŚmierćAleż Maud, nie ma czym się tak dalece przejmować — przede wszystkim nie wiadomo, czy mnie skażą; nieporozumienie może się wyjaśnić. A jeśli nawet — to i cóż w tym właściwie strasznego? Śmierć naturalna jest bez porównania okrutniejsza; a z drugiej strony wiesz sama, jak małą wagę przywiązujemy do naszego życia pozbawionego wszelkiej wartości — my, niezdolni do wiary, duchowo bezpłodni. pochyla się trochę nad nią, opierając wyciągniętą rękę o przyczółek łóżka. Zachowuje wesołą naturalność tonu Ale ty za to, kochanie, powinnaś żyć — znalazłaś żarliwą miłość nieprzeciętnego człowieka. I to coś znaczy. — Jeśli tylko będziesz dość silna, by się temu żywiołowi bezwzględnie powierzyć — to życie nabierze dla ciebie uroku, potęgi, żaru — jakich na razie przeczuć nie możesz. Trochę odwagi, Maudon!…

Maud — dziecko moje — zbudźże się… widzi nareszcie iskrę przytomności. Zatrząsł się; teraz mu głos nieznacznie drży O tak… odezwijże się do mnie.

Ojcze, przecie to ja ciebie wydałam.

Nie czepiaj się wątpienia; nie próbuj się łudzić, starcze bezsilny, którego słowo marne powalić może — to ja, to ja cię wydałam. Któż poza mną jedną wiedział o tych listach? Ale to nie wszystko! Podłożyłam im znaczenie szyfrów; a ponadto skorzystałam z twego wyznania — nie ominie cię oskarżenie o czyn, który tak bardzo razi delikat…

Dość. Maud usłuchała mimo woli, a teraz śledzi go z wskrzeszonym naprężeniem, z nową nadzieją. On odwrócił się od niej tyle, ile trzeba było, by jej nie widzieć i usunąć twarz spod macek jej wzroku; wyniosły i silny, pochyla samą tylko głowę i myśli. Nie widać bólu ani przerażenia na twarzy kamiennej i szarej. Po kilku sekundach obraca się ku niej ponownie Więc nie jesteś w ciąży?

Ja, w ciąży! śmieje sie cicho, z zamkniętymi ustami, tym razem już bez demonizmu

To dobrze. Oddaj mi ten list.

Po co?!

Jest mi potrzebny. Nie zmuszaj mnie odbierać ci go przemocą. nachyla się; ona niepewnym ruchem usuwa rękę, zapatrzona w niego z coraz większym niepokojem. On bierze list szybkim gestem, jakby go z ognia wyciągał, i chowa w zanadrzu A teraz szybko zbierz rzeczy niezbędne. Czy też mam ja ci spakować? idzie do komody i wyciąga ze swojej szuflady bieliznę, którą wkłada starannie do małego kuferka. Zajęty, mówi, nie podnosząc oczu Pozwól tylko, a zrobię to za ciebie. Żandarmi przyjdą lada chwila; musimy być zupełnie gotowi, bo czekać nie będą.

Przecież ja chcę żyć!!…

Jak to. Rozumie się, że zginiesz ze mną. patrzy przy tym w jej oszalałe oczy

Ja nie chcę, słyszysz, łotrze!… Po co, jak sądzisz, usunęłam ten jeden list? de La Meuge drgnął jednak, błysk przestrachu mignął mu w oczach. Mimo wszystko nie spodziewał się, że i to było jej dziełem Po co?? Żeby ciebie jednego zniszczyć, i tylko ciebie! — Żeby nareszcie, nareszcie żyć!! A ty, psie podły, teraz próbu…

W czym ja ci zawadzałem?

We wszystkim. Byłam do ciebie przykuta — ty jeden istniałeś dla mnie na świecie; każda moja myśl — każde uczucie — każdy sen moich nocy obracał się dokoła ciebie. A tyś udawał, że nawet o tym nie wiesz! Byłam ci tylko jednym z dwojga w miarę kochanych dzieci. Nie przygarnąłeś mnie do siebie; nie pozwoliłeś ani zajrzeć do swej duszy, nie przyjąłeś mnie do własnego życia, chociaż twoim tylko byłabym mogła żyć. A najgorsze było, że nie wiedziałam nawet tego, czyś ty wart, abym była twoim psem! Teraz mnie chyba zrozumiałeś? Oddaj ten list, teraz na mnie kolej żyć! postępuje o krok z wyciągniętą ręką

Przepadło.

Mścisz się, bestio?…

Nie, Maud, ja się na tobie nie mszczę. Spełniam prosty ludzki obowiązek. Maud rzuca się, dosłownie zjeżona w rozpaczy i wściekłości męczonego zwierzęcia. I ponownie ulega oczom poskromiciela Ty żyć nie możesz, Maud. Czy moja w tym wina, żeś wyrosła na zmorę bezsilną zamiast na kobietę — czy też to zbrodnia natury, to już dziś obojętne. Pragnienie cię łudzi, biedne moje dziecko, i sądzisz wbrew własnej tajemnej świadomości, że to ja tylko stałem ci na przeszkodzie. Tymczasem byłaś zależna ode mnie dlatego tylko, żeś się o własnej sile utrzymać nie mogła. Wnet byś się o tym przekonała — i to w śmiertelnej męce — gdyby ci się udało przeżyć mnie teraz. Wpiłabyś się kurczowo w Jossego; lecz kochanek to nie ojciec — wkrótce musiałby albo zrzucić cię bez litości, albo zmarnieć. Nikt obcy nie udźwignąłby martwego ciężaru, jakim ty jesteś — nikt. Opuszczona po raz drugi — trzeci — siódmy — stoczyłabyś się na samo dno. Zmieniłabyś się w zagłodzone, chore zwierzę. Za dwa lata — za rok może. Temu na szczęście mogę jeszcze przeszkodzić. I dlatego, Maud, biorę cię z sobą. — Staraj się opanować, dziecko, w tej chwili jesteś odrażająca. A ja zbiorę ci rzeczy.

Wejdź, wejdź, Denis…

Ojcze… co się…

Ale w takim razie kto… kto?!!…

Kto winien? Przypadek, chłopczyno… nie znasz człowieka, który znalazł — nie ukradł! — te listy; a słowa w nich używane mają na nieszczęście sens zgoła odmienny w tajnym języku dyplomatycznej kontrabandy. Rozumiesz zatem, że Josse istotnie jako patriota nie miał wyboru…

Co mi tam jego patriotyzm… O Boże mój, Boże mój, Boże!!!

Denis — bądź cicho i uważaj. Mnie właśnie o Jossego chodzi; chcę, abyś został pod wpływem i opieką prawdziwie honorowego człowieka; a Josse jest nieskazitelny. Dlatego żądam od ciebie, Denis, żebyś nie tylko odnosił się do niego z dawnym szacunkiem i o ile tylko potrafisz — przyjaźnią, lecz przede wszystkim, abyś mu się nigdy — nigdy nie dał dowiedzieć, że to była pomyłka, żem był niewinny. Rozumiesz, Denis? Bo gdyby się przekonał za późno, że popełnił tak smutny błąd — to jeszcze gotów by się uważać za mordercę. Tego pragnę mu oszczędzić za wszelką cenę. Więc czy mogę na tobie polegać?…

Cicho, synku — ci-cho. ŚmierćŚmierć to nic strasznego. Tobie powierzam trudniejsze zadanie — ty musisz żyć.

Nie… nie… nie, tato!! Weź mnie z sobą! Tato mój, weź mnie z sobą!! widzi odmowę w uśmiechu ojca i dodaje gorączkowo Ojcze… oj-cze, miej litość!! Ojcze — przecie to będzie tortura!! Ojcze, ja… ja oszaleję — ja zwariuję!!! O, weź mnie z sobą, tato — weź!!!

Nie, synku, nie popełnimy podobnego głupstwa — ani ty, ani ja. Któż widział umierać dla przyjemności?! Wstyd by ci było na tamtym świecie — pokazywano by palcami na ciebie: oto młodzieniec, który umarł, bo się bał, że go życie ukąsi…

Och, ojcze!…

Wszystko na nic, chłopczyno… rozkazuję ci żyć. Czy chcesz posłuchać, dlaczego tego wymagam?

Powiedz, tato…

Ojciec, DzieckoWidzisz, chłopaku — dlatego przede wszystkim, że moje własne życie było puste jak grób opuszczony. Czterdzieści lat przetrwałem z sercem jak kawałek drzewa. Dopiero gdym stracił wszystko, co tę próżnię pokrywało marnym złudzeniem — o, jak marnym — wtedy pojąłem, że mam dzieci.

Dokoła mnie ludzie płonęli pożarem ducha; zapominali 0 własnym istnieniu, narażali bez wahania majątek, spokój, stanowisko — dla myśli, która ich objęła w posiadanie. Patrzyłem na to zdumiony — niezdolny nawet uwierzyć, że można żyć tak potężnie. Mnie żadna już myśl rozpalić nie mogła; dusza mi zmarniała w pustce dworskich rytuałów. Ale miłość do własnych dzieci — temu się nie oprze niczyje serce. Staliście się zatem treścią mego życia — znacznie za późno.

Nie umiałem was wychować. Mogłem był rozwinąć w was te siły olbrzymie, których zarodki tkwią w każdej ludzkiej istocie — a zaniechałem tego; musiałem przecie spełniać doniosłe funkcje swego stanowiska: być obecny przy lever królewskim[77], oddawać i przyjmować wizyty, brać udział w każdym polowaniu — nie miałem nawet czasu przyjrzeć się wam dokładnie. Wzrastaliście jak ornamentacyjne rośliny, na które nie rzuca się ani przelotnego spojrzenia, gdy się raz wie, że stoją u wejścia i sprawiają dobre wrażenie.

A teraz wyobraź sobie, Denis, uczucie człowieka, który naraz przejrzał — i pojął, że zmarnował całe swe życie, zniszczył czterdzieści lat czasu, dzień po dniu… Dziś ginę. To obojętne; na nic bym się już nie przydał, mimo względnie młodego wieku… Maud ze mną; nie ma na to rady. I dlatego właśnie ty musisz zostać. Czy rozumiesz mnie teraz, chłopaku?

Jeszcze — nie, ojcze…

Dziecko kochane, śmierć twoja byłaby dla mnie wyrokiem potępienia — ostatecznym dowodem, że byłem cieniem tylko, bezużytecznym, marnym cieniem. — Życie bez sensu, synu, pomyśl tylko! — Więc byłbym wart mniej niż najpokorniejsze zwierzę domowe, z którego jest jakiś pożytek!!

Odkup mnie, synu. Spłać ty olbrzymi mój dług. Nadaj ty sens życiu mojemu — ten sens, że przynajmniej spłodziłem człowieka.

Rozumiem…

Ojciec, DzieckoTylko nie sądź przypadkiem, że masz żyć dla mej pamięci! Niech cię Bóg uchowa! Ojciec powinien żyć dla dziecka, lecz stosunek odwrotny jest potwornością. Toteż nie podaję ci kierunku; bądź, czym chcesz — jakobinem lub księdzem, księciem lub piekarzem — lecz bądź nim całkowicie. Przestań się marzeniami rozmazywać; zbierz siły, rozwiń się, wzmocnij ciało zbyt wiotkie; nie cofaj się przed dotknięciem życia — opieraj się jego brutalności, chwytaj radość żarliwie — a cierpieniu, jak wężowi, staraj się łeb ukręcić, zamiast je rozpieszczać. — Spokorniej, chłopaku, i zhardziej; wzbogać ubóstwo swej krwi — i żyj, żyj całą swą istotą.

A teraz żegnaj mi, ukochany, bo już przychodzą po nas.

Proszę, wejdźcie, panowie.

Do-kąd?…

Tam, dokąd według Pisma człowiek nie z własnej woli się udaje… No, Maud, zbierz się.

Nn-nie rozumiem…

Michot twierdzi kategorycznie, że pan jest niewinny. Michot nie pomylił się jeszcze, odkąd go znam. Wobec wątpliwości tak poważnych nie mogę pana oddawać władzom.

O-ooch… ty?! — Idź sobie… idź sobie… idź, idź…

Maud, kochanie, przecie nic się nie stało — już się wszystko wyjaśniło — Maudon, cóż tobie?…

Denis, proszę cię, odejdź. Męczysz mnie. — Parzysz mnie.

Kochanie, przecie ty się słaniasz…

A teraz idź… bo patrzeć na ciebie nie mogę… otwiera oczy i wpija je w niego, dodając bez podniesienia głosu jedno przeszywające słowo synku.

Niech jej pan lepiej nie drażni… odejdźmy. ujmuje go za łokieć i pociąga w stronę stołu

Ale proszę księdza… co jej się stało?…

Ten wstrząs nadwerężył jej nerwy. Ale to przejdzie wnet.

Ojcze mój…

J-jezu… rzuca się ku drzwiom, pada na nie ciężarem ciała, nie mogąc natrafić na klamkę; znajduje ją wreszcie i znika w korytarzu

Zgorszyłem cię, chłopaku? tuli syna bokiem do siebie; ten kontakt krzepi go Nie uważaj mnie za potwora, sy… Denis. Kondycja ludzkaNie wiesz widocznie, że na ataki nerwowe należy reagować brutalnie. Przy traktowaniu pieszczotliwym mają tendencję do powtarzania się.

Czy będę panu jeszcze potrzebny?

Chciałbym się potem z panem rozmówić — ale może pana czas nagli?

Wcale nie. Poczekam. odchodzi ku oknu

Bądź co bądź, wie pan — ona może oszaleć. A jeśli nawet nie, to w każdym razie pójdzie na dno. O ile jej pan nie uratuje…

Jakże ja bym jej mógł jeszcze pomóc?

Nie odtrącając jej. — Idzie o to tylko, by się nie czuła wykluczoną od wszelkich ludzkich związków. Rozumie się, że pan spełni ten prosty obowiązek.

Nie, to się nie rozumie. Ostatecznie — czyżby obłęd nie był dla niej wybawieniem? Rzeczywistość jest ponad jej siły.

Kondycja ludzkaPanie de La Meuge — nie ma życia poza rzeczywistością; a sam fakt istnienia jest szczęściem ponad wszelkie szczęście. Dopiero co się pan przekonał, że nas radość spala, rozsadza, gdy groźba śmierci nagle z nas spadnie — lecz śmierć uwalnia duszę przynajmniej; obłęd natomiast zamyka ją w ciasnej i czarnej klatce — w klatce kłamstwa. Jakże pan śmie skazywać na to młodą kobietę?

Dokładnie tak samo, jak w panu…

Wie pan, byłem spowiednikiem. A nikt oprócz nas nie zna tego bagna w głębi ludzkiego serca. Dlatego stoicie wobec zbrodni w bezradnym przerażeniu — tymczasem nikt nie może przeczuć, do jakich grzechów jest zdolny… Nie, Maud nie jest potworem. To młoda kobieta, która się zbłąkała — jak się każdy z nas zabłąkać może.

Chciałbym móc panu uwierzyć… Ale zbyt trudno by mi było pozostawić ją na łasce losu. Pójdę do niej i spróbuję — pocieszyć; lecz tylko dlatego, że mi tak łatwiej.

Nie — jeśli się pan zbliży do niej bez nadziei, to biedna dziewczyna poczuje się definitywnie zasądzona — przestanie czuć się człowiekiem. Więc choć pan jej czynu pojąć nie może — Człowiekniechże pan pamięta przynajmniej, że póki człowiek żyje cały, żyje duszą i ciałem — póty nie jest stracony. książę przystanął uderzony; wchłania tę myśl nową, czując w niej ratunek Ona się rozwinie, ręczę panu!

No — zobaczymy. Zrobię, co będzie w mej mocy. — Dziękuję! postępuje ku drzwiom o krok Ach, racja. Muszę się jeszcze z Jossem rozmówić.

Josse! Chodź no tu na chwilę.

Nie mam chyba potrzeby zaznaczać, że zrozumiałem od razu konieczność pańskiego postępowania — i że wzbudziło we mnie szacunek tylko, nie żal. przy tych słowach, wypowiedzianych półgłosem, Josse podnosi oczy ze zdziwienia, którego zresztą wyraz jego nie zdradza; odtąd nie opuszcza już wzroku, lecz wpatruje się uporczywie w twarz sąsiada, nie objawiając nic oprócz skupionej uwagi Umiem ocenić doniosłość faktu, że mi pan te papiery oddał, i dlatego właśnie proszę, aby je pan jednak u siebie zatrzymał. podsuwa mu je, Josse wszakże nie reaguje na ten gest. Patrzy mu tylko w oczy z natężeniem jeszcze wzmożonym Proszę o to koniecznie. Jest to jedyna rękojmia lojalności, jaką panu dać mogę, a zaufania pańskiego — nie mam prawa żądać. Josse pochyla głowę, co może uchodzić za znak smutnego potwierdzenia. Bierze z ręki sąsiada paczkę listów i chowa ją. Potem podnosi powtórnie spojrzenie pełne wahania i smutku — chce coś powiedzieć — lecz mija przykra chwila, nim dobrał słów[81]. Książę zgaduje jego myśl i wyprzedza go Zdaję sobie jasno sprawę, że mi pan teraz musi odmówić pomocy. z uśmiechem, wolnym od goryczy Semper aliquid haeret[82] — rozumiem to przecie. Nie może pan już za mnie ręczyć.

Zapomina pan, że miałem sposobność stwierdzić to naocznie.

W każdym razie — niechże pan się nie trapi, skoro ja nie trapię się sam.

Żegnam pana. chce odejść — zatrzymuje się Może mi Denis ma jeszcze coś powiedzieć. Obie grupy zbliżają się wzajemnie do siebie na środku pokoju.

Proszę księdza, nie chciałbym jej przemocą sprowadzać tu z powrotem — może jej będzie lżej w otoczeniu zupełnie obcym. Czy by mi ksiądz zatem pożyczył swego pokoju[83] na parę godzin — aż ją uspokoję?…

Ma się rozumieć.

Dziękuję serdecznie. Może zechcecie panowie zostać tymczasem z synem? Proszę uważać ten pokój za swój.

Cóż powiesz, Josse?

Michot, jeśliś mnie rzeczywiście uchował od pomyłki, to… no wiesz. urywa, patrząc mu w oczy; po chwili, ciszej Ale tyś go nie uratował — odwlokłeś tylko jego śmierć… znów przerywa i dodaje, patrząc w ziemię, bardzo cicho i bardzo wyraźnie nieuniknioną.

No tak — o ile mu nie pomożesz.

Michot, przecie ja mu pomóc nie mogę!… Dowodu, dowodu, dowodu mi brak!!! ponowna przerwa; teraz ton Jossego stał się nieśmiały i chwiejny Słuchaj, Michot… czyś ty naprawdę pewien, pewien jego niewinności?! Czy zgodziłbyś się poręczyć za niego przysięgą?…

Tak. Nawet przysięgą.

W takim razie, Michot… Może to wystarcza?… mówi wciąż tonem bardzo niepewnym Przecie ty wiesz na pewno, skoro tak… Michot, powiedz… powiedz, ja mam przecie prawo — poprzeć jego zamiary, chronić go — na tej podstawie?…

Nie. Moje przekonanie to nie dowód. Nie wolno ci palcem w jego obronie ruszyć — bez ewidencji na jego korzyść.

Po coś go w takim razie uratował?!…

Ależ chłopcze… postaraj się o ewidencję, a wtedy możesz ręczyć za niego i uzyskać mu bezpieczne stanowisko — wtedy możesz się nim zająć niby własnym ojcem!

A gdzież ja mam jej szukać, tej ewidencji?!!

Panowie, nie mówcie tak głośno; słyszę was mimo woli.

O, tam stoi twoja ewidencja — i sama się zgłasza.

Boże mój — racja!!! O, cóż ze mnie za dureń… chce zawołać — i wstrzymuje się Tylko… to jakoś trąci… szpiegostwem…

Cóż za skrupuły znowu! A choćby nawet szpiegostwo, to cóż z tego, skoro nie ma innej drogi do prawdy? — Denis, musimy poprosić pana na chwilę.

Służę.

Tylko, proszę, usiądź. Denis zajmuje miejsce obok księdza Czy mam mówić „ty”, czy „pan”?

Oczywiście „ty”. Jak zawsze.

Dobrze. — Nie wiem, co o mnie myślisz — może wysilasz się, by mi przebaczyć czyn, którego nie rozumiesz. Zapewniam cię, że ci się odtąd już nigdy narzucać nie będę; dziś tylko musisz mi jeszcze odpowiedzieć na parę pytań. Jak było na imię twojej matce?

Paulina — ale…

Cze-kaj. Na razie ja pytam. nie poruszając głowy, wpija w badanego wzrok prokuratora I umarła, jak się dowiaduję, na parę tygodni przed zdobyciem Bastylii?…

Któż cię informował? Matka umarła znacznie później; dopiero w jesieni dziewięćdziesiątego drugiego roku… ustaje zakłopotany

Gdzie?

Tego nie mogę powiedzieć.

Gdzie?

Nie powiem.

Na emigracji, w Koblencji.

Widzisz, że wiemy. Zresztą to niekoniecznie zbrodnia umrzeć w Koblencji; idzie mi o coś innego. Więc czy tak?

Tak.

Naturalnie, że wiedziałem. Dopisywałem się na każdym liście.

Więc znałeś tego — oficera?

Przecie to mój stryj…

Ach, tak. podejmuje atak na nowo Co was zmuszało do tak kompromitującej korespondencji? Jaki był jej przedmiot?

Na to pytanie nie mogę dać na razie odpowiedzi. Muszę poprosić ojca o pozwolenie. Dostanę je teraz zapewne; lecz poprzednio zakazał mi mówić…

O czym ci mówić zakazał? O czym??? mówi bardzo cicho, gotów udusić chłopaka w razie oporu

Powiedz, Denis… Możesz powiedzieć!!…

Ale co wam się stało? Z czego wy się śmiejecie?

Z ciebie, oślątko niezrównane — a przede wszystkim z uciechy.

I z szatana — którego nam Bóg wystrychnąć pozwolił na skończonego dudka. A tej satysfakcji doznaje człowiek bardzo rzadko.

No, ostatecznie nie jestem tak bardzo ciekawy. Skoro się wszystko dobrze skończyło… Nie wiem, dlaczego mnie od pół godziny pochlebstwem zasypujesz, Josse — ale lubię komplementy, więc chętnie przyjmuję. O coś ty właściwie pytał? Aha, pamiętam. Otóż przedmiotem naszej korespondencji była matka. Ojciec obawiał się o nią bardzo, bo była tak samo niezaradna i niedoświadczona jak ja. Przy tym istniały między nimi nieporozumienia — liczył więc na to, że sama nie zechce do niego pisać, a jeśliby nawet pisała, to może przeoczyć zupełnie szczegóły ważne dla swego bezpieczeństwa. Gdy zatem wbrew radom ojca matka postanowiła wyjechać, ojciec oddał ją swemu bratu pod opiekę i prosił o przesyłanie wiadomości. Zresztą czytałeś chyba te listy; sam wobec tego znasz ich treść.

Przejrzałem je tylko pośpiesznie — no, teraz już wiem wszystko. po kilkunastu sekundach mile wyczerpanego milczenia Jakżeż, żyrondynie, czcigodny wrogu, czy namyśliłeś się już co do swych zamiarów?

Oszczędziłem sobie trudu. Pożegnałem się z tym dziecinnym pomysłem na wieki wieków. dwaj mężczyźni zamieniają niepostrzeżony uśmiech Kondycja ludzkaWiesz, Josse, dziwna rzecz; w przeciągu dwu minut pojąłem, w co jeszcze dziś rano nie chciałem uwierzyć: że można znaleźć dla swego życia cel ciekawszy niż ładna, rychła i bezużyteczna śmierć — i że może ja jednak nie wyczerpałem jeszcze wszystkich ziemskich możliwości. No, a te dwie minuty były równocześnie najcięższą chwilą w mym dotychczasowym istnieniu.

Wiesz, Denis — ja się jeszcze zacznę cieszyć, żem o włos nie wyprawił twego ojca na tamten świat. Denis spojrzał na niego z łagodnym wyrzutem A czy też wiesz, kto zadecydował o jego i o twoim losie? — Mój kapelusz. oburzenie chłopca Tak; gdyby nie mój kapelusz, ten sam, któremu tyle naurągałeś, że łysy, że siwieje, że Bóg wie co — gdyby nie ten poczciwy kapelusz, ojciec twój byłby teraz w ciemnej celi tymczasowej w Luxembourgu[84]. Nie chciałem tylko iść do komitetu sekcji z gołą głową i zawróciłem po niego. W ten sposób wpadłem w ręce Michota, a wiesz sam, jak on swą zdobycz potrafi ścisnąć — lecz już stałem był na schodach, Denis.

Myli się pan. Że o niej nie wspominamy, to tylko objaw — zakłopotania. Byliśmy świadkami aż nazbyt zrozumiałego nerwowego kryzysu, który szczęśliwie minął; lecz takie mimowolne obnażenie się duszy na mękach jest przykrą tajemnicą, o której człowiek powinien zapomnieć. Toteż staramy się instynktownie zatopić ją w milczeniu. Niech się pan o siostrę nie obawia. Ten wstrząs jej nie zaszkodzi wcale. Może ją nawet, przeciwnie, przebudzi do życia, podobnie jak pana. Upokorzenie tragicznej pozy to czasem zbawienna rzecz.

Bogu dzięki — byłem trochę przestraszony. Ale księdzu wierzę teraz na ślepo. Michot wykonuje ostrzegawczy gest Głowa mnie rozbolała. Jeszcze mi nieswojo w nowej skórze człowieczeństwa. Cięży okropnie. Pójdę spać. Do widzenia, księże wielebny. A ty, Josse, nie narób znowu tyle hałasu, jak wejdziesz po ciemku. Zrób dziś wyjątek z okazji święta i nie rozbij mi tego krzesła z ubraniem.

To postawże je nareszcie po ludzku, a nie na samym środku.

Spróbuję. Dobranoc.

Chciałbym klęknąć przed tobą, ojcze… słyszy gwałtowne poruszenie nieszczęśliwego księdza Nie obawiaj się, nie zrobię tego. przy tych słowach zawraca ku przodowi

A po drugie, nie nadawaj mi nawet żartem tytułu, do którego nie mam prawa. Ledwo że spełniam zasadnicze obowiązki kapłana. Postępowaniem swoim daję zgorszenie. Zasłużyłem może na utratę święceń — gdyby to było możliwe. Ładny ojciec. żeby przeszkodzić Jossemu w odpowiedzi Może byśmy się tak wynieśli z cudzego pokoju, jak sądzisz?

Mnie nie tak spieszno. Szczęście mnie roznosi. Muszę się z nim jakoś uporać. Skąd ta posępna mina, Michot?

Byłem po prostu jeszcze na ciebie zły. Wybacz.

No, ostatecznie mogę wybaczyć. wstaje znowu, zaczyna krążyć Tylko zdaje mi się, że cię raczej moja radość dziwi.

Wiesz — zgadłeś.

Ze względu na Maud, co?

Bystry z ciebie chłopiec.

Michot, Maud ma dla mnie w tej chwili tyle znaczenia, co sen z ubiegłej nocy. Są rzeczy ważniejsze od Maud. Uczciwość jej ojca jest mi obecnie tak ważną, że wobec niej cała Maud przestaje istnieć. Duch we mnie słaby, Michot. Haniebnie słaby. Ta wiara w człowieka, wiara, którą my oddychamy — chwieje się u mnie za lada dotknięciem. Wtedy, rzecz jasna, duszę się — fizycznie. Jak w próżni.

Pomyśl — ile już razy doznaliśmy zawodu! Policz ich, Michot, policz tych wszystkich, którym powierzyliśmy swe zbawienie — i którzy z miejsca poszli umówić się z Europą o cenę naszej klęski? — Policz ich! Mirabeau[85], Brissot[86], Dumouriez[87] …

A ufaliśmy każdemu!! Na rękach nosiliśmy każde z kolei bydlę, podczas gdy nas z rozmysłem na zatracenie wiodło…

Widzisz — słabą mam duszę. Wstyd mi się przyznać, lecz już za trzecim zawodem — otarłem się o… rozpacz. Pamiętasz, jak to z wolna cała ohyda tego oszusta, tego na wszystkie strony zaprzedanego szpicla Dantona zaczęła wyłazić na jaw? Wtedy miałem ochotę poderżnąć sobie brzytwą gardło. Przez całe trzy doby wątpiłem o człowieku. Zważ nonsens tego uogólnienia. Ale trudno, dusza moja jest widocznie ulepiona z ciasta.

Przesadzasz. — Ale teraz rozumiem cię lepiej. Tym razem przynajmniej podejrzenie się nie sprawdziło.

Tym razem byłbym się prawdopodobnie wściekł jak pies. Szło co prawda tylko o człowieka prywatnego, tak — ale ja musiałem mu ufać zniewolony tą czystością absolutną w jego spojrzeniu; czułem, że wobec tego człowieka podejrzenie byłoby dowodem głupoty — i gotów byłem wspierać nielegalne jego zamiary, teraz, gdy na powierzchni Republiki nie ma punktu, który by nie był zagrożony…

No, a na to te potworne rewelacje…

Tym razem, Michot, nawet prawdziwie silna dusza mogłaby runąć w rozpacz. — Bo jeśli i za tymi oczami czai się zdrada niechlujna, to komu — komu jeszcze ufać?

Teraz za to mam uczucie, jak gdybym cudu dostąpił. Michot, zastanów się nad postępowaniem tego człowieka w chwili próby najcięższej: ja sprowadziłem na niego śmierć, a on zamiast przekazać synowi zemstę, kazał mu milczeć — by mnie, zabójcy, spokój zapewnić…

Nareszcie wolno mi było ujrzeć tę nieskażoną szlachetność człowieka — zdrowego, w którą dotąd mogłem tylko — wierzyć. I to właśnie u tego, o którym zwątpiłem…

Doprawdy, Michot… skręca i siada na dawnym miejscu, podpierając głowę obiema rękami; śmieje się krótko to zbyt silne wino na moją głowę.

Ta chwiejność wiary, Josse, to niekoniecznie słabość. To może tylko zwykłe umizgi piekła z młodością. Sławetny Książę Ciemności umie skorzystać z braku doświadczenia, tej ostoi niezbędnej, i z porywczości chaotycznej w młodym człowieku. Och, zaczepić cienkim haczykiem logicznego dylematu — wyciągnąć zdobycz z jej żywiołu, aby osłabła, nie mając czym oddychać — a potem — jazda po gładziutkim stoku, aż na samo dno… po drugiej stronie. Co za rozkosz, niestępiona nigdy, dla biednego Księcia, którego wieczność zapełniona wyłącznie — kłamstwem!

Rozpacz to zdrada, powiedział Robespierre — bez wątpienia, lecz czy tylko zdrada? To śmierć i powolny rozkład duszy w ciele żywym. Czymże są mizerne pokusy płciowe wobec tej?

Zdaje mi się, że na mnie, który tyle przez tę pokusę przecierpiałem, dziś poszczerbiła sobie ostrze. Wspomnienie człowieka, który wyszedł nieskażony z ogniowej próby, będzie mi tarczą nieprzeniknioną. Dlatego, że ten człowiek nie jest przecie ani bohaterem, ani świętym — nie, to rzeczywiście jeden z tysięcy, człowiek, jakich wiele, zupełnie normalny… Ma swoje śmiesznostki i słabostki, serce tchórzliwe do pokonania, niskie instynkty i pragnienia, przełamywane co dzień, wciąż powracające — dokładnie tak samo jak ja, jak każdy inny — a jednak, Michot — zwycięzca.

Strzeż się — radość cię ponosi — tak łatwo przelecieć granicę rzeczywistości, zawisnąć w złudzie — by runąć jak kamień.

gwałtownie Strzeż się, Josse! Czuwaj i zamorduj w sobie marzenie, gdy tylko wychyli swój słodki, przeklęty łeb… Tyś nie dobił do dna duszy ludzkiej, Josse — tego dna nie ma! Dziś de La Meuge postąpił wspaniale — jutro może paść! Cóż stąd, że się nigdy dotąd nie pohańbił? Może się zhańbić jutro! Pamiętaj, Josse: Danton miał też swój jeden dzień chwały… Każdy człowiek jest na przemian wspaniały i ohydny, a między tymi biegunami życia — krótkie to chwile i rzadkie — ogrom, na pozór beznadziejna pustynia: dzień powszedni.

Czy naprawdę sądzisz, że Maud może jeszcze — doróść do człowieczeństwa?

Czy ja wiem — na razie jestem przejęty ważniejszą rzeczą, ale sądzę, że tak — to znaczy, że mi jej obraz będzie i nadal psuł, przerywał, gmatwał chwile najcenniejszego myślenia — że mi będzie siły nadgryzał aż we śnie…

z satysfakcją Ale w każdym razie — zerwać z nią teraz muszę. I to mnie cieszy, bo bez przymusu — nie dałbym może rady.

Po co zrywać? Ożeń się z nią lepiej.

Robisz na mnie doświadczenia, Michot…

Nie mam przecie tego zwyczaju. — Mnie się to wydaje najlepszym wyjściem.

Zli-tuj się — ją uwięzić, sobie zmarnować władze i siły do pracy — dziś, kiedy Republice potrzeba naszych egzystencji — gdy musi mieć je do rozporządzenia wyłącznie!

Cóż to ma do rzeczy? Rewolucjonista nie przestaje być człowiekiem. — Uwięzić, mówisz — mój drogi, niewola jest w pewnej mierze potrzebna istocie tak niedoskonałej jak człowiek. Szczególnie kobieta tego charakteru co Maud rozpadnie się po prostu, jeśli nie znajdzie pana i twardego przymusu. Cierpienie, MałżeństwoCierpieć będziecie, to się rozumie — małżeństwo jest źródłem cierpienia jak każdy inny stosunek ludzki. Ale czyż cierpienie nie jest naszym codziennym, nieodzownym pokarmem? A co do ciebie samego, Josse — ty już skłaniasz ku pysze. Że wolno ci było poświęcić swe istnienie sprawie olbrzymiej, więc już gotów jesteś uważać się za coś większego od przeciętnego mężczyzny; już sądzisz, że ci się należy dyspensacja[88] od praw natury. Nie dla ciebie marny chlewek małżeństwa, co? Josse opuszcza głowę, nie obrażony wcale, ledwo dotknięty słuszną zresztą uwagą, lecz zamyślony I ty znasz dobrze niszczycielskie wpływy cielesnego pożądania. A małżeństwo tego właśnie dokuczliwego potwora unieszkodliwia. Jeśli zerwiesz z Maud — rozjątrzysz tylko tęsknotę ciała. Pragnienie tej jednej kobiety rozrośnie się w tobie do groteskowych rozmiarów. Jeśli ją natomiast pojmiesz za żonę — niezdrowy urok iluzji zgaśnie, pożądanie uspokoi się w braku przeszkód, upragniona kochanka stanie się codzienną towarzyszką, a miłość, straciwszy władzę nad tobą, zejdzie z powrotem na właściwe, drugorzędne miejsce w twym życiu. — Nie zmarnujesz swych sił; przeciwnie — oszczędzisz je w ten sposób.

Po raz pierwszy, Michot, zdaje mi się, że nie masz racji. Czuję każdym nerwem, że należę do Rewolucji już nawet nie jak niewolnik, lecz jak martwy przyrząd, narzędzie bez woli własnej ani myśli, niepodzielnie. I to nie jako przyrząd bezcenny, niezastąpiony, jak na przykład Robespierre — lecz jako tani młot albo łopata, którą się rzuca obojętnie, gdy się stępi, bo można ją natychmiast zastąpić nową, równie dobrą, za bezcen — w pierwszym napotkanym sklepiku.

Odkąd to pojąłem, odkąd wiem, że są nas tuziny tysięcy o zupełnie jednakowej wartości — i że po to tylko żyjemy, by Rewolucja miała w nas tanie a mocne narzędzia — odtąd życie moje płonie radością. Potężną, stałą radością, w której się wszelki ból na popiół spala — i której śmierć nie zdoła nawet przyćmić.

Wiem o tym, Josse — zdradza ją każdy twój ruch. Lecz powtarzam: zaszczyt tego powołania nie zwalnia cię z obowiązków człowieka wobec natury. Małżeństwo i płodność są jednym z nich.

Nie ożenię się nigdy, Michot. Nie wolno mi mieć własnych spraw ani stosunków; nie wolno mi wyróżniać jednostki; nie wolno mi być kochanym. Nasz władca nie znosi podziału. Natura, Michot? Drwię z niej.

Nie waż się tak mówić, Josse! Nie jesteś świętym.

Nie, jestem przeciętnym mężczyzną. Lecz przecie podobni do nas ludzie, zupełnie przeciętni, w waszym obozie też odmawiali naturze posłuszeństwa?! Przecie każdy podstawowy ślub mnicha jest obelgą, policzkiem w samo oblicze tej natury! A jednak za grzech tego nie uznano…

Jedyna służba Boga tylko zezwala na ascezę.

Nasza służba pochłania tak samo całą treść życia. — Nam też asceza potrzebna; i my zatem mamy do niej prawo.

Nie wiem, czy wierzę w Boga — nie miałem czasu nad tym rozmyślać. Lecz sprawa człowieka wymaga równie surowej służby. Wymaga pracy, jakiej człowiek tylko podoła, zwierzę już nie — w ubóstwie — posłuszeństwie — i czystości.

Być może, iż jesteś zdolny do ascezy — ale Josse, to uzdolnienie rzadkie, a pokusa bardzo powszednia — człowiek stworzony dla życia świeckiego popada w zbrodniczość i w ciężkie zaburzenia nerwowe, jeśli sobie przywłaszczy bezprawnie ten straszny przywilej nielicznych — a tyś jeszcze tak niedojrzały, tak jeszcze zamącony…

Trudno. Mam pewność; muszę wedle niej postępować. Jeśli ta pewność, której nic ziemskiego naruszyć nie może, jest złudą — no, to odpokutuję swą pomyłkę — śmiercią wieczną.

Dziwisz się — nie, Michot, ja tylko słowa od ciebie zapożyczyłem. Nie wierzę w życie pośmiertne, a jednak wierzę w ostateczną sprawiedliwość. Bo przecie rozumie się, że dla takiego ogromu szczęścia, jakim jest nasze powołanie — trzeba zaryzykować coś więcej niż tych nędznych kilkadziesiąt lat. Więc jeśli przegram, to wiem, że przed skonem[89] — może w samej chwili śmierci — naraz przejrzę. Zobaczę życie swoje, swą wściekłą pracę, jej radość płomienną i siebie samego — jako jedno jadowite kłamstwo. Zrozumiem, że zamiast służyć człowiekowi — szkodziłem mu.

po przerwie Czy nie sądzisz, Michot, że ta jedna chwila tuż przed unicestwieniem może zrównoważyć twoje potępienie wieczne?

Josse, czy ty w to wierzysz? — Naprawdę wierzysz?? Josse odpowiada tylko spojrzeniem Więc tyś miał siły zaryzykować — zbawienie duszy. znowu przerwa Widzisz, Josse: temu ja nie podołałem.

Tobie trudniej, daleko trudniej, Michot…

Nie zdajesz sobie sprawy z tej różnicy, bo ty — nawet ty — nie przeczuwasz boskiej potęgi szczęścia, jakim życie nasze jest przesycone. Otrzymujemy bez porównania więcej, niż pochłania zadanie — tak proste — które wolno nam spełniać. Czujemy, że nie umielibyśmy się już zadowolić nędzotą prywatnego życia, gdy tylko to szczęście przeniknie raz mały nasz mózg — wtedy żałujemy jedynie, że nie możemy oddać nic większego ponad siebie całych. — Wierz mi, nie ma w tym wcale bohaterstwa.

Wielki Boże, czemże[90] jest wobec tego Maud i moja żądza? Nudna jednostajność tej jednej myśli, jednego obrazu, co mi dotąd mącą jasność umysłu — niecierpliwi mnie na razie; lecz gdy mnie tylko przypuszczą nareszcie do pracy — zapomnę o wszelkich Maud w przeciągu dwu dni.

Marat w ostatnich czasach nie spał w ogóle. Robespierre daruje sobie cztery godziny na dobę — i to nie co dzień, rozumie się. W Komunie pracuje się za dnia z sekcjami, pertraktuje się z Konwencją — nocą zasiada się do zebrań Komisji Naczelnej. z wesołą zaczepnością Na razie. Ale niech no ja przybędę — ja im dopiero pokażę, ile tygodni zmieści się w jednym dniu — z jakobinami ich sprzęgnę, i nie sekcjom tylko będziemy odtąd służyć — lecz wszystkim departamentom Francji!

Wątpię, czy mi osiemnaście godzin na dobę wystarczy — pewno nie. Ale nie zmęczę się tak prędko, bo praca żywotna nie niszczy człowieka. Czy sądzisz natomiast, że moja tragedia miłosna długo w tej łaźni wytrzyma? śmieje się Po takim dniu zasnę, nim mnie czyhająca pokusa dopaść zdąży, a na wszelkie tęsknoty i cierpienia już zgoła czasu nie będzie. Nie uschnę z miłości w dusznej sali zebrań, czatując na jakieś słowo przeciwnika, o które mógłbym zahaczyć atak odpowiedzi… ziewa Ale chodźmy coś zjeść, Michot; jestem wściekle głodny.