Idźcie już, odejdźcie już samolubne dziewuchy! Nikt z wami nie powinien zaczynać! Ładne są te czarownice, ale niedostępne! Wymykają się z rąk jak szkło. A przede wszystkim każdemu z naszych, który tu z miasta przybędzie i tylko parę miesięcy letnich tu przebywa. Bo ze swoimi to tak się poufalą, że aż nieprzyjemnie patrzeć. Jeżeli się zaś uda któremu z naszych takiego leśnego diabełka przyprzeć do muru, że już czmychnąć nie może — zaraz usłyszysz piosenkę o żeniaczce, a to na obecne czasy zupełnie niewłaściwa melodia. Wojna, MałżeństwoPodczas wojny? — Żenić się? — O nie!

Dochodzę do przeświadczenia, droga mamo, że muszę pierwsza zacząć mówić. Milczysz jak grób.

Gardło zaciska mi lęk i troska. Nie potrafię tego wysłowić, Łucjo, jak dalece trwożę się o Wiktora.

Ach, ten przecie już dawno za górami, lasami.

Czy przedostanie się szczęśliwe przez nieprzyjaciół do swoich? Czy bez przygód i bez wypadku dotrze do swego wojska? Czy nie otworzą się na nowo jego zaledwie zabliźnione rany?

Ależ, droga mamo, wypuściłyśmy go przecie rześkim i wesołym z naszego domowego lazaretu. Że nie mógł czwórką wyjechać przez bramę, tylko wieczorem wyjeżdżał sam, jedynie w towarzystwie konnego pachołka, aby nie zwracać na siebie uwagi; Próżnośćże musiał tu pozostawić swój wspaniały mundur, a zadowolić się najzwyczajniejszym ubiorem — bez wątpienia uraziło to dotkliwie jego próżność.

Ależ zastanów się tylko… Stąd, gdzie czuwały przy jego wygodnym łożu wierna opieka troskliwej matki i wesoły humor kochającej siostry, gdzie niczego mu nie brakowało, co osłodzić może życie chorego, gdzie otoczony był wygodami, na których łonie mógł wypoczywać po wszystkich utrapieniach wojny — pomyśl tylko, że stąd wypchnięty został w wir i zamęt wojny, oddany na łaskę żywiołów, chytrości i złości nieprzyjaciół. Jakże możesz być tak spokojna!?…

Śmierć bohaterska, Grób, ŻołnierzCzyż dlatego wyratował się w tak cudowny sposób, by teraz być zgubiony bez ratunku? A gdyby się nawet tak stało, mamo, to mężnego żołnierza nie grzebią nigdy samego. Wówczas otwiera się grób dla wielu naraz. A tam, gdzie niejeden spocznie, pozostawiając na ziemi wierne serca, tam nie powinno być źle i naszemu Wiktorowi. Cóż by to był za świat, gdyby mężczyzna nie był gotów zginąć w obronie swego i swoich honoru?…

Przestań! Twoje pocieszenia rozdzierają mi serce.

Mówmy więc o czym innym… Co się dzieje z naszym przyjacielem i sąsiadem, panem Tadeuszem? Już od dawna nie daje się widzieć!…

Żeby tylko ten dzielny człowiek nie był przypadkowo chory? A my nic o tym nie możemy wiedzieć i pozostawiamy go mimo woli bez opieki…

Adamie!

Czy nic nie słyszałeś o panu Tadeuszu?

Nic nie słyszałem, ani go widziałem. Od czasu, jak był u nas po raz ostatni… Proszę mi pozwolić pomyśleć trochę, kiedy to było…

W piątek dała mi Elżbietka po gębie, w sobotę ukradłem całusa Rózi, w niedzielę siedziałem w kościele przy Marysi, w poniedziałek pobiłem się z kochankiem Anny w gospodzie, a we wtorek zleciałem…

Dobry kalendarz.

A we wtorek zleciałem z konia. Tak, tak we wtorek to przyjechał do nas konno pan Tadeusz i z diabelskim uporem postanowił wracać pieszo do siebie. A ja musiałem odstawić mu jego konia…

I zleciałeś z niego?

Hm, tak. Nie jestem zbyt dzielnym jeźdźcem, ale w tym wypadku wytworzyły się takie przyczyny, że uniewinniłyby nawet samego masztalerza[11]. Nie mogę nawet pojąć, jak taki pan, jak pan Tadeusz, może mieć takiego pełnego wad konia i w dodatku lubić taką bestię. Proszę tylko pomyśleć: ten koń jest narowisty!… Skoro tylko za wieś wyjechałem, spotkał nas, to znaczy konia i mnie, stary ślepiec Jerzy, a skoro tylko usłyszał tętent konia, stanął i wyciągnął prosząco łapę. A mój konisko stanął także. Biję go piętami, ile zdołam — a koń wspina się, staje dęba, coraz wyżej i i wyżej — a ja chlast z niego w piasek…

Biedny Adamie, upadłeś bez winy Ewy.

Skoro tylko zmysły moje i siebie samego na nowo odszukałem, otworzyłem oczy i widzę, że my wszyscy troje na siebie wzajemnie patrzymy. Koń patrzy na mnie i na żebraka, ja na żebraka i konia, a żebrak na nas oboje, o ile ślepiec patrzeć może. A koń przy tym obwąchuje mnie podejrzliwie. Chciałem go dosiąść, ale to było wprost niemożliwe. Wreszcie rzecze ślepiec, dowiedziawszy się, na czyim jadę koniu: „Panie, daj mi jałmużnę, a koń będzie znów posłuszny”. Wprawdzie dawanie podarków jest moją słabą stroną, ale skoro się tylko to stało, pozwoliła natychmiast narwana bestia dosiąść siebie i koń ruszył dalej wesoło, dźwigając mnie na swym grzbiecie. Spotkało nas jeszcze kilku żebraków. Przy każdym z nich koń przystawał. Ponieważ jednakże znałem już jego pasję, więc dawałem każdemu jałmużnę i jechałem dalej zupełnie swobodnie — ale wielmożna pani przyzna mi zapewne, że to całkiem ordynarnie ze strony konia, jeżeli się wdaje ze wszystką hołotą.

To bardzo możliwe. DobroWiem, że pan Tadeusz nie przejedzie obok żadnego żebraka, nie obdarzywszy go jałmużną.

Dobro, Bohaterstwo, OpiekaTak, tak. Za przeproszeniem, z wszelką hołotą w całej okolicy jest on w prawdziwej przyjaźni. Gdzie tylko w jakiej zapadłej chałupie kto chory leży, tam zaraz jedzie pan Tadeusz bez względu na noc lub mgły. W kieszeniach ma pełno flaszeczek z lekarstwami, w olstrach od pistoletów flaszki z winem — i tak opakowany zjawia się, niby duch, u chorego, a potem znika, zanim się ludziska dowiedzą, kto to taki. Niedawno, gdy stary Tomasz okaleczył się w kamieniołomie, przesiedział całą noc przy jego barłogu, czuwając nad nim. — A trzeba znać tego Tomasza! Co to za wstrętny brudas. Byłbym się wstydził…

Pozwólmy mu paplać, to nas nieco rozerwie — a przy tej sposobności dowiemy się czegoś nowego o naszym przyjacielu. Adamie, czy znów słychać było strzały?

Czy było słychać!? Prawdziwą rozmówkę prowadziły armaty z obu stron. Przez całą noc huczało. Teraz dopiero cicho od kilku godzin. Myślałem nawet, że już wszystko minęło. Ale gajowy myśli, że jest nieco inaczej. Austriacy — mówi — cofnęli się, a Parlewusów[12] ujrzymy lada chwila.

Że też na czas nie powróciłyśmy do miasta!

To już teraz niemożliwe. Nie można się przedostać. Na trzy mile dokoła roi się od nieprzyjaciół.

Bardzo niemiłe położenie. Żeby tylko Tadeusz się pojawił. Poradziłby może…

Kobieta, BohaterstwoJuż ja sobie poradzę z nieprzyjaciółmi!… W najgorszym razie przebiorę się w mundur brata!…

Aby cię wzięto do niewoli?

Ale ochroni mnie to przed żołnierskimi wybrykami… Zresztą nie wiem jeszcze, co zrobię. Nie doszło przecież jeszcze do ostateczności.

A oto nasz miły sąsiad!…

Przybywam później, piękne sąsiadki, aniżeli tego pragnąłem. Chciałem was ze snu zbudzić i być waszym gościem przy śniadaniu.

Lecz pański koń temu przeszkodził?

Mój koń? Ależ… To miłe stworzenie spełnia zawsze swoje powinności.

Z wyjątkiem, gdy spotka jakiego żebraka.

O tak, wiemy wszystko, znamy wszystkie pańskie tajemnice.

Wszystkie? Na miłość boską! — Jakże się wam powodzi, drogie przyjaciółki?

KobietaTak, jak powodzić się może w czasie wojny samotnym kobietom, skazanym na śmiertelną trwogę.

Ach, ta twoja „śmiertelna trwoga”, bohaterze w spódniczce.

Wojna, Matka, KobietaTak, jak powodzić się może kobietom, których syn i brat walczy w polu.

Jest to obowiązkiem każdego mężczyzny, jeżeli jest zdrowy.

O tak, ciągle to słyszę…

Poza tym nieźle nam się powodzi, tym bardziej, że nasz stary, czcigodny sąsiad, nasz zagadkowy, interesujący… niezwykły sąsiad jest obecnie z nami.

Panno Łucjo?!

Tak, tak, i ja czuję się niezmiernie szczęśliwa z sąsiedztwa pana! Po przebyciu zimy w dusznym mieście, zjawiłyśmy się z wiosną w naszym wiejskim zaciszu, by tu przepędzić parę tygodni i oto znajdujemy pana, który w międzyczasie osiadł w naszym sąsiedztwie i pierwszy nas powitał przyjaźnie.

Który nam swą osobą zastąpił całą, pełną salę młodych ludzi, z powodu swej powagi, uprzejmości i mądrości.

WojnaA który w ostateczności ponosi winę, żeście panie obecnie od miasta odcięte i narażone na wszystkie nieprzyjemności wojenki.

I któremu ja to z całą ochotą wybaczyłabym, gdyby… Adamie, przynieś wina!

…gdyby był bardziej otwarty.

Bardziej otwarty? — Czyż mam jakie tajemnice? Władze szwajcarskie znają mnie dobrze, a panie nie znacie tylko mego nazwiska. A cóż cię może obchodzić moje nazwisko, miłe dziewczę, które jedynie w czasie zarania twego dzieciństwa znaczyć coś mogło. I tak nie byłybyście panie uprzejmiej mnie przyjęły, gdybym je był podał, gdyż i tak cieszę się waszym zaufaniem, co dumą mnie napawa. Synem wojny jestem i honoru. Znano mnie ongi[13] tu i tam. Dziś zapomniany. A moja ojczyzna??… I ja miałem kiedyś wolną ojczyznę —

Na pomyślność starego wodza!

Na pomyślność naszego przyjaciela!

Na cześć honoru!

I tej czcigodnej głowy.

Ten kielich poświęcam pamięci pańskich zwycięstw, wielki, nieszczęśliwy wodzu.

Znamy pana!

Łaskawa pani…

Znamy męża, który jako żołnierz, polityk, władca i poddany był równie wielki i wzbudzał poszanowanie nawet wśród swych nieprzyjaciół. Człowieka, którego jedynym błędem była zbytnia łagodność, a który mimo to jest najdzielniejszym z dzielnych!… Ale pan nie życzy sobie, aby znane było jego nazwisko — więc daję panu teraz uroczyste słowo, że nigdy nie przejdzie ono przez usta nasze. Jest pan i pozostanie pan tylko naszym przyjacielem i sąsiadem Tadeuszem.

Aż do śmierci, która, da Bóg, niebawem nadąży.

Która, za Bożą wolą, jest jeszcze daleko. Nasz ojczulek musi jeszcze długo żyć pośród nas i być wesoły. Pij pan, panie sąsiedzie! Powinieneś mi podziękować za moje pocieszenia. Stary wojownik powinien lubić wino i być wesołym.

Nie gniewaj się pan na tego trzpiota.

Czy przypuszczasz pani, że sprzeniewierzę się mym rodakom? Byłbym jedynym na świecie Polakiem, który się gniewa na pocałunek pięknego dziewczęcia.

A my dziewczęta, droga mamo, winnyśmy wynagrodzić uwielbianemu bohaterowi brak pieszczot z powodu, że nie żyje w swojej ojczyźnie. Jakże wzruszać się musiały piękne Polki na widok tego męża!… Jestem dziecinnym, niemądrym stworzeniem, jednak w pobliżu ciebie, najszlachetniejszy, który zezwoliłeś mi ojcem siebie nazywać, czuję w duszy tchnienie wielkich czynów, odważnej mocy, bohaterskiego wyrzeczenia się — i zdziwiona spostrzegam przy twym skromnym ubiorze jedynie skromny, zwyczajny kwiatek. Na piersi twej lśnić powinny wszystkie gwiazdy i ordery — wszystkie zaszczytne odznaczenia całej Europy! Na piersi takiego wodza, jak ty! O gdybym była potężnym władcą!! Wówczas, tak jak ten skromny goździk odejmuję od mojej piersi i panu przypinam, tak przypięłabym tobie najbardziej lśniącą gwiazdę, jako nagrodę za cnotę i miłość ojczyzny!

Wodzu szlachetny!

Oby pobyt w naszym wesołym kraju zastąpił panu pobyt w ojczyźnie.

Ojczyznę?… Zastąpić?… O, łaskawa pani, gdyby raj w nieskazitelnej swej pierwotnej jaśni jawił się tu przed mymi oczyma, gdyby niebo znaleźć można było na ziemi, rzetelnemu Polakowi nie zastąpi to nigdy ojczyzny! do Łucji Nie czujesz, pojąć nie zdołasz, wesołe dziewczę, wysłowić się niedającego bólu i tęsknoty do czegoś wieczystego, świętego, czego formę zewnętrzną przemoc zniszczyła, a czego wewnętrzne znaczenie tak jest nieśmiertelne, jak dusza ludzka… Tak pogląda starzec, któremu mały kościółek wiejski pochłonęły rozszalałe fale powodzi, tak patrzy on, stojąc na wymulonym brzegu i pochyla się, i czujnie nadsłuchuje. DźwiękAle nie usłyszy brzmienia dawnego, dobrze sobie znanego, dzwonu na kościelnej wieżyczce, fale jeno huczą wokół niego. Ach ten dzwon brzmiał podczas jego chrztu, on powoływał go, gdy był chłopcem, do kościoła, on dzwonił mu podczas ślubu, on radował się z nim, gdy został ojcem, łkał z nim na pogrzebie żony, on brzmiał na trwogę głosem wzywającym ratunku podczas straszliwej powodzi, gdy fale runęły i zalały kościółek, brzmiał tak długo, dopóki fale nie pochłonęły dzwonnika i jego samego. — O tak, gdyby wszystkie dzwony całej ziemi rozśpiewały się starcowi, choćby były ze złota ulane — nie zastąpią one dawnego, skromnego jego dzwonu z kościelnej wieżyczki… Ale gdzie jestem? — Proszę mi wybaczyć! — Panno Łucjo, pani płacze?!

Ach, panie! Wielmożny panie! Proszę się tylko nie przerazić… Ogień… Konny posłaniec właśnie przyleciał… U wielmożnego pana, tam, pali się!…

Jeśli nic ponad to —

Na miłość Boską!… Ogień!… Pański dom!…

Tak, to żołnierze…

To niemożliwe!

Trzeba spieszyć! Przekonam się tylko jak tam jest. Powrócę, o ile możliwości jak najrychlej!

Błagam pana: nie opuszczaj nas pan w tej trwodze!

Do rychłego zobaczenia się!

Pójdźmy do domu… Zaryglujemy się tam… Bałabym się tutaj… Tam oczekujmy jego powrotu… A ty, Adamie, skocz zaraz szybko na wieś i uproś kilku ludzi, by przybyli tu czuwać nad nami!… O gdybym była tak lekkomyślnie miasta nie opuszczała!…

I mnie jakoś nieswojo…

Tracisz twą zuchowatość?

O nie! Tylko rozmyślam… Zobaczymy…

Trzeba się strzec. Po co mam gonić na wieś? Ludzie i tak nie usłuchają i nie przyjdą… Żaden nie odejdzie od swej chałupy… Gdy zauważę, że sprawa stoi źle wcisnę się do piwnicy. Jestem bezsilny, bardzo słaby chłopak. Nikomu nic pomóc nie mogę. Po co mam się narażać na szturchańce żołnierzy? To by było bezwstydnie z mej strony. — — — Wprawdzie, gdyby chcieli co złego zrobić moim państwu, to wtedy bym dopiero im pokazał! — — Co to? Wracają pospiesznie dziewczęta od sianokosów?

Hej, leśne straszydła, wracacie już?!

Ach, żołnierze, żołnierze!

Aj, do stu tysięcy!… Gdzież są?

Pędzą tu! Ścigają nas!

O, głupie dziewuchy!… Czyście musiały właśnie tu, w tę stronę uciekać? Czyście nie mogły gdzie indziej zwabić ich za sobą?

Hurra, otóż są piękne dzieweczki!

Wreszcie dogoniliśmy was!

Zerknijcie ku nam oczętami! Nie stójcie, jak słupy!

Niech mnie diabli porwą! Śliczne dzieweczki!

Patrzcie na starego, i tego też rozgrzało!

Cicho, brzdącu! Zakasałbym[16] was wszystkich! Was zaraz męczy marsz, bijatyka… Wszystko was męczy, smarkacze! A ja!?…

Brawo, stary Łagienko!

Hej, zatańczcie ze mną, jeśli macie ochotę! Dalej, tutaj trębacze! Zagrać mi do tańca! A kto nie jest niedołęgą, do stu kartaczy, wybierze sobie dziewuchę i dalej za mną!

Ach, teraz tańczyć! Gdy tyle nieszczęść wojny!

Małpiątko moje, nie opieraj się! Ruszaj! I wianuszek dziś stracisz!

Hej, hej! Wesoło tu, wesoło! A tam przy płocie czekają konie! Ładnie, kamraci, dbacie o konie! Trzeba było je do pałacowych stajen wprowadzić i dać podjeść. A potem rozkwaterujcie się po wsi na godzinkę, bo niedługo ruszamy dalej! — A wy, dzierlatki, ruszajcie do domów i przygotujcie nam co do zjedzenia!…

Idę poszukać felczera, by mi postrzał opatrzył… Zachowujcie się spokojnie i nie rabujcie. To surowo zakazane!

No cóż? Zostajemy?

Już tam inni zajmą się naszymi końmi!… Chciałem z tobą słów parę — — Czyś już łypnął oczkiem na ten pałac?

Głupie pytanie! Ja? Pewnie!… Do kogo on może należeć?

W każdym razie jest niezamieszkały…

Żeby tylko diabli nie przynieśli jakiego oficera.

Zdaje się, że przeznaczono go dla generalnego sztabu. — —

ŻołnierzDo stu tysięcy ostrych lanc!! Ci panowie zawsze chcą na miękkim leżeć! Dla nas nigdy nie ma nic! Każdy z tych paniczyków niejedno zdobędzie sobie na wojnie, i niejedną ładniutką kobiecinę, a ja, do stu diabłów, niech mnie kozacy rozsiekają, dotąd znalazłem tylko czarny chleb i stare baby, które już uciekać nie mogły!

Nam nie zostaje ani okruszyna zdobyczy — — Wszystko dla nich!

A kto temu winien, jeśli nie my sami? Dlaczego jesteśmy takie niedołęgi! Czekamy, czekamy i nadsłuchujemy, i zapytujemy pokorniutko po sto razy: Czy będziecie tak dobrzy i pozwolicie i nam najłaskawiej coś wziąć i poweselić się? Nie, nie — dziewięćdziesiąt dziewięć razy słyszymy: nie! A gdy wreszcie za setnym razem pozwolą, to znajdujemy tylko połamane meble i wybite szyby — — Gdyby tak — —

Do stu piorunów! Patrz! Stół nakryty! Nie spostrzegli go kamraci podczas tańca! Prędko, zanim wrócą… Lepsze takie śniadanko, aniżeli nic!

No, ma się rozumieć!

A to parada! Na wety jeszcze mnie zeżrą!

Dawaj tu flaszkę!

Jeszcześ swego nie skończył!

Do stu piekieł, starszy jestem od ciebie!

Ale mnie bardziej pić się chce!

Jestem — — Adam, służący — — wielmożnej pani Schönenwerd. Wielmożna pani jest moją panią. Mieszka — — zimą w mieście, w lecie — — tutaj. Właśnie przyjechała tu — — i nie może wrócić. Tu nas odwiedził nasz syn, pan Wiktor. A teraz — — on znów poszedł do armii, ale wielmożna pani i panna Łucja tu pozostały. A dziś, przed chwilą, był tu pan Tadeusz, ale u niego się pali — — i dlatego odjechał. On — — zaraz wróci — — A ja chciałem do pałacu — — drzwi zamknięte od środka, a gdy panowie żołnierzowie, wielmożni panowie, wlazłem pod stół, a teraz tu jestem, powiedziałem wszystko — —

Pozwólcie wielmożni panowie żołnierze, że się oddalę — — Ot tak!…

Leć, psie, na złamanie karku!

Czyś zrozumiał, co ten gadał?

Piąte przez dziesiąte… W każdym razie wiemy, że w pałacu są kobiety… Musimy tam wejść!

A syn pani domu jest w służbie u nieprzyjaciół. A może tu się ukrywa?… Powód jest!… Do licha! Tamci wracają!…

Z końmi już załatwione, a teraz pomyślmy o sobie… Tam do diabła?! Przewrócony stół? A oto jeszcze jedna flaszka na ziemi… Dobra zdobycz!…

Kamraci, powiem wam coś… Ten stary nie potrzebuje słuchać…

Co te nicponie kryją przede mną?… Pewno nic dobrego… Tak, tak, młody unika cnoty… Już ja się dowiem!… Dobre winko…

Trzeba mu poddać myśl o piwnicy… Hej, Łagienko, stary kamracie!

No, cóż tam?… Cóżeście nowego wyćwierkali, wróbelki?

Krótko i węzłowato: Czyś mężczyzna?

Błaźnie, dziękuj Bogu, że cię uważam za babę, inaczej po mej odpowiedzi leżał byś już jak długi!

A więc, mężczyźni mówią do mężczyzny! Dużośmy się nacierpieli i naznosili niedostatku — nie chcemy dalej wciąż szkód ponosić. Ten pałac ma być jeszcze dziś główną kwaterą. Po co się mamy dawać innym wciąż wyzyskiwać?! Przypadkowo słyszeliśmy, ja i Siedlecki, że syn pani domu służy u nieprzyjaciół… Był tu, a może jeszcze jest…..

Wobec tego jest naszym obowiązkiem wtargnąć do pałacu… i wszystko przeszukać…

Właśnie zastanawialiśmy się, że nikt nam tego za złe wziąć nie może…

A w piwnicy mają być przepyszne trunki…

Piwnica?!… Róbcie, jak uważacie… Nie jestem waszym przełożonym…

No, chłopcze, nic nie słyszę!

Naprawdę nie słyszy wielmożny pan wachmistrz nic a nic? Pewno już wleźli pod ziemię, gdzie winko mieszka… Słyszy pan tam w dole, pod spodem krzyki?… O, biedni moi państwo! Patrz pan, wielmożny panie wachmistrzu, jak tu wygląda! Okna pobite, drzwi wyważone… Wszystko zniszczone wala się po ziemi…

Tak, tak, ale na to nic ja nie poradzę… Gdy nicponie do piwnicy wleźli, nie będę usiłował ich stamtąd wydostać… Nie mogę niczego innego zrobić, jak tylko iść do rotmistrza i zameldować mu.

No, no, a toś mi pomógł!… Stracha mam znowu… Ale gdybym wiedział, że państwu memu pomóc zdołam…

Byłbym w stanie… Bez wątpienia… Do diabła! Idą!…

Gdzież się zapodział Siedlecki i Lipowski, do diabła?

Szukają kobiet, które powinny jeszcze być w pałacu.

Nic mądrego z pewnością nie znajdą. Już ja wolę taką dziewuchę, co to nie ceregieli się, a co ma, to daje… Hej, hej, wesoło chłopcy, pijmy! W piwnicy dość jeszcze zostało, a nic to nie kosztuje!

Hej! hej! Łagienko! Chcemy pić z tobą braterstwo!

Łagienko! Ojcze Łagienko!

Ten wolał zostać w piwnicy. Tam mu wygodniej. Trzeba go tu sprowadzić.

Hurra! Niech żyje ojciec Łagienko! Hurra!

Niech żyje wojna! Hurra!

Niech żyje wojna!

Na pomoc, ratunku! Jestem zgubiona!

Choćby mnie to życie kosztować miało!

Cha, chłopcze! Zmykaj precz, bo odpokutujesz! Jesteś naszym więźniem!

Raniono mnie!

Mnie także! Ale mimo to nie puszczę cię piękna kobiecino!

Ani ja! — Moją jesteś!

Moją jest! — Pierwszy ją spostrzegłem!

Lecz ja pierwszy ją pochwyciłem!

Nie kłóćcie się, oto jeszcze jedna!

Ha, przebrana kobieta! Tym śliczniejsza jeszcze!

Nie jestem kobietą!

Kobieta, Odwaga, BohaterstwoNie chcę być kobietą! Teraz nie! Jestem w mundurze, jestem waszym więźniem, jako takiego prowadźcie mnie zaraz do swego dowódcy. Jestem odważna, nie chcę być kobietą!

Jak ona się ślicznie gniewa! — Pochwycona zostałaś, moja śliczna niewolnico!

Uszanujcie mnie! Uszanujcie moją córkę! Zaklinam was na wszystkie świętości, puście nas wolno! Na Boga, którego wyznajecie, na święte zwyczaje waszych kościołów, na zbawienie wasze, na szczęście waszych najbliższych, na szczęście waszych rodziców, na zbawienie waszych dzieci…

Nasze dzieci! Cha, cha, cha!

Przeto ty ześlij wybawcę, o Boże! Nic ja nie wskóram, jeśli Ty nie sprawisz cudu!

Hm, tak! To jest konieczne… Inaczej nie wiem, co wam pomóc będzie mogło! Gdzież wybawca?

Oto jest!

Chwała Ci, Boże! Jesteśmy uratowane!

Nasz przyjacielu!… Obroń nas, obroń!

Taki starowina, cha, cha, cha!

Już jestem w strachu, cha, cha, cha!

Rozczarowanie, ŻołnierzPolacy! Nie poznaję was! Wyrodne syny dzikiej wojny! Czyż to dzikie postępowanie godne jest bohaterów? Czyż prowadzicie wojnę z kobietami? Czy wam nie wstyd? Odstąpcie precz, bezczelni!

Fi, fi! Chce nam kazanie powiedzieć!

Szkoda gęby, staruszku, bądź mądry i pij z nami!

Albo wracaj do siebie, starowino!

Litości!

Ratuj nas!

Cóż to? Czy on cesarzem?

Czyż widok mój nie budzi w was poszanowania? Patrzcie na moje włosy, które w trudzie o waszą ojczyznę posiwiały! Na blizny patrzcie, które dla was poniosłem!

Fi, dlaczego by nie! Co nas to obchodzi? I my mamy rany i blizny.

Byłem w polskim wojsku.

Bardzo dużo jest takich!

Walczyłem u boku waszych ojców…

To wcale nie nadaje ci prawa do rozkazywania ich synom.

Puście wolno te kobiety!

Wymień pan swe nazwisko.

Tylko nazwisko pańskie może nas uratować.

O biada mi, że dożyłem tego dnia!

Jego nazwisko widać za dobre dla nas?… Ale oto Łagienko… To stary wiarus, musi cię znać…

Hej, Łagienko, bliżej, tu jest twój dawny kompanion… Nie chce wymienić nazwiska… Może go znasz?

Jeśli służył… ze mną… to go znam… A gdzie on?

Tak, to on!

I ja cię poznaję! — Powstań! — Każ tamtym paść na kolana… Albo nie! — Szydzili ze mnie! — Pójdź ze mną, Łagienko, nie chcę już być Polakiem!

Kiedyż się skończy ta awantura?!… Kto jest ten starzec?!

To Kościuszko!

Kościuszko!?

Którego oczy wilżą łzy… którego serce zranili niedobrzy synowie…

Jesteśmy uratowane!

Bohaterstwo, Odwaga, Żołnierz, Walka, OjczyznaDość, dość!… Zbliżcie się!… Podajcie mi dłonie!… Polacy, wyście najwaleczniejszymi żołnierzami Europy, czyż nie będziecie najwspaniałomyślniejszymi?… Wypchnięci w szeroki świat, błąkacie się, walcząc wszędzie, obcym panom służąc, dla dobra obcych bereł walcząc… A jednak macie ojczyznę! Nigdy ona nie zginie! Istnieć będzie, dopóki ostatni Polak żyje! Ojczyzna naszych wielkich przodków!… Punkt centralny naszych wspomnień!… Ziemia naszych ojców! Oto tu stoi twój biedny, wierny syn, tu podnosi on bliznami okrytą głowę do jasnego nieba… W kole Polaków stoi jeszcze raz, nim go śmierć powoła!… Boże, ty widzisz moje serce! Tyś kierował mym życiem!… Boże łaski, Ty liczysz wszystkie nasze łzy… Nie dozwól, Boże, zginąć Polsce!

Łzy me są nasieniem rzuconym na Bożą rolę! — Wy zbierać będziecie żniwo. A teraz żegnajcie! Odprowadzę kobiety! Jeśli jednak spotkacie kiedy starego żołnierza, bez względu do jakiej armii by się zaliczał, czcijcie go, skłońcie się przed nim z uszanowaniem, gdyż dzielny żołnierz wszędzie równą cześć winien odbierać. Bądźcie dzielni, ziomkowie, oszczędzajcie zagrody spokojnych mieszkańców. W ten sposób uczcicie najlepiej pamięć waszego starego wodza. I jeśli kiedyś — gdy ja już od dawna spoczywać będę w grobie — zaświta jutrzenka — Polacy bądźcie zgodnymi! Dzień ów powitajcie wzniosłymi czynami. Nie dbajcie jedynie o skruszenie kajdan, którymi obcy was spętali! Skruszcie je! Ale skruszcie także własne — wewnętrzne kajdany! Stłumcie zazdrość, egoizm, rozbicie na stronnictwa! — Tylko wolnym sercom daje Bóg wolność! — Wspomnijcie na owe dnie, kiedy to my… Łagienko, czy ty pamiętasz?