Nad Niemnem

Jak wybrać osobę, z którą masz spędzić życie? Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej to w gruncie rzeczy opowieść o dobrych i złych małżeństwach.

Zarys fabuły Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej

Justyna Orzelska, uboga szlachcianka, zraniona niegdyś z powodu nieszczęśliwej miłości, zakochuje się w Janie Bohatyrowiczu. Choć pochodzi on z chłopstwa, jest przedstawicielem rodu o długiej tradycji. Opowiadania Jana o ojcu i stryju, którzy brali udział w powstaniu styczniowym, walcząc ramię w ramię z krewnymi Justyny z dworu, wzbudzają w dziewczynie silne emocje. Ćwierć wieku po patriotycznym zrywie między dworem a wsią trwa walka — wydaje się, że przetrwać może tylko jedna ze stron. Przepaść między sąsiadującymi ze sobą gniazdami polskich rodów pogłębiają przesądy klasowe, pogarda i wrogość. Młode pokolenie ma szansę je przełamać. Justyna, chociaż wychowana na dworze, nie zamierza podporządkować się oczekiwaniom otoczenia wobec swojego zamążpójścia, ponieważ to właśnie w Janie odnajduje autentyczność, szczerość i siłę.

Przesłanie pozytywistycznej powieści Orzeszkowej

Będący jedną z głównych osi powieści mezalians (taki był początkowo projektowany tytuł powieści) stanowi zarazem literacką wizję nowej drogi — porozumienia pomiędzy ziemiaństwem a chłopstwem, przełamania barier dla wspólnego dobra: kontynuacja dzieła powstańców musi przyjąć formę inną niż walka zbrojna. Nad Niemnem to jednocześnie nastrojowa powieść o miłości oraz barwny obraz codziennego życia polskiego społeczeństwa w drugiej połowie XIX wieku: głos w dyskusji o przyszłości narodu i o przepracowywaniu klęski powstania styczniowego, ale także głos w kwestii kobiecej. Co stanowi o wartości kobiety jako osoby? — To, co potrafi ona zrobić: jej praca.

Fabuła ogniskuje się wokół kilku rodzin — głównie Korczyńskich, Bohatyrowiczów i Orzelskich. Opisując ich losy, autorka szkicuje szereg obrazów bohaterów reprezentujących odmienne postawy wobec życia, różne wartości. Szczególnie interesująca jest galeria portretów kobiecych: od karykaturalną kreską nakreślonej sylwetki histerycznej Emilii Korczyńskiej i jej nieodłącznej towarzyszki-rezydentki Teresy, poprzez pełną poświęcenia, pracowitą, ale i zgorzkniałą Martę, po nieco tendencyjnie wyidealizowany, soczysty wizerunek Justyny — uczciwej, pracowitej, gotowej zerwać z konwenansami salonu i stawić czoła życiu. Mnogość i różnorodność tych postaw-postaci jest fundamentem przekazu o potrzebie przemian społecznych.

Nad Niemnem a Pan Tadeusz — Orzeszkowa jako pozytywistyczny Mickiewicz w spódnicy

W Nad Niemnem Orzeszkowej odnaleźć można na wielu płaszczyznach związki z Panem Tadeuszem: począwszy od akcji osadzonej na Litwie i opisów tamtejszej przyrody i obyczajów, skończywszy na wpisaniu w utwór przekazu ideowego. Powieść aspiruje również do rangi eposu narodowego, ukazania panoramicznego, wielopokoleniowego obrazu społeczeństwa i nurtujących je problemów. Lecz chociaż Orzeszkowa rozszerza panoramę społeczną o istotne grupy, nieobecne lub nieme w epopei romantycznej: kobiety i chłopstwo oraz niby postuluje sojusz dworu z wsią — jednakże sama siebie niejako w tym mityguje i cenzuruje. Bohatyrowicze to przecież szlachta: schłopiała, zaściankowa, ale jednak szlachta. Mamy tu więc raczej do czynienia z zarysowaniem problemu zdrady klasowej zamożniejszej szlachty po powstaniu styczniowym wobec uboższych jej przedstawicieli (związany z postawą wobec rozporządzeń carskich o poświadczeniu szlachectwa) niż rzeczywistym postawieniem kwestii chłopskiej.

Współcześnie problemy społeczne poruszane w Nad Niemnem straciły na aktualności, z wyjątkiem kwestii dotyczącej udanego małżeństwa, tj. wyboru właściwego towarzysza czy towarzyszki życia oraz może jeszcze kwestii zerwania solidarności społecznej między grupami, które kiedyś walczyły ramię w ramię o wspólną sprawę, a następnie zostały poróżnione na tle ekonomicznej walki o własne przetrwanie. Choć powieść nadal znajduje się na liście lektur dla szkół średnich, coraz rzadziej bywa wybierana i omawiana. A może szkoda, zważywszy poza powyższą problematyką poruszający obraz roli natury, życia ludzkiego wpisanego w jej trwanie, symbolizowane przez tytułowy Niemen.

Ranga Elizy Orzeszkowej w historii literatury i życiu społecznym Polski rozbiorowej

Eliza Orzeszkowa to jedna z najsłynniejszych pisarek epoki pozytywizmu. W swoich dziełach realizowała postulaty epoki, takie jak potrzeba pracy u podstaw, asymilacji Żydów i emancypacji kobiet, a także podejmowała tematykę patriotyczną. Nie bez powodu centralnym punktem powieści Nad Niemnem jest właśnie powstanie styczniowe — Orzeszkowa udzielała w trakcie jego trwania pomocy powstańcom i uważała ten zryw za coś, przed czym nie dało się uciec — wciągał wszystkich, w tym jej pierwszego męża — Piotra Orzeszko, który w rezultacie utracił swój majątek i został zesłany do guberni permskiej.

Jako działaczka społeczna oddawała się pracy organicznej i aktywnie wspierała kobiety z niezamożnych rodzin pragnące zdobyć wykształcenie lub stypendia naukowe. Za jedną ze swoich największych pasji uznawała tworzenie zielników. Miłość do przyrody i zdolność do wnikliwego obserwowania otoczenia pozwoliły zawrzeć w Nad Niemnem cenione opisy natury, rodowych legend i obyczajowości.

Publikacja i ekranizacje powieści

Powieść ukazywała się najpierw na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” przez cały rok 1887, zaś w formie książki została wydana w 1888 roku. Doczekała się dwóch ekranizacji. Pierwsza, będąca filmem zaginionym, w reżyserii Wandy Jakubowskiej i Karola Szołowskiego na podstawie scenariusza Jarosława Iwaszkiewicza, z Elżbietą Barszczewską w roli Justyny — miała swoją premierę w roku 1939. Druga, w reżyserii Zbigniewa Kuźmińskiego, miała premierę w 1987 roku; była też emitowana w telewizji, podzielona na dwie części, a w 1988 roku na podstawie filmu kinowego powstał czteroodcinkowy miniserial.

Powieść Elizy Orzeszkowej Nad Niemnem możesz czytać online, pobrać jako e-book w dogodnym formacie (EPUB, MOBI) lub jako PDF. Audiobook czyta Magdalena Gaweł.