Spis treści

    1. Broń: 1 2
    2. Chłop: 1
    3. Dziedzictwo: 1
    4. Hańba: 1
    5. Koń: 1
    6. Krew: 1
    7. Lud: 1 2
    8. Naród: 1
    9. Odwaga: 1
    10. Przyroda nieożywiona: 1
    11. Rycerz: 1 2 3
    12. Samotność: 1
    13. Sława: 1
    14. Smutek: 1
    15. Strach: 1
    16. Śmierć: 1
    17. Walka: 1

    Kazimierz Przerwa-TetmajerElegia na śmierć Czarnego Zawiszy[1]

    1

    U Dunaju[2], u szerokiej rzeki,

    stanął cesarz z wojskami licznemi.

    O! jakiż świat daleki

    do swojej ziemi…

    5

    Cesarz Zygmunt[3], z Luksemburga pan,

    przy nim panów i rycerzy wian[4].

    O! jakież smutne są przeczucia duszy…

    Tak zaporą legli Turkom wbrew[5],

    z Luksemburga cesarz Zygmunt, lew.

    10

    Przy nim panów i rycerzy mnogo,

    z których każdy kopię w boju kruszy.

    O! jakże srogą

    jest melancholia duszy…

    Oblegali miasto[6], przed sułtanem[7],

    15

    lecz on przyszedł z wojskiem chorągwianem.

    A gdy wojsko sułtana ujrzeli,

    wartownicy do pana bieżeli;

    do Zygmunta, rzymskiego cesarza,

    wszystkich Niemców pana i mocarza.

    20

    Strach, RycerzZląkł się Zygmunt i jego rycerze,

    choć się każdy zdał życiem ofiarny[8];

    wszystkich blady lęk za włosy bierze,

    ale nie zląkł się Zawisza Czarny[9].

    HańbaO świtaniu uciekała rzesza,

    25

    cesarz Zygmunt dumny i dostojny — —

    od Dunaju wstecz wojsko pośpiesza,

    każdy rycerz ozdobny i zbrojny;

    z schylonymi wstydem na pierś głowy[10]

    uciekają przed strasznymi łowy[11]

    30

    rozpędzonej poza nimi wojny.

    Jadą, jadą o świtaniu słońca,

    lecz to słońce na plecy im świeci,

    na ich plecach lśni blacha błyszcząca,

    lecz Zawisza został samotrzeci[12].

    35

    Dwaj pachołcy przy nim pozostali,

    prości ludzie, ubodzy i mali,

    ze zagrody wyszli polskich kmieci[13].

    Tak samotrzeć Zawisza pozostał,

    nie by dufał[14], aby wrogom sprostał,

    40

    bowiem wiedział, że nie jest człek święty,

    którym Pan Bóg posyła anioły,

    ale znał się w rycerstwie poczęty

    i czcił miecz swój, ogromny i goły.

    Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,

    45

    choć się każdy zwał życiem ofiarny,

    wszystkich blady lęk za włosy bierze,

    ale nie zląkł się Zawisza Czarny.

    Ani mu to cnota, ni nadgroda[15],

    ani mu się cześć za to należy;

    50

    Rycerznie znać lęku jest dusza rycerzy

    to tak kwitnie, jak kwiat wśród ogroda,

    gdy posiany, oplęt[16], podlewany —

    to rzecz zwykła, nikt się nie cuduje[17]

    Któż się dziwi, kogo Bóg werbuje,

    55

    że ten kroku nie dał[18] przed pogany?…

    Ach! Jak smutną jest duszy zaduma,

    gdy nad głową nieszczęście łopota[19]

    Ach! Jak gorzką jest duszy tęsknota,

    gdy w świat cały[20] z nikim się nie kuma[21]

    60

    Ach! Jak ciężką jest samotność duszy,

    gdy się wszystko koło człeka łamie…

    Smutek, SamotnośćAch! Jak zwisa zbezwładnione[22] ramię,

    gdy się serce w piersiach z żalu kruszy…

    Ach! Jak strasznie czuć jest opuszczenie…

    65

    W puste serce wąż bólu się wsuwa,

    i żelazną obręczą je skuwa

    krew mieniące[23], zabójcze milczenie…

    Ach! Jak twardo głucha ziemia jęczy,

    gdy samotna stopa ją uderza — —

    70

    którą oko samotne przemierza,

    jak posępna jest ta gloria tęczy…

    Ach! Jak smutnym jest żywot człowieka,

    który nadrósł[24] ludzkiego żywota — —

    pozostaje mu tylko tęsknota — —

    75

    ani wzywa kogo, ani czeka,

    ni spodziewa się, ku komu dąży,

    żal się przed nim sunie, jak chorąży[25],

    i nad głową widzi próżnię świata,

    w gwiazdy sianą[26] bezdenną kopułę;

    80

    jego serce więdnie, jak kwiat czułe,

    i liść śmierci nad sobą zaplata…

    Nieprzyjaciel to k'niemu[27] nie dąży,

    nie ma nazwy dlań wrogów nawała —

    Rycerzon tu stoi: trwałości chorąży,

    85

    pan swej duszy, władca swego ciała,

    ślubowany sam sobie i wpięty

    w własne koło swego przeznaczenia,

    ani wrogi, śmiały, ni zawzięty,

    tylko rycerz…

    90

    Na miecz swój spogląda,

    miecz ze stali kuty i z płomienia,

    krwią nabrzmiały, chociaż krwi nie żąda.

    Broń, SławaW złym przeczuciu na miecz swój poziera[28],

    bije trwogą serce bohatera.

    95

    I powiada sam w sobie: o mieczu,

    zaliś[29] nie jest ty w Polsce ostatni?

    Będą, będą rycerze szkarłatni,

    lecz czy ciebie nie będą w odwieczu[30]

    wspominali — żeś był miecz ostatni?

    100

    I czy będzie jeszcze w Polsce ręka,

    która taki, jak mój, miecz podniesie —

    czy się serce polskie nie zalęka,

    że się zbłąka w mych wawrzynów[31] lesie?

    Czy na taką potęgę i chwałę

    105

    będzie serce w sumieniu dość śmiałe?

    O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,

    zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?

    Będą jeszcze rycerze szkarłatni,

    lecz nie będąż Hektorowej[32] sławy?

    110

    O mój mieczu, w dalekim Dunaju

    utopiony, stracony dla kraju…

    DziedzictwoSłyszę imię me w wieków rozłogu[33],

    jak na turzym zatrąbione rogu,

    płynie echem, lecz się nie uderza

    115

    O hełm niczyj, ni się od puklerza[34]

    niczyjego odbite nie wraca,

    lecz się w echu, jak chmura, roztraca…

    Jako z woru owsa, tak się sieje

    ziarno z mego krwawego nazwiska

    120

    I na głowy spada, i połyska,

    ale w żaden się szyszak[35] nie dzieje[36]

    i nikomu zeń kłosu na głowie

    wzwyż tryumfu nie pną aniołowie[37]

    O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,

    125

    zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?

    Będą jeszcze rycerze szkarłatni,

    lecz nie będzie już serc bez obawy,

    serc bez lęku…

    W świat z daleka widno[38]

    130

    Turkom Niemców ucieczkę bezwstydną.

    Pan Zawisza do ołtarza wstawa[39]

    I z cichego wychodzi namiotu —

    na miecz wsparta[40] jego ręka prawa,

    a twarz smutku pełna, nie kłopotu.

    135

    Cóż kłopotać się[41], gdy jedno czeka,

    czyj duch nadrósł w głębizny człowieka…

    IChłop, Lud, Odwaga poglądał na tych, którzy, mali,

    sami jedni przy nim pozostali;

    proste chłopy polskie, hen ze Spiża[42]

    140

    za starostą swym spiskim przybyłe —

    patrzą śmiało, gdy się śmierć przybliża,

    patrzą śmiało w otwartą mogiłę…

    O, maluczcy olbrzymiego ducha!

    Oto jeden na ligawce[43] dzwoni[44],

    145

    na ligawce górskiego pastucha,

    drugi wsparł się na włóczni i słucha —

    cóż w ich duszach? Kędy[45] myśl ich goni?

    Cóż w ich duszach?

    Przyroda nieożywionaO ten czas znad borów,

    150

    z nad łąk mokrych na spiskiej równinie

    wstaje opar czerwony i płynie,

    zrąb[46] Łomnicy[47] słoni[48] do połowy,

    a ponad nim, w zarzewiu kolorów,

    trzon jej czarny pod niebo się wspiera,

    155

    trzon ogromny, czarny, granitowy,

    na kształt orła, co ziemię przeziera[49]

    LudAch! daleko!… Lecz tu, w świcie słońca,

    czarny rycerz świeci jak Łomnica,

    i tak oko tych chłopów zachwyca,

    160

    jak moc Tater[50] nad nimi stojąca.

    On ich zaklął w swój widok… Nad głowy

    pan im Czarny rozpiął ręce obie — —

    oto w jednym chowan[51] będę grobie

    z tobą, ludu… Broń, KrewMój miecz Achillowy[52],

    165

    który święte ciął na poły[53] sprawy,

    a nie poniósł nigdy podłej szczerby,

    z wami legnie strudzony i krwawy,

    i to będą rdzawe jego herby.

    Dla was, chłopi, ta krew, co na czoła

    170

    z mego miecza wam spłynie, anioła[54]

    KońDosyć! Konia małego!

    Czy duchy?

    Czyli perskie rozszalałe diwy[55]?

    WalkaLeci rycerz z postaci straszliwy,

    175

    na kształt ziemię rwącej zawieruchy;

    pod nim konik brzuchem tyka ziemi,

    on zaś stopy żelazem kutemi.

    Za nim, włócznie wytężywszy, w białej

    wełnie leci dwóch, poczet zbyt śmiały…

    180

    Świsnął arkan[56], nim dotarł pan Czarny,

    z konia zerwan[57] rycerz na powrozie — —

    o! jakiż marny

    temu los, co sam został w obozie…

    O! jakże sroga

    185

    jest moc przeczuć złych, gdy śmierć nadchodzi…

    ŚmierćUkradł głowę Zawiszy spah[58] złodziej

    i do sułtańskiego niósł proga…

    Bo za króla go wzięto — że był

    królem życia najsmutniejszych sił…

    190

    Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt,

    Divae memoriae miles, o Zawisza niger! [59]

    (A to stało się u Szmiechyrowa

    Hrada[60], w ziemi dalekiej Chorwackiej;

    tam największy poległ rycerz lacki[61],

    195

    będzie temu niedługo połowa

    lat tysiąca, rok tysiąc czterysta

    i dwadzieścia ośm[62]. NaródA tę rocznicę

    czcić pomnijcie[63], bo to było święto

    takie ducha, że niechaj korzysta

    200

    z tych dat naród, któremu w przyłbicę

    pluto, z oczu otwartych podjętą[64]!)

    Przypisy

    [1]

    Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. [przypis edytorski]

    [2]

    Dunaj — druga co do długości rzeka Europy, przepływająca przez Bawarię (Niemcy), Kotlinę Panońską (Węgry) i Wołoszczyznę (Rumunia). [przypis edytorski]

    [3]

    Zygmunt Luksemburski — (1368–1437) król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. [przypis edytorski]

    [4]

    wian — wieniec. [przypis edytorski]

    [5]

    wbrew — przeciw. [przypis edytorski]

    [6]

    miasto — twierdza Gołubiec, położona na prawym brzegu Dunaju, wykupiona przez Turków od serbskiej załogi (wcześniej Zygmunt Luksemburczyk odrzucił podobną ofertę). [przypis edytorski]

    [7]

    sułtan — tytuł władcy Turcji (do 1922) bądź innych krajów muzułmańskich. [przypis edytorski]

    [8]

    życiem ofiarny — sens: zdolny do ofiarowania życia. [przypis edytorski]

    [9]

    Zawisza Czarny z Garbowa — (ok. 1370–1428) polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

    [10]

    głowy — dziś popr.: głowami. [przypis edytorski]

    [11]

    łowy — dziś popr.: łowami. [przypis edytorski]

    [12]

    samotrzeci (daw.) — sam z dwoma towarzyszami. [przypis edytorski]

    [13]

    kmieć — zamożny chłop posiadający własne gospodarstwo. [przypis edytorski]

    [14]

    dufać (daw.) — nazbyt wierzyć we własne siły. [przypis edytorski]

    [15]

    nadgroda — dziś popr.: nagroda. [przypis edytorski]

    [16]

    opleć — wypielić chwasty dookoła; „oplęt” to dawna forma imiesłowu przymiotnikowego biernego. [przypis edytorski]

    [17]

    cudować się — dziwić się. [przypis edytorski]

    [18]

    kroku nie dać — nie uciec, nie ustąpić, nie cofnąć się. [przypis edytorski]

    [19]

    łopota — dziś popr.: łopocze. [przypis edytorski]

    [20]

    w świat cały — w całym świecie. [przypis edytorski]

    [21]

    kumać się (daw.) — stowarzyszać się, przyjaźnić. [przypis edytorski]

    [22]

    zbezwładniony — taki, który stał się bezwładnym. [przypis edytorski]

    [23]

    mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski]

    [24]

    nadrosnąć coś — wyrosnąć ponad coś. [przypis edytorski]

    [25]

    chorąży — dawniej: żołnierz niosący sztandar swojego oddziału (obecnie: stopień podoficerski). [przypis edytorski]

    [26]

    w gwiazdy sianą — nakrapianą gwiazdami. [przypis edytorski]

    [27]

    k'niemu (daw.) — w jego stronę. [przypis edytorski]

    [28]

    pozierać — spoglądać. [przypis edytorski]

    [29]

    zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

    [30]

    w odwieczu — w dalekiej przyszłości. [przypis edytorski]

    [31]

    wawrzyn — laur, roślina będąca symbolem sławy. [przypis edytorski]

    [32]

    Hektorowy — Hektor był bohaterem Iliady Homera, tragicznym obrońcą skazanej na zagładę Troi. [przypis edytorski]

    [33]

    rozłóg (daw.) — rozległa przestrzeń. [przypis edytorski]

    [34]

    puklerz — nieiwelka, okrągła tarcza. [przypis edytorski]

    [35]

    szyszak — rodzaj stożkowatego hełmu bez przyłbicy. [przypis edytorski]

    [36]

    dziać się (daw.) — odziewać się. [przypis edytorski]

    [37]

    i nikomu zeń kłosu na głowie wzwyż tryumfu nie pną aniołowie — inwersja: i nikomu z niego aniołowie nie pną rosnącego wzwyż kłosa triumfu. [przypis edytorski]

    [38]

    widno (daw.) — wiadomo. [przypis edytorski]

    [39]

    wstawa — dziś popr.: wstaje. [przypis edytorski]

    [40]

    na miecz wsparta — dziś popr.: o miecz wsparta. [przypis edytorski]

    [41]

    kłopotać się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

    [42]

    ze Spiża — dziś popr.: ze Spiszu, regionu w dorzeczu Popradu, obecnie na Słowacji. [przypis edytorski]

    [43]

    ligawka — ludowy instrument dęty z wydrążonego pnia drzewa. [przypis edytorski]

    [44]

    dzwonić — tu: grać. [przypis edytorski]

    [45]

    kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

    [46]

    zrąb — grań. [przypis edytorski]

    [47]

    Łomnica — drugi co do wysokości szczyt Tatr, znajdujący się na Słowacji. [przypis edytorski]

    [48]

    słonić — dziś popr.: zasłaniać. [przypis edytorski]

    [49]

    przezierać — oglądać. [przypis edytorski]

    [50]

    Tater — dziś popr.: Tatr. [przypis edytorski]

    [51]

    chowan — pochowany. [przypis edytorski]

    [52]

    Achillowy — stanowiący własność Achillesa, bohatera Iliady Homera. [przypis edytorski]

    [53]

    na poły — na pół. [przypis edytorski]

    [54]

    z mego miecza wam spłynie, anioła — miecz jest tu porównany do anioła. [przypis edytorski]

    [55]

    diwa — duch bądź bóstwo. [przypis edytorski]

    [56]

    arkan — wschodni odpowiednik lassa. [przypis edytorski]

    [57]

    zerwan — dziś popr.: zerwany. [przypis edytorski]

    [58]

    spah, właśc. spahis — żołnierz ciężkiej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

    [59]

    Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, Divae memoriae miles, o Zawisza niger! (łac.) — Herb lśni na twojej tarczy, lecz nie tu spoczywają kości, rycerzu świętej pamięci, Zawiszo Czarny! (epitafium napisane w XV w. przez Adama Świnkę, sekretarza króla Władysława Jagiełły. [przypis edytorski]

    [60]

    Hrad (czes. a. słow.) — gród, miasto. [przypis edytorski]

    [61]

    lacki — polski (od Lach — Polak). [przypis edytorski]

    [62]

    ośm (daw.) — osiem. [przypis edytorski]

    [63]

    pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

    [64]

    podjąć — tu: podnieść. [przypis edytorski]

    Zamknij
    Proszę czekać…