Finch, Anne Marcinków, Piotr Splin 2026-08-12 Fundacja Wolne Lektury pol https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/finch-splin/ Licencja Wolnej Sztuki 1.3. text Sekuła, Aleksandra Sałach, Monika Spleen DCA Anne Finch, Splin, tłum. Piotr Marcinków, wyd. Fundacja Wolne Lektury, Warszawa 2026. Liryka wiersz Romantyzm Publikacja wydana w ramach biblioteki Wolne Lektury (www.wolnelektury.pl). https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/8042.jpg At Calcot (ca. 1885–1890), John Singer Sargent, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/8042/ Anne Finch Splin Wiersz pindaryczny Czym jesteś, Splinie, skoro kształt swój stale zmieniasz?/ Tyś Proteuszem ludzkości cierpiącej,/ Która przyczyny twej szuka bez końca/ I na próżno próbuje przejrzeć przez twoje złudzenia./ Coraz to nową przybierasz znów formę:/ Teraz spokojny niby Morze Martwe,/ Ledwie mącone głuchym szumem zmartwień,/ Nagle zrywasz się wściekle, targasz w najgorszym ze sztormów./ Czasami przyjdziesz drżący jak osika,/ By wtem wybuchnąć trwogą i paniką;/ Nocą pełzną twe cienie, nad śpiącym się zbiorą,/ Łóżko ciche otoczą posępnych zmór sforą/ I sny złowróżbne będą sączyć w głowę smutkiem chorą;/ Lub północ bije, a mimo to człowiek/ Zmrużyć nie może ciężkich, zmęczonych dniem powiek,/ A gdzie nie spojrzy, zwid na każdym kroku:/ Tu zjaw dziwacznych tańczy całe grono,/ Głowy ostre jak szpice rosną, dziwnym ogniem płoną,/ I duchy rodzą się z mroku./ Podobne wizje szalały w godzinę,/ Kiedy Brutus (z krwią mrozem ściętą na dźwięk głosu,/ Z sercem zdjętym troską o Rzymu przyszłe losy,/ Zanim do bitwy ostatniej wyruszy,/ Zanim senat pokłoni się przed Oktawiuszem)/ Przegrał, padł rażony Splinem. Niesłusznie winą obarczamy ciało,/ Tę formę naszą ciężką i nietrwałą,/ Która --- zanim grzech w swoim martwym plonie/ Ciebie, ponury gościu, wpuścił do niej ---/ Z duszą złączona zgodą względem siebie,/ Nie więziła swej siostry, co w lotu potrzebie/ Przemierzała przestrzenie swego domu w niebie./ Nigdy też, kiedy w niebie własnym mieszkał,/ Gdy Człowiek w rajskim panował Ogrodzie,/ Ziemi dobrej i płodnej, gdzieś na wonnym Wschodzie,/ Gdy wszystek zapach czuł na swoich ścieżkach,/ Zbrojne słodycze, nim stałeś się królem,/ Nie tumaniły zmysłów ani twarzy/ Przykrym rumieńcem nie mogły obdarzyć./ Teraz żonkil nam rani umysły zbyt czułe;/ Mdlejąc, padamy pod aromatycznym bólem,/ Aż jakiś zapach ciężki twą srogość oswoi/ I rozkosz odpuścimy dla krótkiej chwili spokoju. W każdym, kto się pod władzę twą dostanie,/ Inne wybierasz gesty i przebranie:/ Tu w zagajniku przyjaciel troskliwy/ Wysłuchać musi twych porad fałszywych,/ Zmyślonych żali, westchnień i smutków zawile/ Wyszeptywanych z błyskiem twej łzy krokodylej;/ W pospolitym zaś tłumie na ulicy/ Słychać, jak głośni twoi niewolnicy/ Nagłym śmiechu wybuchem zdradzają twe panowanie./ Twoje miazmaty dręczą też zaborczą żonę,/ Wznosząc się z pasji gorących kłębami/ Do mózgu nazbyt chłonnego, by potem/ Ciało opuścić i spłynąć z powrotem/ Z oczu zamglonych i wilgotnych łzami/ Wprost na serce jej męża już zmiękczone,/ I w środku kłótni mąż musi się skłonić/ Ku jakiemuś ustępstwu, zawieszeniu broni;/ Aż Pan i władca, co ma wszędzie bez wyjątku/ Rządzić, ogłosi pokój i tryumf rozsądku,/ A żona, Splinem zbrojna, przywoła się do porządku./ Głupiec, chcąc pokryć intelektu braki,/ Zmyśla, że znosić musi twe ataki ---/ Choć z przyrodzenia ciemny, raczej woli/ Przypisać winę twej nad nim kontroli;/ Bo bywa i tak, że do tego dążysz,/ By umysł nawet najtęższy pogrążyć:/ Czasami człowiek o myśli jak kruszec/ Nie wytrzymuje --- im głupota śmielej/ Króluje, choć on światu dał z siebie tak wiele,/ Tym bardziej chciałby skryć się, w twoich cieniach zapaść, uciec./ PoetkaI mnie także, niestety, tak często zwyciężasz:/ Czuję twoją moc, kiedy szarpię się w twych więzach;/ Czuję mojego rytmu rozpad, wiersze leżą w strzępach./ Cokolwiek widzę, widzę poprzez bielmo czarne,/ I wszystko jak ty jest mroczne, koszmarne,/ Me wiersze wyśmiewane, trud mój wskutek złości/ Zwany pustym głupstwem lub szczytem bezczelności:/ Kiedy kroczę Muz pięknymi ścieżkami,/ Kiedy w gajach sekretnych, przy tajnych krynicach/ Pragnę tropić niezwykłe, odnaleźć, przemycać,/ Unikając dróg prostych, znanych i zdeptanych;/ Sztuka, KobietaNie mojej dłoni naiwnie powtórzyć/ W zgasłych jedwabiach jedyny cud róży,/ Ani kolor dać śmiesznym ptakom w marnym szkicu,/ Na szkle malować władcy niewyraźne lico,/ Anioła z mieczem, ani mówiącą oślicę. Wszelakiej krzywdy jawnej możesz być patronem,/ Fałszywą męża wymówką, gdy żonę/ Znów odtrąca i ciszę narzuca grobową,/ A dla przyjaciół zaraz uśmiech ma i dobre słowo./ Siłę twą zdradza syn Bachusa, który/ Nie może nigdy odpuścić kielicha,/ Choć niby tylko troski twe odpycha,/ Szczęścia godzinę kradnie z szeregu ponurych/ I królestwo twe topi w strumieniach purpury./ Gdy kokietka, o której każdy głupiec śni w nocy,/ W swej niestałości pozna kartę silną,/ Maski wnet umie wymieniać dowolnie:/ Z psotnej przed chwilą, próżnej i frywolnej/ Staje się nagle cichą i melancholijną,/ Stosy błędnych, gorących iskier sypią jej oczy,/ Jej postura niedbała, odchylona głowa,/ Twarz zamyślona i opanowana,/ Znaczą, że smutek wielki w głębi duszy chowa,/ Fircyk zaś widzi jasny sygnał do działania,/ Więc powód badać pocznie pan grzeczny i uroczy;/ Powodem jest, w istocie, ciężki brak rozumu,/ Choć Splin wskażą, nie widząc w nim znoszonego kostiumu./ Lecz to nic więcej niż tanie spektakle/ W gorzkim teatrze i jarmarczne sztuczki,/ Które powstały z myślą o maluczkich;/ Prawdziwą zgubę niosą skutki potężniejszych zaklęć./ Przez ciebie Wiara, która winna przecież/ Wszem ludziom przynieść światło na tym świecie,/ Tonie w ciemności, zmącona do szczętu/ Trwogą, strachem przed karą, sumieniem zawziętym/ I kolejnym zakazem wypaczonym z tekstów świętych./ Nie kosztuj, nie dotykaj --- to obrazoburcze/ Słowa, które wmawiasz nam przeciwko szczodremu Stwórcy./ MelancholiaZwiodłeś ich swym fałszem, przez ciebie oniemieli,/ Wygnani na pustynię lub do ciemnej celi,/ Złudzeni świątobliwi --- chociaż większym zgoła/ Trudom na chwałę Bożą mogliby podołać,/ Twoimi są sługami, Splinie, i twego kościoła./ Na nic nam nauk i sztuk szeroki dorobek,/ Na nic nam leki i wszelkie sposoby,/ Na nic nam z liści indyjskich napary/ Lub ze zmielonych, ciemnych Wschodu ziaren,/ I zrozpaczonym na nic ciężkich win pełne puchary./ Na nic harmonia, bo choćby bez końca/ Dźwięk fletu chłonąć lub struny potrącać,/ Harmonia nigdy nie odniesie skutku;/ Tęskna melodia tylko złagodzi cię w smutku,/ A ton radosny porwie w ekstazę zbyt krótką./ Mimo lekarza rosnącej fortuny,/ Mimo że zwiększa swój dochód obficie/ Doktor po każdej kolejnej wizycie,/ Bada, w głowę zachodzi -- wciąż nic nie rozumie./ I nawet LowerLower, Richard (ok. 1631--1691) --- lekarz, zasłużony dla rozwoju nauk medycznych, pionier w dziedzinie transfuzji krwi i badaniach mózgu oraz układu krwionośnego. Studiował medycynę naturalną i eksperymentalną na Uniwersytecie w Oxfordzie pod kierunkiem prof. Thomasa Willisa, a następnie współpracował z nim i kontynuował jego odkrycia. Jedną z dziedzin, w której badania te przyniosły zwrot, była teoria dotycząca przyczyn melancholii (uporczywego przygnębienia), stanów lękowych i zmian nastroju; od starożytności tłumaczone były one za pomocą tzw. teorii humoralnej, wyjaśniającej w ogóle dolegliwości zdrowotne jako zaburzenia równowagi płynów: krwi, flegmy, żółci i ,,czarnej żółci". Ta ostatnia miała być płynem wypełniającym śledzionę, który dał też nazwę melancholii (z gr. mélas: czarny oraz cholé: żółć). XVII-wieczne badania Willisa i Lowera, oparte m.in. na sekcjach zwłok i analizach cyrkulacji płynów w organizmie, wykazały, że stany melancholiczne nie wynikają z nieprawidłowego działania śledziony, lecz są chorobami układu nerwowego i mózgu. wykształcony ściśle/ Twej przyczyny nie poznał ani w rozkrojonym/ Ciele nie znalazł dziur, gdzie nieproszony/ Gnieździłeś się, żerując na ofiary swej umyśle./ Pewien, że w końcu kropla każdą drąży skałę,/ W pracy nadludzkiej strawił lata całe,/ Już myślał, że cię dorwał --- a to ty jego dorwałeś/ I jak więzień, niewolnik w pełni wierny tobie,/ Zduszony twym łańcuchem, zniknął martwy w ciemnym grobie.