Jan Kochanowski

Pieśń XXV

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pieśń XXV (Użałuj sie, kto dobry, a potłucz zawiasy...)

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Przypisy

5. Wesprzyj Wolne Lektury

6. Strona redakcyjna

Pieśń XXV[1][2]

Użałuj sie[3], kto dobry, a potłucz zawiasy

I mnie samę wrzuć w ogień; bo prze te niewczasy[4]

Dobrze[5] już nie szaleję, ja, furta strapiona;

Jednak[6] mię ten bezmierny niepokój dokona[7].

Że to żadna Boża noc nigdy nie minęła,

Abych kiedy okrutnych razów nie podjęła[8]

Od tych sprosnych pijanic; nie mówię o słowa,

Łatwiejsza to, kiedyby[9] cała była głowa.

Co tu za mej pamięci powrozów stargano,

Wrzeciądzów[10] ukręcono, młotków[11] skołatano;

Teraz już głowicami[12] łotrostwo mię tłucze,

A ubogi gospodarz kryje pod sie klucze.

To nietajna, że cierpię nie za swoją winą,

Ale wszeteczna pani wszystkiego przyczyną,

Która nie wiem na jaki żywot sie udała[13],

Że i wstydu, i dobrej sławy zapomniała.

Ja, to Bóg wie, przestrzegam swojej powinności,

A taję, ile mogę, jej zbytków i złości.

Cóż po tym, kiedy ludzie na zęby ją wzięli[14]?

Ona wie, jesli fałszu czy prawdy sie jęli.

Ale jesli mię, smutną, ciężkie razy bolą,

Nie mniejszą mam przed owym nędznikiem niewolą,

Co tu noc pole nocy[15] płacze mi nad głową

Ani mi spać dopuści swą żałosną mową.

«Furto — powiada — sroższa niżli pani twoja,

Mnie to na złość trzymasz sie tak mocno podwoja[16];

Czemu mię w dom, smutnego, nie puścisz? Gdyż[17] mojej

Skrytej prośby nie umiesz odnieść paniej swojej!

Tak-że ja, biedny człowiek, w swym ciężkim frasunku

Nie mam uznać[18] na wieki żadnego ratunku?

I już mię nocleg potkać uczciwszy nie może,

A ten zimny próg muszę przyjmować za łoże?

Mych niewczasów litują nocy nieprzespane,

Litują pełne gwiazdy, wiatry niewytrwane[19];

Ty sama nie chcesz baczyć ludzkich doległości[20],

A swym tylko milczeniem wiecznie zbywasz gości.

Gdzieś to namniejsze słówko przez skałę przepadło[21],

A na zapamiętałym[22] uchu paniej siadło;

By kamień, by żelazo w sercu swym chowała,

Nie wierzę temu, żeby westchnąć raz nie miała.

Teraz na szczęsnej ręce u drugiego leży,

A moja prózna mowa przecz za wiatry bieży;

Ale ty, coś przyczyną tych wszystkich trudności,

Furto, mówię, niewdzięczna moich uczynności[23],

Tobiem ja złego słowa nie rzekł jako żywo,

Co drugi rad uczyni, gdy mu miejsce krzywo,

Żebyś mi tę niewdzięczność okazować miała

A mnie całą noc płakać pod niebem niechała[24].

Alem cię rychlej nowym rymem udarował

I twoje niskie progi wdzięcznie ucałował,

Com sie razów[25] obrócił u twego podwoja,

Obiatami[26] szukając u świętych pokoja».

To tego[27] i co lepiej oni[28] tam umieją,

Całą Bożą noc będzie, aż kury odpieją[29].

Takżeć mię, smutną, to złe paniej obyczaje,

To tego płacz frasuje, aż mię ledwie staje[30].

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Ks. 1, Pieśń XXV — skarga furty skierowana do pięknej dziewczyny; klasyczny przykład gatunku zwanego paraklausithyron, którego realizacje pojawiały się już wyżej w Ks. 1, Pieśni XXI i Pieśni XXIII. Pieśń nawiązuje do elegii (I, 16) Propercjusza (do w. 25 stanowi naśladowanie, a dalej przekład). [przypis redakcyjny]

2. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

3. użałować się (starop.) — ulitować się. [przypis redakcyjny]

4. niewczasy (starop.) — niewyspanie, przemęczenie, niewygody. [przypis redakcyjny]

5. dobrze (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]

6. jednak — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

7. dokonać (starop.) — dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota). [przypis redakcyjny]

8. Abych (...) okrutnych razów nie podjęła — żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów. [przypis redakcyjny]

9. nie mówię o słowa, / Łatwiejsza to, kiedyby — nie chodzi już o to, co mówią, łatwiej by to było znieść, gdyby. [przypis redakcyjny]

10. wrzeciądz (daw.) — zamek; urządzenie do zamykania bramy w postaci żelaznej sztaby lub drąga obracającego się na sworzniu. [przypis redakcyjny]

11. młotek — chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. [przypis redakcyjny]

12. głowica — rękojeść broni. [przypis redakcyjny]

13. na jaki żywot sie udała — jaki rodzaj życia wybrała. [przypis redakcyjny]

14. na zęby ją wzięli — zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze „wziąć kogoś na języki”). [przypis redakcyjny]

15. noc pole nocy — noc podle nocy, czyli noc po nocy. [przypis redakcyjny]

16. podwoja (starop. forma D. lp) — bocznej futryny drzwi. [przypis redakcyjny]

17. gdyż — tu: skoro. [przypis redakcyjny]

18. uznać — doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]

19. niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania. [przypis redakcyjny]

20. doległość (daw.) — cierpienie, dolegliwość. [przypis redakcyjny]

21. Gdzieś to (...) przepadło — oby przeniknęło. [przypis redakcyjny]

22. zapamiętały — uparty w złym. [przypis redakcyjny]

23. uczynność — tu: przysługi, podarki. [przypis redakcyjny]

24. niechać (starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała) — zostawić. [przypis redakcyjny]

25. Com sie razów — ilem się razy. [przypis redakcyjny]

26. obiata (daw.) — ofiara. [przypis redakcyjny]

27. tego — w domyśle: tego śpiewania. [przypis redakcyjny]

28. oni — w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. [przypis redakcyjny]

29. odpieją — skończą piać. [przypis redakcyjny]

30. mię ledwie staje (starop.) — ledwie żyję. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni-ksiegi-pierwsze-piesn-xxv

Tekst opracowany na podstawie: Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1586

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: kevin dooley@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.