Owidiusz

O kosmetyce twarzy kobiecej

tłum. Tadeusz Myśliński

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-8017-7

O kosmetyce twarzy kobiecej

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Wstęp

5. O kosmetyce twarzy kobiecej

6. Przypisy

7. Wesprzyj Wolne Lektury

8. Strona redakcyjna

O kosmetyce twarzy kobiecej

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Wstęp

Pierwsze krytyczne wydanie Kosmetyków ogłosił Kunz (Wiedeń, 1881). W nowszych czasach utwór ten drukowano we wszystkich niemal zbiorowych edycjach dzieł Owidiusza.

Przekładu dokonano na podstawie tekstu opracowanego przez R. Ehwalda (Lipsk, Teubner 1916).

Utwór, który daję tu czytelnikom w polskim przekładzie, jest zachowanym fragmentem dłuższego zapewne pierwotnie poemaciku pt. De medicamine faciei femineae[1]. Wspomina o nim Owidiusz w swym Kunszcie miłosnym[2], ks. III, w 205 i nast.:

„...Napisałem zresztą poświęconą wam małą książeczkę o kosmetykach; kosztowała mnie ona wiele trudu; stamtąd także możecie czerpać rady dotyczące braków waszej piękności. Sztuka moja nie jest obojętna na wasze sprawy”. (Przekład J. Rościszewskiego).

Kiedy dziełko to zostało napisane, dokładnie określić się nie da. Z wyżej przytoczonej jednak wzmianki samego autora wynika, że Medicamina ujrzały światło dzienne wcześniej niż Kunszt miłosny, który ukazał się około 1 r. przed Chr.

Temat bez wątpienia, według obecnych poglądów na sztukę, nie bardzo się do poezji nadawał. Lecz starożytni niejednokrotnie pozwalali sobie na takie ekstrawagancje literackie. Mógł Apulejusz[3], w półtora wieku niemal po Owidiuszu, opiewać w wierszu rzecz tak prozaiczną jak... proszek do zębów, mógł też Owidiusz, mający wybitną skłonność do dydaktyki, ubrać — gwoli[4] pożytkowi pań rzymskich — w szatę poezji rozprawkę treści kosmetyczno-farmaceutycznej.

Zresztą tego jedynego w swoim rodzaju poradnika dla płci nadobnej[5] nie należy brać zbyt poważnie.

Być może, iż niektóre przepisy figlarnego poety okazały się zbawienne w skutkach dla ówczesnych elegantek, inne jednak wydają się przemiłą parodią szumnie reklamowanych (po wsze czasy!) cudownych środków na upiększanie cery.

Daleki jestem od twierdzenia, że Medicamina dodały świetności i blasku poetyckim wawrzynom pieśniarza z Sulmony[6]; bądźmy jednak wdzięczni zgryźliwemu staruszkowi, którego Hellenowie zwali Chronosem[7], że zachowując ten szczątek, pozwolił nam zajrzeć przez... dziurkę od klucza do gotowalni[8] rzymskiej damy.

T. M.

W sierpniu 1926 roku.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

O kosmetyce twarzy kobiecej

Uczcie się o liczka[9] swoje

Pilnie dbać, rzymskie dziewczęta,

O własnej powierzchowności

Niechaj każda z was pamięta!

Wszak wiadomo, że uprawa

Plon dobywa z lichej roli

I ciernistym głogom na niej

Rozkrzewiać się nie pozwoli.

Cierpkim jabłkom smak łagodny

Nadaje wytrwała praca,

A szczepione drzewo nowym

Owocem wnet się wzbogaca.

Na kunsztowne, piękne rzeczy

Zawsze patrzymy z ochotą:

Marmur kryje ziemię czarną,

Dach powleka szczere złoto.

W tyryjskiej, szkarłatnej farbie[10]

Barwi się jedwabne szaty;

Kość słoniową na ozdoby

Daje Indów[11] kraj bogaty.

Czyż, jak za króla Tacjusza[12]

Sabinkom, i wam przystoi,

Zamiast dbać o własne wdzięki,

Gospodarzyć w wiosce swojej ?

Kiedy siedząc u kądzieli[13],

Czerwona jak ćwik[14] matrona [15]

Przędła, przędła bez ustanku,

Nad robotą pochylona.

Sama doglądała owiec,

Które pasła córa miła,

Sama uschnięte gałązki

I drwa na ogień znosiła.

Dzisiaj wasze rodzicielki

Rozpieszczają was, zaiste!

Wy lubicie się przystrajać

W suknie kosztowne, złociste;

Lubicie pachnące włosy

Układać w kształtów tysiące

I ozdabiać ręce swoje

W drogie kamienie błyszczące.

Lubicie owijać sznury

Pereł wokół szyjki białej,

Lubicie, by wam kolczyki

Zgrabne uszka obciążały.

Lecz starajcie się podobać,

Nic w tym złego nie ma przecie,

Skoro tylu wytwornisiów

Wydaje nasze stulecie.

Gdy mężowie w rzeczach mody

Naśladują dziś kobiety,

Cóż małżonka dodać może

Jeszcze do swej toalety?...

Strójcie się! Wszak chodzi o to,

Byście mogły być kochane,

Elegancja więc nie może

Zasługiwać na naganę.

Są kobiety, co choć na wsi

Zakopały się głębokiej,

Układają sobie włosy

W rozmaite loki, fioki —

Ludzkie oko ich nie widzi,

Bo je skryły górskie szczyty;

Niechże wdzięki ich podziwia

Chociaż Athos[16], w niebo wzbity.

Podobać się samej sobie

Jest rzeczą bardzo przyjemną;

Wszystkie nadobne dziewczęta

Zgodzą się w tej kwestii ze mną.

Paw, Junony[17] ulubieniec,

Jest wrażliwy na pochwały,

Przed naszym wzrokiem roztacza

Chętnie swój kostium wspaniały.

Toteż łatwiej miłość zdobyć,

Pielęgnując swoje lica,

Niźli zażywając zioła,

Jakie da wam czarownica.

Nie stosujcie traw leczniczych

(Bo to wszystko nic nie znaczy)

Ani miłosnych odwarów,

Ni śluzu zjurzonej[18] klaczy.

Nie wierz, że marsyjskie pienia[19]

Przepoławiać węże mogą,

Nie wierz, że do źródła fala

Może wrócić wsteczną drogą!

Niech tam sobie wiedźma stara

W miedź z Temesy[20] sto lat trąca:

Ni na włos z utartej drogi

Nie zboczy rydwan miesiąca[21].

Przede wszystkim dbać należy

Wam o dobre obyczaje,

Bo zacność dziewczęcej twarzy

Wiele powabu dodaje.

Miłość cnoty nie zawiedzie —

Wiek urodę waszą splami

I najczarowniejsze lica

Poorze kiedyś zmarszczkami.

Przyjdzie czas, że od zwierciadła

Ze zgrozą się odwrócicie,

Że powodem nowych zmarszczek

Własne będzie wam odbicie.

Ale cnota przetrwa lata

I ma zawsze urok świeży;

Nierzadko długość kochania

Od cnoty właśnie zależy...

Więc posłuchaj mych wskazówek,

A płeć zyskasz śnieżnobiałą,

Kiedy ze snu się przebudzisz,

Co kołysał słodko ciało.

Ziarna jęczmienia takiego,

Jaki daje Libii[22] gleba,

Z plewy i wszelkiej powłoki

Najstaranniej obrać trzeba.

Jęczmienia ma być dwa funty[23][24];

Weź tę samą ilość wyki

I wbij dziesięć całych jajek

W wymienione specyfiki.

Kiedy wszystko doskonale

Już przesuszy się na wietrze,

Niech na żarnach ci oślica

To na miałki proszek zetrze.

Umiel też rogi jelenie

(Pierwsze, jakie zrzuca zwierzę)

I zsyp razem — wiedz, że tego

Szóstą część funta się bierze.

Gdy się owe ingrediencje[25]

Staną mąką drobną, zbitą,

Natychmiać przesiać ją trzeba

Przez możliwie gęste sito.

Dodaj dwanaście cebulek

Narcyzów (ale bez skóry),

Utłucze ci je w moździerzu

Marmurowym sługa który —

Nadto gumy[26] i orkiszu[27]

Etruskiego[28] uncji parę,

Zasię[29] miodu dziewięć razy

Pomnożoną takąż miarę.

Każda dama, co tę pastę

Na oblicze będzie kładła,

Jaśniej będzie tysiąckrotnie

Od własnego lśnić zwierciadła.

Upraż bladego łubinu.

Nie protestuj zbyt zawzięcie,

Gdy ci powiem: dodaj bobu,

Co to sprawia... brzuszka wzdęcie.

Razem sześć funtów, pół na pół,

Po czym owa mieszanina,

Jak i w poprzedniej recepcie,

Niech sobie jedzie do młyna.

Domieszaj trochę blejwasu[30],

Czerwonej saletry piany

Oraz irysu, co zwykle

Z Ilirii[31] jest sprowadzany.

Każ te środki zagnieść młodą,

Krzepką dłonią i weź z tego

Co najwyżej jedną uncję,

Więcej — niech cię bogi strzegą!

Dodaj jeszcze glinki, z której

Zimorodek gniazdo lepi,

I masz krem, co wszelkie skazy

Z lic usunie ci najlepiej.

Jaką dozę tego środka

Trzeba użyć, pytasz mi się:

Niewiele, pół uncji tylko

Zalecam w moim przepisie.

Jeśli tymi kosmetyki[32]

Ciało sobie chcesz smarować,

To czystym miodem z Attyki[33]

Ingrediencje te rozprowadź.

Choć kadzidło bóstwom służy

I łagodzi gniew ich srogi,

Nie znaczy to, by wyłącznie

Miały zeń korzystać bogi.

Kadzidło zmieszaj z saletrą

(Co usuwa pryszcze z cery),

Weź każdego z tych składników

Nie więcej nad uncje cztery.

Dodaj też cokolwiek gumy —

Ot, część czwartą — z drzewnej kory

I kawałek tłustej mirry[34],

Nie za wielki, ale spory.

Utłucz wszystko to w moździerzu,

Przesiej potem przez rzeszoto[35]

I do mączki otrzymanej

Lej patokę[36] szczerozłotą.

Możesz i włoskiego kopru

Do mirry dosypać snadnie[37]

(Na dziewięć szczypt tej żywicy

Kopru pięć wziąć ci wypadnie).

Ususzonej róży tyle,

Ile zmieści ci się w dłoni,

Po czym soli amonowej[38]

I kadzidła przydaj do niej.

Niechaj w odwarze jęczmienia

Masa ta pomięknie dłużej

(Waga soli wraz z kadzidłem

Ma być równa wadze róży).

Każda dama, co oblicze

Maścić zechce tą pomadką,

W krótkim czasie będzie miała

Cerę jak aksamit gładką.

Znałem białogłowę[39], która

Kładła mak do zimnej wody,

Trzeć kazała go i potem

Nacierała nim jagody[40]...

Na tym urywa się zachowany tekst utworu.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. De medicamine faciei femineae — tytuł nie pochodzi od Owidiusza; został on ustalony na podstawie niektórych rękopisów przez filologów w późniejszych czasach. [przypis tłumacza]

2. Kunszt miłosny — przyjęta obecnie polska wersja tytułu tego poematu Owidiusza to Sztuka kochania (łac. Ars amatoria). [przypis edytorski]

3. Apulejusz z Madaury (ok. 125–po 170) — rzymski filozof, retor i pisarz; autor m.in. satyryczno-fantastycznej powieści obyczajowej Metamorfozy, znanej też pod tytułem Złoty osioł. [przypis edytorski]

4. gwoli (daw.) — dla czegoś, w jakimś celu (składniowo łączy się z C.: gwoli komu, czemu). [przypis edytorski]

5. nadobny (daw.) — pełen powabu; piękny. [przypis edytorski]

6. Sulmona — miasto w środkowych Włoszech, miejsce urodzin Owidiusza. [przypis edytorski]

7. Chronos (mit. gr.) — bóg czasu. [przypis edytorski]

8. gotowalnia (daw.) — pokój do ubierania się lub stolik z lustrem i przyborami do robienia toalety (toaletka). [przypis edytorski]

9. liczko — zdrobn. od lico (poet.): twarz. [przypis edytorski]

10. tyryjska, szkarłatna farba — tzw. purpura tyryjska, drogocenny barwnik w odcieniach od różowego do ciemnego fioletu, wytwarzany w starożytności w fenickim mieście Tyr (ob. Sur w Libanie) ze śluzu ślimaków morskich. [przypis edytorski]

11. Indowie — mieszkańcy staroż. Indii. [przypis edytorski]

12. Tytus Tacjusz — legendarny król sabińskiego miasta Cures. Wg rzymskiej legendy w założonej przez Romulusa i jego towarzyszy osadzie Rzym brakowało kobiet, a sąsiednie plemiona odmawiały zgody na małżeństwa z ich kobietami. Romulus nakazał zorganizowanie święta, na które zaproszono panny z sąsiedniego plemienia Sabinów, a kiedy przybyły, kazał je porwać i wydać za mąż za mężczyzn z najlepszych rodów. Doszło do wojny Sabinów pod wodzą Tacjusza z Rzymianami pod wodzą Romulusa, którą przerwano dopiero na prośbę porwanych kobiet. Owidiusz przeciwstawia tu surowość i prostotę obyczajów pierwotnych mieszkańców Italii wyrafinowanemu zbytkowi i kulturze czasów sobie współczesnych. [przypis edytorski]

13. kądziel — pęk lnu, konopi albo wełny przygotowanej do przędzenia, umocowany na przęślicy lub kołowrotku. [przypis edytorski]

14. czerwona jak ćwik (daw.) — mająca zdrową, rumianą cerę, zarumieniona; ćwik (daw.): specjalnie tuczony młody kogut. [przypis edytorski]

15. matrona (łac.) — małżonka, gospodyni domu; dziś: starsza, przeważnie zamężna kobieta, ciesząca się poważaniem. [przypis edytorski]

16. Athos — szczyt górski w płn.-wsch. Grecji, na Płw. Chalcydyckim. [przypis edytorski]

17. Junona (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, żona władcy bogów Jowisza; jej świętym ptakiem był paw. [przypis edytorski]

18. zjurzony (daw.) — pobudzony, pełen żądzy, roznamiętniony; por. jurny; śluz zjurzonej klaczy: w starożytności płynu wypływającego z genitaliów klaczy podczas rui używano do przyrządzania napojów miłosnych. [przypis edytorski]

19. marsyjskie pienia — śpiewane zaklęcia podbitego przez Rzymian italskiego ludu Marsów (łac. Marsi), zamieszkującego okolice dawnego jeziora Fucinus, region zwany dziś Marsica. [przypis edytorski]

20. Temesa, później zwana Tempsa — staroż. miasto w Italii, nad brzegiem M. Tyrreńskiego; znane z kopalni cennej miedzi, wyczerpanych przed końcem I w. p.n.e. [przypis edytorski]

21. miesiąc (daw.; poet.) — księżyc; Niech tam sobie wiedźma (...) w miedź (...) trąca: (...) z utartej drogi nie zboczy rydwan miesiąca — wierzono, że czarownice swoimi magicznymi praktykami (tu obejmującymi potrząsanie przedmiotami z brązu lub miedzi) potrafią kontrolować bieg księżyca, a nawet ściągnąć go z nieba. [przypis edytorski]

22. Libia — dawna nazwa Afryki północnej na zachód od Egiptu. [przypis edytorski]

23. funt rzymski — libra, podstawowa jednostka wagowa w staroż. Rzymie, równa ok. 330 g, dzieląca się na 12 uncji. [przypis edytorski]

24. Jęczmienia ma być dwa funty... — dla pań, które by malgré tout [fr.: mimo wszystko; red. WL] pragnęły na „własnej skórze” wypróbować skuteczność Owidiuszowych recept, zaznaczam, iż w przekładzie zachowałem jak najściślej proporcje zalecone przez autora. Żadnej odpowiedzialności jednak za ewentualny wynik kuracji — jako skromny tłumacz jedynie — wziąć na siebie nie mogę. Wszelkie zatem pretensje i reklamacje raczą Szanowne Czytelniczki kierować wprost... otóż w tym sęk właśnie, że autor od dłuższego czasu nie żyje. [przypis tłumacza]

25. ingrediencja (z łac.) — składnik. [przypis edytorski]

26. guma — chodzi o gumę arabską, lepką, twardniejącą na powietrzu substancję wydzielaną przez zranione pnie i gałęzie akacji afrykańskich. [przypis edytorski]

27. orkisz — gatunek zboża należący do rodzaju pszenica, obecnie rzadko uprawiany. [przypis edytorski]

28. etruski — pochodzący z Etrurii (płn. Italii) lub związany z Etruskami, mieszkającym w płn. Italii staroż. ludem, który początkowo dominował nad Rzymianami, a następnie w III w. p.n.e. został przez nich całkowicie przez nich podbity i wchłonięty. [przypis edytorski]

29. zasię (daw.) — natomiast. [przypis edytorski]

30. blejwas (z niem. Bleiweiβ) — biel ołowiana; rodzaj barwnika używanego w malarstwie i rzemiosłach. [przypis edytorski]

31. Iliria — staroż. kraina na wsch. wybrzeżu Adriatyku, obejmująca tereny obecnej Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry, Serbii i Albanii. [przypis edytorski]

32. tymi kosmetyki (daw.) — dziś popr. forma N.lm: tymi kosmetykami. [przypis edytorski]

33. Attyka — kraina hist. we wsch. części Grecji, zjednoczona przez Ateny w miasto-państwo; czystym miodem z Attyki: miód attycki, wytwarzany przez pszczoły z ziół na górze Hymettos, uważany był w starożytności za najlepszy w smaku i mający najlepsze własności lecznicze. [przypis edytorski]

34. mirra — wonna życica balsamowca mirry, zwykle wykorzystywana jako pachnidło bądź kadzidło. [przypis edytorski]

35. rzeszoto — rodzaj sita o dużych otworach. [przypis edytorski]

36. patoka — miód pszczeli w stanie płynnym. [przypis edytorski]

37. snadnie (daw.) — łatwo, bez trudu, bez wysiłku. [przypis edytorski]

38. sól amonowa — sól pozyskiwana w okolicach słynnej świątyni z wyrocznią egipskiego boga Amona, w oazie Siwa w płn.-zach. Egipcie, blisko ob. granicy z Libią (Pliniusz, Historia naturalna XXXI, IX). [przypis edytorski]

39. białogłowa (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]

40. jagody (daw.; poet.) — policzki. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/owidiusz-o-kosmetyce-twarzy-kobiecej/

Tekst opracowany na podstawie: Owidjusz, O kosmetyce twarzy kobiecej, tłum. Tadeusz Myśliński, wyd. E. Wende, Warszawa 1928.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja wydana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Kohl tube and stick, Metropolitan Museum of Art, CC0

ISBN-978-83-288-8017-7

Plik wygenerowany dnia 2025-07-24.