Bolesław Leśmian

Pieśni kalekujące (cykl)

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pieśni kalekujące (cykl)

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Zaloty

5. Szewczyk

6. Garbus

7. Ręka

8. Żołnierz

9. Przypisy

10. Wesprzyj Wolne Lektury

11. Strona redakcyjna

Pieśni kalekujące (cykl)

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury.

Wspieraj Wolne Lektury

Jeśli tak jak my wierzysz, że to, co robimy, jest ważne i potrzebne — wesprzyj naszą zbiórkę!

Zaloty

Nędzarz bez nóg, do wózka na żmudne rozpędy

Przytwierdzony, jak zielsko do ruchomej grzędy,

Zgroza bladych przechodniów i ulic zakała[1],

Obsługując starannie brzemię swego ciała,

Kręci korbę, jak gdyby na lirze[2] w czas słoty

Wygrywał swoje skoczne ku niebu turkoty —

I nad brzegiem urwistym tęczowych rynsztoków

Toczy się wraz z odbiciem zmydlonych obłoków,

Toczy się bałamutnie[3] do dziewki z podwórza,

Do przystani stóp bosych — i ducha wynurza

Z łachmanów, i wyciąga paździory[4] swych dłoni

Ku jej zębom śnieżystym, i tak mówi do niej:

«Kocham strzęp twojej błotem zbryzganej spódnicy,

Kocham głośny twój oddech! Na całej ulicy

Ty jedynie mym ustom bywasz tak potrzebna!

Wiem, że moja tęsknota, niby szkapa[5] źrebna[6],

Wlekąc mię[7], wyda na świat płód nowych udręczeń.

W tym mój tryumf, że jestem niestrudzony klęczeń[8]

Twej krasy[9]! Kochajże mnie! Nuże[10] do pieszczoty!

Potwór błaga cię o nią! Przyjm[11] moje zaloty!

Wnijdź[12] naga i bezwstydna w mej nędzy bezdomność

I tak pieść, by wargami pożreć mą ułomność!»

Ona mu się broni,

A on mówi do niej:

«Wszak musi ktoś pokochać to, co już się stało —

I ten wózek męczeński, i korbę zbolałą,

I żądzę w resztkach cielska, jak w zgliszczach, poczętą,

I ten ochłap człowieka, co chce być przynętą!

Odsłoń czar w mej brzydocie! Znijdź[13] z wyżyn do karła!

Bądź posłuszna mym dłoniom, jak ślepa lub zmarła!

Zdołam być nieodparty, jako grzech i zguba,

I potrafię wysiłkiem zmyślnego kadłuba[14]

Zdobyć się na pieszczoty słodkie, jak czereśnie,

Których dotąd nikt nigdy nie oglądał we śnie!»

Ona mu się broni,

A on mówi do niej:

«Małoż[15] ci pół człowieka, by stał się twym skarbem?

Chcę być drogą ci raną, wiernym tobie garbem!

Czyż próżni, którą nóg mych nieobecność tworzy,

Nie zapełni ból, miłość ni jęk mych bezdroży?

Śmiech mię bierze! O, gdybym ziemię nieobjętą

Mógł uderzyć raz w życiu zdrową, silną piętą

I widzieć, jak zdeptana pod stopą wygląda!

Śpieszno mi w nieskończoność! Wiem, że mnie pożąda

I bez wstrętu spożyje me łachy i żale.

Są gdzieś dłonie mi chętne i usta — korale,

Co od głów się przesuną w pieszczocie ochoczej

Aż do stóp, których nie ma! Niech wóz się potoczy

Na przełaj[16] — tam, gdzie właśnie ode mnie z daleka

Ktokolwiek, zwierz lub robak, na mą miłość czeka!»

Ona mu się broni,

A on w zaświat stroni,

Ona go swoim czarem do bólu zachęca,

A on patrzy, nie patrząc, i korbę pokręca,

I odjeżdża — odjeżdża — gdziekolwiek — pośpiesznie,

Turkocząc i furkocząc, niezgrabnie i śmiesznie,

Odjeżdża, kalekując[17], w poszukiwań znoje,

W kraje przygód miłosnych, w wieczne niepokoje.

Wolne Lektury nie mają stałego finansowania — działamy dzięki społeczności.

Aby spokojnie działać w 2026 roku, potrzebujemy wsparcia.

Dołącz i pomóż nam utrzymać dostęp do literatury dla wszystkich.

wolnelektury.pl/pomagam/

Szewczyk

W mgłach daleczeje[18] sierp księżyca.

Zatkwiony[19] ostrzem w czub komina,

Latarnia się na palcach wspina

W mrok, gdzie już kończy się ulica.

Obłędny szewczyk — kuternoga[20]

Szyje, wpatrzony w zmór odmęty,

Buty na miarę stopy Boga,

Co mu na imię — Nieobjęty[21]!

Błogosławiony trud,

Z którego twórczej mocy

Powstaje taki but

Wśród takiej srebrnej nocy!

Boże obłoków, Boże rosy,

Naści[22] z mej dłoni dar obfity,

Abyś nie chadzał w niebie bosy

I stóp nie ranił o błękity!

Niech duchy, paląc gwiazd pochodnie,

Powiedzą kiedyś w chmur powodzi,

Że tam, gdzie na świat szewc przychodzi,

Bóg przyobuty[23] bywa godnie!

Błogosławiony trud,

Z którego twórczej mocy

Powstaje taki but

Wśród takiej srebrnej nocy!

Dałeś mi, Boże, kęs istnienia,

Co mi na całą starczy drogę —

Przebacz, że wpośród nędzy cienia

Nic ci, prócz butów, dać nie mogę.

W szyciu nic nie ma, oprócz szycia,

Więc szyjmy, póki starczy siły!

W życiu nic nie ma, oprócz życia,

Więc żyjmy aż po kres mogiły!

Błogosławiony trud,

Z którego twórczej mocy

Powstaje taki but

Wśród takiej srebrnej nocy!

Podoba Ci się to, co robimy? Przekaż darowiznę Wolnym Lekturom: wolnelektury.pl/pomagam/

Garbus

Mrze[24] garbus dosyć korzystnie:

W pogodę i w babie lato[25].

Garbaty żywot miał istnie,

I śmierć ma istnie garbatą.

Mrze w drodze, w mgieł upowiciu[26],

Jakby baśń trudną rozstrzygał,

A nic nie robił w tym życiu,

Jeno[27] garb dźwigał i dźwigał.

Tym garbem żebrał i tańczył,

Tym garbem dumał i roił[28],

Do snu na plecach go niańczył,

Krwią własną karmił i poił.

A teraz śmierć sobie skarbi,

W jej mrok wydłużył już szyję,

Jeno garb jeszcze się garbi,

Pokątnie[29] żyje i tyje.

Przeżył swojego wielbłąda

O równą swej tuszy[30] chwilę,

Nieboszczyk ciemność ogląda,

A on — te w słońcu motyle.

I do zmarłego dźwigacza

Powiada, grożąc swą kłodą:

«Co ten twój upór oznacza,

Żeś w poprzek legł[31] mi przegrodą?

Czyś w mgle potracił kolana?

Czyś snem pomiażdżył swe nogi?

Po coś mię[32] brał na barana,

By zgubić drogę w pół drogi?

Czemuś łbem utkwił na cieniu?

Z trudem w twych barach się mieszczę!

Ciekawym[33], wieczysty leniu,

Dokąd poniesiesz mnie jeszcze?»

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Ręka

Podczas gdy ciało w mękach żebraczego postu

Kurczyło się, jak ochłap wyschłego moczaru,

Ręka ma w samowolnym obłędzie rozrostu

Wszerz i wzwyż potworniała od żądzy bezmiaru.

Wypaczona od skwarów i pusta, jak dzieża[34],

Miażdżąc stawów hamulce, rosła mi i rosła,

Czując radość zawczasu ciosanego wiosła,

Co już w samym zapłodku[35] śni morskie bezbrzeża!

Ręko, nadmierna Ręko,

W pięść modlitewną się złóż!

Męko, nadmierna Męko,

Zmalej i skurcz się, i znuż!

My, co mamy dłoń większą nad zamiar człowieka,

Pośpieszniej się od niego lub od niej oddalmy!

Jakże znikąd przyszliśmy i jakże z daleka,

Że dłoń nasza w świat rzuca nieludzki cień palmy!

Sen unika jej w nocy, ptak płoszy się we dnie,

Pierś dziewczęca nie spocznie w jej chwytnej ustroni!

Przechodzień na jej widok wzdraga się[36] i blednie,

Bo nie starczy jałmużny dla tak wielkiej dłoni!

Ręko, nadmierna Ręko,

W pięść modlitewną się złóż!

Męko, nadmierna Męko,

Zmalej i skurcz się, i znuż!

Przekroczyła mych kości zbolałe granice,

Przerosła moją duszę, sumienie i łoże,

I lękam się, że skoro ukryję w niej lice[37],

Nigdy już ich na światy nie wyłonię boże!

A gdy nią się przeżegnam — przesadny znak krzyża,

Obłąkany rozpędem zbytniego ogromu,

Źdźbłem zaledwo[38] się garnie do mego pobliża,

A resztą — pierzcha w mroki, nieznane nikomu!

Ręko, nadmierna Ręko,

W pięść modlitewną się złóż!

Męko, nadmierna Męko,

Zmalej i skurcz się, i znuż!

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Żołnierz

Wrócił żołnierz na wiosnę z wojennej wyprawy,

Ale bardzo niemrawy i bardzo koślawy.

Kula go tak schłostała po nogach i bokach,

Że nie mógł iść inaczej, jak tylko w poskokach[39].

Stał się smutku wesołkiem, skoczkiem swej niedoli,

Śmieszył ludzi tym bólem, co tak skacząc, boli.

Śmieszył skargi hołubcem[40] i żalu wyrwasem[41],

I żmudnego cierpienia nagłym wywijasem.

Zwlókł się do swej chałupy: «Idź precz popod[42] płoty,

Niepotrzebny nam skoczek w polu do roboty!»

Pobiegł do swego kuma, co w kościele dzwonił,

Lecz ten nie chciał go poznać i kijem postronił[43].

Podreptał do kochanki, a ta się zaśmiała

Ramionami, biodrami, wszystką mocą ciała[44]!

«Z takim w łożu drygałą[45] mam tańczyć do śmierci?

Ciała ledwo ćwierć miary, a skoków — trzy ćwierci!

Ani myślę ci dotrwać w takim niedopląsie[46]!

Ani myślę wargami sypiać na twym wąsie!

Zanadtoś mi wyskoczny do nieba na przełaj[47]!

Idźże sobie gdziekolwiek i nie klnij, i nie łaj!»

Więc poszedł do figury, co stała przy drodze:

«Chryste, na wskroś sosnowy, a zamyśl się srodze!

Nie wiem, czyja cię ręka ciosała wyśmiewna[48],

Lecz to wiem, że skąpiła urody i drewna.

Masz kalekie kolana i kalekie nogi,

Pewno skaczesz, miast[49] chodzić, unikając drogi?

Taki z ciebie chudzina, takie nic z obłoków,

Że mi będziesz dobranym towarzyszem skoków».

Chrystus, słysząc te słowa, zsunął się na ziemię,

Ów, co Boga wyciosał, bity bywał w ciemię[50]!

Obie ręce miał lewe, obie nogi — prawe,

Sosnowymi stopami podziurawił trawę.

«Marna ze mnie sośnina, lecz piechur niemarny,

Przejdę wieczność piechtami[51], chociażem[52] niezdarny.

Pójdziemy nierozłącznie, bo wspólna nam droga,

Będzie nieco człowieka, będzie nieco Boga.

Podzielimy się męką — podzielnać jest męka! —

Wszak ta sama nas ludzka skoślawiła ręka.

Tobie trocha[53] śmieszności, mnie śmieszności trocha,

Kto się pierwszy zaśmieje — ten pierwszy pokocha.

Ty podeprzesz mię[54] ciałem, ja ciebie sośniną,

A co ma się nam zdarzyć, niech się zdarzy ino[55]!»

I wzięli się za ręce, i poszli niezwłocznie,

Wadząc nogą o nogę śmiesznie i poskocznie.

I szli godzin wieczystych nie wiadomo ile,

Gdzież bo owe zegary, co wybrzmią te chwile?

Mijały dnie i noce, którym mijać chce się,

I mijało bezpole, bezkrzewie, bezlesie[56].

I nastała wichura, i ciemność bez końca,

I straszna nieobecność wszelakiego słońca.

Kto tam z nocy na północ w burzę i zawieję

Tak bardzo człowieczeje i tak bożyścieje?

To dwa boże kulawce[57], dwa rzewne cudaki

Kuleją byle jako w świat nie byle jaki!

Jeden idzie w weselu, drugi w bezżałobie[58],

A obydwaj nawzajem zakochani w sobie.

Kulał Bóg, kulał człowiek, a żaden — za mało,

Nikt się nigdy nie dowie, co w nich tak kulało?

Skakali jako trzeba i jako nie trzeba,

Aż wreszcie doskoczyli do samego nieba!

Wolne Lektury to dostęp do książek, audiobooków i wiedzy — bezpłatnie, dla każdego. Ale za tym stoją realne koszty i brak stałego finansowania, dlatego działamy dzięki społeczności. Chcemy spokojnie działać w 2026 roku i dalej udostępniać literaturę bez barier. Dołącz i wesprzyj naszą zbiórkę.

Przypisy:

1. zakała — osoba przynosząca wstyd. [przypis edytorski]

2. lira — instrument muzyczny szarpany. [przypis edytorski]

3. bałamutny (daw.) — uwodzicielski; zalotny. [przypis edytorski]

4. paździory — zdrewniałe części łodyg lnu lub konopi. [przypis edytorski]

5. szkapa — z politowaniem o koniu, zwłaszcza lichym, zabiedzonym. [przypis edytorski]

6. źrebna — tu: ciężarna klacz. [przypis edytorski]

7. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

8. klęczeń (neol.) — wielbiciel. [przypis edytorski]

9. krasa — uroda. [przypis edytorski]

10. nuże — okrzyk oznaczający poganianie: dalej, szybciej. [przypis edytorski]

11. przyjm — dziś popr.: przyjmij. [przypis edytorski]

12. wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]

13. znijść (daw.) — zejść. [przypis edytorski]

14. kadłub — ciało, tułów. [przypis edytorski]

15. małoż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]

16. na przełaj — najkrótszą drogą. [przypis edytorski]

17. kalekować (neol.) — być kaleką. [przypis edytorski]

18. daleczeć (neol.) — wydawać się dalekim. [przypis edytorski]

19. zatkwiony — dziś popr.: utkwiony. [przypis edytorski]

20. kuternoga — kulawy. [przypis edytorski]

21. nieobjęty — ogromny, niewyobrażalny. [przypis edytorski]

22. naści (daw.) — trzymaj, weź. [przypis edytorski]

23. przyobuty a. obuty — zaopatrzony w buty, mający buty na nogach. [przypis edytorski]

24. mrzeć — umierać. [przypis edytorski]

25. babie lato — tu: ciepłe dni wczesnej jesieni. [przypis edytorski]

26. upowicie (przestarz.) — owinięcie, otulenie. [przypis edytorski]

27. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

28. roić — marzyć. [przypis edytorski]

29. pokątnie — potajemnie, w ukryciu. [przypis edytorski]

30. tusza — tu: rozmiary ludzkiego ciała, zwłaszcza otyłego. [przypis edytorski]

31. żeś w poprzek legł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że (...) ległeś. [przypis edytorski]

32. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

33. ciekawym — tu: jestem ciekawy. [przypis edytorski]

34. dzieża — drewniane naczynie do wyrabiania ciasta. [przypis edytorski]

35. zapłodek — embrion. [przypis edytorski]

36. wzdragać się — wzbraniać się. [przypis edytorski]

37. lico (daw.) — twarz; dziś popr. forma B. lm: lica. [przypis edytorski]

38. zaledwo (przestarz.) — zaledwie. [przypis edytorski]

39. poskok (daw.) — podskok. [przypis edytorski]

40. hołubiec — figura w tańcu polegająca na uderzeniu obcasem o obcas podczas podskoku. [przypis edytorski]

41. wyrwas — ludowy taniec mazowiecki z przyśpiewkami. [przypis edytorski]

42. popod (daw.) — pod. [przypis edytorski]

43. postronić (neol.) — czas. utworzony od stronić (unikać czyjegoś towarzystwa); wygnać kogoś, nie chcąc przebywać w jego towarzystwie. [przypis edytorski]

44. wszystką mocą ciała — dziś popr.: całą siłą ciała. [przypis edytorski]

45. drygała (neol.) — rzecz. utworzony od czas. drygać: podskakiwać, drgać. [przypis edytorski]

46. niedopląs (neol.) — niezdarny sposób poruszania się. [przypis edytorski]

47. na przełaj — najkrótszą drogą. [przypis edytorski]

48. wyśmiewny (przestarz.) — szyderczy. [przypis edytorski]

49. miast — zamiast. [przypis edytorski]

50. bity bywał w ciemię — nawiązanie do związku frazeologicznego nie w ciemię bity, oznaczającego kogoś sprytnego, umiejącego sobie radzić w każdej sytuacji; tutaj w znaczeniu przeciwnym. [przypis edytorski]

51. piechtą (pot.) — pieszo. [przypis edytorski]

52. chociażem — popr.: chociaż jestem. [przypis edytorski]

53. trocha — dziś popr.: trochę. [przypis edytorski]

54. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

55. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

56. bezpole, bezkrzewie, bezlesie — neologizmy oznaczające w kolejności przestrzeń bez pól, krzewów i lasów. [przypis edytorski]

57. kulawiec (obelż.) — człowiek kulawy. [przypis edytorski]

58. bezżałoba (neol.) — brak żałoby. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lesmian-piesni-kalekujace-cykl/

Tekst opracowany na podstawie: Bolesław Leśmian, Łąka, J. Mortkowicz, Warszawa 1920.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Biernadski, Paulina Choromańska, Marianna Czabator, Radosław Czajka, Jakub Grześkowiak, Aleksandra Kopeć, Aleksandra Kopeć-Gryz, Dorota Kowalska, Marcin Koziej, Wiktoria Lewandowska, Jagoda Maciejewska, Marta Niedziałkowska, Weronika Trzeciak, Hanna Zając.

Okładka na podstawie: Zomerweelde, Jac van Looij, domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2026-04-02.