# Księga Wyjścia. Exodus. Szemot

# Księga Wyjścia Exodus Szemot

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

שמות

### Rozdział I

Oto imiona[1] synów Israela, przybyłych do Micraim: z Jakubem, każdy z domem swoim, weszli:

Reuben, Szymon, Lewi i Jehuda;

Isachar, Zebulun i Binjamin,

Dan i Naftali, Gad i Aszer.

A było wszystkich dusz, wyszłych z biodra[2] Jakuba, siedemdziesiąt dusz; a Josef był już w Micraim[3].

I umarł Josef i wszyscy bracia jego, i całe pokolenie owo.

A synowie Israela rozplenili się, i rozrodzili, i rozmnożyli, i wzmogli się [bardzo] wielce[4], i napełniła się ziemia nimi.

I powstał król nowy[5] nad Micraim, który nie znał Josefa[6].

I rzekł do ludu swego: „Oto lud synów Israela zbyt liczny i silny dla nas.

Otóż pocznijmy sobie mądrze z nim[7], aby się nie rozmnożył; bo gdy przypadnie wojna, przyłączy się i on do nieprzyjaciół naszych, i będzie walczył przeciw nam, i — ujdzie z tej ziemi”.

I ustanowili nad nim nadzorców robocizny, aby go dręczyli ciężkimi robotami[8], i zbudował on miasta na zapasy dla Faraona: Pitom i Raamses[9].

Ale im bardziej go udręczali, tym bardziej się rozmnażał[10], i tym bardziej się rozrastał: i zatrwożyli się[11] wobec synów Israela.

I ujarzmili Micrejczycy synów Israela srogo[12].

I czynili gorzkim życie ich robotą ciężką około gliny i cegieł i wszelką robotą na polu, i wszelaką robotą, do której ujarzmiali ich srogo.

I powiedział król Micraimu do położnych[13] ibrejskich[14], z której imię jednej: Szifra[15], a imię drugiej: Pua[16],

I rzekł: „Gdy będziecie położniczyć[17] Ibrejkom, baczcie na krzesło porodowe: jeżeli to syn, zabijcie go[18], a jeżeli córka, niechaj żyje”.

Ale obawiały się położne Boga, i nie czyniły tak, jak mówił im król Micraimu; i zostawiały dzieci przy życiu.

I wezwał król Micraimu położne i rzekł do nich: „Czemuście to uczyniły, a zostawiały dzieci przy życiu?”

I rzekły położne do Faraona: „Dlatego, że nie jako kobiety micrejskie są Ibrejki, bo zdrowe one[19]: zanim przyjdzie do nich położna, już urodziły”.

I dał Bóg powodzenie położnym; a lud mnożył się i wzmacniał wielce.

A ponieważ obawiały się położne Boga[20], pobudował im domy[21].

I rozkazał Faraon całemu ludowi swojemu[22] tak: „Każdego nowo narodzonego syna wrzućcie do rzeki[23], każdą zaś córkę zostawcie przy życiu”.

### Rozdział II

I poszedł[24] był pewien mąż z domu Lewi i pojął córkę Lewiego[25].

I poczęła owa kobieta i urodziła syna; a widząc, jak był pięknym[26], ukrywała go przez trzy miesiące.

Ale nie mogła go dłużej ukrywać, i wzięła dlań czółenko[27] z trzciny, i wylepiła je gliną[28] i smołą[29], a włożywszy w nie dziecię, postawiła w sitowiu nad brzegiem rzeki.

Stanęła zaś siostra[30] jego opodal, aby wiedzieć, co się stanie z nim.

I zeszła córka Faraona, aby się kąpać, ku rzece, a służebne jej przechadzały się nad brzegiem rzeki. I spostrzegła czółenko wśród sitowia, i posłała służebnicę swą, a ta wzięła je.

I otworzyła, i obaczyła dziecię, a oto był to chłopiec płaczący[31]! I ulitowała się nad nim; lecz rzekła: „Z dzieci ibrejskich jest ten!”

I rzekła siostra jego do córki Faraona: „Mamże pójść i zawołać ci kobietę, karmiącą z Ibrejek[32], aby karmiła ci to dziecię?”

I rzekła do niej córka Faraona: „Idź”. I poszła dziewczynka, i zawołała matkę dziecięcia.

I rzekła do niej córka Faraona: „Zabierz oto to dziecię, i wykarm mi je, a ja dam ci wynagrodzenie twoje”. I zabrała kobieta dziecię, i karmiła je.

I wyrosło dziecię, i przywiodła je do córki Faraona i stał się jej synem, i nazwała imię jego Mosze[33], mówiąc: „Bo z wody wydobyłam go”.

I stało się za onych dni, gdy urósł Mojżesz[34], że wyszedł do braci swoich i widział ciężkie roboty ich; i widział Micrejczyka[35], bijącego jednego z Ibrejczyków[36], braci jego.

I obejrzał się tu i tam[37], a widząc, że nie ma nikogo[38], zabił[39] Micrejczyka i zagrzebał go w piasku.

I wyszedł dnia drugiego, a oto dwaj Ibrejczycy[40] kłócili się. I rzekł do krzywdziciela: „Czemu bijesz bliźniego swego?”

I odrzekł: „Któż ustanowił cię przełożonym i sędzią nad nami? Alboż zabić mnie myślisz[41], jakoś zabił Micrejczyka?” I uląkł się Mojżesz[42], i rzekł: „Tak tedy wyjawiła się ta sprawa!”

I usłyszał Faraon o sprawie tej[43], i zamierzał uśmiercić Mojżesza; i uszedł Mojżesz przed Faraonem i zatrzymał się w ziemi Midjan; i usiadł przy studni[44].

A kapłan Midjanu[45] miał siedem córek[46]. I przyszły one i naczerpały wody i napełniły koryta, aby napoić trzodę ojca swojego.

Ale nadeszli pasterze i odpędzili je. Wtedy powstał Mojżesz i obronił je, i napoił trzodę ich.

A gdy wróciły do Reuela[47], ojca swego, rzekł: „Czemuście tak prędko wróciły dzisiaj?”

I odpowiedziały: „Jakiś Micrejczyk[48] oswobodził nas z ręki pasterzy, i też naczerpał nam i napoił trzodę”.

I rzekł on do córek swoich: „A gdzież jest? Czemuście opuściły tego człowieka[49]? Zawołajcie go, aby się posilił chlebem[50]”.

I postanowił[51] Mojżesz pozostać u tego człowieka i dał on córkę swą, Cyporę[52], Mojżeszowi.

I urodziła syna; i nazwał imię jego: Gerszom[53], rzekł bowiem: „Przychodniem byłem w ziemi cudzej”.

I stało się w przebiegu długich tych czasów, że umarł król Micraimu[54]. I jęczeli synowie Israela z powodu roboty, i narzekali, i doszło wołanie ich do Boga z powodu roboty.

I usłyszał Bóg jęk ich, i wspomniał Bóg na przymierze Swoje[55] z Abrahamem, Icchakiem i Jakubem.

I spojrzał Bóg na synów Israela, i poznał Bóg[56]…

### Rozdział III

A Mojżesz pasał trzodę Jitry[57], teścia swojego, kapłana midjańskiego. I poprowadził trzodę na drugą stronę pustyni[58], i doszedł do góry Bożej, do Chorebu[59].

I ukazał mu się anioł Wiekuistego w płomieniu ognistym[60], spośród ciernistego krzewu[61]. I spojrzał, a oto krzew gorzał[62] ogniem, a krzew nie zgorzał[63].

I rzekł Mojżesz: „Zajdę też i zobaczę to zjawisko wielkie: czemu nie zgoreje ten krzew?”

A widział Wiekuisty, iż szedł patrzeć, i zawołał doń Bóg[64] spośród krzewu[65] i rzekł: „Mojżeszu, Mojżeszu!” I odpowiedział: „Oto jestem![66]”

I rzekł: „Nie przystępuj tutaj[67]; zzuj obuwie twe z nóg twoich, gdyż miejsce, na którym stoisz, ziemią jest świętą[68]”.

I rzekł: „Jam Bóg ojca twojego, Bóg Abrahama, Bóg Icchaka i Bóg Jakuba”. I zakrył Mojżesz oblicze swoje, obawiał się bowiem spojrzeć ku Bogu[69].

I rzekł Wiekuisty: „Widziałem, widziałem Ja nędzę ludu Mojego, co w Micraim, a wołanie ich słyszałem przed ciemiężcami jego, gdyż poznałem cierpienia jego;

I idę ocalić go z ręki Micrejczyków, i wyprowadzić go z ziemi tej, do ziemi pięknej i przestronnej, do ziemi opływającej mlekiem i miodem, do siedziby Kanaanejczyków i Chitejczyków, i Emorejczyków, i Peryzejczyków, i Chiwitów i Jebusytów[70].

A teraz — oto wołanie synów Israela doszło do Mnie, i widziałem też ucisk, którym Micrejczycy uciskają ich.

I tak pójdź — Ja poślę cię do Faraona — a wyprowadź lud Mój, synów Israela, z Micraim”.

I rzekł Mojżesz do Boga: „Któż ja jestem, abym poszedł do Faraona[71], a wywiódł synów Israela z Micraimu[72]?”

I rzekł: „Wszak będę z tobą[73]: a to ci znakiem, żem Ja cię posłał[74]!… Gdy zaś wywiedziesz lud z Micraim, będziecie służyli Bogu przy górze tej[75]”.

I rzekł Mojżesz do Boga: „Oto przyjdę do synów Israela i powiem im: Bóg ojców waszych posłał mnie do was; a gdy powiedzą mi: Jakie imię Jego? Cóż odpowiem im?[76]”

I rzekł Bóg do Mojżesza: „Będę, który będę[77]”. I rzekł: „Tak powiesz synom Israela: »Wieczny«[78] posyła mnie do was!”

I rzekł dalej Bóg do Mojżesza: „Tak powiesz synom Israela: Wiekuisty[79] Bóg ojców waszych, Bóg Abrahama, Bóg Icchaka, i Bóg Jakuba, posłał mnie do was. Oto imię Moje na wieki[80] i oto wspomnienie o Mnie od pokolenia do pokolenia[81]!

Idź, a zgromadź starszych Israela i powiedz im: Wiekuisty, Bóg ojców waszych, objawił mi się, Bóg Abrahama, Icchaka i Jakuba, i rzekł: Wejrzałem na was[82] i na to co uczyniono wam w Micraim.

I rzekłem: Wywiodę was z nędzy Micraimu — do ziemi Kanaanejczyków, i Chitejczyków, i Emorejczyków, i Peryzejczyków, i Chiwitów i Jebusytów, do ziemi opływającej mlekiem i miodem.

I usłuchają głosu twojego[83]; a przyjdziesz ty i starsi Israela do króla Micraimu, i powiecie mu: Wiekuisty, Bóg Ibrejczyków, objawił się nam; a przeto chcielibyśmy pójść drogą trzech dni do pustyni, by ofiarować Wiekuistemu, Bogu naszemu.

Ale Ja wiem, iż nie pozwoli wam król Micraimu odejść, nie [bez] ręki przemożnej[84]…

A tak wyciągnę rękę Moją i porażę Micraim wszystkimi cudami Moimi, których dokonam w pośród niego; a potem wypuści was.

I dam łaskę ludowi temu w oczach Micrejczyków i będzie, że gdy pójdziecie, nie pójdziecie z niczym.

Lecz wyprosi każda kobieta u sąsiadki swojej[85] i u mieszkanki domu swego[86] — naczyń srebrnych i naczyń złotych, i szat i włożycie to na synów waszych i na córki wasze, i opróżnicie Micrejczyków[87]”.

### Rozdział IV

I odpowiedział Mojżesz i rzekł: „Jeżeli nie uwierzą mi i nie usłuchają głosu mojego; jeżeli powiedzą: nie ukazał ci się Wiekuisty…?”

I rzekł doń Wiekuisty: „Co to w ręku twoim?” I odpowiedział: „Laska[88]”.

I rzekł: „Rzuć ją na ziemię!” I rzucił ją na ziemię, a zamieniła się w węża[89]; i uciekł Mojżesz przed nim[90].

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wyciągnij rękę twoją, a pochwyć go za ogon!” I wyciągnął rękę swoją i pochwycił go, i zamienił się w laskę w dłoni jego.

„Aby uwierzyli, iż objawił ci się Wiekuisty, Bóg ojców ich, Bóg Abrahama, Bóg Icchaka i Bóg Jakuba”.

I rzekł Wiekuisty dalej do niego: „Włóżże rękę twoją w zanadrze[91] twe”. I włożył rękę swoją w zanadrze swe, a wyjąwszy ją — a oto ręka jego trędowata, jako śnieg[92].

I rzekł: „Włóż na powrót rękę twoją w zanadrze swe”, a wyjąwszy ją z zanadrza swojego — a oto stała się znowu jako ciało jego.

„I będzie — jeżeli nie uwierzą ci i nie usłuchają głosu znaku pierwszego, to uwierzą głosowi znaku ostatniego[93].

A jeżeli nie uwierzą i dwom tym znakom, i nie usłuchają głosu twojego, to weźmiesz wody z rzeki i wylejesz na ląd; a wtedy przemieni się woda, którą weźmiesz z rzeki, i obróci się w krew na lądzie[94]”.

I rzekł Mojżesz do Wiekuistego: „Wybacz Panie, nie jestem ja człowiekiem wymowy, i nie byłem takim ni wczoraj, ni onegdaj[95], ni odkąd począłeś mówić[96] ze sługą Twoim, gdyż ociężałych ust i ociężałego języka jestem[97]”.

I rzekł Wiekuisty do niego: „Kto dał usta człowiekowi[98] albo kto czyni niemym, albo głuchym, albo widzącym, albo ślepym? Czyż nie Ja, Wiekuisty?

I tak idź, a Ja będę z ustami twoimi i nauczę cię, co mówić masz[99]”.

I rzekł: „Wybacz Panie! Poślij kogo bądź [innego, kogo] posłać zechcesz[100]”.

I zapłonął gniew Wiekuistego na Mojżesza, i rzekł: „Oto Aharon[101], brat twój, Lewita[102]; wiem, że on dobrze mówi, a oto też wyjdzie na spotkanie twoje, i zobaczy cię, i ucieszy się w sercu swoim[103];

I tak będziesz mówił z nim, i wkładał słowa w usta jego, a Ja będę z ustami twoimi i z ustami jego, i nauczę was, co wam uczynić.

I będzie przemawiał za ciebie do ludu; i tak posłuży on ci za usta, a ty mu będziesz jako Bóg[104].

A laskę tę weźmiesz w rękę twoją; nią owe znaki wykonasz[105]”.

I poszedł Mojżesz, i wrócił do Jitro, teścia swojego[106], i powiedział mu: „Chciałbym też pójść, i powrócić do braci moich, co w Micraim, i zobaczyć, czy jeszcze żywi”. I rzekł Jitro do Mojżesza: „Idź w pokoju!”

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza w Midjan: „Idź, wróć do Micraim, gdyż pomarli wszyscy ludzie[107] czyhający na życie twoje”.

I wziął Mojżesz żonę swoją i synów swoich, i wsadził ich na osła, i wrócił do ziemi Micraim. I wziął Mojżesz laskę Bożą w rękę swoją.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Skoro pójdziesz, by wrócić do Micraim, uważaj[108]: wszystkie cuda, które podałem w rękę twoją[109], spełnij je w obliczu Faraona. A Ja ukrnąbrnię serce jego[110] i nie uwolni ludu.

I powiesz Faraonowi[111]: tak rzecze Wiekuisty: Synem Moim pierworodnym jest Israel[112].

A powiadam tobie: uwolnij syna Mojego, aby Mi służył; a jeżeli nie zechcesz go uwolnić, to oto zabiję Ja syna twojego, pierworodnego[113]”.

I stało się w drodze, w gospodzie, że spotkał go Wiekuisty i zamierzył go zabić[114].

I wzięła Cypora krzemień ostry, i obrzezała napletek syna swego, i dotknęła nóg jego[115], i rzekła: „Tak, oblubieńcem krwi jesteś mi![116]”

I odstąpił od niego[117]. Wtedy rzekła: „Oblubieniec krwi przez obrzezanie!”

I rzekł Wiekuisty do Ahrona: „Wyjdź naprzeciw Mojżesza do pustyni”. I poszedł i spotkał go przy górze Bożej, i ucałował go.

I opowiedział Mojżesz Ahronowi wszystkie słowa Wiekuistego[118], który go posłał, i wszystkie znaki, które mu polecił.

I poszli Mojżesz i Ahron, i zgromadzili wszystkich starszych[119] synów Israela.

I opowiedział Ahron wszystkie słowa, które wyrzekł Wiekuisty do Mojżesza, i wykonał znaki owe w oczach ludu.

I uwierzył lud; a słysząc, że wejrzał[120] Wiekuisty na synów Israela i że zobaczył nędzę ich, ukorzyli się i pokłonili.

### Rozdział V

A następnie przyszli Mojżesz i Aharon[121], i rzekli do Faraona: „Tak rzecze Wiekuisty, Bóg Israela: uwolnij lud Mój, aby Mi obchodzili święto na pustyni[122]”.

I rzekł Faraon: „Któż jest Wiekuisty[123], żebym słuchał głosu Jego, by uwolnić Israela? Nie znam Wiekuistego, a Israela też nie uwolnię”.

I rzekli: „Bóg Ibrejczyków[124] objawił się nam. Chcielibyśmy pójść drogą trzech dni[125], do pustyni, i ofiarować Wiekuistemu Bogu naszemu — aby nie nawiedził nas[126] morem[127] lub mieczem”.

I rzekł do nich król Micraimu: „Czemu to, Mojżeszu i Ahronie, odwodzicie lud od zatrudnień jego? — Idźcie do robót waszych[128]!”

I rzekł Faraon: „Wszak licznym już lud ziemi[129], a wy chcecie ich oderwać od robót ich?”

I rozkazał Faraon tegoż dnia naganiaczom ludu i nadzorcom jego[130], mówiąc:

„Nie dawajcie nadal słomy ludowi do wyrabiania cegieł, jak wczoraj i onegdaj; sami niech idą i zbierają sobie słomę.

A wyznaczoną ilość cegieł, którą wyrabiali wczoraj i onegdaj, nałożycie na nich, nie ujmiecie z niej; bo leniwi są, a przeto wołają, mówiąc: »pójdziemy, będziemy ofiarowali Bogu naszemu«!

Niechaj zacięży robota na tych ludziach i niech się zajmą nią, a nie będą się oglądali na mowy puste!”

I wyszli naganiacze ludu i nadzorcy jego i rzekli do ludu, mówiąc: „Tak rzecze Faraon: nie daję wam słomy.

Sami idźcie, zbierzcie sobie słomę, gdziekolwiek ją znajdziecie, choć z roboty waszej nic się nie ujmie[131]!”

I rozproszył się lud po całej ziemi Micraim, aby zbierać ścierń[132] zamiast słomy.

A naganiacze przynaglali, mówiąc: „Spełniajcie roboty wasze, robotę każdodzienną w jej dniu[133], jako wówczas, gdy była słoma”.

I bici byli nadzorcy synów Israela[134], których ustanowili nad nimi naganiacze Faraona, mówiąc: „Czemu nie spełniliście powinności waszej w wyrabianiu cegieł jak onegdaj, ani wczoraj ani dzisiaj?”

I przyszli nadzorcy synów Israela i wołali do Faraona, mówiąc: „Czemu czynisz tak sługom twoim?

Słomy nie daje się sługom twoim, a cegły, powiadają nam: »wyrabiajcie!«, a oto słudzy twoi bici są, a zgrzeszył lud twój[135]”.

I odrzekł: „Leniwcy jesteście, leniwcy; przeto powiadacie: »pójdziemy, będziemy ofiarowali Wiekuistemu«!

I tak idźcie, róbcie, a słomy nie da się wam; ale naznaczonej ilości cegieł dostarczajcie!”

I ujrzeli się[136] dozorcy synów Israela w biedzie, gdy im mówiono: nie ujmujcie z cegieł waszych, z roboty każdodziennej w jej dniu.

I spotkali Mojżesza i Ahrona, stojących na drodze, gdy wychodzili od Faraona,

I rzekli do nich: „Niechaj wejrzy Wiekuisty na was, a rozsądzi, żeście obmierzili nas[137] w oczach Faraona i w oczach sług jego, podawszy miecz w rękę ich, by zabili nas!”

I zwrócił się Mojżesz do Wiekuistego i rzekł: „Panie! czemuś to zło wyrządził ludowi temu, czemu posłałeś mnie[138]?

Wszak od chwili, gdym przyszedł do Faraona, by przemawiać w imieniu Twoim, gorzej się obchodzi z ludem tym; a ocalić — nie ocaliłeś ludu Twojego!”

### Rozdział VI

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Teraz zobaczysz, co uczynię Faraonowi![139] Gdyż z powodu ręki przemożnej uwolni ich i z powodu ręki przemożnej wypędzi ich[140] z ziemi swojej!”

I rzekł Bóg do Mojżesza, i powiedział doń: „Jam Wiekuisty![141]

I objawiłem się Abrahamowi, Icchakowi i Jakubowi, jako Bóg Wszechmogący[142], ale imieniem Moim — Wiekuisty, nie dałem się poznać im[143].

I ustanowiłem też przymierze Moje z nimi, abym im oddał ziemię Kanaan[144], ziemię pobytu ich, w której przebywali.

Jam też usłyszał jęk synów Israela, których Micrejczycy ujarzmiają — i wspomniałem na przymierze Moje[145].

Przeto powiedz synom Israela: Jam Wiekuisty, a wywiodę was spod brzemienia Micraimu, i wybawię was od służby ich, i wyswobodzę was[146]ramieniem wyciągniętym i sądami wielkimi.

I przyjmę was Sobie za lud, i będę wam Bogiem, a poznacie, żem Ja Wiekuisty, Bóg wasz, który wyprowadza was spod brzemienia Micraimu.

A wprowadzę was do owej ziemi, co podniosłem rękę Moją[147], abym ją dał Abrahamowi, Icchakowi i Jakubowi, a oddam ją wam w dziedzictwo: Ja Wiekuisty!”

I mówił tak Mojżesz do synów Israela: ale nie słuchali Mojżesza z powodu niemocy ducha i z powodu pracy ciężkiej.

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł[148]:

„Idź, powiedz Faraonowi, królowi Micraimu, aby uwolnił synów Israela z ziemi swojej”.

I rzekł Mojżesz przed Wiekuistym, mówiąc: „Oto synowie Israela nie słuchają mnie, a jakże usłucha mnie Faraon[149]? A jam zająkliwych ust![150]”

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza i do Aharona[151], i dał im zlecenie do synów Israela i do Faraona króla Micraimu, aby wyprowadzić synów Israela z ziemi Micraim.

A oto głowy rodów ich[152]: synowie Reubena, pierworodnego Israela: Chanoch i Fallu, Checron i Karmi. Oto rodziny Reubena.

A synowie Szymona: Jemuel, i Jamin, i Ohad, i Jachin, i Cochar i Szaul, syn Kanaanejki[153]. Oto rodziny Szymona.

A oto imiona synów Lewiego, podług rodowodów ich: Gerszon, i Kehat i Merari. A lata życia Lewiego: sto trzydzieści i siedem lat[154].

A synowie Gerszona: Libni i Szimei, podług rodzin ich.

A synowie Kehata: Amram, i Icchar, i Chebron, i Uzzijel. A lata życia Kehata[155]: sto trzydzieści i trzy lata.

A synowie Merariego: Machli i Muszi. Oto rodziny Lewiego wedle rodowodów ich.

I pojął Amram Jochebedę, ciotkę swoją[156], sobie za żonę; i urodziła mu Aharona i Mojżesza. A lata życia Amrama: sto trzydzieści i siedem lat.

A synowie Icchara: Korach, i Nefeg i Zichri.

A synowie Uzzijela: Miszael, i Elcafan i Sitri.

I pojął Aharon Eliszebę, córkę Aminadaba, siostrę Nachszona[157] sobie za żonę[158], i urodziła mu Nadaba, i Abihu, Elazara i Itamara.

A synowie Koracha: Assir, i Elkana i Abiasaf. Oto rodziny Korachidów.

A Elazar, syn Aharona, pojął sobie jedną z córek Putiela[159] za żonę, i urodziła mu Pinchasa. Oto głowy rodów Lewickich, podług rodzin ich.

Oto Aharon i Mojżesz[160], do których rzekł Wiekuisty: „Wyprowadźcie synów Israela z ziemi Micraim zastępami ich[161]!”

Oni to przemawiali do Faraona, króla Micraimu, względem wyprowadzenia synów Israela z Micraim; oto — Mojżesz i Aharon[162]!

I tak stało się w dniu, w którym mówił Wiekuisty do Mojżesza w ziemi Micraim;

Gdy mianowicie rzekł Wiekuisty do Mojżesza mówiąc: „Jam Wiekuisty![163] Powtórz Faraonowi, królowi Micraimu, wszystko co mówię do ciebie,” —

Że rzekł Mojżesz przed Wiekuistym: „Otom ja zająkliwych ust, a jakże usłucha mnie Faraon?”

### Rozdział VII

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Patrz, ustanawiam cię Panem[164] nad Faraonem; a Aharon, brat twój, będzie prorokiem twoim[165].

Ty będziesz mówił wszystko, co ci przykażę, a Aharon brat twój będzie przemawiał do Faraona, żeby uwolnił synów Israela z ziemi swojej.

Ja zaś ukrnąbrnię serce Faraona[166], i rozmnożę znaki Moje i cuda Moje w ziemi Micraim.

I nie usłucha was Faraon[167]; i położę rękę Moją na Micraim, i wywiodę zastępy Moje[168], lud Mój, synów Israela, z ziemi Micraim sądami wielkimi.

I poznają Micrejczycy, żem Ja Wiekuisty, gdy wyciągnę rękę Moją na Micraim, i wywiodę synów Israela spośród nich!”

I uczynił tak Mojżesz i Aharon; jako przykazał im Wiekuisty tak uczynili.

A Mojżesz miał osiemdziesiąt lat a Aharon osiemdziesiąt i trzy lata, gdy poczęli mówić do Faraona.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza i do Aharona tak:

„Jeżeli powie wam Faraon, mówiąc: dajcie jaki znak[169] o sobie; tedy powiesz do Aharona: weź laskę twoją, a rzuć przed Faraonem; obróci się ona w węża[170]”.

I przyszli Mojżesz i Aharon do Faraona, i uczynili tak, jako rozkazał Wiekuisty. I rzucił Aharon laskę swoją przed Faraonem i przed sługami jego i obróciła się w węża[171].

Ale wezwał też i Faraon[172] mędrców[173] i czarowników[174] i uczynili i oni, wróżbici Micraimu, czarami swoimi[175] to samo.

I rzucili każdy laskę swą, a zamieniły się w węże; ale połknęła laska Aharona laski ich[176].

Ale skrnąbrniało serce Faraona i nie usłuchał ich, jako powiedział Wiekuisty.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Zatwardziałe[177] jest serce Faraona, wzbrania się on uwolnić lud!

Idź do Faraona z rana; oto wychodzi on nad wodę[178]: stań tedy na drodze jego, nad brzegiem rzeki, a laskę, która obróciła się była w węża, weźmiesz w rękę twoją.

I powiedz mu: Wiekuisty, Bóg Ibrejczyków posłał mnie do ciebie, mówiąc: uwolnij lud Mój, aby mi odprawili służbę na pustyni; a oto nie usłuchałeś dotąd[179].

Tak tedy rzecze Wiekuisty: przez to poznasz, żem Ja Wiekuisty[180]: oto uderzę ja laską, która w ręku moim, na wody co w rzece, a obrócą się w krew[181];

A ryby, co w rzece, pomrą, i zatęchnie rzeka, i brzydzić się będą[182] Micrejczycy pić wodę z rzeki”.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Powiedz Aharonowi: weź laskę twoją, a wyciągnij rękę twoją na wody Micraimu[183], na strumienie ich, na kanały ich, i na jeziora ich, i na wszystkie zbiorniki wód ich, a obrócą się w krew i będzie krew w całej ziemi Micraim[184], nawet w naczyniach drewnianych i kamiennych.

I uczynili tak Mojżesz i Aharon, jak przykazał Wiekuisty. I podniósł laskę i uderzył wodę, co w rzece, w oczach Faraona i w oczach sług jego, — i obróciła się wszystka woda, co w rzece, w krew[185];

A ryby, które były w rzece, posnęły[186], i zatęchła rzeka, i nie mogli Micrejczycy pić wody z rzeki; i była krew ta w całej ziemi Micraim.

I uczynili to samo i wróżbici Micraimu czarami swoimi. I skrnąbrniało serce Faraona[187], i nie usłuchał ich, jako powiedział Wiekuisty.

I odwrócił się Faraon, i poszedł do domu swego; i nie zwrócił uwagi i na to[188].

I poczęli kopać[189] wszyscy Micrejczycy w okolicach rzeki, by dostać wodę do picia; gdyż nie mogli pić wody z rzeki.

I spełniło się siedem dni[190] po porażeniu rzeki przez Wiekuistego.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Idź do Faraona i powiedz mu[191]: tak rzekł Wiekuisty: uwolnij lud Mój, aby Mi służył.

A jeżeli wzbraniasz się uwolnić, oto Ja porażę całe państwo twoje żabami.

I zaroi się rzeka żabami, i wylezą[192] i wnijdą do domu twojego i do pokoju sypialnego twego, i na łoże twoje, i do domu sług twoich, i między lud twój, i do pieców twoich i do dzież twoich;

I na ciebie i na naród twój[193], i na wszystkie sługi twoje polezą żaby te”.

### Rozdział VIII

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Powiedz Aharonowi: wyciągnij rękę twoją z laską twą na rzeki, na strumienie i na jeziora, a wywiedź żaby na ziemię Micraim”.

I wyciągnął Aharon rękę swą na wody Micraimu; i wylazły żaby[194] i pokryły ziemię Micraim.

I uczynili tak samo wróżbici czarami swoimi[195], i wywiedli żaby na ziemię Micraim.

I wezwał Faraon Mojżesza i Aharona i rzekł: „Pomódlcie się do Wiekuistego, aby oddalił żaby ode mnie i od ludu mojego, a uwolnię lud, i niechaj ofiarują Wiekuistemu”.

I rzekł Mojżesz do Faraona: „Rozkaż mi[196], na kiedy pomodlić się mam za ciebie[197], i za sługi twoje i za lud twój, aby wytępić żaby od ciebie i z domów twoich, aby tylko w rzece zostały”.

I rzekł: „Na jutro[198]”. A [Mojżesz] odpowiedział: „Będzie podług słowa twojego! Abyś poznał, iż nie masz jako Wiekuisty Bóg nasz.

I ustąpią żaby od ciebie i z domów twoich i od ludu twojego; tylko w rzece pozostaną”.

I wyszli Mojżesz i Aharon od Faraona. I wołał Mojżesz do Wiekuistego co do żab, które nasłał na Faraona.

I uczynił Wiekuisty wedle słów Mojżesza, i pozdychały żaby w domach, na podwórzach i na polach.

I zgarniali je na liczne kupy i zacuchnęła ziemia.

A widząc Faraon, że stała się ulga, utwierdził serce swoje[199] i nie usłuchał ich, jako był powiedział Wiekuisty.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Powiedz Aharonowi: wyciągnij laskę twoją, a uderz o proch ziemi[200], i zamieni się w komary[201] po całej ziemi Micraim”.

I uczynili tak: wyciągnął Aharon rękę swoją z laską swoją i uderzył o proch ziemi, i zjawiły się komary na ludziach i na bydle. Wszystek proch ziemi zamienił się w komary po całej ziemi Micraim.

Starali się także i wróżbici czarami swoimi wywieść komary[202], ale nie zdołali[203]. I były komary na ludziach i na bydle.

I rzekli wróżbici do Faraona: „Palec to Boży![204]” Ale utwardziło się serce Faraona i nie usłuchał ich, jako powiedział Wiekuisty.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wstań rano, a staw się przed Faraonem. Oto wyjdzie on nad wodę, i powiedz mu: tak rzecze Wiekuisty — uwolnij lud Mój, aby mi służyli.

Bo jeżeli nie uwolnisz ludu Mojego, oto Ja puszczę na ciebie i na sługi twoje, i na lud twój, i na domy twoje rój robactwa[205], a napełnią się domy Micrejczyków rojem robactwa, jak i sama ziemia, na której przebywają.

A wyróżnię[206] dnia onego ziemię Goszen, na której lud Mój przebywa, aby tam nie było roju robactwa; abyś poznał, żem Ja Wiekuisty wpośród ziemi[207].

I uczynię przedział[208] między ludem Moim, a ludem twoim. Jutro stanie się znak ten!”

I uczynił tak Wiekuisty; nadciągnął rój robactwa niezliczony na dom Faraona, i na domy sług jego, i na całą ziemię Micraim; zniszczoną została ziemia od roju robactwa.

I wezwał Faraon Mojżesza i Aharona i rzekł: „Idźcie, ofiarujcie Bogu waszemu w tym kraju[209]”.

I rzekł Mojżesz: „Nie godzi się tak czynić, bo wstrętną dla Micrejczyków ofiarę[210] złożylibyśmy[211] Wiekuistemu, Bogu naszemu; jeżeli spełnimy ofiarę wstrętną w oczach Micrejczyków, czyż nie ukamienują nas?

Drogą trzech dni pójdziemy do pustyni, i ofiarować będziemy Wiekuistemu Bogu naszemu, jako rozkaże nam”.

I rzekł Faraon: „Ja uwolnię was, abyście ofiarowali Wiekuistemu, Bogu waszemu, na pustyni, wszakże daleko nie odchodźcie; pomódlcie się za mną[212]”.

I rzekł Mojżesz: „Oto wychodzę od ciebie i pomodlę się Wiekuistemu, a ustąpi rój robactwa od Faraona, i od sług jego i od ludu jego jutro; lecz niech przestanie Faraon zwodzić, nie uwalniając ludu, aby ofiarował Wiekuistemu”.

I wyszedł Mojżesz od Faraona, i modlił się do Wiekuistego.

I uczynił Wiekuisty według słowa Mojżesza i oddalił rój robactwa[213] od Faraona, od sług jego i od ludu jego, nie zostało ni jednego.

Ale utwierdził Faraon serce swoje i tym razem, a nie uwolnił ludu.

### Rozdział IX

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Pójdziesz do Faraona i powiesz mu: tak rzecze Wiekuisty, Bóg Ibrejczyków: uwolnij lud Mój, aby Mi służył;

Bo jeżeli nie zechcesz uwolnić, a jeszcze zatrzymywać ich będziesz:

To oto ręka Wiekuistego będzie na bydle twoim[214], co w polu, na koniach, na osłach, na wielbłądach i na wołach, i na owcach, pomór[215] ciężki bardzo.

I rozdzieli Wiekuisty między bydłem Israela, a bydłem Micrejczyków, aby nie padło nic ze wszystkiego, co należy do synów Israela.

I naznaczył Wiekuisty czas, mówiąc: jutro spełni Wiekuisty rzecz tę w tym kraju”.

I spełnił Wiekuisty rzecz tę nazajutrz i pozdychało wszystko bydło Micraimu, a z bydła u synów Israela nie zdechło ani jedno.

I posłał Faraon, a oto nie zdechło z bydła u Israela ani jedno[216]. Ale upartym było serce Faraona[217] i nie uwolnił ludu.

Tedy rzekł Wiekuisty do Mojżesza i Aharona: „Weźcie sobie po pełnej garści sadzy z pieca, i niech rzuci ją Mojżesz ku niebu[218], na oczach Faraona.

I zamieni się w pył po wszystkiej ziemi Micraim, i stanie się na ludziach i na bydle wrzodem[219], wykwitającym pęcherzami, po wszystkiej ziemi Micraim.

I wzięli sadzę z pieca, i stanęli przed Faraonem. I rzucił ją Mojżesz ku niebu i stała się wrzodem, pęcherzami wykwitającym na ludziach i na bydle[220].

I nie mogli wróżbici ustać[221] przed Mojżeszem z powodu wrzodów; bo były wrzody na wróżbitach i na wszystkich Micrejczykach.

Ale utwardził Wiekuisty serce Faraona[222], i nie usłuchał ich, jako powiedział Wiekuisty Mojżeszowi.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wstań rano, a staw się przed Faraonem i powiedz mu: tak rzecze Wiekuisty, Bóg Ibrejczyków, uwolnij lud Mój, aby Mi służyli.

Bo tym razem Ja nasyłam wszystkie klęski Moje[223] w serce twe, i na sługi twoje, i na lud twój, abyś poznał, że nie masz równego Mnie na całej ziemi,

Bo już bym wyciągnął rękę Moją[224], a uderzył ciebie i lud twój morem, i byłbyś zgładzony z ziemi, —

Wszakże dla tego zachowałem cię[225], aby okazać ci siłę Moją[226], i aby rozgłaszano imię Moje po całej ziemi[227].

Jeszcze wynosisz się nad ludem Moim, aby nie uwolnić ich!

Oto spuszczę[228] o tym czasie, jutro, grad silny bardzo, któremu podobnego nie było w Micraim, od dnia założenia go aż dotąd.

A tak poślij, schroń bydło twoje, i wszystko co masz na polu; na wszystkich ludzi i na bydło, które się znajdzie w polu, a nie będzie spędzone do domu, spadnie grad i zginą”.

Kto się uląkł słowa Wiekuistego spomiędzy sług Faraona, spędził sługi swoje i stada swe do domów;

Ale kto nie zwracał uwagi na słowo Wiekuistego, zostawił sługi swoje i stada swe na polu.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wyciągnij rękę twą ku niebu, a będzie grad na całej ziemi Micraim — na ludzi i na bydło i na wszelakie zioła polne w ziemi Micraim”.

I wyciągnął Mojżesz laskę swą ku niebu, a Wiekuisty dał gromy i grad, i zstąpił ogień na ziemię; i tak spuścił Wiekuisty grad na ziemię Micraim.

I był grad i ogień kłębiący się wpośród gradu[229], silny bardzo, któremu podobnego nie było na całej ziemi Micraim, odkąd przynależała do narodu.

I potłukł grad ten w całym kraju Micraim wszystko, co było na polu, od człowieka do bydlęcia, i wszystkie zioła polne potłukł grad, i wszystkie drzewa polne połamał.

Tylko w ziemi Goszen, gdzie byli synowie Israela, nie było gradu[230].

I powstał Faraon i wezwał Mojżesza i Aharona i rzekł do nich: „Zgrzeszyłem tym razem; Wiekuisty jest sprawiedliwy[231], a ja i naród mój występni.

Pomódlcie się Wiekuistemu; niech dosyć będzie tych gromów Bożych[232] i gradu, a uwolnię was i nie zostaniecie tu dłużej”.

I rzekł doń Mojżesz: „Gdy tylko wyjdę z miasta[233], wzniosę ręce moje do Wiekuistego: gromy ustaną, a gradu nie będzie więcej, abyś poznał, że Wiekuistego jest ziemia[234].

Ale ty i słudzy twoi, wiem, że się jeszcze nie obawiacie[235] oblicza Wiekuistego Boga”.

A len i jęczmień potłuczone były, bo jęczmień się kłosił, a len był w rozkwicie.

Pszenica jednak i orkisz nie były potłuczone[236], bo nisko stały[237].

I tak wyszedł Mojżesz od Faraona z miasta, i wzniósł ręce swoje do Wiekuistego — i ustały gromy i grad, a deszcz nie lał na ziemię.

A widząc Faraon, że ustał deszcz i grad i gromy, grzeszył dalej, i czynił upartym serce swoje, on i sługi jego[238].

I tak utwardziło się serce Faraona, i nie uwolnił synów Israela: jako powiedział Wiekuisty przez Mojżesza.

### Rozdział X

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Idź do Faraona: gdyż Ja uczyniłem upartym serce jego i serce sług jego[239], abym ustanowił te znaki Moje wpośród niego.

I abyś opowiadał w uszy syna twojego, i wnuka twojego[240], com zdziałał[241] w Micraim, i o znakach Moich, którem okazał na nich, i abyście wiedzieli, żem Ja Wiekuisty”.

I weszli Mojżesz i Aharon do Faraona, i rzekli doń: „Tak rzecze Wiekuisty, Bóg Ibrejczyków: dopókiż nie zechcesz się ukorzyć przede mną? Uwolnij lud Mój, aby Mi służyli.

Bo jeżeli nie zechcesz uwolnić ludu Mojego, to oto przywiodę jutro szarańczę[242] na państwo twoje[243].

I zakryje widnokrąg ziemi, że nie będzie można widzieć ziemi; i pożre ostatek ocalony, który pozostał wam po gradzie, i pożre wszelkie drzewo rosnące u was na polu.

I napełni domy twoje, i domy wszystkich sług twoich, i domy wszystkich Micrejczyków, czego nie wiedzieli ojcowie twoi, ani ojcowie ojców twoich, odkąd byli na ziemi, aż do dnia tego”. I odwrócił się i wyszedł od Faraona[244].

I rzekli słudzy Faraona do niego[245]: „Dopókiż[246] ten[247] będzie nam zagubą? Uwolnij tych ludzi, i niech służą Wiekuistemu, Bogu swojemu; alboż jeszcze nie widzisz, że ginie Micraim?”

I przywołano[248] na powrót Mojżesza i Aharona do Faraona, a ten rzekł do nich: „Idźcie, służcie Wiekuistemu, Bogu waszemu! Którzyż to są, co iść mają?[249]”

I rzekł Mojżesz: „Z małoletnimi naszymi i ze starcami naszymi pójdziem, z synami naszymi i z córkami naszymi, trzodami i z bydłem naszym pójdziemy; gdyż święto przed Wiekuistym obchodzim[250]”.

I rzekł do nich: „Oby tak Wiekuisty był z wami, jako uwolnię was z dziatwą waszą! Patrzcie, bo zło przed obliczem waszym[251].

Nie tak: Idźcie sami mężowie[252], a służcie Wiekuistemu, jeżeli tego się domagacie”. I wypędzono ich sprzed oblicza Faraona.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wyciągnij rękę twoją na ziemię Micraim o szarańczę, aby napadła na ziemię Micraim i pożarła wszelkie zioła ziemi, wszystko co zostawił grad”.

I wyciągnął Mojżesz laskę swą na ziemię Micraim, a Wiekuisty sprowadził wiatr wschodni na ziemię tę, przez cały ów dzień, i przez całą noc. Nastał poranek, a wiatr wschodni przyniósł szarańczę.

I napadła szarańcza na całą ziemię Micraim, i zaległa cały obszar Micraimu, w mnóstwie wielkim; przedtem nie bywało szarańczy podobnej, a po niej nie będzie takowej[253].

I pokryła widnokrąg całej ziemi, że zaćmiona była ziemia; i pożarła wszelkie zioła ziemi, i wszystek owoc drzewa, który zostawił grad; a nie zostało żadnej zieleni na drzewach, i na trawie polnej, w całej ziemi Micraim.

I pospieszył Faraon wezwać Mojżesza i Aharona, i rzekł: „Zgrzeszyłem Wiekuistemu Bogu waszemu i wam!

A teraz darujże grzech mój raz jeszcze, a módlcie się do Wiekuistego, Boga waszego, aby odwrócił ode mnie tylko śmierć tę”.

I wyszedł od Faraona i pomodlił się Wiekuistemu.

I zwrócił Wiekuisty wiatr zachodni bardzo silny, i uniósł szarańczę i wtrącił ją do Morza Sitowego[254]; nie pozostała ani jedna szarańcza[255] na całym obszarze[256] Micraimu.

I ukrnąbrnił Wiekuisty serce Faraona, i nie uwolnił synów Israela.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wyciągnij rękę twą ku niebu, a będzie ciemność na ziemi Micraim[257], i zgęści się[258] ciemność[259]”.

I wyciągnął Mojżesz rękę swą ku niebu; i nastała ciemność mroczna[260] na całej ziemi Micraim, trzy dni.

Nie widział jeden drugiego, i nie powstał nikt z miejsca swojego trzy dni[261]; ale u wszystkich synów Israela było światło w siedzibach ich[262].

I wezwał Faraon Mojżesza[263] i rzekł: „Idźcie służcie Wiekuistemu; tylko trzody wasze i stada wasze niech zostaną[264]; i dziatwa wasza niech idzie z wami”.

I odpowiedział Mojżesz: „I ty sam powinieneś[265] dać nam ofiary i całopalenia[266], które złożyć mamy Wiekuistemu, Bogu naszemu!

A i dobytek nasz pójdzie z nami, a nie zostanie ani kopyto, ponieważ z niego weźmiemy do służby Wiekuistemu, Bogu naszemu; a wszak nie wiemy, czym służyć mamy Wiekuistemu[267], póki nie przyjdziem tam”.

Ale utwardził Wiekuisty serce Faraona, i nie chciał ich uwolnić.

I rzekł doń Faraon: „Precz ode mnie! Strzeż się, nie oglądaj więcej oblicza mojego, bo dnia, którego ujrzysz oblicze moje, umrzesz!”

I rzekł Mojżesz: „Słusznieś powiedział: nie ujrzę więcej oblicza twojego[268]!”.

### Rozdział XI

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza[269]: „Jeszcze jedną klęskę sprowadzę na Faraona i na Micraim; potem uwolni was stąd; gdy zaś uwolni, to zupełnie wypędzi was stąd.

Pomówże[270] w uszy ludu aby wyprosili — każdy u bliźniego swego i każda u przyjaciółki[271] swojej[272] — naczyń srebrnych i naczyń złotych[273]”.

I użyczył Wiekuisty łaski ludowi w oczach Micrejczyków; a był także mąż ów Mojżesz wielkim bardzo[274] w ziemi Micraim w oczach sług Faraona i w oczach ludu[275].

I rzekł Mojżesz[276]: „Tak rzecze Wiekuisty: około północy[277] Ja wystąpię wpośród Micraimu.

A umrze wszelki pierworodny[278] w ziemi Micraim, od pierworodnego Faraona, który zasiada na tronie jego, aż do pierworodnego niewolnicy[279], która przy żarnach[280] jest, i wszelkie pierworodne z bydła[281].

A będzie krzyk wielki po całej ziemi Micraim, jakiego nie było i jakiego nie będzie więcej.

Ale na wszystkich synów Israela nie zaostrzy pies języka swojego[282], ani na człowieka, ani na bydlę, abyście poznali, jaki rozdział czyni Wiekuisty między Micrejczykami, i między Israelem.

I przyjdą wszyscy ci słudzy twoi do mnie[283], i pokłonią mi się mówiąc: „Wyjdź ty i cały lud, który idzie za tobą, a potem wyjdę[284]!” I wyszedł od Faraona z płonącym gniewem[285].

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Nie usłucha was Faraon, aby pomnożyły się cuda Moje[286] na ziemi Micraim”.

A Mojżesz i Ahron spełnili wszystkie te cuda przed Faraonem; ale ukrnąbrnił Wiekuisty serce Faraona i nie uwolnił synów Israela z ziemi swojej.

### Rozdział XII

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi i Ahronowi w ziemi Micraim[287] i rzekł:

„Miesiąc[288] ten[289], będzie wam[290] początkiem miesięcy[291]; pierwszym on dla was z miesięcy roku!

Powiedźcie całemu zborowi Israela, mówiąc: „Dziesiątego tego miesiąca niech wezmą sobie, każdy jagnię[292] dla rodziny, jagnię dla domu[293].

A jeżeliby za małym był dom na jagnię[294], to niechaj weźmie on i sąsiad jego, najbliższy jego domu — wedle ilości dusz[295]; każdego w miarę jego [możliwości] spożycia[296] policzycie na jagnię.

Jagnię zdrowe, samca, roczniaka[297] mieć będziecie; z owiec albo z kóz[298] wziąć je możecie[299].

I będziecie je chowali do czternastego dnia tego miesiąca, a wtedy zarznie je cała rzesza zboru israelskiego[300], o zmierzchu[301].

I wezmą z krwi jego[302], i pokropią oba odrzwia i nadproże w domach[303], w których spożywać je będą[304].

I będą jedli mięso jego tej samej nocy, upieczone na ogniu; z przaśnikami[305] i gorzkimi ziołami[306] jeść je będą.

Nie będziecie pożywali z niego nic niedopieczonego[307], ani ugotowanego w wodzie, tylko pieczone na ogniu[308], od głowy do nóg i wnętrzności jego[309].

A nie zostawicie zeń do rana[310]; a co by zostało zeń do rana, w ogniu spalicie[311].

A tak spożywać je będziecie[312]: biodra wasze przepasane, obuwie wasze na nogach waszych, a laska wasza w ręku waszym[313], i spożyjecie je w pośpiechu; jest to ofiara pesachowa[314] Wiekuistemu.

I przejdę po ziemi Micraim[315] tej samej nocy, i porażę wszelkie pierworodne[316] w ziemi Micraim[317] — od człowieka do bydlęcia, i nad wszystkimi bożyszczami Micraimu wykonam sądy[318]: Ja, Wiekuisty[319].

A będzie wam ona krew znakiem[320] na domach, w których będziecie, i ujrzę krew i ominę was[321] i nie będzie wpośród was klęski zgubnej, gdy razić będę na ziemi Micraim.

A będzie ten dzień wam pamiątką, i obchodzić go będziecie jako uroczystość Wiekuistemu w pokoleniach waszych[322]; jako ustawę wieczną obchodzić go będziecie.

Przez siedem dni jeść wam przaśniki, wszakże dnia już pierwszego, wyprzątniecie zakis[323] z domów waszych, bo kto by spożył co zakwaszonego[324], od dnia pierwszego aż do dnia siódmego — wytracona będzie dusza ta spośród Israela[325].

A dnia pierwszego zgromadzenie uroczyste, a dnia siódmego zgromadzenie uroczyste[326] będzie u was: żadna robota[327] wykonana nie będzie w nich; jedynie co służy na pokarm dla każdego, to jedynie przyrządzonym być może u was.

A przestrzegajcie przaśników[328]; albowiem tego samego dnia wywiodłem zastępy wasze z ziemi Micraim; i przestrzegajcie dnia tego w pokoleniach waszych jako ustawę wieczną.

Pierwszego miesiąca, czternastego dnia miesiąca na wieczór, jeść będziecie przaśniki, aż po dzień dwudziesty pierwszy tegoż miesiąca na wieczór[329].

Przez siedem dni zakis niech się nie znajduje w domach waszych[330]; bo kto by spożył co zakwaszonego, wytracona będzie dusza ta ze zgromadzenia Israelskiego — tak przychodzień, jako i zrodzony w kraju[331].

Żadnego zakwaszonego[332] jeść nie będziecie; we wszystkich siedzibach waszych[333] jeść będziecie przaśniki!”

I zwołał Mojżesz wszystkich starszych Israela, i rzekł do nich: „Sprowadźcie i weźcie sobie jagnięta[334], według rodzin swoich, a zarżnijcie ofiarę pesachową.

Weźmiecie też wiązkę[335] hyzopu[336], i zamoczycie we krwi znajdującej się w naczyniu, a pomażecie nadproże i oba odrzwia krwią znajdującą się w naczyniu; sami zaś nie wyjdziecie, nikt za drzwi domu swego, aż do rana[337].

A gdy przejdzie Wiekuisty, by porazić Micraim, a zobaczy krew na nadprożu i na obu odrzwiach, ominie[338] Wiekuisty te drzwi, i nie dozwoli niszczycielowi[339] wejść do domów waszych, by razić.

I będziecie przestrzegali tego, jako ustawę dla siebie i dla synów swoich, na wieki[340].

I będzie, gdy przyjdziecie do ziemi, którą da wam Wiekuisty[341], jako przyrzekł — przestrzegać wtedy będziecie tego obrzędu.

A gdy wtedy powiedzą wam dzieci wasze: cóż to za obrzęd u was?

To odpowiecie: ofiara to pesachowa Wiekuistemu, który ominął domy synów Israelskich w Micraim, gdy raził Micrejczyków, a domy nasze uchronił”. I ukłonił się lud i ukorzył się.

I poszli i uczynili to synowie Israela; jako przykazał Wiekuisty Mojżeszowi i Ahronowi, tak uczynili.

I stało się o północy, że poraził Wiekuisty wszystko pierworodne w ziemi Micraim[342], od pierworodnego Faraona[343], który miał zasiąść na tronie jego, aż do pierworodnego więźnia[344], który zostawał w więzieniu, i wszelkie pierworodne z bydła.

I wstał Faraon w nocy — on i wszystkie sługi jego[345] i wszystek Micraim; i powstał płacz[346] wielki w Micraim, bo nie było domu, w którym by nie było umarłego[347].

I wezwał Mojżesza i Ahrona w nocy, i rzekł: „Zabierzcie się, wyjdźcie spośród ludu mojego, tak wy, jak i synowie Israela[348], a idźcie, służcie Wiekuistemu, jakeście mówili.

I trzody wasze i stada wasze zabierzcie, jakeście żądali i idźcie; a błogosławcie też i mnie![349]”

I nalegali Micrejczycy na lud, by ich czym prędzej wyprawić z kraju, bo rzekli: „Wszyscy pomrzemy[350]”.

I poniósł lud ciasto swoje, zanim zakisło[351], donice swoje[352] obwinięte w wierzchnie szaty swe, na barkach swoich[353].

A synowie Israela uczynili według słowa Mojżesza, i uprosili u Micrejczyków[354] naczynia srebrne i naczynia złote i szaty.

A Wiekuisty dał łaskę ludowi w oczach Micrejczyków i użyczyli im[355], i tak opróżnili Micrejczyków.

I wyruszyli synowie Israela z Ramses do Sukot[356]: około sześciokroć sto tysięcy[357] mężów[358] pieszych, oprócz dzieci[359].

I także różnoplemiennego ludu mnóstwo[360] wyszło z nimi i trzody, i stada, dobytek wielki bardzo.

I wypiekli ciasto, które wynieśli z Micraim, na placki przaśne[361]; ponieważ nie zakisło, bo wypędzeni zostali z Micraim, a nie mogli się zatrzymywać[362]; a także zapasów nie przygotowali sobie[363].

A czasu pobytu synów Israela, który spędzili w Micraim, było czterysta trzydzieści lat[364].

I było po upływie czterystu trzydziestu lat[365], że tegoż samego dnia[366], wyszły wszystkie zastępy Wiekuistego z ziemi Micraim.

Noc to była czuwania[367] dla Wiekuistego, aby ich wyprowadzić z ziemi Micraim, noc to czuwania przed Wiekuistym dla wszystkich synów Israela w pokoleniach ich[368].

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza i Ahrona: „Oto ustawa ofiary pesachowej[369]: żaden cudzoziemiec[370] nie ma jeść z niej.

A każdy niewolnik, nabyty za pieniądze — gdy go obrzezasz, wtedy jeść z niej może.

Przysiedleniec[371] albo najemnik, nie będzie jadł z niej.

W jednym domu ma być spożyta[372], nie wyniesiesz z domu z tego mięsa na dwór; a kości nie złamiecie w niej[373].

Cały zbór Israelski spełni ją.

A jeśli zamieszka u ciebie cudzoziemiec, i zechce spełnić pesachową ofiarę Wiekuistemu; obrzeż u niego wszystkich płci męskiej, a wtedy przystąpi do spełnienia jej, i będzie jako urodzony w kraju; żaden zaś nieobrzezaniec pożywać z niej nie będzie.

Zakon[374] jeden będzie dla krajowca i dla cudzoziemca[375] przemieszkującego w pośród was”.

I uczynili to wszyscy synowie Israela: jako rozkazał Wiekuisty Mojżeszowi i Ahronowi, tak uczynili.

I stało się, że tegoż samego dnia[376] wywiódł Wiekuisty synów Israela z ziemi Micraim, wedle zastępów ich.

### Rozdział XIII

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi i rzekł:

„Poświęć mi wszystko pierworodne[377], rozwierające wszelkie łono[378] u synów Israela, tak z ludzi, jako i z bydła: Moim ono[379]!”

I rzekł Mojżesz do ludu: „Pamiętajcie na dzień ten[380], któregoście wyszli z Micraim, z domu niewoli; bo przemożną ręką wywiódł was Wiekuisty stąd — i nie ma być [w tym czasie] spożywane zakwaszone!

Dziś wychodzicie, w miesiącu kłosów[381].

I będzie: gdy zaprowadzi cię Wiekuisty do ziemi Kanaanejczyka[382], i Chitejczyka, i Emorejczyka, i Chiwity i Jebusyty, o której zaprzysiągł ojcom twoim[383], że ci ją da, do ziemi opływającej mlekiem i miodem[384] — odprawiać wtedy będziesz ten obrządek[385], w miesiącu tym.

Przez siedem dni będziesz jadał przaśniki, a dnia siódmego[386] — uroczystość Wiekuistemu.

Przaśniki mają być pożywane przez siedem dni, i nie ukaże się u ciebie nic kiszonego, ani ukaże się u ciebie zakis w całym obrębie twoim [387].

I opowiesz synowi twojemu[388] dnia onego, mówiąc: to dla tego[389], co uczynił mi Wiekuisty, gdym wychodził z Micraim.

I niechaj ci to będzie znakiem[390] na ręku twoim, i pamiątką między oczyma twoimi[391] — aby nauka Wiekuistego była w ustach twoich; gdyż ręką przemożną wywiódł cię Wiekuisty z Micraim.

A będziesz przestrzegał ustawy tej w oznaczonym jej czasie, od roku do roku[392].

Gdy zaś zaprowadzi cię Wiekuisty do ziemi Kanaanejczyka, jako zaprzysiągł tobie i ojcom twoim, i odda ją tobie;

Tedy odłączysz wszystko, co rozwiera łono, dla Wiekuistego: wszystek pierworodny[393] płód bydła, który będzie u ciebie, samce, dla Wiekuistego.

Każde zaś pierworodne z osła[394] wykupisz jagnięciem[395]; a jeślibyś nie wykupił, tedy złamiesz mu kark[396], a każdego pierworodnego z człowieka, z synów twoich, wykupisz[397].

I będzie, gdy zapyta się ciebie syn twój w przyszłości mówiąc: Cóż to jest[398]? to powiesz mu: Przemożną ręką wywiódł nas Wiekuisty z Micraim, z domu niewolników.

I stało się, że gdy opierał się Faraon, by nas uwolnić — zabił Wiekuisty wszystko pierworodne w ziemi Micraim, od pierworodnego z ludzi, aż do pierworodnego z bydła; przeto ofiaruję ja Wiekuistemu wszystkie rozwierające łono samce, każdego zaś pierworodnego z synów moich wykupuję.

I niechaj to będzie znakiem, na ręku twoim[399], i nawiązką między oczyma twoimi[400]; gdyż przemożną ręką wywiódł nas Wiekuisty z Micraim”.

I stało się, gdy uwolnił Faraon lud, że nie prowadził ich Bóg drogą ziemi Pelisztów[401], chociaż bliższą była[402]; bo mówił Bóg: „By nie pożałował lud, gdy zobaczy wojnę[403], a nie powrócił do Micraim!”

I obwodził Bóg lud drogą pustyni ku Morzu Sitowemu[404]. Uzbrojeni[405] zaś wyszli synowie Israela z ziemi Micraim.

Zabrał też Mojżesz kości Josefa ze sobą[406]; bo przysięgą zaklinał synów Israela[407], mówiąc: „Wspomnieć wspomni was Bóg, a wtedy wyniesiecie kości moje stąd ze sobą[408]”.

I wyruszyli z Sukot[409], i rozłożyli się obozem w Etam, na skraju pustyni.

A Wiekuisty szedł przed nimi[410], dniem — słupem obłocznym, aby prowadził ich drogą, a nocą — słupem ognistym, aby przyświecał im, żeby szli we dnie i w nocy[411].

Nie ustępował słup[412] obłoczny we dnie, ani słup ognisty w nocy od ludu.

### Rozdział XIV

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:

„Powiedz synom Israela, aby się zwrócili[413] i rozłożyli obozem przed Pi-Hachirot[414], między Migdol a morzem, przed Baal-Cefon[415]; naprzeciw tegoż obozować wam, nad morzem.

I powie Faraon o synach Israela: zabłądzili w kraju, zamknęła ich pustynia.

I ukrnąbrnię serce Faraona, i będzie gonił za nimi, i wsławię się przez Faraona[416] i przez całe wojsko jego, a poznają Micrejczycy, żem Ja Wiekuisty!” I uczynili tak[417].

Gdy tedy zawiadomiono króla Micraimu, że uciekł lud[418], zwróciło się serce Faraona i sług jego przeciw ludowi, i rzekli: „Cóżeśmy to uczynili, żeśmy uwolnili Israela od służenia nam?”

I zaprzągł wóz swój i wziął lud swój ze sobą[419].

Wziął też sześćset wozów doborowych, i wszystkie wozy Micraimu[420] i trójzapaśników[421] na wszystkich.

I tak ukrnąbrnił Wiekuisty serce Faraona, króla Micraimu, i podążył za synami Israela; a synowie Israela wychodzili z ręką podniesioną[422].

I gonili Micrejczycy za nimi, i doścignęli ich obozujących nad morzem — wszystkie konie, wozy Faraona, i jeźdźcy jego i wojsko jego — przy Pi-Hachirot, przed Baal-Cefon.

A gdy Faraon się zbliżył[423], podnieśli synowie Israela oczy swoje, a oto Micrejczycy ciągną za nimi! I obawiali się bardzo[424], i wołali synowie Israela do Wiekuistego.

I rzekli do Mojżesza[425]: „Czyżbyś z braku grobów w Micraim, wywiódł nas, abyśmy pomarli na pustyni? Cóżeś to uczynił nam, wyprowadzając nas z Micraim?

Alboż nie to właśnie powiadaliśmy ci w Micraim[426], mówiąc: „Zostaw nas, a niechaj służymy Micrejczykom; gdyż lepiej nam służyć Micrejczykom, niż umierać na pustyni”.

I rzekł Mojżesz do ludu: „Nie obawiajcie się; stańcie, a patrzcie na pomoc Wiekuistego[427], którą okaże wam dzisiaj! Gdyż jakoście widzieli Micrejczyków dzisiaj, już ich więcej nie ujrzycie na wieki.

Wiekuisty będzie walczył za was, a wy zamilczcie[428]!”

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Czego wołasz[429] do Mnie[430]? Powiedz synom Israela, aby ruszyli[431]!

A ty podnieś laskę twą i wyciągnij rękę twoją na morze[432], i rozbij[433] je, a przejdą synowie Israela środkiem morza po suszy[434].

A Ja, oto ukrnąbrnię serce Micrejczyków, że podążą za nimi; i wsławię się przez Faraona i przez całe wojsko jego, i przez jeźdźców jego.

I poznają Micrejczycy, żem Ja Wiekuisty, gdy się wsławię przez Faraona, przez wozy jego i przez jeźdźców jego!”

I ruszył Anioł Boży, postępujący przed obozem Israela, i szedł za nimi[435]. Ruszył też słup obłoczny sprzed ich oblicza, i stanął na tyłach ich[436].

I wstąpił między obóz Micrejczyków i między obóz Israela; i był tu obłok i mrok, tam zaś oświecał noc[437]. I nie zbliżał się jeden [obóz] do drugiego przez całą noc.

I wyciągnął Mojżesz rękę swoją na morze, a Wiekuisty pędził morze wiatrem wschodnim[438] gwałtownym przez całą noc[439], i zamienił morze w suszę[440]; i rozstąpiły się wody.

I szli synowie Israela środkiem morza po suszy; a wody były im ścianą, po prawej i lewej ich stronie.

I podążyli Micrejczycy i weszli za nimi — wszystkie konie Faraona, wozy jego i jeźdźcy jego — w środek morza.

I stało się, w chwili straży porannej[441], że wejrzał Wiekuisty na obóz Micrejski słupem ognia i obłoku, i pomieszał obóz Micrejski[442].

I pozrzucał koła wozów jego[443], i wiódł je ociężale. I rzekł Micraim: „Ucieknę przed Israelem, gdyż Wiekuisty walczy za nich przeciw Micrejczykom[444]!”

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wyciągnij rękę twoją na morze, i niech wrócą się wody na Micrejczyków[445], na wozy ich, i na jeźdźców ich”.

I wyciągnął Mojżesz rękę swoją na morze, i wróciło się morze z nastaniem poranka do łożyska swojego, a Micrejczycy uchodzili naprzeciw niemu: i tak wtrącił[446] Wiekuisty Micrejczyków w środek morza.

I wróciły się wody i pokryły wozy i jeźdźców całego wojska Faraona; które szło za nimi do morza; nie pozostał z nich ani jeden.

A synowie Israela przeszli po suszy środkiem morza; a wody były im ścianą, z prawej i z lewej ich strony.

I ocalił Wiekuisty dnia onego Israela z rąk Micrejczyków; i widział Israel Micrejczyków martwych na brzegu morza[447].

I widział Israel moc wielką, którą okazał Wiekuisty nad Micrejczykami, i obawiał się lud Wiekuistego, i uwierzyli w Wiekuistego i w Mojżesza, sługę Jego.

### Rozdział XV

Wtedy zaśpiewał Mojżesz i synowie Israela pieśń tę[448] Wiekuistemu, a rzekli w tych słowach: „Zaśpiewam Wiekuistemu, bo wzniósł się wielce; rumaka i jeźdźca jego wtrącił w morze!

Sławą i pieśnią moją — Jah[449], i stał mi się pomocą[450]. Ten to Bóg mój[451], a uwielbiam Go[452]; Bóg ojca mojego[453], a wynoszę Go.

Wiekuisty — bojownikiem, Wiekuisty imię Jego[454]!

Wozy Faraona i wojska jego wrzucił w morze; a wybór trójzapaśników[455] jego pogrążony w morzu Sitowym!

Otchłanie pokryły ich; zapadli w głębie jako kamień[456].

Prawica Twoja, Wiekuisty, uświetniona mocą, prawica Twoja[457], Wiekuisty, zgromiła wroga!

Wielkością majestatu Twego kruszysz przeciwników Twoich[458]; wywierasz gniew Twój, pożera ich niby źdźbło.

Zadęciem nozdrzy Twoich spiętrzyły się wody, stanęły jako grobla[459] nurty[460], skrzepły tonie w pośrodku morza!

Rzekł wróg[461]: „Będę gonił, doścignę, rozdzielę łupy; nasyci się nimi dusza moja, obnażę miecz mój, wytępi ich ręka moja!”

Zadąłeś tchnieniem Twoim, okryło ich morze; pogrążyli się jako ołów w wodach potężnych.

Któż jak Ty, między bóstwami[462], Wiekuisty? Któż jak Ty, wsławiony świętością[463], wspaniały[464] w chwale, sprawco cudów!

Wyciągnąłeś prawicę Twoją — pochłonęła ich ziemia[465]!…

Wiedziesz łaską Twoją[466] ten lud, któryś wybawił, prowadzisz mocą Twoją do przybytku[467] świętości Twojej!

Słyszą narody, drżą; dreszcz przejmuje mieszkańców Peleszet[468].

Wtedy trwożą się książęta Edomu, mocarze Moabu[469], przejmuje ich drżenie, truchleją wszyscy mieszkańcy Kanaanu.

Oby padła na nich bojaźń [470] i trwoga[471], od wielkości ramienia Twego niechaj oniemieją jako głaz, [aż przejdzie lud Twój, Wiekuisty], aż przejdzie lud ten[472], któryś sobie nabył[473]!

Zaprowadzisz ich[474] i zasadzisz na górze dziedzictwa Twego[475], na miejscu, które urządzisz na siedzibę Twą[476], Wiekuisty, w świątyni, Panie, którą założą ręce Twoje!

Wiekuisty królować będzie na wieki i na zawsze!”

I tak weszły konie Faraona z wozami jego i jeźdźcami do morza i zwrócił na nich Wiekuisty wody morza; synowie zaś Israela przeszli po suszy środkiem morza.

I wzięła Mirjam, prorokini, siostra Ahrona[477], bęben w rękę swoją, i wyszły wszystkie niewiasty za nią z bębnami i w pląsach[478].

I zawtórowała im Mirjam[479]: „Zaśpiewajcie Wiekuistemu, bo wzniósł się wielce, rumaka i jeźdźca jego wtrącił w morze!”

I powiódł Mojżesz Israela[480] od Morza Sitowego; i wyszli do pustyni Szur, i szli trzy dni w pustyni, a nie znaleźli wody[481].

I przybyli do Mara — i nie mogli pić wód z Mara, bo gorzkie były; przeto też nazwano imię jego Mara[482].

I szemrał lud przeciw Mojżeszowi, mówiąc: „Cóż pić będziemy?”

I zawołał do Wiekuistego, i wskazał mu Wiekuisty drzewo; i wrzucił je do wody, i osłodziła się woda. Tam ustanowił dlań ustawy i prawa[483], i tam doświadczył go[484].

I rzekł: „Jeżeli będziesz słuchał głosu Wiekuistego, Boga twojego, a co prawe w oczach Jego spełniać będziesz[485], i skłonisz ucho ku przykazaniom Jego[486], a strzec będziesz wszystkich ustaw Jego[487]; to żadnej choroby, którą dopuściłem na Micraim, nie dopuszczę na ciebie; bom Ja, Wiekuisty, lekarz twój”.

I przybyli do Elim; a tam było dwanaście źródeł wody[488] i siedemdziesiąt palm[489]; i rozłożyli się tam obozem[490] przy wodach.

### Rozdział XVI

I wyruszyli z Elim i przybył cały zbór synów Israela na pustynię[491] Sin, co między Elim i między Synaj, piętnastego dnia miesiąca drugiego[492], po wyjściu ich z ziemi Micraim.

I szemrał cały zbór synów Israela[493] przeciw Mojżeszowi i Aharonowi na pustyni,

I rzekli do nich synowie Israela: „Gdybyśmy też pomarli byli z ręki Wiekuistego w ziemi Micraim, gdyśmy siadali przy garnku mięsa, gdyśmy jadali chleb do syta! Boście wszak wywiedli nas na tę pustynię, aby zamorzyć cały ten tłum głodem!”

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Oto spuszczę wam deszczem chleb[494] z nieba, i będzie wychodził lud, a zbierał [na] potrzebę dzienną każdego dnia[495], abym go doświadczył: czy postąpi wedle nauki Mojej, czy nie[496].

A dnia szóstego, niechaj przyrządzą to, co przyniosą[497], a będzie podwójną ilością[498] tego, co zbierać będą codziennie”.

I rzekł Mojżesz i Aharon do wszystkich synów Israela: „Wieczorem poznacie, że to Wiekuisty wywiódł was z ziemi Micraim[499].

A z rana ujrzycie chwałę[500] Wiekuistego w tym, że usłyszy szemranie wasze przeciw Wiekuistemu; a my czymże jesteśmy, że szemrzecie przeciw nam?”

I rzekł Mojżesz: „Gdy da wam Wiekuisty wieczorem mięso na pożywienie[501], a chleb z rana do nasycenia się; w tym poznacie, że usłyszał Wiekuisty szemrania wasze, którymiście szemrali[502] przeciw Niemu; a my czymże jesteśmy? Nie przeciw nam szemrania wasze a przeciw Wiekuistemu”.

I rzekł Mojżesz do Aharona: „Powiedz całemu zborowi synów Israela: przystąpcie[503] przed oblicze Wiekuistego, gdyż usłyszał On szemrania wasze!”

I stało się, gdy przemawiał Aharon do całego zboru synów Israela, że spojrzeli ku pustyni, a oto — chwała Wiekuistego ukazała się w obłoku!

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:

„Usłyszałem szemrania synów Israela; powiedz im tak: o zmierzchu będziecie jedli mięso, a z rana nasycicie się chlebem, a poznacie, żem Ja Wiekuisty, Bóg wasz”.

Stało się tedy na wieczór, że się zleciały przepiórki[504] i pokryły obóz, a z rana była warstwa rosy[505] naokoło obozu.

A gdy uniosła się warstwa rosy[506], a oto na powierzchni pustyni coś drobnego, ziarnistego, drobnego, niby szron na ziemi.

I ujrzeli to synowie Israela, i rzekli jeden do drugiego: „Co to jest?[507]” Bo nie wiedzieli co to było. I rzekł Mojżesz do nich: „Ten to jest chleb, który dał wam Wiekuisty do jedzenia.

Oto co rozkazał Wiekuisty: zbierajcie z niego każdy w miarę zapotrzebowania swojego[508], po omerze[509] na głowę, według liczby dusz waszych[510], niechaj każdy dla pozostających w namiocie swoim zbierze[511]”.

I uczynili tak synowie Israela i zbierali jeden więcej drugi mniej[512].

I mierzyli na omery, a nie zbierał zbytecznie potrzebujący więcej, a niedostatecznie potrzebujący mniej; każdy w miarę zapotrzebowania swojego zbierali.

I rzekł Mojżesz do nich: „Niechaj nikt nie zostawia z tego do rana!”

Ale nie usłuchali Mojżesza i zostawili niektórzy[513] z tego do rana; i zaroiło się robactwem i zacuchnęło. I rozgniewał się na nich Mojżesz.

I tak zbierali to każdego rana, każdy wedle potrzeby swojej; bo gdy zagrzało słońce — potopniało[514].

I stało się dnia szóstego, że zebrali chleb w dwójnasób[515], po dwa omery na każdego; i przyszli wszyscy książęta zboru i donieśli to Mojżeszowi[516].

I rzekł do nich: „Otóż to, co powiedział Wiekuisty: wielki dzień wypoczynku, dzień wypoczynku święty dla Wiekuistego[517] jutro; co chcecie upiec — upieczcie, a co chcecie ugotować — ugotujcie; a wszystko, co zbywa, zostawcie sobie w zachowaniu do jutra”.

I zostawili to do jutra, jako rozkazał Mojżesz, a nie zacuchnęło; a robactwa nie było w nim.

I rzekł Mojżesz: „Jedzcie to dziś, gdyż dzień odpoczynku dzisiaj Wiekuistemu; dziś nie znajdziecie tego na polu[518].

Sześć dni zbierać to będziecie, a dnia siódmego dzień odpoczynku; nie będzie nic tego dnia”.

I stało się dnia siódmego, że wyszli niektórzy z ludu, aby zbierać[519], ale nie znaleźli.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Dopókiż będziecie się wzdragali przestrzegać przykazań i nauk Moich[520]?

Patrzcie[521]: ponieważ Wiekuisty dał wam dzień wypoczynku, przeto daje On wam dnia szóstego chleb na dwa dni; zostawajcie więc każdy na miejscu swoim, niechaj nie wychodzi nikt z miejsca swojego w dzień siódmy[522]!”

I odpoczywał[523] lud dnia siódmego.

I nazwał dom Israela miano onego pokarmu[524]: man[525], a był on jako ziarno koriandru[526], biały, a smak jego jako pączek z miodem[527].

I rzekł Mojżesz: „Oto co rozkazał Wiekuisty: pełny omer z tego niech zostanie na przechowanie dla pokoleń waszych, aby widzieli chleb, którym żywiłem was na pustyni, gdym wywiódł was z ziemi Micraim”.

I rzekł Mojżesz do Aharona: „Weź koszyk[528] jeden a nasyp weń pełen omer manny, a postaw go przed Wiekuistym[529], na przechowanie w pokoleniach waszych”.

Jako przykazał Wiekuisty Mojżeszowi, tak postawił go Aharon przed Arką świadectwa na przechowanie.

A synowie Israela jadali mannę czterdzieści lat[530], aż przybyli do ziemi zamieszkałej; mannę jadali aż do przybycia swego do granic ziemi Kanaan[531].

Omer[532] zaś jest dziesiątą częścią efy[533].

### Rozdział XVII

I wyruszył cały zbór synów Israela, z pustyni Sin w pochody swoje, podług rozkazu Wiekuistego, i rozłożyli się obozem w Refidim; a nie było wody do picia dla ludu.

I swarzył się[534] lud z Mojżeszem i rzekli: „Dajcie nam wody, abyśmy pili!” I rzekł do nich Mojżesz: „Czemu swarzycie się ze mną? Czemu doświadczacie Wiekuistego?”

Ale lud pragnął tam wody, i szemrał lud przeciw Mojżeszowi i rzekł: „Pocóżeś wywiódł[535] nas z Micraim, aby zamorzyć nas i dzieci nasze i dobytek nasz pragnieniem?”

I zawołał Mojżesz do Wiekuistego, i rzekł: „Cóż mam czynić ludowi temu? Już niedługo, a ukamienują mnie”.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Przejdź przed ludem[536], a zabierz ze sobą kilku ze starszych Israela[537]; a laskę twą, którąś uderzył[538] w rzekę, weźmiesz w rękę twoją[539], i pójdziesz.

Oto stanę przed tobą tam, na skale[540], na Chorebie; i uderzysz w skałę, a wyjdzie z niej woda, i będzie pił lud”. I uczynił tak Mojżesz na oczach starszych Israela.

I nazwał miano miejsca tego: Masa[541] i Meriba[542], z powodu swaru[543] synów Israela, i za to, że doświadczali Wiekuistego, mówiąc: „Jestże[544] Wiekuisty pośród nas, czy nie?”

Tedy przyciągnął Amalek[545] i walczył z Israelem w Refidim.

I rzekł Mojżesz do Jehoszui[546]: „Wybierz nam[547] mężów[548] i wyjdź, walcz[549] z Amalekiem. Jutro ja stanę na szczycie pagórka[550], a berło[551] Boże w ręku moim[552]”.

I uczynił Jehoszua, jak mu rozkazał Mojżesz o walce z Amalekiem; a Mojżesz, Aharon i Chur[553] — wstąpili na szczyt pagórka.

I stało się, że gdy podnosił Mojżesz rękę swoją[554], przemagał Israel[555], a gdy opuszczał rękę swoją, przemagał Amalek.

Ale ręce Mojżesza ociężały; wzięli tedy kamień i podłożyli podeń, i usiadł na nim[556]; Aharon zaś i Chur podpierali ręce jego, jeden z jednej, drugi z drugiej strony, i tak dotrwały[557] ręce jego aż do zachodu słońca[558].

I poraził[559] Jehoszua Amaleka i lud jego ostrzem miecza.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wpisz to dla pamięci[560] w księgę[561], a wraź to w uszy Jehoszui[562], że zgładzić zgładzę[563] pamięć Amaleka spod nieba!”

I zbudował Mojżesz ołtarz i nadał mu miano: „Wiekuisty — chorągwią moją[564]”.

I rzekł: „Bo ręka (wzniesiona) ku tronowi Jah[565]: wojna Wiekuistemu z Amalekiem od pokolenia do pokolenia[566]!”

### Rozdział XVIII

I usłyszał[567] Jitro[568], kapłan Midjanu, teść Mojżesza[569], o wszystkim, co uczynił Bóg[570] dla Mojżesza, i dla Israela, ludu Swojego — jak wywiódł Wiekuisty Israela z Micraim[571];

I zabrał Jitro, teść Mojżesza, Cyporę, żonę Mojżesza przedtem odesłaną[572];

I dwóch synów jej, z których imię jednego: Gerszom, gdyż [Mojżesz] powiedział: „Przychodniem[573] byłem na ziemi obcej;”

A imię drugiego: Eliezer, gdyż: — „Bóg ojca mojego był pomocą moją[574], i ocalił mnie od miecza Faraona[575]”.

I przybył Jitro, teść Mojżesza, i synowie jego i żona jego do Mojżesza na pustynię, gdzie obozował przy górze Bożej.

I dał znać Mojżeszowi: „Ja, teść twój — Jitro, przybywam do ciebie, a żona twoja, i dwaj synowie jej z nią[576]”.

I wyszedł Mojżesz na spotkanie teścia swojego[577], i pokłonił się i ucałował go[578], i wywiadywali się jeden o powodzenie drugiego, i weszli do namiotu.

I opowiadał Mojżesz teściowi swojemu wszystko, co uczynił Wiekuisty Faraonowi i Micrejczykom gwoli[579] Israela — wszystek trud, który spotkał ich na drodze, i jak ocalił ich Wiekuisty.

I cieszył się Jitro ze wszystkiego dobrego[580], które wyświadczył Wiekuisty Israelowi, gdy ocalił go z ręki Micrejczyków.

I rzekł Jitro: „Błogosławiony Wiekuisty, który ocalił was z ręki Micrejczyków i z ręki Faraona; który ocalił ten lud spod ręki Micrejczyków[581].

Teraz poznałem[582], że wyższym Wiekuisty, nad wszystkie bogi[583]; gdyż tą samą rzeczą, którą przeciw nim umyślili[584] — On [uderzył] na nich”.

I przyniósł Jitro, teść Mojżesza, całopalenia i ofiary Bogu; przyszedł też Aharon i wszyscy starsi ludu, aby spożyć chleb z teściem Mojżesza przed Bogiem[585].

I stało się nazajutrz, że zasiadł Mojżesz dla sądzenia ludu, i stał lud przed Mojżeszem od rana do wieczora.

A widząc teść Mojżesza wszystko, co on czyni z ludem, rzekł: „Cóż to takiego, co ty czynisz z ludem? Czemu ty siedzisz sam jeden, a lud wszystek stoi przed tobą od rana do wieczora?”

I odpowiedział Mojżesz teściowi swojemu: „Oto przychodzi do mnie lud, aby radził się Boga.

Gdy mają jaką sprawę przedstawia się ją mnie, a ja rozsądzam między jednym a drugim, i oznajmiam ustawy Boga i nauki Jego[586]”.

I rzekł doń teść Mojżesza: „Nie dobra to rzecz, którą czynisz.

Znużyć znużysz i siebie[587] i lud ten, który przy tobie, gdyż za trudną ta rzecz dla ciebie, nie podołasz jej sam jeden.

Teraz usłuchaj głosu mojego: poradzę ci, a niechaj będzie Bóg z tobą[588]: pozostań ty dla ludu upełnomocnionym Boga[589], a przedstawiaj sam sprawy te Bogu.

I objaśniaj im ustawy i nauki, wskazując im drogę, którą chodzić, i czyny, które spełniać mają.

Ale chciej upatrzyć z całego ludu, mężów dzielnych[590], bogobojnych[591], mężów prawdy[592], nienawidzących korzyści[593], a tych ustanowisz nad nimi jako tysiączników, setników, pięćdziesiątników i dziesiętników.

A niech sądzą lud każdego czasu; a mianowicie tak, iżby każdą sprawę większą przedstawiali tobie, a każdą sprawę mniejszą rozsądzali sami; i tak ulżysz sobie, i poniosą (ciężar) z tobą.

Jeżeli to uczynisz, a przykaże ci to Bóg[594], tedy zdołasz się ostać, a także cały lud ten do miejsca swojego powróci w pokoju[595]”.

I usłuchał Mojżesz głosu teścia swojego, i spełnił wszystko co powiedział.

I wybrał Mojżesz mężów dzielnych z całego Israela, i ustanowił ich naczelnikami nad ludem, tysiącznikami i setnikami, pięćdziesiątnikami i dziesiętnikami.

I sądzili lud każdego czasu; sprawę trudniejszą przedstawiali Mojżeszowi, a każdą sprawę mniejszą rozsądzali sami.

I odprawił Mojżesz teścia swego[596], i poszedł [on] do kraju swojego[597].

### Rozdział XIX

W nowiu miesiąca trzeciego po wyjściu synów Israela z ziemi Micraim, w tenże sam dzień[598] przybyli na pustynię Synaj.

Wyruszyli byli z Refidim i przybyli na pustynię Synaj i rozłożyli się obozem na pustyni; i obozował tam Israel naprzeciw góry[599].

A Mojżesz wstąpił do Boga[600], i zawołał doń Wiekuisty z góry mówiąc: „Tak powiesz[601] domowi Jakuba[602], i oznajmisz synom Israela[603]:

Wyście widzieli, com uczynił Micrejczykom, i jakem uniósł was[604] na skrzydłach orlich[605], a przywiodłem was do Siebie[606].

A teraz — jeżeli usłuchacie głosu Mojego, i przestrzegać będziecie przymierza Mojego[607], tedy staniecie się Mi skarbcem spośród wszystkich ludów[608]; bo Moja cała ziemia.

A wy będziecie mi królestwem kapłanów[609] i narodem świętym. Te są słowa, które powiesz synom Israela!”

I przyszedł Mojżesz i zwołał starszych ludu, i przedstawił im wszystkie te słowa, które polecił mu Wiekuisty.

I odpowiedział cały lud razem, mówiąc: „Wszystko, co rzekł Wiekuisty uczynimy!” I powtórzył Mojżesz słowa ludu Wiekuistemu[610].

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Oto Ja przyjdę do ciebie w gęstym obłoku[611], aby słyszał lud, gdy będę mówił z tobą, a także zawierzył tobie[612] na zawsze!” I doniósł Mojżesz słowa ludu Wiekuistemu[613].

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Idź do ludu, a przygotuj ich[614] dziś i jutro, i niech wypiorą szaty swoje.

Aby byli gotowi[615] na dzień trzeci[616]; gdyż dnia trzeciego zstąpi Wiekuisty, przed oczyma całego ludu[617], na górę Synaj.

I odgraniczysz lud w około[618] i powiesz: strzeżcie się wstępować na górę, albo dotykać się stoku jej; kto by dotknął się góry, stracony będzie.

Niechaj nie tknie się jej ręka, bo zostanie ukamienowanym lub zastrzelonym; czy to bydlę, czy człowiek, żywym nie zostanie, gdy ozwie się przeciągły głos rogu [wtedy mogą] wnijść na górę[619].

I zstąpił Mojżesz z góry do ludu, i przygotował lud; i wyprali szaty swoje.

I rzekł do ludu: „Bądźcie gotowi na trzeci dzień; nie przystępujcie do kobiety”.

I stało się dnia trzeciego, z nastaniem poranku[620], że były gromy i błyskawice, i obłok gęsty nad górą, i głos trąby[621] potężny bardzo; a zadrżał wszystek lud, który był w obozie.

I wyprowadził Mojżesz lud naprzeciw Boga[622] z obozu; a uszykowali się u stóp góry[623].

A góra Synaj dymiła się cała, przeto iż zstąpił na nią Wiekuisty w ogniu; i wznosił się dym z niej jakoby dym z topielni[624], i trzęsła się cała góra bardzo.

A głos trąby wzmagał się coraz silniej[625]; Mojżesz przemawiał[626], a Bóg odpowiadał mu gromem[627].

I zstąpił Wiekuisty na górę Synaj[628], na szczyt góry; i zawezwał Wiekuisty Mojżesza na szczyt góry, i wstąpił Mojżesz.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Znijdź, przestrzeż lud[629], aby się nie porywał do Wiekuistego, aby widzieć[630], bo padłoby zeń mnóstwo.

A także kapłani, którzy przystępują do Wiekuistego[631], niech się przygotują[632], aby nie poraził ich Wiekuisty”.

I rzekł Mojżesz do Wiekuistego: „Nie może lud wstąpić[633] na górę Synaj, gdyż Ty przestrzegłeś nas mówiąc: odgranicz górę, a poświęć ją”.

I rzekł doń Wiekuisty: „Idź, zejdź, a wstąpisz potem — ty i Aharon z tobą; a kapłani i lud[634] — żeby się nie porywali, by wstąpić do Wiekuistego, aby nie poraził ich!”

I zeszedł Mojżesz do ludu i powiedział im to.

### Rozdział XX[635]

I wygłosił Bóg[636] wszystkie słowa te[637], i rzekł:

„Jam Wiekuisty, Bóg twój[638], którym cię wywiódł z ziemi Micraim[639], z domu niewolników.

Nie będziesz miał bogów innych[640] przed obliczem Moim[641].

Nie uczynisz sobie posągu[642], ani żadnego obrazu tego, co na niebie wysoko, i co na ziemi nisko, i co w wodzie poniżej ziemi.

Nie będziesz się im korzył, ani służył im; gdyż Ja Wiekuisty, Bóg twój, Bóg żarliwy[643], pomny winy ojców na synach, na wnukach i prawnukach[644] tych, którzy Mnie nienawidzą;

A świadczący miłosierdzie tysiącom[645], tym, którzy Mnie miłują i przestrzegają przykazań Moich.

Nie wzywaj imienia[646] Wiekuistego, Boga twojego, do fałszu[647]! Gdyż nie przepuści Wiekuisty temu, który wzywa imię Jego do fałszu[648].

Pamiętaj na dzień Szabatu[649], abyś go święcił.

Sześć dni pracuj, i wykonywaj wszelką robotę twoją[650];

Ale dzień siódmy Szabat Wiekuistemu, Bogu twojemu: nie czyń żadnej roboty, ani ty, ani syn, ani córka[651], ani sługa, ani służebnica twoja, ani bydło twoje, ani przychodzień, który w bramach twoich.

Gdyż w sześciu dniach stworzył Wiekuisty niebo i ziemię, morze i wszystko, co w nich, a odpoczął dnia siódmego[652]. Przeto pobłogosławił Wiekuisty dzień siódmy[653] i poświęcił go.

Czcij ojca twego i matkę twoją[654], aby się przedłużyły dni twoje na ziemi, którą Wiekuisty, Bóg twój, da tobie[655].

Nie zabijaj[656].

Nie łam małżeńskiej wiary[657].

Nie kradnij[658].

Nie dawaj przeciw bliźniemu twemu świadectwa fałszywego[659].

Nie pożądaj[660] domu bliźniego twego; nie pożądaj żony bliźniego twojego[661] — ani sługi jego, ani służebnicy, ani wołu, ani osła jego, ani niczego, co do bliźniego twego należy”.

A lud cały widział[662] gromy[663] i płomienie, i głos trąby, i górę dymiącą się; i widział to lud i cofnął się struchlały, i stanął z daleka[664].

I rzekli do Mojżesza: „Mów ty z nami, a będziemy słuchali; a niech nie przemawia do nas Bóg, abyśmy nie pomarli[665]”.

I rzekł Mojżesz do ludu: „Nie obawiajcie się; gdyż aby doświadczyć was przyszedł Bóg[666], i aby była bojaźń Jego przed obliczem waszym, abyście nie grzeszyli”.

I stanął lud z daleka; a Mojżesz przystąpił do mgły[667], gdzie był Bóg.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Tak powiesz synom Israela: wyście widzieli żem z nieba przemawiał do was!

Nie ustanawiajcie nic przy Mnie[668]; bożków srebrnych i bożków złotych nie czyńcie sobie.

Ofiarnicę[669] z ziemi[670] wystawisz dla Mnie, a ofiarować będziesz na nim[671] całopalenia twoje i ofiary okupne[672] twoje, owce, i woły twoje. W każdym miejscu w którym oznajmię imię Moje, przyjdę do ciebie i pobłogosławię cię[673].

A jeżeli ofiarnicę kamienną wystawisz Mi, nie stawiaj go z ciosanego [kamienia]; bo jeżeliś topór twój podniósł na niego, znieważyłeś go[674].

I nie będziesz wchodził po stopniach na ofiarnicę Moją[675], aby nie odkryła się nagość twoja na nim!”

### Rozdział XXI

A oto są prawa[676], które przedstawisz im[677]:

Gdy kupisz niewolnika ibrejskiego, sześć lat niechaj służy[678], a siódmego wyjdzie na wolność, darmo[679].

Jeżeli sam jeden przyszedł, sam jeden niechaj wyjdzie[680]; jeżeliby zaś był żonaty, niechaj wyjdzie i żona jego z nim[681].

Jeżeli mu pan jego dał żonę[682], a urodziła mu synów albo córki; żona z dziećmi swymi zostaną przy panu jej, a on wyjdzie sam jeden.

Jeżeliby zaś powiedział niewolnik[683]: miłuję pana mojego; żonę i dzieci moje[684]; nie wyjdę na wolność;

Tedy przywiedzie go pan jego przed sędziów[685], a postawi go u drzwi, albo u odrzwia, i przekole[686] mu pan jego ucho szydłem[687], i będzie mu służył na zawsze[688].

A jeżeliby sprzedał mąż córkę swą[689] na służebnicę; to nie wyjdzie ona jako wychodzą niewolnicy[690].

Jeżeli nie znajduje upodobania w oczach pana swojego, który był przeznaczył ją dla siebie[691], to niechaj jej pomoże się wykupić[692]; obcym ludziom nie jest mocen[693] ją sprzedać[694], wzgardziwszy nią[695].

A jeżeli ją dla syna swego przeznaczy[696]; to niechaj wedle prawa dziewic postępuje z nią[697].

A jeżeliby inną wziął dla siebie; tedy pożywienia, odzieży i małżeńskiego pożycia tej nie pozbawi[698].

A jeżeliby trzech tych (warunków) nie dopełnił jej[699], to wyjdzie darmo, bez wykupu[700].

Kto pobije człowieka na śmierć, śmiercią ukarany będzie.

Lecz kto nie czyhał[701], ale Bóg nadarzył tak pod rękę jego — to wyznaczę ci miejsce dokąd ma uciec[702].

Jeżeliby zaś kto godził na bliźniego, a zabił go zdradziecko[703]; od ołtarza Mojego weźmiesz go na stracenie[704].

Kto uderzy ojca swojego, albo matkę swoją[705]; śmiercią ukarany będzie[706].

A kto wykradnie człowieka[707] — czy sprzedał go, czy znajduje się w mocy jego[708] — śmiercią karanym będzie[709].

A kto przeklina ojca swojego, albo matkę swoją; śmiercią ukaranym będzie[710].

A gdy pokłócą się ludzie, a uderzy jeden drugiego[711] kamieniem, albo pięścią, i nie umrze, ale zapadnie na łoże[712];

To jeżeliby powstał, a przechadzał się po ulicy o kuli swej[713] — uwolnionym będzie uderzający[714]; wszakże za zmarnowanie czasu go wynagrodzi, i da go zupełnie wyleczyć[715].

A jeżeliby kto pobił niewolnika swojego, albo służebnicę swoją[716] kijem, i umarliby pod ręką jego; niech pomszczone to będzie[717].

Wszakże, gdyby dzień, albo dwa dni przeżył[718]: nie należy brać pomsty, bo to pieniądz jego[719].

Gdy się wadzić będą ludzie, a uderzy kto kobietę brzemienną[720], tak że poronionym będzie płód jej, inny zaś wypadek nie zajdzie[721]; tedy poniesie karę pieniężną, jaką nałoży na niego mąż tej kobiety, albo zapłaci wedle wyroku sędziów[722].

Jeżeli zaś zajdzie wypadek[723]; tedy ustanowisz życie za życie[724]:

Oko — za oko[725]; ząb — za ząb; ręka — za rękę; noga — za nogę;

Oparzenie[726] — za oparzenie[727]; rana — za ranę; siniec — za siniec.

Jeżeli uderzy kto w oko niewolnika swego[728], albo w oko służebnicy swojej, i uszkodzi je; to wypuści go na wolność za oko jego[729].

Także jeżeli ząb niewolnika swojego, albo ząb służebnicy swojej wybije; to wypuści go na wolność za ząb jego.

Jeżeli zabodzie wół[730] mężczyznę, albo kobietę, na śmierć; to należy ukamienować wołu, i nie jeść mięsa jego[731]; a właściciel wołu — wolny[732].

Wszakże, jeżeli to wół bodliwy od wczoraj i zawczoraj[733], i ostrzeżono właściciela jego[734], a nie strzegł go, i zabił mężczyznę, albo kobietę: to będzie wół ukamienowany, a nadto i właściciel jego stracony[735].

Jeżeliby wszakże pokutę włożono na niego[736]; da wtedy okup duszy swojej[737], jakikolwiek nałożony nań zostanie.

Czy chłopca zabodzie, czy dziewczynę zabodzie: podług tegoż prawa postąpionem będzie z nim.

Jeżeliby niewolnika[738] zabódł wół, albo służebnicę — srebra trzydzieści szeklów da panu ich[739], a wół ukamionowany będzie.

A jeżeliby kto otworzył jamę, albo gdyby kto wykopał studnię, i nie przykrył jej[740], a wpadłby tam wół albo osioł[741]:

To niechaj winny za studnię zapłaci[742]; pieniądze niechaj zwróci właścicielowi jego; a zabity niechaj należy do niego[743].

Gdyby czyj wół ubódł wołu sąsiada[744], a zdechłby: to sprzedadzą wołu żywego, i podzielą się ceną jego; a także zabitym podzielą się[745].

Ale jeżeli było wiadomo, że to wół bodliwy od wczoraj i zawczoraj[746], a nie strzegł go właściciel jego — to powinien oddać wołu za wołu[747]; a zabity niechaj należy do niego[748].

Jeżeliby kto ukradł wołu, albo jagnię, i zarznął je albo je sprzedał — to pięć wołów odda za wołu, a cztery owce za jagnię[749].

### Rozdział XXII

Jeżeli w podkopie schwytanym będzie złodziej[750], a pobitym zostanie na śmierć; nie będzie o niego winy krwi[751].

Jeżeli zaś świeciło słońce nad nim[752], to jest o niego wina krwi. Zapłatą niechaj się opłaci[753]; a jeżeli nic nie ma, sprzedany będzie za kradzież swoją.

Jeżeli znalezioną będzie w ręku jego kradzież: bądź wół, bądź osioł, bądź jagnię[754], jeszcze żywe — to w dwójnasób zapłaci.

Gdy spasie[755] kto pole albo winnicę, a puści bydło swoje, aby się pasło na polu cudzym[756] — najlepszym z pola swojego albo najlepszym z winnicy swojej niechaj zapłaci.

Gdy wyniknie ogień i zajmie ciernie, a spali się sterta albo zboże na pniu[757], albo pole — to zapłaci ten, który wzniecił pożar[758].

Jeżeli powierzy kto bliźniemu swemu pieniądze, albo naczynia do przechowania, a wykradzione to zostanie z domu tego człowieka — jeżeli wykryty zostanie złodziej, zapłaci tenże w dwójnasób[759].

Jeżeliby zaś wykrytym nie został złodziej — to stawi się pan domu przed sędziów[760], z tym, że nie wyciągnął ręki swojej na własność bliźniego swego.

O każdy przedmiot sprzeniewierzenia[761], o wołu, o osła, o jagnię, o szatę, o każdą zgubę, o której ktokolwiek powie, że „to taka”[762] — przed sędziów przyjdzie sprawa obydwu: Kogo skażą sędziowie, zapłaci w dwójnasób bliźniemu swemu[763].

Jeżeli kto odda bliźniemu swemu[764] osła, albo wołu, albo jagnię, albo inne bydlę na chowanie, a zdechnie, albo okaleczonym zostanie, albo zabranym, a nikt nie widział.

Przysięga Wiekuistego będzie między obudwoma: czy nie wyciągnął ręki swej na własność bliźniego swego[765]; i przyjmie ją właściciel jej[766], a ów płacić nie będzie[767].

Ale jeżeli mu skradzionym zostanie, powinien zapłacić właścicielowi jego.

Jeżeli zaś rozszarpanym zostało[768], przedstawi je jako dowód[769]: — za rozszarpane nie płaci[770].

A gdyby kto pożyczył od bliźniego swego[771], a okaleczałoby, albo zdechło: jeżeli właściciel jego nie był przy tym, to powinien zapłacić.

Jeżeli zaś właściciel jego był przy tym — to płacić nie powinien[772]. Jeżeli wynajętym jest, to wchodzi to w miejsce jego wynagrodzenia[773].

Jeżeliby kto uwiódł dziewicę niezaręczoną[774], i spałby z nią, to dawszy jej wiano[775], pojmie ją sobie za żonę.

A jeżeli nie zechce ojciec jej wydać ją za niego[776], to niech odważy srebra, stosownie do wiana dziewic[777].

Czarownicy[778] przy życiu nie zostawisz.

Kto by obcował ze zwierzęciem, śmiercią karany będzie[779].

Kto ofiaruje bogom, oprócz Wiekuistemu, Jedynemu, wytępionym będzie[780].

Cudzoziemca nie będziesz krzywdził[781], ani uciskał go[782]; bo cudzoziemcami byliście w ziemi Micraim[783].

Żadnej wdowy, ani sieroty[784], gnębić nie będziecie.

Jeżeli kogo gnębić będziesz — a wszak gdy zawoła do Mnie, wysłucham wołanie jego:

Tedy wspłonie gniew Mój, a zabiję was mieczem, i będą żony wasze wdowami, a dzieci wasze sierotami[785].

Jeżeli pieniędzy pożyczysz któremukolwiek z ludu Mojego[786], biednemu przy tobie[787]; nie postępuj z nim jako lichwiarz[788]; nie nakładajcie nań lichwy[789].

Jeżeli weźmiesz w zastaw[790] okrycie bliźniego twego, przed zachodem słońca zwrócisz mu je.

Bo ono przykryciem jego jedynym, ono odzieniem ciała jego; pod czymże się położy?[791] I stanie się, że gdyby zawołał do Mnie, wszak wysłucham; bom Ja miłosierny!

Sędziom nie będziesz złorzeczył[792], a księcia ludu twego nie przeklinaj[793].

Z pełnią ziarna[794] i płynów twoich[795] nie ociągaj się[796]; pierworodnego z synów twoich oddasz Mi[797].

Tak samo uczynisz z wołem twoim, z owcą twoją; siedem dni niechaj będzie przy matce swojej, ósmego dnia oddasz je Mnie[798].

Ludźmi świętymi bądźcie Mi[799]: mięsa rozszarpanego w polu nie jadajcie[800]; — dla psa rzućcie je[801]”.

### Rozdział XXIII

Nie rozsiewaj wieści kłamliwej[802]; nie łącz ręki twojej ze złoczyńcą[803], aby być świadkiem bezprawia[804].

Nie bądź za większością ku złemu; nie oświadczaj się w sporze [po osiągnięciu] większości, aby wypaczyć wyrok.[805]

I biednego nie uwzględniaj w sporze jego[806].

Jeżeli napotkasz wołu wroga twojego, albo osła jego zbłąkanego, niezwłocznie sprowadź go do niego.

Jeżeli zobaczysz osła nieprzyjaciela twego, który legł pod brzemieniem swoim, a chciałbyś się usunąć od rozjuczenia go; niezwłocznie rozjucz go, wespół z nim[807].

Nie skrzywiaj prawa ubogiego[808] twego w sporze jego.

Od orzeczenia fałszywego stroń, a niewinnego i sprawiedliwego nie zabijaj[809]; bo nie uniewinnię występnego[810].

A wziątku[811] nie bierz[812]; bo wziątek zaślepia widzących[813] i przekręca słowa sprawiedliwych.

Cudzoziemca nie uciskaj[814]; wszak wyście świadomi stanu duszy cudzoziemca, bo cudzoziemcami byliście w ziemi Micraim;

Sześć lat obsiewaj ziemię twoją, i zbieraj płody jej.

A siódmego zaniechasz ją[815]; — zapuść ją, aby żywili się biedni ludu twego, a pozostałym po nich niech pożywi się zwierz polny[816]: tak postąpisz z winnicą twoją, z oliwnicą[817] twoją.

Sześć dni wykonywaj czynności twoje, a dnia siódmego odpoczywaj[818], aby wypoczął wół twój i osioł twój, i żeby wytchnął syn niewolnicy twej[819] i cudzoziemiec[820].

A we wszystkim, com wam powiedział, bądźcie ostrożni; a imienia bogów cudzych nie wspominajcie[821]: niech słyszanym nie będzie w ustach twoich!

Trzy razy w roku obchodzić Mi będziesz święto.

Święta przaśników[822] przestrzegaj: siedem dni będziesz jadał przaśniki[823] — jakem ci przykazał, w oznaczonym czasie miesiąca kłosów[824]; gdyż w nim wyszedłeś z Micraim. A niech nie ukażą się przed obliczem Moim z próżną ręką[825].

I święta żniwa[826], pierwocin plonów twoich, tego coś wysiał na polu[827]; i - święta zbiorów[828] z końcem roku, gdy zbierzesz plony twoje z pola[829].

Trzy razy do roku[830] ukaże się cały twój ród męski przed obliczem Pana Wiekuistego.

Nie rozlewaj wobec [niczego] zakwaszonego krwi ofiary Mojej[831], nie ma przeleżeć tłuszcz świątecznej Mej ofiary do rana[832].

Najwcześniejsze z pierwocin ziemi twojej[833] przyniesiesz do domu Wiekuistego, Boga twojego. Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku matki jego[834].

Oto Ja wysyłam anioła[835] przed tobą[836], aby cię strzegł na drodze, i aby cię zaprowadził na miejsce, które przygotowałem[837].

Strzeż się go[838], a słuchaj głosu jego; nie sprzeciwiaj mu się, bo nie przebaczy grzechu waszego[839], gdyż imię Moje w nim.

Ale jeżeli słuchać będziesz głosu jego i spełnisz wszystko co powiem; tedy wrogować będę wrogom twoim, i gnębić gnębicieli twoich.

Gdy pójdzie anioł Mój przed tobą, i zaprowadzi cię do Emorejczyka i Chitejczyka, i Peryzejczyka i Kanaanejczyka, do Chiwity i Jebusyty, a wytępię ich:

Tedy nie korz się bogom ich, ani służ im, ani nie czyń według spraw ich; lecz zburzysz i skruszysz posągi ich.

A służcie Wiekuistemu, Bogu waszemu, a pobłogosławi On chleb twój i wodę twoją, i oddalę choroby z pośród ciebie.

Nie będzie roniącej ani niepłodnej w kraju twoim; liczby dni twoich dopełnię.

Strach Mój poślę przed tobą, i strwożę cały lud przeciw któremu pójdziesz, i zwrócę wszystkich wrogów twoich grzbietem do ciebie[840].

Wyślę też szerszenie[841] przed tobą i wypędzą Chiwitę, i Kanaanejczyka i Chitejczyka przed tobą.

Nie wypędzę go przed tobą w jednym roku, aby nie zamieniła się ziemia w pustynię, i nie namnożył się przeciw tobie zwierz dziki.

Powoli wypędzę go przed obliczem twoim, aż się rozplenisz i zawładniesz tą ziemią.

I ustanowię granicę twoją od morza Sitowego do morza Pelisztów[842], a od pustyni aż do rzeki[843]; bo oddam w ręce wasze mieszkańców tej ziemi, i wypędzisz ich z przed oblicza twojego.

Nie zawieraj ani z nimi, ani z bogami ich przymierza.

Niech nie mieszkają w ziemi twojej, aby nie uwiedli cię do grzechu przeciw Mnie; bo jeżeli będziesz służył bogom ich, to będzie ci to matnią[844]”.

### Rozdział XXIV

A do Mojżesza rzekł: „Podejdź ku Wiekuistemu[845], ty i Aharon, Nadab i Abihu, i siedemdziesięciu ze starszyzny Israela; a ukłonicie się z dala.

I przystąpi Mojżesz sam[846] do Wiekuistego, oni zaś niech się nie zbliżą; lud też niech nie wejdzie z nim”.

I przyszedł Mojżesz i opowiedział ludowi[847] wszystkie słowa Wiekuistego[848] i wszystkie prawa[849]; i odpowiedział cały lud jednogłośnie, mówiąc: „Wszystkie słowa, które wyrzekł Wiekuisty spełnimy!”

I spisał Mojżesz wszystkie słowa Wiekuistego[850], i wstał rano[851], i wystawił ofiarnicę[852] u stóp góry i dwanaście słupów, stosownie do dwunastu pokoleń Israelskich.

I posłał młodzieńców z synów Israela[853] i ofiarowali całopalenia i zarzynali ofiary opłatne[854] Wiekuistemu — woły.

I wziąwszy Mojżesz połowę krwi[855], wlał w czasze[856], a drugą połową krwi pokropił ofiarnicę.

I wziął księgę przymierza[857] i przeczytał przed uszy ludu; i rzekli: „Wszystko co powiedział Wiekuisty spełnimy i usłuchamy[858]”.

I wziąwszy Mojżesz krew, pokropił lud, i rzekł: „Oto krew przymierza, które zawarł Wiekuisty z wami, co do wszystkich tych słów”.

I wstąpił Mojżesz i Aharon, Nadab i Abihu, i siedemdziesięciu ze starszyzny Israela.

I widzieli Boga Israela[859], mianowicie pod stopami Jego jakoby wyrób z najjaśniejszego szafiru[860], a jako samo niebo w czystości.

A na wybrańców synów Israela[861] nie wyciągnął ręki Swojej[862]. I oglądali oni Boga, i - jedli i pili[863].

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Podejdź ku Mnie na górę, i zostań tam[864]; a dam ci tablice kamienne z nauką i przykazaniami, które napisałem[865], aby nauczać ich”.

I powstał Mojżesz i Jehoszua, sługa jego[866], i wstąpił Mojżesz na górę Bożą.

A do starszych rzekł: „Oczekujcie nas tu, póki nie powrócimy do was; a oto Aharon i Chur z wami: kto by miał sprawę niech uda się do nich”.

I wstąpił Mojżesz na górę, i zakrył obłok górę.

I przebywał majestat Wiekuistego na górze Synaj, a okrywał ją obłok przez sześć dni; i wezwał On Mojżesza dnia siódmego[867] spośród obłoku.

A widok majestatu Wiekuistego, jakoby ogień pożerający na szczycie góry, przed oczyma synów Israela.

I wszedł Mojżesz w środek obłoku[868], i wstąpił na górę: i przebył Mojżesz na górze czterdzieści dni i czterdzieści nocy.

### Rozdział XXV

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi i rzekł:

„Powiedz synom Israela, aby zebrali Mi daninę[869]; od każdego człowieka, którego pobudzi serce jego, przyjmiecie daninę Moją[870].

A oto danina, którą przyjmować wam od nich: złoto, srebro, i miedź[871];

I błękit[872], i purpurę[873], i karmazyn[874], i bisior[875], i wełnę kozią;

I skóry baranie, czerwono barwione, i skóry borsucze[876], i drzewo akacjowe[877];

Oliwę do świecznika, korzenie na olej namaszczenia[878], i na kadzidło wonne[879];

Kamienie onyksowe[880] i kamienie oprawne[881], dla naramiennika[882] i napierśnika[883].

I wystawią Mi świątynię[884], abym zamieszkał wpośród nich.

Ze wszystkim tak, jako pokażę tobie — pierwowzór Przybytku[885] i pierwowzór wszystkich naczyń jego — tak i wykonacie[886].

I zrobią arkę[887] z drzewa akacjowego: dwa i pół łokcia[888] długość jej, półtora łokcia szerokość jej, a półtora łokcia wysokość jej.

I powleczesz ją złotem czystym — z wewnątrz i z zewnątrz[889] powleczesz ją; a zrobisz nad nią wieniec złoty wokoło[890].

Odlejesz też dla niej cztery pierścienie złote i przytwierdzisz je do czterech węgłów[891] jej[892]: dwa pierścienie do boku jej jednego, i dwa pierścienie do boku jej drugiego;

I zrobisz drążki z drzewa akacjowego i powleczesz je złotem;

I włożysz drążki te do pierścieni po bokach arki, dla uniesienia arki nimi.

W pierścieniach arki powinny pozostać drążki: nie mają być odejmowane od niej.

A umieścisz w arce tej świadectwo[893], które dam tobie.

I zrobisz wieko[894] ze złota czystego — dwa i pół łokcia długość jego, a półtora łokcia szerokość jego.

I wykonasz dwa cheruby złote — kutej roboty wykonasz je na obu brzegach wieka[895].

A wykonasz cheruba jednego na brzegu z jednej strony, a cheruba drugiego na brzegu z drugiej strony; wystającymi z wieka wykonacie cheruby, po obu brzegach jego.

A niech będą to cheruby o rozpostartych w górę skrzydłach[896], okrywające skrzydłami swymi wieko, a twarzami swoimi zwrócone jeden ku drugiemu: ku wieku niechaj będą twarze cherubów.

I położysz wieko na wierzch arki; w arce zaś umieścisz świadectwo, które dam tobie.

A stawiać się będę dla ciebie tam[897], i przemawiać do ciebie sponad wieka, z pomiędzy dwu cherubów, co nad arką świadectwa, o wszystkim, co ci polecę do synów Israela.

Sporządzisz też stół z drzewa akacjowego — dwa łokcie długość jego, łokieć szerokość jego, a półtora łokcia wysokość jego;

I powleczesz go złotem czystym, a uczynisz doń wieniec złoty wokoło[898].

Zrobisz też w około niego listwę[899] na piędź[900] szeroką i wieniec złoty w około listwy.

I zrobisz do niego cztery pierścienie złote, i utwierdzisz pierścienie te po czterech rogach, które u czterech nóg jego.

Przy listwie będą pierścienie te jako osady[901] dla drążków, dla uniesienia stołu.

A zrobisz drążki te z drzewa akacjowego, i powleczesz je złotem, dla uniesienia stołu.

I zrobisz misy[902] jego, i czasze[903] i dzbany[904] i kielichy[905] jego, którymi się rozlewa[906]; ze złota czystego zrobisz je.

I położysz na stół chleb wystawny[907], przed obliczem Moim ustawicznie.

Zrobisz też świecznik[908] ze złota czystego; kutej roboty ma być świecznik ten[909]; podstawa[910] i pręt[911] jego, kielichy[912] i gałki[913] i kwiaty[914] jego z niego wychodzić powinny[915].

A sześć ramion wychodzić ma z boków jego[916]; trzy ramiona świecznika z jednego boku jego, a trzy ramiona świecznika z drugiego boku jego.

Trzy kielichy, kształtu kwiecia migdału na jednym ramieniu — z gałką i kwiatem; i trzy kielichy kształtu kwiecia migdału na drugim ramieniu — z gałką i kwiatem. Tak na sześciu ramionach wychodzących ze świecznika.

A na samym świeczniku cztery kielichy[917], kształtu kwiecia migdału z gałkami i kwiatami jego.

Jedna gałka pod dwoma ramionami — z niego, i jedna też gałka pod dwoma ramionami — z niego, i znowu gałka pod dwoma ramionami — z niego: u sześciu ramion wychodzących ze świecznika.

Gałki ich i ramiona ich z niego samego wychodzić mają: cały ma być kuty z jednej bryły złota czystego.

I zrobisz lamp do niego — siedem[918], tak żeby nasadziwszy lampy jego, one oświecały stronę jego przednią[919].

Szczypczyki[920] też jego i popielniczki[921] jego ze złota czystego.

Z talentu[922] złota czystego uczynią go wraz ze wszystkimi tymi naczyniami.

A bacz, uczyń to wedle wzoru, który pokazano ci na górze[923].

### Rozdział XXVI

Przybytek[924] zaś zrobisz z dziesięciu tkanin[925], z bisioru kręconego[926], i z błękitu, i purpury i karmazynu[927]; w cheruby[928] robotą wymyślną wykonasz je.

Długość tkaniny każdej — dwadzieścia osiem łokci[929], a szerokość cztery łokcie dla tkaniny każdej; miara jedna dla wszystkich tkanin.

Pięć tkanin będzie spinanych jedna z drugą[930] — a pięć tkanin spinanych jedna z drugą.

I zrobisz pętlice błękitne[931] na kraju jednej tkaniny, przy krańcu spojenia[932]; tak też zrobisz na kraju tkaniny ostatniej, przy spojeniu drugim.

Pięćdziesiąt pętlic zrobisz u tkaniny jednej, a pięćdziesiąt pętlic na krańcu tkaniny, która w spojeniu drugim; przeciwległe będą pętlice jedna drugiej[933].

I zrobisz pięćdziesiąt zapinek złotych, a zepniesz tkaniny jedną z drugą zapinkami: i będzie Przybytek całością.

Zrobisz też tkaniny z wełny koziej, jako namiot nad Przybytkiem[934]; jedenaście tkanin zrobisz takich.

Długość tkaniny każdej — trzydzieści łokci, a szerokość cztery łokcie dla tkaniny każdej; miara jedna dla jedenastu tkanin.

I zepniesz pięć tkanin osobno, a sześć tkanin osobno; i złożysz we dwoje tkaninę szóstą z przedniej strony namiotu[935].

I zrobisz pięćdziesiąt pętlic po kraju tkaniny jednej, krańcowej w spojeniu, i pięćdziesiąt pętlic po kraju tkaniny spojenia drugiego.

Zrobisz też zapinek miedzianych pięćdziesiąt, i zawiedziesz zapinki w pętlice, i spoisz namiot, aby był całością.

A koniec zbywający z tkanin namiotu — pół tkaniny zbywającej — zwiesisz z tylnej strony Przybytku[936].

A łokieć z jednej, i łokieć z drugiej strony, z nadmiaru długości tkanin namiotu, zwieszony będzie po bokach namiotu z jednej i z drugiej strony, pokrywając go[937].

I zrobisz pokrowiec na namiot[938] ze skór baranich czerwono barwionych — a przykrycie ze skór borsuczych[939] na wierzch.

I zrobisz bale[940] do Przybytku, z drzewa akacjowego[941], stojące[942].

Dziesięć łokci długość bala[943], a półtora łokcia szerokość bala każdego[944].

Po dwa czopy u każdego bala[945], osadzonych jeden naprzeciw drugiego[946]; tak tedy zrobisz u wszystkich bali Przybytku.

I zrobisz bale te do Przybytku: dwadzieścia bali dla strony południowej, po stronie prawej[947];

I czterdzieści podsłupi srebrnych sporządzisz pod dwadzieścia tych bali: dwa podsłupia pod bal jeden, do dwóch czopów jego, i dwa podsłupia pod bal drugi, do dwóch czopów jego.

A na bok drugi Przybytku, dla strony północnej — dwadzieścia bali;

I czterdzieści podsłupi dla nich srebrnych: dwa podsłupia pod bal jeden, i dwa podsłupia pod bal drugi.

A na tylną stronę Przybytku, ku zachodowi, zrobisz sześć bali;

A dwa bale zrobisz na węgły Przybytku[948], przy tylnej ścianie.

I będą przystawały u spodu[949], i szczelnie przystawały od góry[950] do jednego pierścienia[951]: tak będzie z obydwoma, które na obu węgłach będą.

I tak będzie osiem bali, a podsłupi ich srebrnych[952] — szesnaście podsłupi: dwa podsłupia pod bal jeden, i dwa podsłupia pod bal drugi.

I zrobisz wrzeciądze[953] z drzewa akacjowego: pięć do bali strony Przybytku jednej[954],

A pięć wrzeciędzy do bali strony Przybytku drugiej, i pięć też wrzeciędzy do bali strony Przybytku tylnej, od zachodu.

A wrzeciądz środkowy przez środek bali przechodzić będzie od końca do końca.

Bale zaś obłożysz złotem, a pierścienie ich zrobisz ze złota jako osady[955] dla wrzeciędzy; obłożysz też i wrzeciądze złotem[956].

I wystawisz Przybytek w sposób, jaki ukazano ci na górze.

I zrobisz też zasłonę[957] z błękitu, i purpury, i karmazynu i bisioru kręconego; robotą wymyślną wykonasz ją w cheruby.

A zawiesisz ją na czterech słupach akacjowych[958], powleczonych złotem — z haczykami złotymi — na czterech podsłupiach srebrnych.

I zawiesisz zasłonę pod zapinkami, i wniesiesz tam, za zasłonę, arkę świadectwa[959]; a przedzielać wam będzie ta zasłona między świątynią[960] a przenajświętszym[961].

I umieścisz wieko na arce świadectwa w przenajświętszym.

I ustawisz stół zewnątrz zasłony, a świecznik naprzeciwko stołu[962] po stronie Przybytku ku południowi; stół zaś umieścisz na stronie północnej.

Sporządzisz też kotarę[963] do wnijścia namiotu z błękitu, i purpury, i karmazynu i bisioru kręconego, wyrobu wzorzystego[964].

A przygotujesz do tej kotary pięć słupów akacjowych, i powleczesz je złotem — haczyki ich będą złote — i odlejesz do nich pięć podsłupi miedzianych.

### Rozdział XXVII

I wystawisz ofiarnicę z drzewa akacjowego, pięć łokci długości, a pięć łokci szerokości: czworograniasta[965] będzie ofiarnica, a trzy łokcie wysokość jej.

I poczynisz narożniki na czterech węgłach[966] jej: z niej wychodzić będą narożniki jej[967]; i obłożysz ją miedzią.

I zrobisz garczki do niej dla oczyszczania jej z popiołu, i łopatki, i kropielnice[968], i widełki[969], i węglarki[970] do niej; wszystkie naczynia jej wyrobisz z miedzi.

Przygotujesz też do niej kratę, roboty siatkowej, z miedzi, a zrobisz u siatki cztery pierścienie miedziane na czterech rogach jej.

I umieścisz ją pod okoleniem ofiarnicy[971], u spodu, tak aby sięgała siatka do połowy ofiarnicy.

I zrobisz drążki do ofiarnicy — drążki z drzewa akacjowego; a obłożysz je miedzią.

I wwiedzione będą drążki jej do pierścieni[972], i będą drążki po obu bokach ofiarnicy, gdy się ją nosić będzie.

Pusty, z tarcic[973] uczynisz go; jak pokazano ci na górze, tak niech uczynią.

I zrobisz dworzec[974]Przybytku: po stronie południowej po prawej stronie[975], zapony[976] podwórza z bisioru kręconego, na sto łokci długości z jednej strony.

Słupów też do niego dwadzieścia[977], i podsłupi do nich dwadzieścia z miedzi; haczyki u słupów i klamry do nich ze srebra.

I takoż po stronie północnej, wzdłuż zapony, będą sto łokci długości; słupów też do nich dwadzieścia, a podsłupi do nich dwadzieścia z miedzi; haczyki u słupów i klamry ich — ze srebra.

A wszerz podwórza ze strony zachodniej, zapon pięćdziesiąt łokci; słupów do nich dziesięć, a podsłupi dziesięć.

A wszerz podwórza ze strony przedniej, od wschodu — pięćdziesiąt łokci[978].

Piętnaście też łokci zapony dla jednego skrzydła, słupów ich trzy i podsłupi ich trzy.

I dla skrzydła drugiego piętnaście łokci zapony; słupów ich trzy i podsłupi ich trzy.

A do bramy podwórza kotary dwadzieścia łokci, z błękitu, i purpury, i karmazynu i bisioru kręconego, wyrobu wzorzystego; słupów do niej cztery i podsłupi cztery.

Wszystkie słupy podwórza wokoło opatrzone będą klamrami srebrnymi; haczyki do nich ze srebra a podsłupia ich z miedzi.

Długość podwórza — sto łokci, a szerokość — pięćdziesiąt na pięćdziesiąt[979], a wysokość pięć łokci — z bisioru kręconego; a podsłupia z miedzi.

Wszystkie naczynia Przybytku[980], do wszelakiego użytku w nim i wszystkie kołki[981] jego, i wszystkie kołki podwórza, z miedzi.

A rozkażesz synom Israela, aby przynosili tobie oliwy z oliwek, czystej, wytłoczonej, dla oświetlania[982], dla ciągłego[983] zapalania światła, -

W Przybytku zboru[984], zewnątrz zasłony znajdującej się przed (arką) świadectwa przyrządzać je będzie Aharon i synowie jego — od wieczora aż do rana[985] przed Wiekuistym. Ustawa to wieczna w potomstwie ich[986] między synami Israela.

### Rozdział XXVIII

A ty zbliż ku sobie Aharona[987], brata twojego, i synów jego z nim, spośród synów Israela, aby Mi go przysposobić na kapłana: Aharona, Nadaba i Abihu, Elazara i Itamara, synów Aharona.

A sprawisz szaty święte Aharonowi, bratu twemu, na cześć i na ozdobę.

Ty też rozmówisz się z wszystkimi mądrymi sercem, których napełniłem duchem mądrości — aby zrobili szaty Aharonowi, aby go poświęcić, aby Mi go przysposobić na kapłana[988].

A oto szaty, które zrobić mają: napierśnik[989], i efod[990], i płaszcz[991], i szata spodnia[992] przetykana[993], zawój[994] i pas[995]. I zrobią szaty te święte Aharonowi, bratu twojemu, i synom jego, aby Mi go przysposobić na kapłana.

I niechaj wezmą oni[996] złota i błękitu, i purpury i karmazynu, i bisioru.

I zrobią efod ze złota, z błękitu, i purpury, i karmazynu, i z bisioru kręconego[997], robotą wymyślną[998].

Dwa przyramki[999] złączone mieć będzie na dwu końcach swoich, aby się tak zawiązywał[1000].

A pas[1001] do przepasania go, będący na nim, jednakiej z nim roboty, przedłużeniem jego będzie[1002], ze złota, błękitu i purpury, karmazynu, i z bisioru kręconego.

I weźmiesz dwa kamienie onyksu, i wyryjesz na nich imiona synów Israela.

Sześć z imion ich na kamieniu jednym, a imiona sześciu pozostałych na kamieniu drugim, podług urodzenia ich[1003].

Robotą rytowników na kamieniu, rzeźbą pieczętarską[1004], wyryjesz na obu kamieniach imiona synów Israela; obwiedzione plecionkami złotymi[1005] uczynisz je.

I wprawisz dwa te kamienie na przyramkach efodu, jako kamienie pamiątkowe dla synów Israela: i nosić będzie Aharon imiona ich przed obliczem Wiekuistego na obu ramionach swoich, dla pamięci[1006].

Zrobisz też plecionki złote.

I dwa łańcuszki z czystego złota; kręconymi uczynisz je[1007], robotą plecioną[1008], i przytwierdzisz łańcuszki te sznurkowate do plecionek.

I zrobisz napierśnik wyroczny[1009]; robotą wymyślną, podług roboty naramiennika, zrobisz go: ze złota, błękitu, purpury i karmazynu, i bisioru kręconego zrobisz go.

Czworograniastym będzie, podwójnym, na piędź[1010] długość jego i na piędź szerokość jego.

I nasadzisz weń wstawki z kamieni[1011], cztery rzędy[1012] kamieni; rzędem: rubin[1013], topaz[1014], i szmaragd[1015] — rząd jeden.

A rząd drugi — karbunkuł[1016], szafir[1017] i beryl[1018].

A rząd trzeci — opal[1019], agat[1020] i ametyst[1021].

A rząd czwarty — chryzolit[1022], onyks[1023] i jaspis[1024]; osadzone w złocie będą w oprawach swoich.

A kamieni tych ma być, podług imion synów Israela, dwanaście[1025], podług imion ich; rzeźbą pieczętarską każdy z imieniem swoim, niechaj będzie dla dwunastu pokoleń.

I zrobisz dla napierśnika łańcuszki graniaste, roboty plecionej[1026], ze złota czystego.

Zrobisz też do napierśnika dwa pierścienie złote, i przytwierdzisz dwa te pierścienie do dwóch końców napierśnika.

I włożysz dwie owe plecionki złote we dwa pierścienie, u końców napierśnika.

A dwa końce dwóch plecionek przytwierdzisz do dwóch opraw, te zaś przytwierdzisz na dwóch przyramkach efodu[1027], z przedniej strony jego.

Zrobisz też dwa pierścienie złote, i przyprawisz je do dwóch końców napierśnika, na skraju jego[1028], znajdującego się od strony efodu od wewnątrz.

I zrobisz jeszcze dwa pierścienie złote, i przyprawisz je do dwóch przyramek efodu, u spodu, z przedniej strony jego, u spojenia jego, nad pasem efodu[1029].

I przywiążą napierśnik pierścieniami jego do pierścieni efodu sznurkiem błękitnym, aby został na pasie efodu, a nie usuwał się napierśnik od efodu.

I będzie nosił Aharon imiona synów Israela na napierśniku wyrocznym, na sercu swoim, gdy będzie wchodził do świątyni, na pamiątkę przed Wiekuistym, ustawiczną.

I złożysz w napierśniku wyrocznym Urim i Tumim[1030], i będą na sercu Aharona, gdy będzie wchodził przed oblicze Wiekuistego; i tak nosić będzie Aharon sąd synów Israela na sercu swoim przed obliczem Wiekuistego ustawicznie.

I zrobisz płaszcz pod efod, cały z błękitu[1031].

A będzie otwór dla głowy w środku jego; obwódka też będzie u otworu jego w około, wyrobu tkackiego[1032] — jak u otworu pancerza będzie u niego, aby się nie rozdzierał.

I zrobisz na krajach jego granatowe jabłuszka[1033] z błękitu, purpury i karmazynu — na krajach jego w około; a dzwonki złote[1034] między nimi, w około.

Dzwonek złoty i granatowe jabłuszko, po krajach płaszcza, w około.

A będzie to miał na sobie Aharon podczas służby, aby słyszany był dźwięk od niego, gdy będzie wchodził do świątyni przed oblicze Wiekuistego, i gdy będzie wychodził, aby nie umarł.

I zrobisz też diadem[1035] ze złota szczerego, a wyryjesz na nim rzeźbą pieczętarską: „Święte Wiekuistemu”.

I przytwierdzisz go na sznurku błękitnym tak, aby był na zawoju; po przedniej stronie zawoju umieszczony będzie.

A będzie na czole Aharona i poniesie na sobie Aharon[1036] uchybienia za świętości, które poświęcać będą synowie Israela przy wszystkich darach swych świętych. I będzie na czole jego nieustannie dla zjednania im łaski u Wiekuistego.

I utkasz spodnią szatę z bisioru; także zrobisz zawój z bisioru, a pas zrobisz robotą wzorzystą.

I dla synów też Aharona sprawisz[1037] szaty spodnie, i zrobisz dla nich pasy, i mitry[1038] sprawisz im, na cześć i na ozdobę.

A ubierzesz w nie Aharona, brata twego, i synów jego przy nim, i namaścisz ich, i upełnomocnisz ręce ich, i poświęcisz ich, aby Mi piastowali kapłaństwo.

I sprawisz im spodnie lniane[1039] dla zakrycia nagości ciała; od bioder aż do goleni będą.

A będą na Aharonie i na synach jego[1040], gdy będą wchodzili do Przybytku zboru, albo przystępowali do ofiarnicy dla służby w świątyni — aby nie ściągnęli na siebie grzechu a nie pomarli[1041]. Ustawa to wieczna dla niego i dla potomków jego po nim.

### Rozdział XXIX

A oto co masz spełnić nad nimi, aby poświęcić ich[1042], aby Mi piastowali kapłaństwo: weźmiesz cielca jednego, młodego, i dwa barany, bez wady;

I chleby przaśne[1043], i kołacze przaśne zaczynione oliwą, i opłatki przaśne[1044], namazane oliwą[1045]; z przedniej mąki pszennej zrobisz je.

I włożysz je w jeden kosz, i przyniesiesz je[1046] w tymże koszu — oraz cielca i dwa barany.

Aharona zaś i synów jego przywiedziesz do wejścia Przybytku zboru i wykąpiesz ich w wodzie[1047].

I wziąwszy szaty, obleczesz Aharona w szatę spodnią i w płaszcz pod efod, i w efod, i w napierśnik, i opaszesz go pasem efodu.

I włożysz zawój na głowę jego, i przytwierdzisz diadem święty na zawoju.

I wziąwszy olej namaszczenia, polejesz na głowę jego, i namaścisz go[1048].

Synów też jego przyprowadzisz i przybierzesz ich w szaty spodnie.

I przepaszesz ich pasem — Aharona i synów jego — i okryjesz głowy ich mitrami; i będą mieli kapłaństwo podług ustawy wiecznej: i upełnomocnisz rękę Aharona i rękę synów jego.

I przywiedziesz cielca przed Przybytek zboru, i położą Aharon i synowie jego ręce swoje na głowę cielca.

I zarzniesz cielca przed obliczem Wiekuistego u wejścia do Przybytku zboru[1049].

A wziąwszy z krwi cielca, pomażesz narożniki ofiarnicy palcem twoim, a całą krew wylejesz u podstawy ofiarnicy.

I weźmiesz cały tłuszcz pokrywający trzewia i przeponę nad wątrobą, i obie nerki i tłuszcz, który na nich, i puścisz z dymem[1050] na ofiarnicy.

Mięso zaś cielca, i skórę jego, i nieczystość jego — spalisz w ogniu za obozem: ofiara to zagrzeszna[1051].

A jednego barana weźmiesz, i położą Aharon i synowie jego ręce swoje na głowę tego barana.

I zarzniesz barana, i weźmiesz krew jego, i pokropisz ołtarz w około[1052].

A barana rozbierzesz na części jego, i opłuczesz trzewia i golenie jego, i położysz z częściami i z głową jego.

I puścisz z dymem całego tego barana na ofiarnicy. Całopalenie[1053] to Wiekuistemu, wonią przyjemną[1054], ogniową ofiarą[1055] Wiekuistemu.

Po czym weźmiesz barana drugiego, a położy Aharon i synowie jego ręce swoje na głowę barana.

A zarżnąwszy barana weźmiesz nieco krwi jego, i włożysz na chrząstkę ucha Aharona i na chrząstkę prawego ucha synów jego, i na wielki palec ręki ich prawej, i na wielki palec nogi ich prawej; i pokropisz krwią ofiarnicę w około.

I weźmiesz ze krwi, która na ofiarnicy, i z oleju namaszczenia, i pokropisz Aharona i szaty jego, i synów jego, i szaty synów jego z nim; i będą poświęceni on, i szaty jego, i synowie jego, i szaty synów jego z nim.

I weźmiesz z barana tłuszcz, i ogon, i tłuszcz pokrywający trzewia, i przeponę wątroby, i obie nerki i łój, który na nich, i udziec prawy; — bo to baran upełnomocnienia[1056].

I bochenek chleba jeden, i kołacz na oliwie jeden, i opłatek jeden z kosza przaśników, który przed Wiekuistym.

A położywszy to wszystko na dłonie Aharona, i na dłonie synów jego[1057], poruszysz tym kołysząc[1058] przed obliczem Wiekuistego.

I weźmiesz to z ręki ich, i puścisz z dymem na ofiarnicy przy całopaleniu, na woń przyjemną przed Wiekuistym: ogniowa to ofiara Wiekuistemu.

A wziąwszy mostek z barana upełnomocnienia, przeznaczonego dla Aharona, poruszysz je kołysząc przed obliczem Wiekuistego, a będzie to udziałem twoim.

I tak poświęcisz mostek zakołysania[1059] i łopatkę podniesienia[1060], które zakołysano i które podniesiono z barana upełnomocnienia, z tego, co dla Aharona i co dla synów jego;

I należeć będą do Aharona i do synów jego prawem wiecznym od synów Israela; bo to podniesieniem[1061] jest, a podniesieniem ma zostać od synów Israela, z ofiar ich opłatnych — podniesienie ich Wiekuistemu.

A szaty święte Aharona pozostaną dla synów jego po nim, aby ich namaścić w nich i upełnomocnić nimi ręce ich.

Siedem dni będzie się w nie odziewał ten z jego synów, który zostanie kapłanem na miejscu jego, który wnijdzie do Przybytku zboru dla służby w świątyni.

Barana zaś upełnomocnienia weźmiesz, i ugotujesz mięso jego na miejscu świętem[1062].

I jeść będą Aharon i synowie jego mięso onego barana i chleb, który jest w koszu — u wejścia do Przybytku zboru.

I niech jedzą oni to, czym spełniono rozgrzeszenie ich dla upełnomocnienia rąk ich, dla poświęcenia ich: postronny[1063] zaś jeść tego nie będzie, bo święte jest.

A jeżeliby się co zostało z mięsa upełnomocnienia i z chleba aż do rana; spalisz pozostałe w ogniu: nie należy go jeść, bo świętym jest.

I postąpisz z Aharonem i z synami jego we wszystkim tak, jakem polecił tobie: przez siedem dni upełnomacniać ich będziesz.

Cielca też zagrzesznego składać będziesz co dzień przy oczyszczeniach —i będziesz spełniał ofiary zagrzeszne na ofiarnicy[1064], oczyszczając ją[1065]; i namaścisz ją[1066], by go uświęcić.

Siedem dni będziesz oczyszczał ofiarnicę i uświęcał ją — i będzie ofiarnica świętym świętości: cokolwiek dotknie się ofiarnicy uświęconym będzie[1067].

A oto co będziesz składał na ofiarnicy: jagniąt rocznych dwoje co dzień, ustawicznie.

Jagnię jedno sprawiaj z rana, a jagnię drugie sprawiaj pod wieczór[1068].

I dziesiąta część efy mąki[1069] przedniej, rozczynionej z czwartą częścią hina[1070] oliwy wytłoczonej, a jako ofiarę płynną[1071]: czwartą część hina wina na jedno jagnię.

A jagnię drugie będziesz sprawiał nad wieczorem; według ofiary pokarmowej porannej i według ofiary płynnej jej sprawiać ją będziesz, na woń przyjemną, na ofiarę ogniową[1072] Wiekuistemu.

Całopalenie to ustawiczne[1073] będzie w pokoleniach waszych, u wejścia do Przybytku zboru przed Wiekuistym, gdzie się stawiać będę wam, aby tam mówić z tobą[1074].

I stawiać się tam będę synom Israela, i będzie poświęcony[1075] majestatem Moim.

I poświęcę Przybytek zboru i ofiarnicę; Aharona zaś i synów jego poświęcę, aby Mi piastowali kapłaństwo.

I będę przebywał w pośród synów Israela, i będę im Bogiem.

I poznają, żem Ja Wiekuisty, Bóg ich, którym ich wywiódł z ziemi Micraim, abym przebywał w pośród nich[1076], Ja — Wiekuisty, Bóg ich.

### Rozdział XXX

I wystawisz ołtarz do kadzenia kadzidła; z drzewa akacjowego wystawisz go.

Łokieć[1077] długość jego, a łokieć szerokość jego; czworograniastym[1078] będzie — dwa zaś łokcie wysokość jego; z niego wychodzić będą narożniki jego.

I obłożysz go złotem czystym, płytę jego[1079], i ściany jego w około, i narożniki jego; i zrobisz do niego wieniec złoty[1080] na około.

Dwa też pierścienie złote zrobisz poniżej wieńca jego, po obu bokach jego zrobisz je, przy obu kantach jego[1081], i będą to osady[1082] dla drążków, dla uniesienia go na nich.

I zrobisz drążki te z drzewa akacjowego, i powleczesz je złotem.

I umieścisz go przed zasłoną, co przed arką świadectwa — naprzeciw wieka, co na arce świadectwa — gdzie stawiać się będę tobie.

I będzie kadził na nim Aharon[1083] kadzidłem z wonności[1084]; każdego rana, gdy będzie oczyszczał lampy, kadzić nim będzie.

Także gdy zapali Aharon lampy nad wieczór, będzie kadził nim. Kadzidło ustawiczne[1085] to przed Wiekuistym, w pokoleniach waszych.

Nie wniesiecie nań kadzidła postronnego[1086], ani całopalenia, ani obiaty[1087]; ani ofiary płynnej[1088] nie wylewajcie nań.

I dopełni Aharon oczyszczenia narożników jego raz do roku; z krwi ofiary zagrzesznej, oczyszczającej, dopełniać będzie raz do roku[1089] oczyszczenia jego w pokoleniach waszych: świętym świętości on Wiekuistemu.

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:

„Gdy zbierzesz poczet synów Israela dla spisania ich[1090], niechaj da wtedy każdy okup duszy swojej Wiekuistemu przy spisie ich, aby nie było wpośród nich klęski[1091], przy spisie ich.

Oto co dać ma każdy[1092] przechodzący na spisanie — pół szekla według szekla świętego[1093]; po dwadzieścia gera[1094] szekel; pół tego szekla, jako dań Wiekuistemu.

Każdy przechodzący na spisanie, od dwudziestu lat i wyżej[1095], niechaj da dań tę Wiekuistemu.

Bogaty niechaj nie dołoży, a ubogi — nie ujmie od pół szekla, składając tę dań Wiekuistemu, dla odpuszczenia duszom waszym.

I wziąwszy srebro odpuszczenia od synów Israela obrócisz je na służbę Przybytku zboru[1096]; i będzie to synom Israela na pamiątkę przed Wiekuistym, dla odpuszczenia duszom waszym”.

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:

„Zrobisz też miednicę[1097] miedzianą i podnóże jej miedziane, do umywania, i umieścisz ją między Przybytkiem zboru i między ofiarnicą[1098], i nalejesz w nią wody.

I umywać będą Aharon i synowie jego z niej ręce swoje i nogi swoje[1099].

Gdy przyjdą do Przybytku zboru obmyją się wodą, aby nie umarli, albo gdy przystąpią do ofiarnicy dla służby, dla puszczenia z dymem ogniowej ofiary Wiekuistemu:

Niechaj wtedy umyją ręce swoje i nogi swoje, aby nie umarli. I będzie to im ustawą wieczną, jemu i potomstwu jego, w pokoleniach ich”.

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:

„Ty też weźmiesz sobie korzeni[1100] najprzedniejszych: mirry samościekłej[1101] — pięćset (szekli), a cynamonu wonnego[1102] — połowę tego, dwieście pięćdziesiąt, i trzciny wonnej[1103] — dwieście pięćdziesiąt.

I kasji[1104] — pięćset, podług wagi świętej, i oliwy z oliwek hin[1105].

I przyrządzisz z tego olej do namaszczania świętego, maść zgotowaną sposobem mieszających pachnidła: olejem do namaszczania świętego będzie.

I namaścisz nim[1106] Przybytek zboru i arkę świadectwa.

I stół, i wszystkie naczynia jego, i świecznik, i wszystkie przyrządy jego; i ołtarz kadzenia,

I ołtarz całopaleń i wszystkie naczynia jego, i miednicę i podnóże jej:

I poświęcisz je, a staną się świętem świętości; cokolwiek dotknie się ich, uświęconym będzie,

Aharona też i synów jego namaścisz i poświęcisz ich, aby piastowali Mi kapłaństwo.

A synom Israela powiesz tak: olejem namaszczania świętego niechaj będzie to dla Mnie, w pokoleniach waszych.

Na ciało innych ludzi nie ma być wylewanym, i według składu jego nie zrobicie podobnego mu; świętym on — świętym ma zostać dla was.

Ktokolwiek zmiesza podobny mu, i kto namaści nim postronnego[1107], wytraconym będzie z ludu swojego”.

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Weźmiesz sobie proszków wonnych[1108], balsamu[1109] i morskiego goździeńca[1110], i galbanu[1111], w proszkach, i kadzidło[1112] czyste; z każdego równa ilość niechaj będzie.

I przygotujesz z tego kadzidło mieszane sposobem mieszających pachnidła, utarte, czyste: dla świętości.

A utłuczesz część miałko, i położysz ją przed arką świadectwa, w Przybytku zboru, tam gdzie stawiać się będę tobie: świętym świętości niechaj będzie to dla was.

A kadzidło, które zrobisz — wedle składu jego nie zrobicie dla siebie: świętym ci to będzie dla Wiekuistego.

Ktobykolwiek zrobił podobne, aby orzeźwiać się[1113] nim, wytracony będzie z ludu swego”.

### Rozdział XXXI

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:

„Patrz, oto powołałem po imieniu Becalela[1114], syna Urego, syna Chura[1115], z pokolenia Jehudy.

I napełniłem go duchem Bożym, mądrością[1116] i rozumem[1117] i umiejętnością[1118], i wszelkim wykonawstwem:

Ku wymyślaniu pomysłów[1119], by robić w złocie, w srebrze i w miedzi;

I w rytownictwie kamieni dla oprawy, i w rzeźbieniu drzewa, i aby wykonywał wszelką robotę.

A Ja, oto przydałem mu Oholiaba, syna Achisamacha, z pokolenia Dan, a w sercu każdego mądrego złożyłem mądrość, aby wykonali wszystko, com przykazał tobie.

Przybytek zboru, i arkę dla świadectwa, i wieko co na niej, wszystkie przybory Przybytku;

I stół i przybory jego, i świecznik lity, i wszystkie przybory jego, i ołtarz do kadzidła;

I ofiarnicę całopaleń i wszystkie przybory jej, i miednicę i podnóże jej;

I szaty przetykane[1120], szaty święte dla Aharona kapłana, i szaty synów jego, dla piastowania kapłaństwa.

I olej namaszczenia, i kadzidło z wonności dla świątyni: wszystko tak, jakem ci przykazał, uczynią”.

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:

„Ty też powiesz synom Israela tak[1121]: wszakże[1122] Szabatów Moich przestrzegajcie; bo to znak między Mną a wami, w pokoleniach waszych, byście poznali, żem Ja Wiekuisty, który poświęcam was.

I tak przestrzegajcie Szabatu, by święty był u was; kto go znieważy[1123], śmiercią karanym będzie[1124]; gdyż każdy, który by wykonał w nim robotę — wytracona będzie dusza ta[1125] spośród ludu swojego.

Sześć dni wykonywać się będzie robota, a dnia siódmego — Szabat najzupełniejszy, poświęcony Wiekuistemu. Kto by wykonywał robotę w dzień Szabatu, śmiercią karany będzie.

I przestrzegać będą synowie Israela Szabatu, zachowując Szabat w pokoleniach swoich — jako przymierze wieczne.

Między Mną, a między synami Israela znak to na wieki, że w sześciu dniach stworzył Wiekuisty niebo i ziemię, a dnia siódmego odpoczął i wytchnął”.

I dał Mojżeszowi, przestawszy mówić z nim na górze Synaj, dwie tablice świadectwa[1126], tablice kamienne, zapisane palcem Bożym[1127].

### Rozdział XXXII

A widząc lud, iż omieszkiwał Mojżesz zejść z góry[1128], zebrał się lud na Aharona i rzekł do niego: „Wstań, zrób nam bogi[1129], które by szły przed nami[1130]; gdyż ten Mojżesz, ów mąż[1131], który nas wywiódł z ziemi Micraim[1132] — nie wiemy, co się stało z nim”.

I rzekł do nich Aharon: „Zdejmcie zausznice złote, które w uszach żon waszych, synów i córek waszych[1133], a przynieście do mnie”.

I zdjął wszystek lud zausznice złote, które były w uszach ich, i przynieśli do Aharona.

I wziął z ich ręki, i wyrzeźbił rylcem, zrobiwszy z tego cielca litego[1134]. I rzekli: „Oto bogi twoje Israelu[1135], które cię wywiodły z ziemi Micraim!”

Ujrzawszy to, Aharon[1136] zbudował ofiarnicę przed nim, i zawołał Aharon i rzekł: „Uroczystość Wiekuistemu[1137] jutro![1138]”

A wstawszy wcześnie nazajutrz[1139], składali całopalenia i przywiedli ofiary opłatne[1140]; i zasiadł lud, by jeść i pić, i powstał do zabawy[1141].

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Idź, zstąp[1142] — bo skaził się lud twój[1143], który wywiodłeś z ziemi Micraim!

Zboczyli rychło z drogi, którą wskazałem im, zrobili sobie cielca litego, i kłaniali się mu i ofiarowali mu, i rzekli: Oto są bogi twoje Israelu, które cię wywiodły z ziemi Micraim!”

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Widzę lud ten, a oto lud to twardego karku[1144].

A teraz zostaw Mnie[1145], a rozpali się gniew Mój na nich, i zgładzę ich — i uczynię z ciebie naród wielki”.

I błagał Mojżesz Wiekuistego, Boga swojego, i rzekł: „Czemuż, o Wiekuisty, ma się zapalić gniew Twój przeciw ludowi Twojemu, który wywiodłeś z ziemi Micraim, siłą wielką i ręką przemożną?

Czemuż rzec by mieli Micrejczycy, mówiąc: Na zagubę wyprowadził ich, aby pozabijać ich w górach, i aby zgładzić ich z nad powierzchni ziemi? Odwróć się od zapalczywego gniewu Twojego, a ulituj się nieszczęścia[1146] ludu Twojego!

Wspomnij na Abrahama[1147], Icchaka i Israela[1148], sługi Twoje, którym przysiągłeś na Siebie[1149], i powiedziałeś im: rozmnożę potomstwo wasze jako gwiazdy nieba, i całą ziemię tę, o której mówiłem — oddam potomstwu waszemu, i odziedziczą ją na wieki!”

I użalił się[1150] Wiekuisty nad złem, o którym mówił, że sprowadzi je na lud Swój.

I zwrócił się, i zeszedł Mojżesz z góry, a dwie tablice świadectwa w ręku jego, tablice zapisane z obu stron[1151]: z jednej i z drugiej strony zapisane były.

A tablice były dziełem Bożym[1152], a pismo było pismem Bożym — wyrytym na tablicach.

I usłyszał Jehoszua[1153] głos ludu, gdy wykrzykiwał, i rzekł do Mojżesza: „Odgłos wojenny w obozie!”

On zaś odpowiedział: „Ani to odgłos krzyku zwycięstwa, ani odgłos krzyku porażki: jakby odgłos śpiewów[1154] ja słyszę!”

I stało się, że gdy się przybliżył do obozu, i ujrzał cielca i pląsy — zapalił się gniew Mojżesza, i rzucił z rąk swoich tablice[1155], i skruszył je u stóp góry[1156].

I wziął cielca, którego zrobili, i spalił go w ogniu, i starł go w proch, a rozsypawszy po wodzie, napoił nią synów Israela[1157].

I rzekł Mojżesz do Aharona: „Cóż uczynił ci lud ten[1158], żeś sprowadził nań grzech tak wielki?”

I odpowiedział Aharon: „Niech nie zapala się gniew pana mojego! Ty znasz lud ten, gdy rozzłoszczony jest[1159].

Rzekli do mnie: zrób nam bogi, które by szły przed nami; gdyż Mojżesz, mąż ów, który nas wywiódł z ziemi Micraim — nie wiemy, co się stało z nim”.

A gdy rzekłem do nich: „Kto ma złoto, niechaj zdejmie z siebie — dali mi, i wrzuciłem je w ogień, a oto powstał cielec ten[1160]”.

I widział Mojżesz, jak był lud wyuzdany[1161]; gdyż doprowadził go Aharon do wyuzdania[1162], do hańby wobec przeciwników ich[1163].

I stanął Mojżesz w bramie obozu, i rzekł: „Kto za Wiekuistym — do mnie!” I zebrali się do niego wszyscy synowie Lewiego[1164].

I rzekł do nich: „Tak rzecze Wiekuisty, Bóg Israela[1165], przypaszcie każdy miecz swój do biodra swojego, przechodźcie tam i na powrót, od bramy do bramy, po obozie, a zabijajcie[1166] — który brata swojego[1167], który — przyjaciela swojego, a który — krewnego swojego!”

I uczynili synowie Lewiego według słowa Mojżesza; i padło z ludu dnia onego około trzech tysięcy ludzi.

I rzekł Mojżesz: „Upełnomocnijcie dzisiaj ręce wasze dla Wiekuistego[1168], bo nie jeden był przeciw synowi swojemu i przeciw bratu swojemu: aby wam dane było dzisiaj błogosławieństwo!”

I stało się nazajutrz, iż rzekł Mojżesz do ludu: „Wyście zgrzeszyli grzechem wielkim; ale oto wstąpię ku Wiekuistemu, może uzyskam przebaczenie za grzech wasz”.

I zawrócił Mojżesz do Wiekuistego, i rzekł: „O, zgrzeszył lud ten grzechem wielkim, zrobiwszy sobie bogi złote[1169].

A teraz, czy możesz przebaczyć grzech ich? A jeżeli nie, wymażże mnie z księgi Twojej[1170], którą napisałeś!”

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Tego, który zgrzeszył Mi, tego wymażę z księgi Mojej!

A teraz idź, prowadź lud ten dokąd mówiłem tobie. Oto anioł Mój idzie przed tobą[1171]: ale w dzień obrachunku Mojego[1172] — obrachuję się z nimi za grzech ich[1173]”.

I poraził Wiekuisty lud za to[1174], że zrobili cielca, którego wykonał Aharon.

### Rozdział XXXIII

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Idź, wyrusz[1175] stąd — ty i lud[1176], który wywiodłeś z ziemi Micraim — do ziemi, którą zaprzysiągłem Abrahamowi, Icchakowi i Jakubowi, mówiąc: potomstwu twojemu oddam ją.

I poślę przed tobą anioła[1177], i wypędzę Kanaanejczyka, Emorejczyka, Chitejczyka i Peryzejczyka, Chiwitę i Jebusytę[1178].

Do ziemi opływającej mlekiem i miodem; wszakże Sam nie pójdę wpośród ciebie, boś lud twardego karku, bym cię nie wytępił po drodze!”

I usłyszał lud słowo to gniewne[1179], i zasmucił się, i nie włożył nikt ozdoby swej[1180] na siebie.

Gdyż rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Powiedz synom Israela: ludem twardego karku jesteście — jeżelibym na chwilę jedną szedł wpośród ciebie, zgładziłbym cię; i tak zdejm ozdobę twoją z siebie[1181], a zobaczę, co czynić Mi z tobą”.

I zdjęli[1182] z siebie synowie Israela ozdoby swoje, z góry Choreb[1183].

A Mojżesz, wziąwszy namiot, rozbił go sobie za obozem[1184], z dala od obozu[1185], i nazwał go Przybytkiem zboru[1186]; tak, iż każdy, który miał żądanie do Wiekuistego, chodził do Przybytku zboru, który był za obozem.

I bywało, gdy wychodził Mojżesz do Przybytku, wstawał cały lud, stanąwszy[1187]— każdy we drzwiach namiotu swego — i spoglądając za Mojżeszem, aż wszedł do namiotu.

I bywało, gdy wchodził Mojżesz do Przybytku, spuszczał się słup obłoczny i stawał u wejścia do Przybytku, a On rozmawiał z Mojżeszem.

I widział wszystek lud słup obłoczny, stojący u wejścia do Przybytku; i wstawał wszystek lud, i kłaniał się — każdy u wejścia do namiotu swojego.

I rozmawiał Wiekuisty z Mojżeszem, twarzą w twarz, jakoby rozmawiał kto z towarzyszem swoim; po czym wracał do obozu[1188]. Sługa zaś jego Jehoszua, syn Nuna, młodzieniec, nie ustępował z Przybytku.

I rzekł Mojżesz do Wiekuistego: „Oto, Ty powiadasz mi: zaprowadź lud ten; a nie oznajmiłeś mi kogo poślesz ze mną[1189], chociaż powiedziałeś: znam cię z imienia, i też znalazłeś łaskę w oczach Moich.

I tak, jeżelim znalazł łaskę w oczach Twoich, to ukażże mi drogi Twoje[1190], abym Cię poznał, abym znalazł łaskę w oczach Twoich; i zważ, że ludem Twoim naród ten![1191]”

I odpowiedział: „Oblicze Moje[1192] przejdzie — i uspokoję cię”.

I rzekł do Niego: „Jeżeli Oblicze Twoje nie pójdzie[1193], to nie wyprowadzaj nas stąd!

Albowiem po czymże innym wiadomym będzie, żem znalazł łaskę w oczach Twoich — ja i lud Twój? Czyliż nie po tym, że pójdziesz z nami, żebyśmy tak odróżnieni byli — ja i lud Twój — od każdego ludu na powierzchni ziemi?”

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „I to, o czym mówiłeś, uczynię[1194]; gdyż znalazłeś łaskę w oczach Moich, a znam cię po imieniu”.

I rzekł: „Odsłońże mi majestat Twój![1195]”

I odpowiedział: „Ja przeprowadzę całą dobroć Moją przed obliczem twoim[1196], i wygłoszę imię Wiekuisty przed tobą[1197], i jak ułaskawiam[1198] — kogo ułaskawić, a lituję się[1199], nad kim się mam ulitować”.

I rzekł: „Nie będziesz jednak mógł zobaczyć oblicza Mojego[1200], gdyż nie może ujrzeć Mnie człowiek i pozostać żywym[1201]”.

Ale rzekł Wiekuisty: „Oto miejsce przy Mnie[1202]; stań na tej skale.

A stanie się, gdy przechodzić będzie majestat Mój, tedy cię postawię w rozpadlinie skały, i zakryję cię dłonią[1203] Moją, dopóki nie przejdę.

A gdy zdejmę rękę Moją, ujrzysz tyły Moje[1204], ale oblicze Moje nie może być widzianym[1205]”.

### Rozdział XXXIV

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Wykuj sobie[1206] dwie tablice kamienne, podobne pierwszym, a napiszę na tychże tablicach słowa, które były na tablicach pierwszych — które skruszyłeś[1207].

A bądź gotów na rano; i wstąpisz rano na górę Synaj, i staniesz przede Mną tam na szczycie góry.

A nikt niech nie wstąpi z tobą[1208] — a nikt także nie pokaże się na całej górze[1209]; nawet trzody i bydło nie mają się pasać podle[1210] tej góry!”

I wykuł dwie tablice kamienne podobne pierwszym; i wstał Mojżesz wczesnym rankiem, i wstąpił na górę Synaj, jako przykazał mu Wiekuisty; i wziął w rękę swoją dwie tablice kamienne.

I zstąpił Wiekuisty w obłoku, i stanął przy nim tam, i wygłosił imię Wiekuistego[1211]:

I przeszedł Wiekuisty mimo[1212] oblicza jego, i zawołał[1213]: „Wiekuisty, Wiekuisty[1214], Bóg[1215] miłosierny i litościwy, nieskory do gniewu[1216] i pełen miłości[1217] i prawdy[1218];

Przechowujący miłość[1219] tysiącom[1220], przebaczający winę, i występek[1221] i grzech, a nie wytępia do ostatka[1222], nawiedzając, winę ojców na dzieciach[1223] i wnukach, do trzeciego i czwartego pokolenia![1224]”

I pospieszył Mojżesz i skłonił się ku ziemi — i ukorzył się[1225].

I rzekł: „Jeżelim też znalazł łaskę w oczach Twoich, Panie, niech też pójdzie Pan w pośród nas! Jeżeli zaś to lud twardego karku — przebacz winy nasze i grzechy nasze i uczyń nas dziedzictwem Twoim!”

I rzekł: „Oto Ja zawieram przymierze: wobec wszystkiego ludu twojego zrządzę cuda, jakich nie było na całej ziemi i u żadnych narodów; i ujrzy cały lud, w pośród którego zostajesz, dzieło Wiekuistego, jak wspaniałym będzie to, co spełnię dla ciebie.

Przestrzegaj tego, co Ja ci rozkazuję dzisiaj: oto Ja wypędzam przed tobą Emorejczyka, i Kanaanejczyka, i Chitejczyka, i Peryzejczyka, i Chiwitę i Jebusytę.

Strzeż się, żebyś nie zawierał przymierza z mieszkańcami tej ziemi, do której wejdziesz — aby się nie stali matnią[1226] wpośród ciebie;

Ale ołtarze ich zburzycie, a posągi ich skruszycie, a aszery[1227] ich wyrąbiecie.

Bo nie masz korzyć się bogu innemu, bo Wiekuisty, żarliwy[1228] imię Jego — Bogiem żarliwym On.

Byś nie zawierał przymierza z mieszkańcem ziemi tej[1229], bo oddając[1230] się bogom swoim, i ofiarując bogom swoim, i ciebie zacznie wzywać. I będziesz jadał z ofiar jego;

I weźmiesz z córek jego dla synów twoich, i oddawać się będą córki jego bogom swoim, i oddadzą synów twoich ku bogom ich…

Bogów litych[1231] nie zrobisz sobie.

Święta przaśników przestrzegaj; siedem dni będziesz jadał przaśniki, jakom ci przykazał, w oznaczonej porze miesiąca kłosów[1232] — gdyż w miesiącu kłosów wyszedłeś z Micraim.

Wszystko, co rozwiera łono[1233] — Moim jest; a także wszystko, co bydło twoje spładza męskiego[1234] — pierworodne wołu i owcy.

Pierworodne zaś osła wykupisz jagnięciem[1235]; a jeżeli nie wykupisz, to złamiesz mu kark[1236]. Wszystkich pierworodnych synów twoich — wykupisz[1237]. A niech nie ukażą się przed obliczem Moim z próżną ręką[1238].

Sześć dni pracuj, a siódmego dnia odpoczywaj: tak w czasie orki, jak i żniwa — odpoczywaj.

I święto tygodni[1239] ustanowisz sobie, przy pierwocinach żniwa pszenicy; i święto zbioru[1240] przy nawrocie roku.

Trzy razy do roku[1241] ukaże się każdy mężczyzna twój przed obliczem Pana, Wiekuistego, Boga Israela.

Gdy wypędzę narody przed tobą, a rozszerzę granice twoje, nie pokusi się nikt o ziemię twoją[1242], gdy pójdziesz, by ukazywać się przed obliczem Wiekuistego, Boga twojego, trzy razy do roku.

Nie rozlewaj wobec zakwaszonego krwi ofiary Mojej[1243], a nie ma przeleżeć do rana ofiara święta Pesach.

Najwcześniejsze z pierwocin ziemi twojej[1244] przyniesiesz do domu Wiekuistego, Boga twojego. Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku matki jego[1245].

I rzekł Wiekuisty do Mojżesza: „Napisz sobie słowa te[1246]; bo według słów tych zawarłem przymierze z tobą i z Israelem!”

I przebył tam przy Wiekuistym czterdzieści dni i czterdzieści nocy, chleba nie jadł, i wody nie pił, i napisał na tablicach słowa przymierza[1247] — dziesięcioro przykazań.

I stało się, gdy zstępował Mojżesz z góry Synaj — a dwie tablice świadectwa miał w ręku Mojżesz, gdy zstępował z góry — że Mojżesz nie zauważył, iż promieniała powierzchnia oblicza jego[1248] od rozmowy z Nim.

I ujrzeli Aharon i wszyscy synowie Israela Mojżesza, a oto promieniała powierzchnia oblicza jego — i obawiali się przystąpić do niego[1249].

I przywołał ich Mojżesz, i zwrócili się ku niemu — Aharon i wszyscy książęta zboru — i mówił Mojżesz z nimi.

A następnie przystąpili[1250] i wszyscy synowie Israela — i zapowiedział im wszystko, co mówił z nim Wiekuisty na górze Synaj.

A gdy przestał Mojżesz mówić z nimi, włożył na oblicze swoje zasłonę.

Gdy zaś wchodził Mojżesz przed oblicze Wiekuistego, by mówić z Nim, zdejmował zasłonę, dopóki nie wyszedł; gdy zaś wychodził, opowiadał synom Israela to, co mu poleconym zostało.

I tak widzieli synowie Israela oblicze Mojżesza, że promieniała powierzchnia oblicza Mojżesza; i bywało kładł Mojżesz zasłonę na oblicze swoje, póki nie wszedł znowu, aby mówić z Nim.

### Rozdział XXXV

I zgromadził Mojżesz cały zbór synów Israela[1251], i rzekł do nich: „Oto, co rozkazał Wiekuisty spełnić:

Przez sześć dni wykonywana będzie robota[1252], ale dzień siódmy będzie wam święty, Szabat najwyższy Wiekuistemu; kto by wykonał w nim robotę, wydany będzie na śmierć.

Nie rozniecicie ognia w żadnej z siedzib waszych w dzień Szabatu”.

I oświadczył Mojżesz całemu zborowi synów Israela, i rzekł: „Oto, co rozkazał Wiekuisty mówiąc:

Zbierzcie od siebie daninę Wiekuistemu; każdy szczodrobliwego serca niechaj złoży ją, ową daninę, Wiekuistemu: złoto, srebro i miedź.

I błękit, i purpurę, i karmazyn, i bisior, i wełnę kozią;

I skóry baranie, czerwono barwione, i skóry borsucze, i drzewo akacjowe.

I oliwę do oświetlania, i aromaty na olej namaszczania i na kadzidło wonności;

I kamienie onyksowe, i kamienie oprawne, na naramiennik i napierśnik.

A wszyscy umiejętnego umysłu w pośród was przyjdą i wykonywać będą, cokolwiek rozkazał Wiekuisty:

Przybytek[1253], namiot jego[1254] z pokrowcem jego[1255], zapinki jego, i bale, wrzeciądze, słupy i podsłupia jego;

Arkę i drążki jej, wieko i zaponę[1256] zakrywającą;

Stół i drążki jego, z wszystkimi przyborami jego i chleb wystawny;

I świecznik dla oświetlania z przyborami jego, i lampy jego, i olej do oświetlania;

I ołtarz do kadzenia i drążki jego, i olej namaszczania i kadzidło z wonności, i kotarę wchodową[1257] u wejścia do Przybytku.

Ofiarnicę całopalenia i kratę miedzianą do niego, drążki jego i wszystkie przybory jego, miednicę i podnóże jej.

Zapony dworca, i słupy i podsłupia jego, i kotarę dla bramy dworca;

Kołki Przybytku i kołki dworca[1258], i powrozy ich.

Szaty przetykane do służby w świątyni[1259], szaty święte dla Aharona, kapłana, i szaty synów jego, do piastowania kapłaństwa”.

I odszedł cały zbór synów Israela sprzed oblicza Mojżesza.

I przychodzili każdy, którego uniosło serce jego, i każdy, którego skłonił duch jego, i przynosili daninę Wiekuistemu dla wykończenia Przybytku zboru, i do wszelkiej potrzeby jego, i na szaty święte.

I przychodzili mężczyźni i kobiety; każdy szczodrobliwego serca przyniósł kolczyki, i zausznice, i pierścienie, i naszyjniki, wszelkie naczynia złote; i każdy składał dań złota Wiekuistemu.

Każdy też, kto posiadał błękit, i purpurę, i karmazyn, i bisior, i wełnę kozią, i skóry baranie, czerwono barwione, i skóry borsucze — przynosił je.

Ktokolwiek zaś ofiarował dań srebra albo miedzi — przynosił to w darze Wiekuistemu; każdy też, co posiadał drzewo akacjowe, na wszelaką potrzebę dzieła tego przynosił.

I wszystkie kobiety umiejętnego umysłu, rękami swymi przędły, a przynosiły przędzę, błękit i purpurę, i karmazyn i bisior.

Wszystkie też kobiety, które uniosło serce ich umiejętne, przędły wełnę kozią[1260].

Książęta zaś przynosili kamienie onyksu[1261] i kamienie do oprawy, na naramiennik i napierśnik.

I korzenie i olej — do oświetlania i do oleju namaszczania, i do kadzidła z wonności.

Każdy mężczyzna albo kobieta z synów Israela, których pobudziło serce, aby ofiarowali na każde dzieło, które rozkazał Wiekuisty wykonać przez Mojżesza — przynosili dobrowolne dary Wiekuistemu.

I rzekł Mojżesz do synów Israela: „Patrzcie, powołał Wiekuisty po imieniu Becalela, syna Urego, syna Chura, z pokolenia Jehudy.

I napełnił go duchem boskim, mądrością, rozumem i umiejętnością, i wszelkim wykonawstwem.

Ku wymyślaniu pomysłów, by robił w złocie, i w srebrze, i w miedzi.

I w rytownictwie kamieni dla oprawy, i w rzeźbieniu drzewa — aby wykonywał wszelką robotę wymyślną.

I zdolność do nauczania złożył w umysł jego — jego i Oholiaba, syna Achisamacha, z pokolenia Dan[1262].

Napełnił ich umiejętnością umysłu, aby wykonywali wszelkie rzemiosło rytownika i pomysłowca[1263] i hafciarza na błękicie, purpurze, karmazynie i bisiorze, oraz tkacza, wykonujących wszelkie rzemiosło i wymyślających pomysły.

### Rozdział XXXVI

I tak zrobią Becalel i Oholiab, i każdy mąż umiejętnego umysłu, któremu dał Wiekuisty mądrość i rozum, aby umieli wykonać każdą robotę, potrzebną dla świątyni — wszystko jak rozkazał Wiekuisty”.

I wezwał Mojżesz Becalela i Oholiaba, i każdego umiejętnego umysłu, któremu dał Wiekuisty mądrość w serce jego, każdego, którego uniosło serce, by przystąpił do roboty — aby wykonali ją.

I wzięli od Mojżesza wszystkie dary, które byli przynieśli[1264] synowie Israela do wykończenia dzieła świętego — aby je wykonać. Ci zaś przynosili mu dalej dary, każdego rana.

I zeszli się wszyscy umiejętni wykonawcy wszelakiej roboty świątyni, każdy od dzieła swojego, którym się zajmował —

I oświadczyli Mojżeszowi, i rzekli: „Więcej lud przynosi, niż potrzeba do dzieła, które rozkazał Wiekuisty wykonać”.

Rozkazał tedy Mojżesz — i ogłoszono w obozie tak: „Ani mężczyzna, ani kobieta niechaj już nie robią nic na daninę świętą!” I przestał lud przynosić.

A zapasu był dostatek dla całego dzieła, by je wykończyć, i jeszcze zbywało.

I zrobili wszyscy umiejętni umysłem spośród wykonawców robót: Przybytek[1265] z dziesięciu opon[1266], z bisioru kręconego i z błękitu, i purpury i karmazynu; w cheruby, robotą wymyślną wykonano je.

Długość opony każdej — dwadzieścia osiem łokci, a szerokość — cztery łokcie dla opony każdej: miara jedna dla wszystkich opon.

I spiął pięć opon jedną z drugą; a pięć drugich opon spiął jedną z drugą.

I zrobił pętlice błękitne na kraju jednej opony, przy krańcu spojenia; i tak zrobił na kraju opony ostatniej przy spojeniu drugim.

Pięćdziesiąt pętlic zrobił u opony jednej, a pięćdziesiąt pętlic zrobił na krańcu opony, która w spojeniu drugim; przeciwległe były pętlice jedna drugiej.

I zrobił pięćdziesiąt zapinek złotych, i spiął opony jedną z drugą zapinkami — i był Przybytek całością.

I zrobił też opony z wełny koziej, jako namiot nad Przybytkiem; jedenaście opon zrobił takich.

Długość opony każdej — trzydzieści łokci, a szerokość — cztery łokcie dla opony każdej: miara jedna dla jedenastu opon.

I spiął pięć opon osobno, a sześć opon osobno.

I zrobił pięćdziesiąt pętlic po kraju opony krańcowej w spojeniu, a pięćdziesiąt pętlic zrobił po kraju opony spojenia drugiego.

I zrobił też zapinek miedzianych pięćdziesiąt, by spoić namiot, aby był całością.

I zrobił pokrowiec na namiot ze skór baranich, czerwono barwionych, a przykrycie ze skór borsuczych na wierzch.

I zrobił bale do Przybytku z drzewa akacjowego, stojące.

Dziesięć łokci — długość bala, a półtora łokcia — szerokość bala każdego.

Po dwa czopy u każdego bala, osadzonych jeden naprzeciw drugiego: tak zrobił u wszystkich bali Przybytku.

I zrobił wszystkie bale do Przybytku: dwadzieścia bali dla strony południowej, na prawo[1267];

I czterdzieści podsłupi srebrnych zrobił pod dwadzieścia tych bali: dwa podsłupia pod bal jeden, do dwóch czopów jego, i dwa podsłupia pod bal drugi, do dwóch czopów jego.

Także na bok drugi Przybytku, dla strony północnej, zrobił dwadzieścia bali,

I czterdzieści podsłupi ich srebrnych: dwa podsłupia pod bal jeden, i dwa podsłupia pod bal drugi.

A na tylną stronę Przybytku, ku zachodowi, zrobił sześć bali.

A dwa bale zrobił na węgły Przybytku, przy tylnej ścianie.

I były przystające u spodu i razem łączyły się u góry w jednym pierścieniu[1268]: tak zrobił z obydwoma po obu węgłach.

I tak było osiem bali, a podsłupi ich srebrnych — szesnaście podsłupi: po dwa podsłupia pod bal każdy.

I zrobił wrzeciądze z drzewa akacjowego: pięć — do bali strony Przybytku jednej,

A pięć wrzeciędzy — do bali strony Przybytku drugiej; pięć też wrzeciędzy do bali strony Przybytku tylnej, ku zachodowi.

I zrobił wrzeciądz środkowy tak, żeby przechodził przez środek bali, od końca do końca.

Bale zaś obłożył złotem, a pierścienie ich zrobił ze złota, jako osady dla wrzeciędzy; obłożył też i wrzeciądze złotem.

Zrobił też zasłonę z błękitu i purpury i karmazynu i bisioru kręconego, robotą wymyślną wykonał ją, w cheruby.

I zrobił do niej cztery słupy akacjowe, i obłożył je złotem, haczyki też ich były złote; i ulał do nich cztery podsłupia srebrne.

Sporządził też kotarę do wnijścia namiotu z błękitu i purpury i karmazynu i bisioru kręconego, wyrobu wzorzystego.

I pięć słupów do niej z haczykami ich; i obłożył wierzchy ich i klamry ich złotem; a podsłupi ich było — pięć, miedzianych.

### Rozdział XXXVII

I zrobił Becalel[1269] arkę[1270] z drzewa akacjowego, dwa i pół łokcia długość jej, półtora łokcia szerokość jej, a półtora łokcia wysokość jej.

I powlókł ją złotem czystym z wewnątrz i z zewnątrz; i zrobił do niej wieniec złoty w około.

Odlał też dla niej cztery pierścienie złote do czterech węgłów jej: dwa pierścienie do boku jej jednego, i dwa pierścienie do boku jej drugiego.

I zrobił drążki z drzewa akacjowego, i powlókł je złotem.

I włożył drążki do pierścieni po bokach arki, dla unoszenia arki.

I zrobił wieko ze złota szczerego: dwa i pół łokcia długość jego, a półtora łokcia — szerokość jego.

I wykonał dwa cheruby złote — kutej roboty wykonał je — na obu brzegach wieka.

Cheruba jednego — na brzegu z jednej strony, a cheruba drugiego — na brzegu z drugiej strony: z samego wieka wykonał cheruby[1271] po obu brzegach jego.

A były to cheruby o rozpostartych w górę skrzydłach, porywające skrzydłami swymi wieko, a twarzami swoimi zwrócone jeden ku drugiemu; ku wieku były twarze cherubów.

I sporządził stół[1272] z drzewa akacjowego, dwa łokcie długość jego, łokieć szerokość jego, a półtora łokcia wysokość jego.

I powlókł go złotem czystym, i uczynił doń wieniec złoty, w około.

Zrobił też listwę na piędź szeroką, w około niego, i uczynił doń wieniec złoty, w około.

I odlał doń cztery pierścienie złote, i utwierdził pierścienie, po czterech rogach, które u czterech nóg jego.

Przy listwie były pierścienie, jako osady dla drążków, dla unoszenia stołu.

I zrobił drążki te z drzewa akacjowego, i powlókł je złotem — dla unoszenia stołu.

I zrobił naczynia przynależne do stołu: misy jego, i czasze, i kielichy, i dzbany[1273] jego, którymi się nalewa — ze złota szczerego.

I zrobił świecznik[1274] ze złota szczerego; kutej roboty wykonał świecznik: podstawa[1275] jego, pręt, kielichy, gałki, i kwiaty jego — z niego wychodziły.

A sześć ramion wychodziło z boków jego: trzy ramiona świecznika z jednego boku jego, a trzy ramiona świecznika z drugiego boku jego.

Trzy kielichy kształtu kwiecia migdału na jednym ramieniu, z gałką i kwiatem, a trzy kielichy kształtu kwiecia migdału na drugim ramieniu, z gałką i kwiatem: tak na sześciu ramionach wychodzących ze świecznika.

A na samym świeczniku — cztery kielichy, kształtu kwiecia migdału, z gałkami i kwiatami jego.

I gałka pod dwoma ramionami — z niego, i także gałka pod dwoma ramionami — z niego, i znowu gałka pod dwoma ramionami — z niego: u sześciu ramion, wychodzących ze świecznika.

Gałki ich, i ramiona ich, z niego samego wychodziły; cały ukuty był z jednej bryły złota szczerego[1276].

I zrobił lamp do niego siedem, i szczypczyki jego, i popielniczki jego, ze złota szczerego.

Z talentu złota szczerego wykonał go i wszystkie przybory jego.

I wyrobił ołtarz do kadzenia[1277] z drzewa akacjowego; łokieć długość jego, a łokieć szerokość jego — czworograniasty — dwa zaś łokcie wysokość jego; z niego wychodziły narożniki jego.

I obłożył go złotem szczerym, płytę jego, i ściany jego w około, i narożniki jego; i zrobił do niego wieniec złoty naokoło.

Dwa też pierścienie złote zrobił do niego, poniżej wieńca jego, po obu bokach jego — po obu stronach jego — jako osady dla drążków, dla unoszenia go na nich.

I zrobił drążki te z drzewa akacjowego, i powlókł je złotem.

Przyrządził też olej do namaszczania świętego, i kadzidło z wonności, czyste, sposobem mieszających pachnidła.

### Rozdział XXXVIII

I wyrobił ofiarnicę całopaleń[1278] z drzewa akacjowego, pięć łokci długości, a pięć łokci szerokości, czworograniastą — pięć zaś łokci była wysokość jej.

I poczynił narożniki na czterech węgłach jej — z niego wychodziły narożniki jej — i obłożył ją miedzią.

Zrobił też wszystkie naczynia ofiarnicy: garczki, i łopatki, i kropielnice, i widełki, i węglarki; wszystkie naczynia jej wyrobił z miedzi.

Zrobił też do ofiarnicy kratę, roboty siatkowej z miedzi, pod okoleniem jej u spodu do połowy jej.

I odlał cztery pierścienie, na czterech węgłach siatki miedzianej, jako osady dla drążków.

Drążki zaś zrobił z drzewa akacjowego, i obłożył je miedzią.

I wprowadził drążki do pierścieni, po bokach ofiarnicy, dla unoszenia jej na nich; pustą z tarcic zrobił ją.

Zrobił też miednicę[1279] z miedzi, i podnóże jej z miedzi, ze zwierciadeł kobiet[1280], które się zbierały u wejścia do Przybytku zboru.

I zrobił dworzec[1281][1282]: po stronie południowej, na prawo, zapony dworca z bisioru kręconego, na sto łokci;

Słupów też do nich — dwadzieścia, i podsłupi do nich dwadzieścia, z miedzi; haczyki u słupów i klamry ich — ze srebra.

A po stronie północnej zapony[1283] na sto łokci, słupów do nich — dwadzieścia, i podsłupi do nich — dwadzieścia, z miedzi; haczyki u słupów i klamry ich — ze srebra.

A po stronie zachodniej: zapon na pięćdziesiąt łokci, słupów do nich — dziesięć, a podsłupi — dziesięć; haczyki u słupów i klamry ich — ze srebra[1284].

A ze strony przedniej ku wschodowi — pięćdziesiąt łokci.

Zapony — piętnaście łokci dla skrzydła jednego, słupów ich — trzy, i podsłupi ich — trzy.

I dla skrzydła drugiego — po obu stronach wrót dworca — zapony piętnaście łokci, słupów ich — trzy, i podsłupi ich — trzy.

Wszystkie zapony, naokoło dworca z bisioru kręconego.

A podsłupia do słupów — z miedzi; haczyki słupów i klamry ich — ze srebra, i powłoka dla wierzchów ich[1285] — ze srebra; w ten sposób powiązane były srebrem wszystkie słupy dworca.

A kotara dla wrót[1286] dworca wyrobu wzorzystego z błękitu, i purpury, i karmazynu, i bisioru kręconego, na dwadzieścia łokci długości, a wysokości przez szerokość na pięć łokci, odpowiednio do zapon dworca.

A słupów do niej — cztery, a podsłupi do nich — cztery, z miedzi; haczyki ich — ze srebra, a powłoka wierzchów ich[1287] i klamry ich, ze srebra.

A kołki wszystkie u Przybytku i u dworca naokoło — z miedzi.

Oto obliczenia dla Przybytku, Przybytku świadectwa[1288], które obliczone zostały z polecenia Mojżesza: służba Lewitów[1289] była pod dozorem Itamara, syna Ahrona, kapłana.

A Becalel, syn Urego, syna Chura, z pokolenia Jehudy, wykonał wszystko, co przykazał Wiekuisty Mojżeszowi[1290].

A z nim był Oholiab, syn Achisamacha, z pokolenia Dan, rytownik i pomysłowiec[1291] i hafciarz na błękicie i na purpurze i na karmazynie i na bisiorze.

Wszystkiego złota zapotrzebowanego do dzieła, na całą robotę świątyni: złota złożonego w dar było — dwadzieścia i dziewięć talentów[1292] i siedemset trzydzieści szeklów, podług szekla[1293] świętego.

Srebra zaś od policzonych zboru sto talentów i tysiąc siedemset siedemdziesiąt pięć szeklów, podług szekla świętego.

Beka[1294] — na głowę, czyli pół szekla, podług szekla świętego, od każdego przechodzącego na spisanie, od dwudziestu lat i wyżej, od sześciuset trzech tysięcy i pięciuset pięćdziesięciu[1295].

A służyły te sto talentów srebra do odlewania podsłupi świątyni i podsłupi zasłony[1296]; sto podsłupi ze stu talentów — po talencie na podsłupie.

A z tysiąca siedmiuset siedemdziesięciu i pięciu szeklów zrobił haczyki do słupów, i powlókł wierzchy ich[1297] i połączył je klamrami.

Miedzi zaś złożonej w darze było — siedemdziesiąt talentów i dwa tysiące czterysta szeklów.

I zrobił z niej podsłupia u wnijścia do Przybytku zboru, i ołtarz miedziany, i kratę miedzianą do niego, i wszystkie przybory ołtarza.

I podsłupia dworca naokoło — i podsłupia u wrót dworca, i wszystkie kołki Przybytku, i wszystkie kołki dworca w około.

### Rozdział XXXIX

A z błękitu i purpury i karmazynu zrobili szaty przetykane[1298], do służby w świątyni[1299]; zrobili też szaty święte dla Aharona[1300], jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I zrobił naramiennik ze złota, błękitu, purpury, i karmazynu i bisioru kręconego.

I wykuli blaszki złote, i pokrajali je w nici do przetykania wśród błękitu, i wśród purpury, i wśród karmazynu, i wśród bisioru, robotą wymyślną.

Przyramki[1301] zrobili przy nim wiążące się; na dwóch końcach swoich, aby się tak zawięzywał[1302].

A pas do przepasania go, będący na nim, przedłużeniem jego był, jednakiej z nim roboty, ze złota, błękitu, i purpury, i karmazynu, i bisioru kręconego — jako rozkazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I przygotowali kamienie onyksu, obwiedzione oprawami złotymi, wyrzeźbione rzeźbą pieczętarską, podług imion synów Israela.

I oprawił je na przyramkach naramiennika, jako kamienie pamiątkowe dla synów Israela — jako rozkazał Wiekuisty Mojżeszowi.

Zrobił też napierśnik, robotą wymyślną, podług roboty naramiennika — ze złota, błękitu, purpury i karmazynu, i bisioru kręconego.

Czworograniastym był — podwójnym zrobili napierśnik, na piędź długości i na piędź szerokości — podwójny.

I nasadzili weń cztery rzędy kamieni; rzędem: rubin, topaz i szmaragd — rząd jeden.

A rząd drugi: karbunkuł, szafir i beryl.

A rząd trzeci: opal, agat i ametyst.

A rząd czwarty: chryzolit, onyks i jaspis. Obwiedzione oprawami złotymi w osadach swoich.

A kamieni tych podług imion synów Israela było: dwanaście było ich, podług imion ich, rzeźby pieczętarskiej — każdy z imieniem swoim, dla dwunastu pokoleń.

I zrobili dla napierśnika łańcuszki graniaste, roboty plecionej, ze złota szczerego.

Zrobili też dwie oprawy złote i dwa pierścienie złote, i przytwierdzili oba te pierścienie do obu końców napierśnika.

I włożyli dwie owe plecionki złote we dwa pierścienie, u końców napierśnika.

A oba końce dwóch plecionek przytwierdzili do obu opraw, te zaś osadzili na dwóch przyramkach naramiennika z przedniej strony jego.

I zrobiwszy jeszcze dwa pierścienie złote, przyprawili je do dwóch końców napierśnika, na skraju jego znajdującego się, ze strony naramiennika, od wewnątrz.

I zrobili jeszcze dwa pierścienie złote i przyprawili je do dwóch przyramek naramiennika u spodu, z przedniej strony jego, u spojenia jego, nad pasem naramiennika.

I przywiązali napierśnik — od pierścieni jego do pierścieni naramiennika, sznurkiem błękitnym, aby został na pasie naramiennika, a nie usuwał się napierśnik od naramiennika, jako przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I zrobił płaszcz pod naramiennik roboty przetykanej, cały z błękitu.

A otwór płaszcza, w środku jego, jak otwór pancerza; obszywka u otworu jego naokoło, aby się nie rozdzierał.

I wyrobili na krajach płaszcza granatowe jabłuszka z błękitu, purpury i karmazynu, skręcone.

Zrobili też dzwonki ze szczerego złota, i nawiesili dzwonki między jabłka granatowe, po krajach płaszcza w około,  wpośród jabłek granatowych.

Dzwonek i granatowe jabłuszko, dzwonek i granatowe jabłuszko po krajach płaszcza w około, dla odbywania służby, jako przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I zrobili szaty spodnie z bisioru, roboty przetykanej, dla Ahrona i dla synów jego.

I zawój z bisioru, i zdobne mitry z bisioru[1303], i spodnie lniane z bisioru kręconego.

I pas z bisioru kręconego, i z błękitu, purpury i karmazynu, wyrobu wzorzystego, jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I zrobili też diadem, koronę świętą ze złota szczerego, i napisali na nim pismem, rzeźbą pieczętarską: Święte Wiekuistemu.

I przymocowali do niego sznurek błękitny, aby przywiązać go do zawoju, na wierzchu, jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I tak ukończoną została wszystka robota około Przybytku — Przybytku zboru; i wykonali synowie Israela wszystko tak, jak rozkazał Wiekuisty Mojżeszowi, tak wykonali.

I dostawili[1304] Przybytek Mojżeszowi[1305]: Przybytek i wszystkie przybory jego: zapinki, bale, wrzeciądze, słupy, i podsłupia jego;

I pokrowiec ze skór baranich, czerwono barwionych, i pokrowiec ze skór borsuczych, i oponę zasłaniającą[1306];

Arkę świadectwa, i drążki jej, i wieko;

Stół i wszystkie przybory jego, i chleb wystawny.

Świecznik szczerozłoty, lampy jego, lampy do zapalania — i wszystkie przybory jego, i oliwę do oświetlania;

I ołtarz złocony, i olej do namaszczania, i kadzidło z wonności, i kotarę do wejścia Przybytku.

Ofiarnicę miedzianą i kratę miedzianą do niej, drążki jej i wszystkie przybory jej, miednicę i podnóże jej.

Zapony dworca, słupy i podsłupia jego, i kotarę do bramy dworca; powrozy i kołki jego, i wszystkie przybory do służby Przybytku — do Przybytku zboru.

Szaty służbowe, do służby[1307] w świątyni, szaty święte dla Aharona, kapłana, i szaty synów jego, do piastowania kapłaństwa.

Jako przykazał Wiekuisty Mojżeszowi, tak wykonali synowie Israela całą tę robotę.

I obejrzał Mojżesz całe dzieło, a oto wykonali je; jako był przykazał Wiekuisty, tak wykonali; i błogosławił im Mojżesz.

### Rozdział XL

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł:

„W dzień nowiu pierwszego, pierwszego dnia tegoż miesiąca, wystawisz Przybytek — Przybytek zboru.

I postawisz tam arkę świadectwa, i zakryjesz arkę zasłoną.

I wniesiesz stół, i urządzisz porządek na nim[1308]; wniesiesz też świecznik, i zapalisz lampy jego,

I postawisz ołtarz złocony do kadzenia przed arką świadectwa; i zawiesisz kotarę u wejścia do Przybytku.

I postawisz ofiarnicę całopalenia przed wnijściem do Przybytku — Przybytku zboru.

Ustawisz też umywalnię[1309] między Przybytkiem zboru a między ofiarnicą, i nalejesz w nią wody.

I ustawisz dworzec w około, i zawiesisz kotarę u wrót dworca.

I weźmiesz olej namaszczania, i namaścisz Przybytek, i wszystko, co w nim, i poświęcisz go, i wszystkie przybory jego, i będzie świętym.

I namaścisz ofiarnicę całopaleń i wszystkie przybory jej, i poświęcisz ofiarnicę, a będzie ofiarnica świętym świętości;

I namaścisz miednicę i podnóże jej, i poświęcisz ją.

I przyprowadzisz Aharona i synów jego do wejścia Przybytku zboru, i obmyjesz ich wodą;

I obleczesz Aharona w szaty święte, i namaścisz go, i poświęcisz go, aby Mi piastował kapłaństwo.

I synów jego przyprowadzisz, i obleczesz ich w szaty spodnie.

A namaścisz ich, jakoś namaścił ojca ich, aby Mi piastowali kapłaństwo — tak, aby było im namaszczenie ich ku wiecznemu kapłaństwu w pokoleniach ich”.

I uczynił to Mojżesz; jak przykazał mu Wiekuisty, tak uczynił.

Stało się tedy miesiąca pierwszego, roku drugiego, pierwszego dnia miesiąca, że wystawiony został Przybytek.

I postawił Mojżesz Przybytek, i położył podsłupia jego, i postawił bale, i założył wrzeciądze i ustawił słupy jego.

I rozpostarł namiot nad Przybytkiem, i położył pokrowiec namiotu[1310] na nim, z wierzchu, jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I wziął i złożył świadectwo[1311] do arki, i założył drążki u arki, i położył wieko na arkę, z wierzchu.

I wniósł arkę do Przybytku, i zawiesił zasłonę zasłaniającą, i zasłonił arkę świadectwa, jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I postawił stół w Przybytku zboru, po stronie północnej Przybytku, [na] zewnątrz zasłony.

I rozłożył na nim rząd chlebów, przed obliczem Wiekuistego, jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

Umieścił też świecznik w Przybytku zboru, naprzeciwko stołu, po stronie południowej Przybytku.

I zapalił lampy przed obliczem Wiekuistego, jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I postawił ołtarz złocony w Przybytku zboru, przed zasłoną.

I zakadził na nim kadzidłem z wonności, jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I zawiesił kotarę u wejścia do Przybytku;

Ofiarnicę też całopaleń postawił u wejścia do Przybytku — Przybytku zboru — i złożył na niej całopalenie i obiatę śniedną[1312], jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I umieścił umywalnię między Przybytkiem zboru a między ofiarnicą, i nalał w nią wody do umywania.

I umywali z niej[1313] — Mojżesz, Aharon i synowie jego ręce i nogi swoje.

Gdy wchodzili do Przybytku zboru, a przystępowali do ofiarnicy, umywali się, jak przykazał Wiekuisty Mojżeszowi.

I wystawił dworzec naokoło Przybytku i ofiarnicy, i zawiesił kotarę u wrót dworca; a tak dokonał Mojżesz dzieła.

Tedy okrył obłok Przybytek zboru, a majestat Wiekuistego napełnił Przybytek.

I nie mógł Mojżesz wnijść do Przybytku zboru[1314], bo leżał na nim obłok, a majestat Wiekuistego napełnił Przybytek.

A gdy wznosił się obłok z nad Przybytku, wyruszali synowie Israela we wszystkich pochodach swoich[1315].

Jeżeli zaś nie podnosił się obłok, to nie wyruszali, aż do dnia wzniesienia się jego.

Gdyż obłok Wiekuistego zostawał nad Przybytkiem we dnie, a ogień był podczas nocy nad nim, na oczach całego domu Israela, we wszystkich pochodach ich[1316].

Oto imiona — poprzednia księga kończy się listą imion synów Jakuba i Księga Wyjścia „zaczyna się od ich imion, by pokazać, jak są Bogu umiłowani. Przyrównani zostali do gwiazd (por. Rdz 22:17), które Bóg wyprowadza i wprowadza według liczby i nazwy (por. Iz 40:26), zatem i tu Tora mówiąc o synach Israela, podaje ich liczbę i imiona”, Raszi do 1:1. Raszi: skrót od rabi Szlomo ben Icchak (1040–1105), żył we Francji, czołowy żydowski autorytet wśród komentatorów Biblii i Talmudu. [przypis tradycyjny]

wyszłych z biodra — hebr. יֶרֶךְ (jerech): biodro, udo, niekiedy tłumaczone jako lędźwie. Biodro jest tu eufemizmem na męski organ rozrodczy, który znajduje się w pobliżu bioder, zob. Ibn Ezra do 1:5.Ibn Ezra: rabi Abraham ben Meir ibn Ezra (1092–1167), żył w Hiszpanii; uczony, poeta, filozof i komentator Biblii. [przypis tradycyjny]

a Josef był już w Micraim — „Cóż ma to nas nauczyć, czy nie wiemy, że [Josef] był w Micraim? Lecz [Tora] chce obwieścić prawość Josefa: to ten sam Josef, który pasł owce swego ojca, ten Josef co był [niewolnikiem] w Micraim i stał się tam królem, a jednak pozostał niezachwiany w swojej sprawiedliwości”, Raszi do 1:5. [przypis tradycyjny]

rozplenili się, i rozrodzili, i rozmnożyli, i wzmogli się [bardzo] wielce — W tym wersecie pojawia się sześć słów opisujących rozradzanie się synów Israela. Raszi komentuje: „Ich żony nie roniły, a dzieci nie umierały w dzieciństwie”. Midrasz interpretuje to tak, że za każdym razem kobiety rodziły sześcioraczki, zob. Raszi do 1:7. [przypis tradycyjny]

I powstał król nowy — w Talmudzie (Sota 11a) wyrażone są dwie opinie, albo że „był to naprawdę nowy król, albo że król był tan sam, lecz wydał nowe zarządzenia”, Raszi do 1:8. [przypis tradycyjny]

nie znał Josefa — „Zachowywał się tak, jak gdyby nie znał [Josefa]”, Raszi do 1:8. [przypis tradycyjny]

z nim — „»Z nim« odnosi się do ludu […] a nasi mędrcy wyjaśniali, że [faraon miał tu na myśli Boga]: postąpmy zmyślnie wobec Wybawiciela Israela, skazując ich na śmierć przez wodę, bo [Bóg] przysiągł, że nie sprowadzi więcej potopu na świat [por. Rdz9:15], [więc nie zostaniemy ukarani miarka za miarkę]”, Raszi do 1:10. [przypis tradycyjny]

aby go dręczyli ciężkimi robotami — Bechor Szor zauważa, że praca ta nie była konieczna, służyła jedynie temu, by powstrzymać lud Israela przed powiększaniem liczebności, zob. Bechor Szor do 1:10.Bechor Szor: Josef ben Jicchak znany jako Bechor Szor, żył w XII wieku we Francji, komentator Biblii i Talmudu, poeta. [przypis tradycyjny]

miasta na zapasy dla Faraona: Pitom i Raamses — „Początkowo [miasta te] nie były zdatne do tego celu, lecz wzmocnili je i ufortyfikowali, by stały się magazynami”, zob. Raszi do 1:11. [przypis tradycyjny]

tym bardziej się rozmnażał — opowieść talmudyczna (Sota 11a) zestawia hebr. wyrażenie פֶּן יִרְבֶּה (pen jirbe): aby się nie rozmnożył (Wj 1:10) z כֵּן יִרְבֶּה (ken jirbe): tym bardziej się rozmnażał; „Bóg orzekł: wy mówcie pen jirbe »aby się nie rozmnożył«, a Ja mówię ken jirbe »tym bardziej [będzie] się rozmnażał«”, Raszi do 1:12. [przypis tradycyjny]

zatrwożyli się — hebr. וַיָּקֻצוּ (wajakucu) od rdzenia קוּץ (kuc): odczuwać wstręt, brzydzić się. Literalnie zdanie to można przetłumaczyć jako: obmierzło im życie z powodu synów Israela. Podobne wyrażenie znajduje się w Rdz 27:46, zob. Raszbam do 1:12. „Znienawidzili swoje życie, a mędrcy wyjaśniają to: [synowie Israela] byli im jak קוֹצִים (kocim) kolce w oczach”, Raszi do 1:12.Raszbam: skrót od rabi Szmuel ben Meir (1085–1158), żył w Troyes we Francji, ważny komentator Talmudu, wnuk Rasziego. [przypis tradycyjny]

srogo — hebr. בְּפָרֶךְ (befarech), rdzeń hebr. פָּרַךְ (parach) oznacza rozłupać, zmiażdżyć, skruszyć. Obarczyli ich „ciężką pracą, która miażdży i łamie ciało” zob. Raszi do 1:13. [przypis tradycyjny]

położna — kobieta odbierająca poród. [przypis edytorski]

ibrejskie — czyli hebrajskie, nazwa dla całego ludu wywodząca się od ich przodka Ebera, zob. Rdz 10:21. Słowo to pochodzi od rdzenia עָבַר (awar): przechodzić i oznacza lud, który przywędrował zza rzeki Eufrat. Abraham opisany był jako הָעִבְרִי (haiwri) Ibrejczyk (zob. Rdz 14:13), także Josef określany jest jako אִישׁ עִבְרִי (isz iwri) mężczyzna Hebrajczyk [Ibrejczyk] (zob. Rdz 39:14). [przypis edytorski]

Szifra — Szifra utożsamiana jest z Jochebed, matką Mojżesza, według tradycji jest to ta sama osoba, zob. Raszi do 1:15. [przypis tradycyjny]

Pua — Pua utożsamiana jest z Mirjam, siostrą Mojżesza, według tradycji jest to ta sama osoba, zob. Raszi do 1:15. [przypis tradycyjny]

położniczyć — pomagać przy odbieraniu porodu. [przypis edytorski]

jeżeli to syn, zabijcie go — „Zwracał szczególną uwagę właśnie na dzieci płci męskiej, ponieważ jego astrolodzy powiedzieli mu, że w przyszłości ma się narodzić syn, który stanie się wybawicielem [ludu Israela]”, Raszi do 1:16. [przypis tradycyjny]

bo zdrowe one — hebr. כִּי חָיוֹת הֵנָּה (ki chajot henna) dosł. one są zwierzętami, są jak zwierzęta. „Są one porównane do zwierząt polnych, które nie potrzebują położnych. A gdzie są przyrównane do zwierząt? W Rdz 49, gdy Jakub błogosławiąc swoich synów, opisuje cechy dwunastu plemion Israela poprzez porównania do różnych zwierząt”, Raszi do 1:19. [przypis tradycyjny]

obawiały się położne Boga — Raszi komentuje, że w nagrodę za ratowanie dzieci od tych kobiet wywodziły się rody kohenów (kapłanów), lewitów i królów, zob. Raszi do 1:21. [przypis tradycyjny]

pobudował im domy — hebr. וַיַּעַשׂ (wajaas) dosł. uczynił im domy. „Ponieważ położne bały się Boga i rozkaz Faraona o zabijaniu dzieci okazał się daremny, Faraon wydał zarządzenia odnośnie do domów, aby osiedlić lud Israela pomiędzy domami micrejskimi tak, by sąsiedzi znali czas porodu Ibrejek, lub też pobudował im rzeczywiste domy, wyznaczone do tego, aby rodziły wyłącznie tam, a inni wyjaśniają, że [położne] zostały zamknięte w więzieniu”, Tur do 1:21.Tur: Jaakow ben Aszer (1271–1340), znany także jako Baal Haturim, rabin i czołowy autorytet prawa żydowskiego, autor kodeksu prawa żydowskiego Arbaa Turim „Cztery Rzędy”, od tytułu tej księgi pochodzi jego przydomek. [przypis tradycyjny]

całemu ludowi swojemu — wszystkim poddanym Faraona, nie tylko Żydom. „W dniu gdy narodził się Mojżesz, astrolodzy powiedzieli do [Faraona]: dzisiaj narodził się ich wybawiciel, ale nie wiemy czy z matki micrejskiej czy ibrejskiej, jednak widzimy, że jego ostateczna kara ma związek z wodą. Dlatego tego dnia [Faraon] wydał dekret także na Micrejczyków, […] lecz nie wiedzieli oni, że kara dla Mojżesza będzie się wiązała z wodami Meriba: [gdy podczas wędrówki przez pustynię zabrakło wody i lud buntował się przeciw Mojżeszowi, Bóg nakazał mu przemówić do skały, aby ta wydała wodę. Jednak Mojżesz zamiast przemówić do skały uderzył w nią dwukrotnie i został za to ukarany: zmarł na pustyni i nie wszedł do Ziemi Israela, to Juhoszua, jego uczeń, wprowadził tam lud. Wydarzenie to określane jest jako wody Meriby (zob. Lb 20:2–13)]”, Raszi do 1:22. [przypis tradycyjny]

do rzeki — hebr. יְאֹר (jeor): dosł. strumień, kanał; w Torze słowem tym określany jest jedynie Nil. [przypis edytorski]

poszedł — tłumaczone jest jako „poszedł za radą swojej córki. Amram był poważanym człowiekiem swojego pokolenia, gdy usłyszał dekret Faraona, to rozwiódł się z żoną, [aby nie płodzić dzieci na zatracenie], a wówczas wszyscy inni [synowie Israela] oddalili swoje żony. Mirjam [córka Amrama] powiedziała mu: ojcze, twój dekret jest bardziej okrutny niż dekret Faraona, bo rozkaz Faraona dotyczy tylko dzieci płci męskiej, a twój dekret ma wpływ i na dzieci płci męskiej i żeńskiej […]. Wtedy Amram ponownie poślubił swoją żonę i wszyscy inni poszli w jego ślady i powrócili do swoich żon. A wedle zwykłego znaczenia [wersetu, mowa tu o ślubie], który miał miejsce przed dekretem Faraona” zob. Chizkuni do 2:1.Chizkuni: rabi Ezechiasz ben Manoach, francuski rabin i komentator Biblii z XIII wieku, jego przydomek „Chizkuni” to tytuł jego dzieła, które stanowi jeden z pierwszych komentarzy do klasycznego komentarza Rasziego. [przypis tradycyjny]

pojął córkę Lewiego — gdy Amram ponownie ożenił się z Jochebed „znów stała się ona młoda, choć miała 130 lat, jako że narodziła się »pomiędzy murami«, gdy [synowie Izraela] wkraczali do Micraim, przebywali tam zaś 210 lat, a gdy wychodzili [z Micraim] Mojżesz miał 80 lat, zatem [jego matka] zaszła w ciążę mając 130 lat, ale [Tora] nazywa ją [młodzieńczym określeniem] »córka Lewiego«”, zob. Raszi do 2:1. [przypis tradycyjny]

pięknym — hebr. כִּי טוֹב (ki tow): że [jest] dobry. Żydowska tradycja uczy, że matka urodziła Mojżesza w szóstym miesiącu ciąży, a mimo to był on całkowicie ukształtowany, zdrowy i zdolny do przeżycia. „Dlatego mogła ukrywać go trzy miesiące, […] a gdy na koniec dziewiątego miesiąca przyszli [Micrejczycy], by ją skontrolować, powiedziała im: poroniłam go i wrzuciłam do Nilu, zgodnie z dekretem”, zob. Chizkuni do 2:2. „Nawet gdyby był brzydki, w naturze matki jest litować się nad swoim dzieckiem i strzec je przed zagrożeniami […] dlatego mędrcy wyjaśnili, że owo dodatkowe dobro, które w nim zobaczyła oznacza, że urodził się już obrzezany, a także cały dom napełnił się wówczas światłem, o którym też jest napisane כִּי טוֹב (ki tow) że dobre: »I widział Bóg światło, że dobre« (Rdz 1:4)”, zob. Rabeinu Bachja do 2:2.Rabeinu Bachja: Bachja ben Aszer ibn Chalawa (1255–1340), hiszpański rabin i komentator Biblii. [przypis tradycyjny]

czółenko — hebr. תֵּבָה (tewa) tu w znaczeniu: mała łódka, wypleciony koszyk, tego samego słowa Tora używa na określenie arki Noacha (Noego). [przypis edytorski]

gliną — hebr. חֵמָר (chemar): dosł. glina, szlam, asfalt. [przypis edytorski]

smołą — hebr. זֶפֶת (zefet): smoła. „Smołą od zewnątrz a szlamem (błotem) od wewnątrz, aby to sprawiedliwe [dziecko] nie odczuwało przykrego zapachu smoły”, zob. Raszi do 2:3. [przypis tradycyjny]

siostra — Mirjam, siostra Mojżesza i Aharona [przypis edytorski]

obaczyła dziecię, a oto był to chłopiec płaczący — „Otworzyła koszyk i przyjrzała się dziecku, czy to chłopiec czy dziewczynka, zobaczyła, że to chłopiec […] spostrzegła, że jest obrzezany i pojęła, że został ukryty, a nie porzucony, bo gdyby to była dziewczynka, można by przypuszczać, że to podrzutek”, zob. Raszbam do 2:6. [przypis tradycyjny]

kobietę, karmiącą z Ibrejek — „Powierzała go licznym Micrejkom, by go karmiły, ale nie chciał ssać, jako że w przyszłości miał [swymi ustami] rozmawiać z Szechiną (Boską obecnością)”, zob. Raszi do 2:7. [przypis tradycyjny]

Mosze — od hebr. מָשָׁה (masza): wyciągnąć, wyciągać. „[Imię] przetłumaczone z języka egipskiego na hebrajski. Być może córka Faraona nauczyła się [hebrajskiego] lub zapytała kogoś [jak to przełożyć]”, zob. Ibn Ezra do 2:10. „Ten, który uratuje i wyciągnie innych z ich nieszczęść”, zob. Sforno do 2:10. W tym miejscu Cylkow używa hebrajskiej formy „Mosze”, w dalszych wersetach tłumaczy imię jako „Mojżesz”.Sforno: (1475–1549) rabi Owadja ben Jaakow Sforno, włoski rabin, komentator Biblii, filozof i lekarz. [przypis tradycyjny]

urósł Mojżesz — w poprzednim wersecie jest „wyrosło dziecię”, co oznacza wzrost fizyczny, tu słowa „urósł Mojżesz” oznaczają, iż wzrosła jego pozycja, bo Faraon ustanowił go zwierzchnikiem swojego domu, zob. Raszi do 2:11. [przypis tradycyjny]

Micrejczyka — hebr. אִישׁ מִצְרִי (isz micri): człowiek egipski, jakiś Micrejczyk. „Był to jeden z nadzorców postawionych nad strażnikami Israela, zrywał ich wraz z pianiem koguta, by udawali się do pracy”, zob. Raszi do 2:11. [przypis tradycyjny]

jednego z Ibrejczyków — „Był to mąż Szelomit córki Dibrego (por. Kpł 24:11). Wpadła ona w oko [temu Micrejczykowi], więc nocą zmusił jej męża, by wyszedł z domu, a sam wszedł do łoża jego żony, która była przekonana, że to jej mąż. Mąż wrócił do domu i zrozumiał co się stało, a gdy Micrejczyk pojął, że ten wie, co zaszło, to chłostał go i gnębił cały dzień”, zob. Raszi do 2:11. [przypis tradycyjny]

tu i tam — hebr. כֹּה וָכֹה (ko wacho): tu i tam. „Zobaczył, co [Micrejczyk] zrobił mu w domu i co na polu”, zob. Raszi do 2:12. [przypis tradycyjny]

widząc, że nie ma nikogo — Targum Jonatan wyjaśnia, że Mojżesz w tej chwili zrozumiał, iż wśród potomków tego Egipcjanina i tak nie znalazłby się nikt, kto przeszedłby na judaizm (w domyśle: w takim wypadku jego życie warte by było zachowania) zob. Raszi do 2:12. [przypis tradycyjny]

zabił — hebr. וַיַּךְ (wajach) dosł. uderzył. [przypis edytorski]

dwaj Ibrejczycy — byli to Datan i Abiram, ci, którzy, wedle tradycji, mimo zakazu pozostawili sobie do rana mannę w swoich naczyniach (por. Wj 16:20), zob. Raszi do 2:13. [przypis tradycyjny]

Alboż zabić mnie myślisz — hebr. הַלְהָרְגֵנִי אַתָּה אֹמֵר (halehargeni ata omer) dosł. czy żeby mnie zabić mówisz. Midrasz uczy, że Mojżesz zabił Micrejczyka [jedynie] wypowiadając Imię Boga, zob. Raszi do 2:14. [przypis tradycyjny]

uląkł się Mojżesz — midrasz komentuje, że Mojżesz zmartwił się, widząc wśród ludu Israela ludzi niegodziwych i donosicieli, i trapił się tym, że może zatem nie zasługują oni na wybawienie z niewoli, zob. Raszi do 2:14. [przypis tradycyjny]

usłyszał Faraon o sprawie tej — Datan i Abiram donieśli na Mojżesza, zob. Raszi do 2:15. [przypis tradycyjny]

usiadł przy studni — midrasz zauważa, że Mojżesz poszedł za przykładem Jakuba, który właśnie przy studni spotkał swoją przyszłą żonę, zob. Raszi do 2:15. [przypis tradycyjny]

kapłan Midjanu — był nim Jitro, znany także jako Reuel. [przypis edytorski]

miał siedem córek — „Jitro był naczelnym kapłanem Midjanu ale nie miał synów, którzy paśliby jego trzodę”. Wedle innego wyjaśnienia: ponieważ [Jitro] porzucił bałwochwalstwo, współplemieńcy go wygnali. Nie mógł znaleźć pasterza, dlatego jego córki musiały się zająć wypasem stad ojca”, zob. Chizkuni do 2:16 [przypis tradycyjny]

Reuela — jego inne imię to Jitro, i tak nazywany będzie w kolejnych rozdziałach. Wedle tradycji teść Mojżesza miał siedem imion: Reuel, Jeter, Jitro, Keni, Chowew, Chewer i Putiel, zob. Raszi do 4:18. [przypis tradycyjny]

Jakiś Micrejczyk — hebr. אִישׁ מִצְרִי (isz micri): dosł. człowiek micrejski, Micrejczyk. „Z powodu jego ubioru i mowy, wzięły go za Micrejczyka”, zob. Bechor Szor do 2:19. Midrasz łączy to z isz micri w Wj 2:11, ponieważ Mojżesz zabił Micrejczyka, musiał uciekać z Micraim, dzięki temu dotarł do Reuela i jego córek, można więc przenośnie powiedzieć, że córki Reuela niejako zawdzięczały swoje uratowanie temu Micrejczykowi: gdyby Mojżesz go nie zabił, nie musiałby uciekać i nie znalazłby się przy studni, zob. Tur do 2:19. [przypis tradycyjny]

Czemuście opuściły tego człowieka — „Rozpoznał, że jest to potomek Jakuba, bo [córki powiedziały mu, że] woda w studni podniosła się, gdy [Mojżesz] się do niej zbliżył”, zob. Raszi do 2:20. Wedle tradycji woda sama podnosiła się w studni, gdy zbliżał się do niej ktoś szczególny, tak było w przypadku Abrahama (zob. Raszi do Rdz 21:30) czy w przypadku Riwki (zob. Raszi do Rdz 29:10), bo nad studnią zatrzymał się sługa Abrahama, Eliezer, gdy wyruszył na poszukiwanie żony dla Icchaka, i właśnie u studni spotkał Riwkę. Także Jakub zatrzymał się przy studni w Charanie i spotkał tam swoją przyszłą żonę Rachelę. I w tym przypadku z rozmowy z córkami Jitro dowiedział się, że i dla Mojżesza woda uniosła się w studni, gdy poił z niej stado, a Midrasz Tanchuma (Szemot 22) mówi, że Jitro pojął, iż „ten człowiek pochodzi z rodu tych, którzy stanęli nad studnią, bo studnia zna swojego pana”. [przypis tradycyjny]

aby się posilił chlebem — midrasz odczytuje tu „chleb” jako eufemizm na współżycie seksualne, Reuel mówił zatem do córek: „być może poślubi on jedną z was”, zob. Raszi do 2:20. [przypis tradycyjny]

postanowił — hebr. וַיּוֹאֶל (wajoel), od rdzenia יָאַל (jaal): okazać chęć, przystać, podjąć się, przyjąć zaproszenie, zdecydować. Jednak midrasz łączy znaczenie tego słowa z hebr. אָלָה (ala): składać przysięgę, Mojżesz przysiągł Reuelowi, że nie opuści Midjanu bez zezwolenia Reuela, zob. Raszi do 2:21. [przypis tradycyjny]

Cyporę — w innych przekładach jako Sefora. [przypis edytorski]

Gerszom — od hebr. גֵּר (ger): obcy przybysz i שָׁם (szam): tam. [przypis edytorski]

umarł król Micraimu — midrasz sugeruje, że Faraona można nazwać martwym, ponieważ zapadł na trąd. I aby się uleczyć, zarzynał dzieci Israela i kąpał się w ich krwi, zob. Raszi do 2:23. [przypis tradycyjny]

wspomniał Bóg na przymierze Swoje — Bóg przysiągł wszystkim trzem [Praojcom], że da im Ziemię Kanaan, a teraz zbliżał się koniec 400 lat, o których mówił Abrahamowi (por. Rdz 15:13-21), zob. Raszbam do 2:24. [przypis tradycyjny]

poznał Bóg — Bóg „widział” otwartą przemoc Micrejczyków wobec Israela i „poznał” też te krzywdy, które wyrządzali im w ukryciu, zob. Ibn Ezra do 2:25. [przypis tradycyjny]

Jitry — hebr. wersja tego imienia to יִתְרוֹ (Jitro), ale w innych tłumaczeniach pojawia się jako Jetro. Jitro wcześniej wspomniany był pod swoim drugim imieniem Reuel. [przypis edytorski]

poprowadził trzodę na drugą stronę pustyni — hebr. אַחַר הַמִּדְבָּר (achar hamidbar) dosł. za pustynię, aby stada nie wypasały się na cudzych polach, co byłoby jak rabunek, zob. Raszi do 3:1. [przypis tradycyjny]

Choreb — inna nazwa góry Synaj, tutaj nazwana również górą Bożą przez wzgląd na to, co się na niej wydarzy w przyszłości, zob. Raszi do 3:1. [przypis tradycyjny]

w płomieniu ognistym — Bóg chciał, aby Mojżesz przywykł do takich zjawisk, by nie lękał się płomieni i błyskawic w czasie objawienia na Górze Synaj, zob. Chizkuni do 3:2. [przypis tradycyjny]

ciernistego krzewu — hebr. סְנֶה (sne): krzew ciernisty podobne jest w zapisie i brzmieniu do słowa סִינָי (Sinaj): Synaj. Jest to rodzaj ciernistego krzewu i również nazwa Góry Synaj pochodzi od porastających ją takich krzewów, zob. Ibn Ezra do 3:4. [przypis tradycyjny]

gorzał — palił się. [przypis edytorski]

a krzew nie zgorzał — był to „symbol Micraimu i Israela: wróg przyrównany został do ognia a Israel do krzewu i tak jak ogień nie spalał krzewu, tak też i wróg nie może unicestwić Israela”, zob. Chizkuni do 3:2. [przypis tradycyjny]

widział Wiekuisty, iż szedł patrzeć i zawołał doń Bóg — „Był to anioł Wiekuistego, któremu zostało polecone, by przemówił w imieniu Wiekuistego”, zob. Chizkuni do 3:4. [przypis tradycyjny]

spośród krzewu — „Miejsce pełne cierni jest rytualnie czyste, jako że ani człowiek ani zwierzę nie może tam postawić nogi, dlatego [Bóg] objawił się [Mojżeszowi właśnie] tam”, zob. Tur do 3:4. [przypis tradycyjny]

Oto jestem! — hebr. הִנֵּנִי (hineni): tak samo rozpoczynali rozmowę z Bogiem Abraham (por. Rdz 22:1–2), kiedy Bóg nakazał mu złożyć w ofierze Icchaka, oraz Jakub (por. Rdz 31:11), kiedy Bóg zawołał go we śnie. [przypis edytorski]

Nie przystępuj tutaj — „[Mojżesz] ciągle jeszcze nie osiągnął wysokiego poziomu swoich zdolności prorockich, ale na Górze Synaj już »przystąpił do mgły, gdzie był Bóg« (por. Wj 20:18)”, zob. Tur do 3:5. [przypis tradycyjny]

miejsce, na którym stoisz, ziemią jest świętą — określenie święty odnosi się do miejsca nie do ziemi, co można wyczytać ze zgodności rodzajów gramatycznych, zob. Raszi do 3:5. [przypis tradycyjny]

zakrył Mojżesz oblicze swoje, obawiał się bowiem spojrzeć ku Bogu — talmudyczna dysputa (Berachot 7a) podaje, że w nagrodę za te trzy czyny Mojżesz zasłużył na trzy nagrody: za to, że „zakrył oblicze”, zasłużył na to, że później „promieniowało oblicze jego twarzy”, za to, że „obawiał się”, zasłużył na to, że ludzie „obawiali się przystąpić do niego” (por. Wj 34:30), a za to, że obawiał się „spojrzeć”, zasłużył na to, że w końcu „obraz Wiekuistego widział” (por. Lb 12:8), zob. Rabeinu Bachja do 3:6. [przypis tradycyjny]

Kanaanejczyków, i Chitejczyków, i Emorejczyków, i Peryzejczyków, i Chiwitów i Jebusytów — wymienione jest tu sześć z siedmiu ludów ziemi Kanaan (por. Pwt 7:1), być może dlatego, że ziemia Girgaszytów nie opływała mlekiem i miodem lub też dlatego, że wedle tradycji Girgaszyci sami opuścili tę ziemię, zob. Ramban do 3:8. A być może też dlatego, że ten lud był najmniejszy ze wszystkich siedmiu, zob. Ibn Ezra do 3:8. [przypis tradycyjny]

Któż ja jestem, abym poszedł do Faraona — „Oto ja jestem pasterzem, a on jest wielkim królem!”, zob. Ibn Ezra do 3:11. „Na ile poważane będą [przez Faraona] moje ostrzeżenia?”, zob. Sforno do 3:11. [przypis tradycyjny]

wywiódł synów Israela z Micraimu — „Kimże ja jestem, żebym mógł wyprowadzić tak wielki lud jak Israel?”, zob. Ibn Ezra do 3:11. „Miałbym zasługę wyprowadzić synów Israela, którzy sami obecnie nie zasługują na to?”, zob. Sforno do 3:11. [przypis tradycyjny]

Wszak będę z tobą — „[Bóg] odpowiedział mu najpierw na pierwsze pytanie potem na drugie. Powiedziałeś: »któż ja jestem, abym poszedł do Faraona?« To nie twoja [misja] tylko [misja] ode Mnie, bo »wszak będę z tobą«”, zob. Raszi do 3:12. [przypis tradycyjny]

a to ci znakiem, żem Ja cię posłał — „Ta wizja z ciernistym krzewem, którą ujrzałeś, jest »ci znakiem, żem Ja cię posłał«”, zob. Raszi do 3:12. [przypis tradycyjny]

Gdy zaś wywiedziesz lud z Micraim, będziecie służyli Bogu przy górze tej — „I Ja jestem władny, uratować [lud Israela], tak jak widziałeś, jak krzew wykonuje Moją misję a nie jest pożarty przez ogień, tak i ty udasz się z Moim posłaniem i nie zaznasz krzywdy. A gdy pytałeś: jakąż zasługą ma Israel, by wyszedł z Micraim? Mam wielki cel w wyprowadzeniu ich, bo w przyszłości otrzymają Torę na tej górze, pod koniec trzech miesięcy po ich wyjściu z Micraimu”, zob. Raszi do 3:12. [przypis tradycyjny]

gdy powiedzą mi: Jakie imię Jego? Cóż odpowiem im? — informacja, jakie jest Imię Boga nie byłaby dla ludu żadnym znakiem, aby mieli uwierzyć Mojżeszowi, bo jeśli lud znał to Imię, to Mojżesz znał je tak samo, a jeśli nie słyszeli tego Imienia wcześniej, to jakiż byłby to dowód, by w ogóle uwierzyli Mojżeszowi? Ale w tym czasie Mojżesz był już mędrcem na wysokim poziomie zdolności prorockich i zadał pytanie o to, poprzez jaki Swój atrybut Bóg posyła go do ludu Israela, czy wysyła go jako El Szaddaj, tak jak działał wobec Praojców, czy poprzez aspekt najwyższego miłosierdzia, co wiązałoby się z czynieniem nieznanych dotąd cudów i znaków w Micraim, zob. Ramban do 3:13. [przypis tradycyjny]

Będę, który będę — hebr. אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה (ehje aszer ehje) dosł. Będę który będę, tłumaczone często jako Jestem który jestem. [przypis edytorski]

Wieczny — hebr. אֶהְיֶה (ehje) dosł. będę. „Będę z nimi w tym ucisku, tak jak będę z nimi, gdy będą doznawać cierpień od innych królestw. [Mojżesz] powiedział do Niego: Panie wszechświata! Czyż mam im jeszcze wspominać o jakichś przyszłych nieszczęściach? Dość im już i tego cierpienia! [Bóg] zaś odpowiedział mu: i słusznie rzekłeś, [podaj im Imię] »Będę« [bez dodawania »który będę«]”, zob. Raszi do 3:14. „Pierwsze [słowo] to Imię a dalsze dwa to objaśnienie tego Imienia, czyli: Moje Imię to »Będę«, ponieważ będę i pozostanę niezmienny na wieczność, bez końca, i będę z nimi, gdy będę ich ratować z Micraimu”, zob. Chizkuni do 3:14. Midrasz uczy, że Bóg powiedział do Mojżesza: powiedz im, że Ja jestem Tym, który był i Ja jestem obecnie i Ja będę w przyszłości, dlatego słowo Ehje: Będę, Jestem pojawia się w tym wersecie trzykrotnie, a jako że w odniesieniu do Stwórcy przeszłość i przyszłość są postrzegane jako kategoria teraźniejszości, dlatego wszystkie czasy określone są jednym i tym samym słowem, co wskazuje niezmienność istnienia. Bóg wyjaśnił Mojżeszowi, że Imię Ehje, które nakazał mu obwieścić ludowi, jest tożsame z Wielkim Imieniem [Tetragramatonem] i że są one też jednakie co do znaczenia (oba oznaczają Istnienie) oraz co do ilości liter, zob. Ramban do 3:13. [przypis tradycyjny]

Wiekuisty — hebr. יהוה (J-H-W-H) Czteroliterowe Imię Boga, tzw. tetragram, oparte jest na hebrajskim rdzeniu הָיָה (haja): być, istnieć. Imię to traktowane jest z wielką świętością i zgodnie z tradycją nie jest wymawiane na głos, lecz zastępowane słowem Adonaj (Pan) lub Haszem (To Imię). Cylkow konsekwentnie tłumaczy tetragram jako Wiekuisty. [przypis tradycyjny]

Oto imię Moje na wieki — hebr. לְעֹלָם (leolam): na wieki, tu zapisane jest bez litery waw, przez co można to odczytać także jako לְעַלֵּם (lealem): do ukrycia. Oznacza to, że Czteroliterowe Imię Boga [tu tłumaczone jako Wiekuisty] nie może być odczytywane tak, jak jest ono zapisywane, zob. Raszi do 3:15. [przypis tradycyjny]

oto wspomnienie o Mnie od pokolenia do pokolenia — „[Bóg] powraca tu do określenia Siebie jako Boga Abrahama, Icchaka i Jakuba, ponieważ przymierze z Praojcami nigdy nie zostanie zapomniane i przez wszystkie pokolenia, gdy wspomną na Boga Abrahama, Icchaka i Jakuba: Bóg usłyszy i odpowie”, zob. Tur do 3:15. [przypis tradycyjny]

Wejrzałem na was — hebr. פָּקֹד פָּקַדְתִּי (pakod pakadti) od rdzenia פָּקַד (pakad): zwrócić uwagę, zliczyć, wspomnieć, wyznaczyć, dokonać przeglądu, nawiedzić, być wezwanym, być odliczonym. Tego właśnie słowa użył Josef, gdy zapowiadał braciom, że zostaną w przyszłości wyprowadzeni z Micraim (por. Rdz 50: 24 i 25). Słowo pakad pojawia się w tym wersecie dwukrotnie, co może być odczytane jako dwa „wejrzenia”, jedno dotyczyło Israela, a drugie Szechiny (Boskiej obecności), która zstąpiła razem z Jakubem do Micraim i towarzyszyła ludowi Israela w ich cierpieniu, aluzja do tego może być odczytana w wersecie Rdz 46:4. Dwukrotne powtórzenie słowa pakad można wyjaśnić także w odniesieniu do Boskiego atrybutu miłosierdzia wobec Israela, oraz Boskiego atrybutu surowego sądu wobec Micraimu, co też jest zapowiedziane w słowach Boga do Abrahama „Wszakże i naród, któremu służyć będą, osądzę” por. Rdz 15:14, zob. Rabeinu Bachja do 3:16. [przypis tradycyjny]

usłuchają głosu twojego — „Jak tylko wypowiesz do nich to wyrażenie פָּקֹד פָּקַדְתִּי (pakod pakadti) usłuchają głosu twojego, bo taki znak był im przekazany już od Jakuba i od Josefa”, zob. Raszi do 3:18. [przypis tradycyjny]

nie [bez] ręki przemożnej — hebr. וְלֹא בְּיָד חֲזָקָה (welo bejad chazaka). Raszi uczy, że słowa te można interpretować na różne sposoby: „nie pozwoli wam odejść, jeśli Ja nie pokażę mu silnej ręki, czyli jak długo nie uświadomię mu Mojej silnej ręki”, Raszi do 3:19. Z kolei Targum Onkelos odnosi te słowa do Faraona: nie pozwoli wam odejść, ale to nie z tego powodu, że jego ręka jest silna, zob. Targum Onkelos do 3.19. Ramban wyjaśnia, że Faraon „nie pozwoli wam odejść po prośbie, ani nawet po użyciu siły, ale dopiero wtedy, gdy Ja wyciągnę Moją rękę i porażę Micraim cudami”, Ramban do 3:19. „Nawet gdy pokażę mu dziewięć plag […] nadal nie pozwoli wam odejść, ale gdy wyciągnę Moją rękę i porażę Micraim śmiercią pierworodnych, to po tym was wypuści” komentuje Chizkuni do 3:19.Targum Onkelos: Targum [czyli aramejski przekład] dokonany przez Onkelosa około II wieku n.e., odzwierciedla rabiniczną interpretację Tory w tamtych czasach. Raszi i inni komentatorzy nierzadko powołują się na wybory językowe tego przekładu. [przypis tradycyjny]

wyprosi każda kobieta u sąsiadki swojej — nakaz ten dotyczył i mężczyzn i kobiet, ale Tora „wymienia kobiety, ponieważ to one mają w zwyczaju, częściej niż mężczyźni, pożyczać od sąsiadek złote i srebrne ozdoby itp.”, zob. Ibn Ezra do 3:22. [przypis tradycyjny]

u mieszkanki domu swego — synowie Israela posiadali w Micraim ziemię (nieruchomości), mieli więc i lokatorów, zob. Ibn Ezra do 3:22. [przypis tradycyjny]

opróżnicie Micrejczyków — co będzie „zapłatą za ciężką, przymusową pracę”, zob. Chizkuni do 3:22. [przypis tradycyjny]

Laska — laskę Mojżesz zawsze miał ze sobą, wspierał się na niej zwyczajem starców i tej laski miał używać wykonując znaki przed Faraonem, bowiem nie pojawiłby się przed Faraonem ze zwykłym pasterskim narzędziem, zob. Ibn Ezra do 4:2. [przypis tradycyjny]

zamieniła się w węża — ponieważ Mojżesz fałszywie oskarżył synów Israela, że może mu nie uwierzą, Bóg zasugerował mu, że oczerniając ich, postąpił tak jak czyni wąż, zob. Raszi do 4:3. [przypis tradycyjny]

uciekł Mojżesz przed nim — Mojżesz uciekał, ponieważ laska stała się rzeczywistym wężem, który mógł stanowić zagrożenie i tu Tora używa słowa נָחָשׁ (nachasz): wąż. Ale gdy magowie Faraona zamienili czarami swoje laski w węże, były one niezdolne do ruchu (por. Wj 7:9-12) i tam Tora określa je słowem תַּנִּין (tanin): potwór morski, wąż, smok, zob. Sforno do 4:3. [przypis tradycyjny]

zanadrze — miejsce pod ubraniem na piersi, dawniej używane do chowania przedmiotów (kieszenie wynaleziono dopiero w XVI w.). [przypis edytorski]

trędowata, jako śnieg — to również była kara za fałszywe pomówienie synów Israela, choroba ta objawia się w postaci białych plam, por. Kpł 13:4, zob. Raszi do 4:6. Wedle tradycji צָרַעַת (caraat) choroba skórna zwykle tłumaczona jako trąd pojawia się na ciele jako kara za obmowę, hebr. לָשׁוֹן הָרָע (laszona hara): dosł. zły język, obmawianie, to mówienie prawdziwych, lecz szkodliwych rzeczy o innych ludziach, które mogą zaszkodzić ich reputacji, godności lub relacjom społecznym. Tradycja żydowska uznaje to za jeden z poważniejszych grzechów. [przypis tradycyjny]

uwierzą głosowi znaku ostatniego — „Gdy im powiesz: z uwagi na was zostałem pokarany, ponieważ mówiłem o was oszczerstwa, uwierzą ci, ponieważ już poznali, że ci, którzy przystępują do nich, by ich skrzywdzić, są karani plagami, jak było to w przypadku Faraona i Abimelecha, ukaranych z powodu Sary (por. Rdz12:17 i 20:3)”, zob. Raszi do 4:8. „Kto nie uwierzy w pierwszy znak, uwierzy w drugi, a kto nie uwierzy w drugi: uwierzy w trzeci, ponieważ są wśród nich ludzie całkiem sprawiedliwi, ludzie przeciętni i ludzie zatwardziali”, zob. Bechor Szor do 4:8. [przypis tradycyjny]

obróci się w krew na lądzie — „woda zmieni się w krew dopiero w chwili, gdy padnie na ląd”, zob. Raszi do 4:9. „Woda nie powróciła już do poprzedniego stanu i poprzez to wiedzieli, że pochodzi to od Boga, gdyż każda rzecz uczyniona przy pomocy czarów ustępuje, a ta woda pozostała krwią”, zob. Chizkuni do 4:9. [przypis tradycyjny]

onegdaj — przedwczoraj; kiedyś. [przypis edytorski]

ni wczoraj, ni onegdaj, ni odkąd począłeś mówić — interpretując określenia czasu wymienione w tym wersecie „dowiadujemy się, że przez całe siedem dni z płonącego krzaka Bóg zwracał się do Mojżesza, by ten wyruszył z Jego posłaniem”, zob. Raszi do 4:10. [przypis tradycyjny]

ociężałych ust i ociężałego języka jestem — midrasz uczy, że gdy Mojżesz był dzieckiem, Faraon, chcąc sprawdzić, czy jest on dla niego zagrożeniem, położył przed nim koronę i rozżarzony węgielek, by przekonać się, po co sięgnie dziecko. Mojżesz sięgnął po węgielek i włożył go sobie do ust, co było przyczyną jego późniejszych problemów z wymową. Mojżesz tłumaczył więc: „ociężałych ust i ociężałego języka jestem od mojej młodości, tym bardziej teraz, gdy jestem starcem, a Ty nie uleczyłeś mnie, odkąd począłeś mówić ze mną, a nakazujesz mi, bym się udał z tym posłaniem. Lecz Bóg nie uleczył go i nie usunął ociężałości jego ust, ponieważ Mojżesz się o to nie modlił. Ten zaś nie modlił się o to, ponieważ wcale nie chciał iść”, zob. Rabeinu Bachja do 4:10. [przypis tradycyjny]

Kto dał usta człowiekowi — „Gdybym chciał, mówiłbyś znakomicie, ale Ja tego nie chcę, bo to będzie dla Mojej chwały, że człowiek, który nie ma [doskonałych] ust ani języka podejmie ze Mną rozmowy, spełni Moje zamiary i dokona się przez niego tak wielkie dzieło”, zob. Bechor Szor do 4:11. [przypis tradycyjny]

Ja będę z ustami twoimi i nauczę cię, co mówić masz — „Oto Bóg nie obiecał Mojżeszowi, że usunie jego wadę wymowy, jedynie że pouczy go, co ma mówić”, zob. Ibn Ezra do 4:12. [przypis tradycyjny]

poślij kogo bądź [innego, kogo] posłać zechcesz — poślij Twoje przesłanie „poprzez tego, którego zwykle posyłasz, czyli Ahrona, [starszego brata Mojżesza] lub poprzez kogoś innego, kogo zechcesz posłać, bo ostatecznie to nie ja wprowadzę lud do Ziemi Israela, a Ty masz wielu posłańców”, zob. Raszi do 4:13. Gdy Mojżesz zobaczył, że na nic zdadzą się jego wymówki, ujawnił, że nie chce udać się w tę misję, aby nie sięgać po chwałę przed swoim starszym bratem, Ahronem, zob. Chizkuni do 4:12. [przypis tradycyjny]

Aharon — w innych przekładach jako Aaron. [przypis edytorski]

Oto Ahron, brat twój, Lewita — „Lewita” oznacza tu, że to Ahron w przyszłości miał zostać lewitą [pomocnikiem kapłańskim], a Mojżesz kohenem [czyli kapłanem], ale gdy Bóg rozgniewał się, postanowił, że ród kohenów będzie się wywodził od Ahrona, a Mojżesz zostanie lewitą, wraz z innymi potomkami Lewiego, zob. Raszi do 4:14. [przypis tradycyjny]

ucieszy się w sercu swoim — będzie się radował, „a nie tak jak przypuszczasz, że będzie się gniewał, że to ty pniesz się ku wielkości”, zob. Raszi do 4:14. [przypis tradycyjny]

jako Bóg — „będziesz mu przełożonym i wodzem”, zob. Raszi do 4:16. [przypis tradycyjny]

laskę tę weźmiesz (…) nią owe znaki wykonasz — ta laska zamieniła się w węża na oczach synów Israela i przed Faraonem, posłużyła do uderzenia wód Nilu, by zmienić je w krew, do sprowadzenia plagi żab i plagi wszy [u Cylkowa komarów] do sprowadzenia gradu, plagi szarańczy i do wywołania ciemności, zob. Ibn Ezra do 4:17. „Chociaż nie jest ona wykonana z żadnego wartościowego drewna, oto uświęciłem ją, aby była ci jako znak”, zob. Sforno do 4:17. [przypis tradycyjny]

wrócił do Jitro, teścia swojego — poszedł, by uzyskać jego pozwolenie, ponieważ przysiągł teściowi, że nie odejdzie bez jego zgody, zob. Raszi do 4:18. [przypis tradycyjny]

pomarli wszyscy ludzie — „Kim byli ci ludzie? To Datan i Abiram, żyli oni, ale stracili cały dobytek, a człowiek dotknięty ubóstwem jest postrzegany jako martwy”, zob. Raszi do 4:19. Podczas wędrówki przez pustynię Datan i Abiram staną się prowodyrami buntu przeciwko Mojżeszowi, por. Lb 16. [przypis tradycyjny]

uważaj — hebr. רְאֵה (ree): popatrz, spójrz; to odnosi się do laski, na której wyryte były pierwsze litery nazw dziesięciu plag, dlatego napisane jest spójrz [tu: uważaj], czyli: patrz na laskę, którą włożyłem w twoją rękę, bo wszystkie cuda, które są na niej wypisane, spełnisz przed Faraonem, zob. Tur do 4:21. [przypis tradycyjny]

cuda, które podałem w rękę twoją — „Mowa tu o cudach [hebr. מֹפְתִים (moftim)], które w przyszłości Bóg włoży w ręce Mojżesza, celem dokonania ich w Micraim. […] Gdy będzie on rozmawiał z Faraonem, cuda już będą w rękach Mojżesza”, Raszi do 4:21. [przypis tradycyjny]

ukrnąbrnię serce jego — w znaczeniu: uczynię go nieprzejednanym, upartym, zawziętym. [przypis edytorski]

powiesz Faraonowi — „Gdy zobaczysz, że jego serce jest uparte i odmawia wypuszczenia ludu, powiedz mu tak…”, zob. Raszi do 4:22. [przypis tradycyjny]

Synem Moim pierworodnym jest Israel — pierworództwo oznacza tu zaszczytną pozycję, a midrasz dodaje, że „tu Święty Błogosławiony przypieczętował pierworództwo, które Jakub nabył od Esawa (por. Rdz25:33)”, zob. Raszi do 4:22. [przypis tradycyjny]

oto zabiję Ja syna twojego, pierworodnego — to była ostatnia plaga, ale przed nią Mojżesz ostrzegał Faraona na początku, ponieważ była to plaga najbardziej surowa, zob. Raszi do 4:23. [przypis tradycyjny]

zamierzył go zabić — anioł chciał zabić Mojżesza, ponieważ ten zaniedbał obrzezanie swojego syna. Wedle talmudycznej opowieści (Nedarim 31b–32a) powodem nie było zaniedbanie, tylko Mojżesz myślał, że jeśli obrzeza dziecko i wyruszy w drogę, będzie to zagrożeniem dla zdrowia dziecka, jeśli zaś obrzeza go i opóźni wyjazd, będzie to sprzeciw wobec nakazu Boga, który kazał mu wracać do Micraim. A ukarany został za to, że gdy już się zatrzymał, zajął się najpierw urządzaniem się w gospodzie. Zjawił się anioł [lub w innej wersji: dwa anioły] pod postacią węża i zaczął połykać Mojżesza od głowy aż do bioder oraz ponownie od nóg aż do miejsca obrzezania, wtedy Cypora zrozumiała, że to wszystko z powodu zwlekania z obrzezaniem dziecka, zob. Raszi do 4:24. Ale inna interpretacja mówi, że anioł zamierzał zabić nie Mojżesza, tylko jego syna: Eliezera, zob. Nedarim 32a, Ibn Ezra, Chizkuni i Rabeinu Bachja do 4:24. [przypis tradycyjny]

dotknęła nóg jego — nóg Mojżesza, zob. Raszi do 4:25. [przypis tradycyjny]

Tak, oblubieńcem krwi jesteś mi! — Cypora powiedziała „do swojego syna: ty byłeś powodem, że mój oblubieniec omal nie został zabity przez ciebie: byłeś mi mordercą mojego męża”, zob. Raszi do 4:25. [przypis tradycyjny]

odstąpił od niego — anioł puścił Mojżesza, zob. Raszi do 4:26. Według innego wyjaśnienia Mojżesz zapadł na śmiertelnie groźną chorobę i teraz choroba go opuściła, zob. Bechor Szor do 4:24–26. [przypis tradycyjny]

wszystkie słowa Wiekuistego — „Opowiedział mu wszystkie słowa, które padły między Bogiem a nim, jak starał się odmówić tej misji i że jest posłańcem wbrew swojej woli”, Tur do 4:28. [przypis tradycyjny]

starszych — czyli starszyznę ludu. [przypis edytorski]

wejrzał — hebr. פָּקַד (pakad): wejrzeć, zwrócić uwagę. To było obiecanym znakiem, na który czekali, por. komentarz do Wj 3:16 i 18. [przypis edytorski]

następnie przyszli Mojżesz i Ahron — „Ale członkowie starszyzny, [idący] za Mojżeszem i Ahronem, wymykali się jeden po drugim, aż wycofali się wszyscy, zanim przybyli do pałacu, ponieważ bali się tam iść”. Zostali za to ukarani podczas objawienia na Synaju, wtedy tylko sam Mojżesz mógł się zbliżyć do Wiekuistego, a im było to zakazane (por. Wj 24:1-2), zob. Raszi do 5:1. [przypis tradycyjny]

pustyni — hebr. מדבר (midbar) Cylkow czasami tłumaczył jako pustynia, a czasami jako puszcza, w archaicznym znaczeniu tego słowa jako obszar pusty, niezamieszkany. Redakcja podjęła decyzję o konsekwentnej zamianie słowa „puszcza” na „pustynia”. [przypis edytorski]

Któż jest Wiekuisty — „Wszystko, co im zrobiłem, oraz to, że ich zniewoliłem, było wyłącznie po to, żeby nie uszli z mojego kraju, a teraz mam ich uwolnić dla kogoś, o kim nie wiem nawet, kto to jest?!”, zob. Bechor Szor do 5:2. [przypis tradycyjny]

Bóg Ibrejczyków — powiedzieli mu, że Imię [Wiekuisty] odnosi się do Boga Ibrejczyków, których Micrejczycy znali, bo Abraham określał siebie jako Ibrejczyk (por. Rdz 14:13) i nazwa ta kojarzona była także z jego potomkami Icchakiem i Jakubem, zob. Ibn Ezra do 5:3. [przypis tradycyjny]

drogą trzech dni — podróż zajmująca trzy dni marszu. „Gdyby powiedzieli mu, że chcą opuścić kraj na dobre, to [Micrejczycy] nie byliby chętni pożyczyć im swoich złotych i srebrnych przedmiotów (por. Wj 3:22)”, zob. Tur do 5:3. [przypis tradycyjny]

aby nie nawiedził nas — „Powinni byli powiedzieć aby Ciebie nie nawiedził [zarazą lub mieczem], ale chcieli okazać szacunek wobec królewskiego majestatu”, zob. Raszi do 5:3. Ostrzeżenie to „dotyczy nas, ludu Israela, ale także ciebie Faraonie i całego Micraimu”, zob. Ibn Ezra do 5:3. [przypis tradycyjny]

mór — pomór, zaraza, epidemia. [przypis edytorski]

Idźcie do robót waszych — „Idźcie do waszych robót, które macie do wykonania u siebie w domach, bowiem niewolnicza praca w Micraim nie była nałożona na plemię Lewiego, skoro Mojżesz i Ahron mogli wychodzić i przychodzić, kiedy chcieli”, zob. Raszi do 5:4. [przypis tradycyjny]

licznym już lud ziemi — skoro są liczni, wykonują dużo pracy, więc ich nieobecność spowoduje poważną stratę, zob. Raszi do 5:5. [przypis tradycyjny]

naganiaczom ludu i nadzorcom jego — hebr. נֹגְשִׂים (nogsim), „naganiaczami” byli Micrejczycy a שֹׁטְרִים (szotrim), „nadzorcami” byli Hebrajczycy. „Naganiacz był wyznaczony nad kilkoma nadzorcami, a każdy nadzorca dozorował [grupę] tych, którzy wykonywali prace”, zob. Raszi do 5:6. [przypis tradycyjny]

z roboty waszej nic się nie ujmie — nie będzie zmniejszenia „ogólnej ilości cegieł, które wyrabialiście codziennie, gdy jeszcze była wam wydawana słoma z magazynów królewskich”, zob. Raszi do 5:11. [przypis tradycyjny]

ścierń — hebr. קַשׁ (kasz): przyziemne resztki źdźbła zboża, np. pszenicy, pozostające na polu po żniwach. Zbieranie ścierni to praca bezsensowna, niemająca uzasadnienia praktycznego: słoma, czyli całe źdźbła, jest łatwo dostępna w dużych ilościach po wymłóceniu ziaren. [przypis edytorski]

robotę każdodzienną w jej dniu — hebr. דְּבַר יוֹם בְּיוֹמוֹ (dwar jom bejomo) dosł. rzecz dnia w jej dniu, tu w znaczeniu: całą ilość cegieł wyznaczoną na ten dzień, ukończcie w ciągu tego dnia, tak jak robiliście, gdy mieliście dostarczaną słomę, zob. Raszi do 5:13. [przypis tradycyjny]

bici byli nadzorcy synów Israela — „Nadzorcy pochodzili z ludu Israela, litowali się nad swoimi współbraćmi i nie poganiali ich. Gdy dostarczali cegły naganiaczom, którzy byli Micrejczykami, brakowało do pełnej, wymaganej ilości [cegieł, wówczas naganiacze] bili nadzorców za to, że ci nie naciskali na robotników. Dlatego owi Hebrajscy nadzorcy zasłużyli, aby zostać później członkami Sanhedrynu, kiedy to cząstka ducha prorockiego była wzięta od Mojżesza i włożona na nich (por. Lb 11:16), [gdy Mojżesz miał nakazane wybrać siedemdziesięciu mężczyzn], o których wiedział, że czynili dobro w Micraim, [aby byli] starszyzną ludu i ich nadzorcami”, zob. Raszi do 5:14. [przypis tradycyjny]

a zgrzeszył lud twój — „My jesteśmy bici, a grzech popełnia twój lud”, zob. Raszbam do 5:16. „Ta sprawa sprowadzi grzech na twój lud”, zob. Raszi do 5:16. [przypis tradycyjny]

ujrzeli się (…) w biedzie — ujrzeli złą sytuację swoich rodaków, którzy byli pod ich władzą, zob. Raszi do 5:19. [przypis tradycyjny]

żeście obmierzili nas — hebr. הִבְאַשְׁתֶּם אֶת רֵיחֵנוּ (hiw-asztem et rechenu) dosł. uczyniliście naszą woń odrażającą (śmierdzącą). [przypis edytorski]

czemu posłałeś mnie — „Mojżesz myślał, że od chwili, gdy przemówi do Faraona, ten ulży jarzmu Hebrajczyków, a tymczasem Faraon zwiększył im ciężar pracy […]. »Czemu posłałeś mnie?« Żeby pogorszyć los Israela? I nie znajduję odpowiedzi, jaką miałbym dać nadzorcom”, zob. Ibn Ezra do 5:22. [przypis tradycyjny]

Teraz zobaczysz, co uczynię Faraonowi! — Raszi zwraca uwagę, że Mojżesz uskarża się na sposoby działania Boga, podczas gdy Abraham nigdy Go nie krytykował. Dlatego Mojżesz zobaczy, co będzie uczynione Faraonowi, ale nie zobaczy, co będzie uczynione królom siedmiu narodów, gdy Bóg wprowadzi lud Israela do jego Ziemi, zob. Raszi do 6:1. Raszi odwołuje się tu do późniejszych wydarzeń: śmierci Mojżesza na pustyni, zanim przekroczył on Jordan, oraz do podboju Kanaanu, już pod wodzą Johoszui, ucznia Mojżesza. [przypis tradycyjny]

wypędzi ich — „Wbrew własnej woli synowie Israela zostaną wygnani i nie zdążą nawet zrobić zapasów na drogę”, Raszi do 6:1. [przypis tradycyjny]

Jam Wiekuisty! — „godny zaufania, że nagrodzę tych, co kroczą przede Mną. I nie na darmo cię posłałem, ale aby wypełnić Moje słowa, które wyrzekłem do Praojców [Abrahama, Icchaka i Jakuba]”, Raszi do 6:2. [przypis tradycyjny]

Bóg Wszechmogący — w oryginale użyto słowa אֵל שַׁדָּי (El Szaddaj): Bóg Wszechmocny, Wszechpotężny. Por. Rdz 17:1, 28:3, 35:11, 43:14, 48:3 oraz przypisy do tych miejsc. [przypis edytorski]

ale imieniem Moim — Wiekuisty, nie dałem się poznać im — „Objawiałem się Praojcom jako El Szaddaj, ale Imię, które wyraża Moją istotę to: Wiekuisty”, Raszbam do 6:3. Raszi wyjaśnia znaczenie tego zdania: „[jeszcze] nie dałem się im poznać jako Ten, który jest godny zaufania, który urzeczywistnia swoje słowa, ponieważ złożyłem im obietnice, a [jeszcze] ich nie wypełniłem”, Raszi do 6:3. Ramban dodaje, że Praojcowie znali czteroliterowe Imię tetragram, ale nie znali jego mocy zawieszania praw natury: „Tak powiedział Bóg do Mojżesza: ukazałem się Praojcom z mocą Mojego ramienia, którą zmieniam konstelacje i pomagam Moim wybrańcom, ale Mojego Imienia Wiekuisty, którym cały świat powołany został do istnienia, nie dałem im poznać, stwarzając dla nich nowe rzeczy, zmieniające naturę. Dlatego powiedz synom Israela, że «Jam Wiekuisty» i uwiadom ich raz jeszcze o Wielkim Imieniu [Tetragramatonie], bo tym Imieniem uczynię im cuda”, Ramban do 6:3. [przypis tradycyjny]

abym im oddał ziemię Kanaan — obietnica skierowana do Abrahama: Rdz 17:8, do Icchaka: Rdz 26:3, do Jakuba: Rdz 35:12, zob. Raszi do 6:4. [przypis tradycyjny]

przymierze Moje — hebr. אֶת בְּרִיתִי (et briti) odnosi się do przymierza zawartego z Abrahamem podczas בְּרִית בֵּין הַבְּתָרִים (brit bein habetarim): przymierza między rozciętymi połówkami, por. Rdz 15:8-20 i Raszi do 6:5. W ramach tego przymierza Bóg obiecał potomkom Abrahama ziemię Kanaan i zapowiedział, że osądzi naród, który będzie ich gnębił (Rdz 15:14). [przypis tradycyjny]

wywiodę was spod brzemienia Micraimu, i wybawię was od służby ich, i wyswobodzę was — w tym wersecie i w następnym (6:7) pojawiają się cztery wyrażenia oznaczające wyzwolenie synów Israela z niewoli: וְהוֹצֵאתִי (wehoceti): wywiodę, וְהִצַּלְתִּי (wehicalti): wybawię, וְגָאַלְתִּי (wegaalti): wyswobodzę, i וְלָקַחְתִּי (welakachti) dosł. wezmę tu: przyjmę. Była to zapowiedź czterech etapów wyzwalania: pierwszy, gdy zostaną uwolnieni od prac niewolniczych, ale nadal pozostaną we władzy Fraona i jego ludu, drugi, gdy zostaną wybawieni całkowicie spod władzy Micrejczyków i opuszczą ich kraj, trzecia obietnica zapewniała im przejście przez Morze Czerwone [u Cylkowa: „morze Sitowe”], a czwarta zapowiedź odnosiła się do nadania im Tory na Synaju, zob. Rabeinu Bachja i Sforno do 6:6. W literaturze rabinicznej określane jest to jako אַרְבַּע לְשׁוֹנוֹת גְּאוּלָּה (arba leszonot geula): cztery wyrażenia [opisujące] wybawienie. [przypis tradycyjny]

co podniosłem rękę Moją — w znaczeniu: „podniosłem [rękę Moją], przysięgając na Mój Tron”, Raszi do 6:8. [przypis tradycyjny]

I oświadczył Wiekuisty Mojżeszowi, i rzekł — hebr. וַיְדַבֵּר יהוה אֶל מֹשֶׁה לֵּאמֹר (wajedaber Adonaj el Mosze lemor). Jest to najczęściej powtarzające się zdanie w Torze. Komentatorzy zwracają uwagę, że słowa daber i amar nie są synonimami: to pierwsze oznacza mowę szorstką, rozkaz zaś drugie łagodną prośbę, por. Sifrei_Bamidbar 99 [1]. W ten sposób wyrażają one dwa aspekty boskości, sprawiedliwość i miłosierdzie. [przypis tradycyjny]

jakże usłucha mnie Faraon — „To jest jeden z dziesięciu przypadków [wnioskowania] w Torze”, Raszi do 6:12. קַל וָחֹמֶר (kal wachomer) to jedna z logicznych metod objaśniania Tory, argument a fortiori: jeśli coś odnosi się do rzeczy mniejszej wagi, tym bardziej będzie miało zastosowanie w przypadku czegoś większej wagi. [przypis tradycyjny]

jam zająkliwych ust! — hebr. עֲרַל שְׂפָתָיִם (aral sfatajim): dosł. nieobrzezane usta, w znaczeniu zablokowane, zatkane. „Ty mi obiecałeś, że Aharon będzie pośrednikiem przemawiającym pomiędzy mną a ludem Isralea, [ale nie pomiędzy mną a Faraonem]”, Ibn Ezra do 6:12. [przypis tradycyjny]

rzekł Wiekuisty do Mojżesza i do Aharona — „Ponieważ Mojżesz powiedział że jest «zająkliwych ust», Święty Błogosławiony dołączył do niego Aharona, by ten był jego ustami i jego rzecznikiem”, Raszi do 6:13. [przypis tradycyjny]

A oto głowy rodów ich — Tora podaje tu rodowód plemienia Lewiego, ale zaczyna od Reuwena, który był pierworodnym Jakuba, potem wspomina Szymona i wreszcie Lewiego. Zamiarem było wyliczenie rodowodu dwóch wyzwolicieli: Mojżesza i Aharona, którzy byli z plemienia Lewiego, ale gdyby Tora zaczęła „oto synowie Lewiego” wyglądałoby, że to Lewi był pierworodny, zob. Rabeinu Bachja do 6:14. [przypis tradycyjny]

Kanaanejka — według tradycji rabinicznej nie chodzi o etniczną Kananejkę, lecz o Dinę, córkę Jakuba, która po gwałcie przez Kananejczyka Szechema została tak nazwana ze względu na swą hańbę. Midrasz głosi, że Szymon wziął ją później do swojego domu jako żonę, a Szaul był ich synem; zob. Raszi do 6:15 i Bereszit Raba 80:11. [przypis tradycyjny]

A lata życia Lewiego: sto trzydzieści i siedem lat — „Dlaczego wyliczone są lata życia Lewiego? Aby uzmysłowić ile lat trwała niewola, bo jak długo żył choć jeden z synów Jakuba, [Hebrajczycy] nie byli jeszcze zniewoleni i jest napisane «umarł Josef i wszyscy bracia jego» (Wj 1:6), a następnie napisane jest (1:8) «i powstał król nowy», a Lewi żył najdłużej ze wszystkich [braci]”, Raszi do 6:16. [przypis tradycyjny]

A lata życia Kehata — w Rdz 15:13 było zapowiedziane, że potomkowie Abrahama będą „w ziemi nie swojej” czterysta lat, ale lata te zostały policzone od dnia narodzin Icchaka. Kehat był wśród tych, którzy zeszli do Micraim. Zliczając wszystkie jego lata (133), lata Amrama (137) oraz 80 lat Mojżesza, który w tym wieku wyszedł z Micraim, nie uzyska się 400 lat. I wielokrotnie lata życia syna (po jego narodzeniu) pokrywają się z dalszymi latami jego ojca, zob. Raszi do 6:18. [przypis tradycyjny]

ciotkę swoją — była to córka Lewiego, siostra Kehata, ojca Amrama, zob. Raszi do 6:20. Po nadaniu prawa Tory na Synaju, małżeństwa w takim stopniu pokrewieństwa zostały zakazane, por. Kpł 18:12 i 20:19. [przypis tradycyjny]

Eliszebę, córkę Aminadaba, siostrę Nachszona — Nachszon pochodził z plemienia Jehudy, z którego potem wywodzili się królowie Israela, a od plemienia Lewiego pochodzili koheni [kapłani] oraz lewici [pomocnicy kohenów]. „Tu dowiadujemy się, że połączenie rodu kohenów z rodem królewskim nastąpiło poprzez Elieszebę siostrę Nachszona, wielkiego księcia w Israelu”, Rabeinu Bachja do 6:23. [przypis tradycyjny]

siostrę Nachszona sobie za żonę — skoro Tora wspomina imię jej brata, „płynie stąd nauka, że kto żeni się z kobietą, powinien sprawdzić, kim są jej bracia”, Raszi do 6:23. [przypis tradycyjny]

jedną z córek Putiela — Putiel to jedno z imion Jitro. Kobieta ta pochodziła z rodziny Jitro oraz z rodziny Josefa, zob. Raszi do 6:25. „Jest tu ona wspomniana ze względu na chwałę jej syna Pinchasa, któremu status kohena został nadany na wieki [dzięki jego własnym zasługom] (por. Lb 25:13)”, Chizkuni do 6:25. [przypis tradycyjny]

Oto Aharon i Mojżesz — gdy chodzi o starszeństwo, Aharon wymieniany jest jako pierwszy, tam gdzie mowa o statusie, Mojżesz wymieniany jest najpierw, ponieważ to on był przywódcą, zob. Chizkuni do 6:26–27. [przypis tradycyjny]

zastępami ich — zorganizowanych w zastępy (hufce), wedle swoich plemion, zob. Raszi do 6:26. [przypis tradycyjny]

Mojżesz i Aharon — w kontekście przemawiania to Mojżesz jest wymieniany najpierw, a Aharon po nim, zob. Raszbam do 6:27. [przypis tradycyjny]

Jam Wiekuisty! — powtórzenie tych samych fraz z początku rozdziału jest celowym zabiegiem stylistycznym (resumptive repetition, powtórzenie w celu nawiązania do wcześniejszego tematu). W ten sposób powracamy do treści rozmowy Mojżesza z Bogiem po przerwie na opis genealogiczny; por. Raszi do 6:29. [przypis tradycyjny]

Panem — hebr. אֱלֹהִים (elohim): bóg, sędzia, możnowładca, nie zawsze termin ten odnosi się do Boga, por. Rdz 6:2, Wj 4:16 i 22:7. Będziesz mu „sędzią i władcą, abyś go karał plagami i cierpieniami”, zob. Raszi do 7:1. [przypis tradycyjny]

prorokiem twoim — hebr. נְבִיאֶךָ (newiecha). Zdaniem Raszbama w tym kontekście oznacza to raczej „rzecznika”, „przedstawiciela”; zob. Raszbam do 7:1. [przypis tradycyjny]

ukrnąbrnię serce Faraona — hebr. אַקְשֶׁה (aksze): uczynię twardym (nieprzejednanym). „Ponieważ [Faraon] postępował niegodziwie i sprzeciwiał się wobec Mnie, a wiadome Mi jest, że inne ludy nie znajdują ukojenia w dokonaniu skruchy z całego serca, lepiej, że uczynię jego serce nieprzejednanym, aby przymnożyć wobec niego Moje znaki, i abyście wy poznali Moją moc. Taką metodą działa Bóg: sprowadza kary na inne narody, aby lud Israela usłyszał o tym i odczuwał lęk […]. Niemniej jednak przy pierwszych pięciu plagach nie jest napisane, że Bóg ukrnąbrnił serce Faraona, lecz że to sam Faraon uczynił zatwardziałym swoje serce”, Raszi do 7:3. „Można zapytać: skoro Bóg zatwardził serce Faraona, to jakaż była wina i grzech Faraona? A odpowiedź jest taka: Faraon zgrzeszył tym, że nadmiernie znęcał się nad ludem Israela i za to została mu zablokowana możliwość dokonania skruchy, zgodnie z regułą, że popełnianie grzechów pociąga za sobą następne grzechy (por. Pirke Awot 4:2)”, Tur do 7:3. [przypis tradycyjny]

nie usłucha was Faraon — nie usłucha was „ani przed tym, jak stanie się zawzięty, ani i potem, gdy ujrzy już wiele znaków i cudów. Dlatego wykonam nad nimi sądy, a będzie to zabicie pierworodnych i zatopienie Micrejczyków w morzu Sitowym. Jedynie te dwa zdarzenia były wymierzone [Micrejczykom] jako kara, miara za miarę, ale pozostałe plagi były znakami i cudami po to, by ich nakłonić do skruchy”, Sforno do 7:4. [przypis tradycyjny]

zastępy Moje — „Tak jak aniołowie są armią Boga w Niebie, tak Israel jest armią Boga na ziemi”, Tur do 7:4. [przypis tradycyjny]

znak — hebr. מוֹפֵת (mofet): cudowny znak, cud który ma służyć jako dowód mocy Boga; por. Raszi do 7:9. [przypis tradycyjny]

węża — hebr. תַּנִּין (tanin): wąż, smok, potwór morski lub rzeczny. „Faraon chełpił się swoją mocą, tak aż [prorok Ezechiel 29:3] nazywał go wielkim potworem [u Cylkowa krokodylem]. Powiedział Bóg do Mojżesza: idź i powiedz mu: tak jak ta laska zmieniał się w węża i połknęła inne laski, ale na koniec znowu stała się drewnem, tak i ty choć teraz połykasz dwanaście plemion Israela, to na koniec będziesz jak drewno: suchy i martwy”, Chizkuni do 7:9. Por. też przypis do Wj 4:3. [przypis tradycyjny]

obróciła się w węża — Rabeinu Bachja zwraca uwagę, że laska zmieniała się w węża, a nie w żadne inne zwierzę, bo to wąż zgrzeszył mową i tym przywiódł do grzechu Chawę. Podobnie „niegodziwiec Faraon zgrzeszył słowem, mówiąc: «Któż jest Wiekuisty, żebym słuchał głosu Jego?» (Wj 5:2)”. Dalej dodaje: „Każdy, kto wypowiada się przeciwko Bogu, zostaje ukarany przez ukąszenie węża, jak napisano (Lb 21:5-6): «A lud mówił przeciwko Bogu i przeciwko Mojżeszowi» a następnie «I posłał Wiekuisty wśród ludu węże płomienne, które ukąsiły lud»”, Rabeinu Bachja do 7:10. [przypis tradycyjny]

wezwał też i Faraon — midrasz interpretuje słowo „też” w taki sposób, że początkowo Faraon wezwał małe dzieci, a nawet i swoją żonę, „jako że w Egipcie wszyscy byli biegli w czarach”, Rabeinu Bachja i Chizkuni do 7:11. [przypis tradycyjny]

mędrców — „czyli astrologów”, Ibn Ezra do 7:11.1. [przypis tradycyjny]

czarowników — zdaniem Ibn Ezry czarownicy tylko pozornie umieli zmieniać prawa natury, zob. Ibn Ezra do 7:11.2. [przypis tradycyjny]

czarami swoimi — hebr. בְּלַהֲטֵיהֶ֖ם (belahatejhem). Ibn Ezra komentuje, że jest różnica pomiędzy czynem Mojżesza, kiedy to laska naprawdę zamieniła się w węża, a pomiędzy dziełem wróżbitów „którzy znali tajemnice praw natury”. Wskazuje, że słowo בְּלַהֲטֵיהֶן ma rdzeń, z którego wywodzi się także לַהַט (lahat) płonąć: była to tylko iluzja czyniona ogniem; zob. Ibn Ezra do 7:11.3. [przypis tradycyjny]

połknęła laska Aharona laski ich — „To był drugi cud, że laska Aharona połknęła laski wróżbitów, i nie było ich już […]. Po tym jak ponownie stała się laską, pochłonęła inne laski i był to wielki cud”, Ibn Ezra do 7:12. [przypis tradycyjny]

zatwardziałe — hebr. כָּבֵד (kawed): dosłownie ciężkie, twarde. [przypis edytorski]

oto wychodzi on nad wodę — midrasz wyjaśnia, że Faraon wychodził tam za potrzebą: „kazał się uważać za bóstwo i mówił, że nie potrzebuje spełniać potrzeb fizjologicznych, ale wstawał rankiem i wychodził nad Nil, gdzie wypróżniał się [sekretnie]”, Raszi do 7:15. [przypis tradycyjny]

dotąd — hebr. עַד כֹּה (ad ko) dosł. aż do tak, aż do tutaj. Od słowa ko: tak, zaczyna się zapowiedź uśmiercenia pierworodnych (Wj 11:4 „Tak rzecze Wiekuisty, około północy…”). Midrasz wyjaśnia, że Bóg mówi tu do Faraona: nie usłuchasz Mnie, aż usłyszysz zdanie, które zacznę od słowa ko, zob. Raszi do 7:16. [przypis tradycyjny]

przez to poznasz, żem Ja Wiekuisty — Raszbam komentuje: „Powiedziałeś «nie znam Wiekuistego» (Wj 5:2) to teraz «przez to poznasz, żem Ja Wiekuisty»”; zob. Raszbam do 7:17. [przypis tradycyjny]

obrócą się w krew — „Jako że w Micraim nie padają deszcze, a Nil podnosi się i nawadnia ziemię, Micrejczyczy oddają boską cześć Nilowi, dlatego najpierw Bóg uderzył w ich bóstwo, a dopiero potem w nich samych”, Raszi do 7:17. [przypis tradycyjny]

brzydzić się będą — hebr. וְנִלְאוּ (wenil-u) od rdzenia לָאָה (laa) będą umęczeni, zniecierpliwieni, znużeni, wyczerpani. Czasownik ten nie oznacza obrzydzenia. „Będą umęczeni szukaniem, jak uzdrowić wodę, by stała się zdatna do picia”, Raszi do 7:18. [przypis tradycyjny]

Powiedz Aharonowi: […] — „Ponieważ rzeka [Nil] ochroniła Mojżesza, gdy został wrzucony do niej [w koszyku], dlatego to nie [Mojżesz] uderzył w nią, ani plagą krwi, ani plagą żab, lecz uderzał w nią Aharon”, Raszi do 7:19.1. [przypis tradycyjny]

będzie krew w całej ziemi Micraim — także „woda, która była w łaźniach i domowych umywalniach, zamieniła się w krew”; zob. Raszi do 7:19. [przypis tradycyjny]

obróciła się wszystka woda, co w rzece, w krew — „Woda zamieniała się w krew tylko na pewien czas i natychmiast wymarły ryby z powodu krwi, po czym Nil powrócił do zwykłego stanu. Micrejczycy nie mogli pić tej wody nie z tego powodu, że była krwią, bo nie znajdujemy, by prosili o cofnięcie plagi, ale z powodu ryb, które pomarły w wodzie i Nil się zaśmierdział. Dowodem na to jest fakt, że również i wróżbici uczynili taką [zamianę w krew] i gdyby Nil nie powrócił do poprzedniego wyglądu, to jakże mogliby to uczynić. Niektórzy wyjaśniają, że gdy plaga trwała przez tydzień, wróżbici zajmowali się tymi wodami, które były pod ziemią, bo Micrejczycy kopali wokół Nilu (por. Wj 7:24) w poszukiwaniu wody, bowiem podziemne wody nie zmieniły się w krew”, Chizkuni do 7:20. [przypis tradycyjny]

posnęły — czyli pomarły. [przypis edytorski]

skrnąbrniało serce Faraona — „Faraon powiedział do Mojżesza i Aharona: i wy robicie tak przy pomocy czarów, ale przynosicie drzewo do lasu, bo wnosicie czary do Micraimu, który jest pełny czarodziejstwa”, Raszi do 7:22. [przypis tradycyjny]

nie zwrócił uwagi i na to — „Ani na cud laski, która zmieniła się w węża, ani na ten [znak] z krwią”, Raszi do 7:23. [przypis tradycyjny]

poczęli kopać — „Wielu [rabinów] utrzymuje, że woda była jak krew w rękach Micrejczyka, ale stawała się czysta w rękach Hebrajczyka; jeśli tak, dlaczego ten cud nie został odnotowany w Torze?” Według Ibn Ezry plaga krwi, żab i wszy obejmowała i Micrejczyków, i Hebrajczyków, gdyż te trzy plagi wyrządzały małą krzywdę, i tak jak Micrejczycy kopali w poszukiwaniu wody, tak kopali i Hebrajczycy; zob. Ibn Ezra do 7:24. [przypis tradycyjny]

spełniło się siedem dni — Raszi komentuje, że plaga trwała tydzień, a wcześniej przez trzy tygodnie Micrejczycy byli ostrzegani przed nią, zob. Raszi do 7:25. Podobnie było z pozostałymi plagami: każda ciągnęła się przez siedem dni, a przerwa między nimi trwała dwadzieścia jeden dni, co razem daje miesiąc czasu, zob. Rabeinu Bachja do 7:25. [przypis tradycyjny]

Idź do Faraona i powiedz mu — Mojżesz ostrzegł Faraona przed dwoma plagami, ale przed trzecią już nie ostrzegał. I taki wzór postępowania powtórzył się przy pozostałych plagach: przed plagą krwi i żab ostrzegał, przed plagą wszy nie; przed plagą dzikich zwierząt i zarazy ostrzegał, przed plagą wrzodów nie; przed plagą gradu i szarańczy ostrzegał, przed plagą ciemności nie ostrzegał, zob. Raszbam do 7:26. [przypis tradycyjny]

wylezą — żaby wyjdą z rzeki, zob. Raszi do 7:28. [przypis tradycyjny]

I na ciebie i na naród twój — hebr. בְּכָה וּבְעַמְּךָ (becha uweamecha) dosł. w ciebie i w twój lud. „Wejdą w ich wnętrzności i będą wydawać rechot”, Raszi do 7:29. [przypis tradycyjny]

wylazły żaby — hebr. צְפַרְדֵּעַ (cefardea): żaba. Ponieważ słowo to jest w liczbie pojedynczej, midrasz interpretuje, że „była to jedna żaba, ale gdy ją uderzyli rozpadła się na wielką ilość żab”, Raszi do 8:2. [przypis tradycyjny]

uczynili tak samo wróżbici czarami swoimi — wróżbici wytworzyli żaby „w małym zbiorniku wody, a Faraon dostrzegł różnicę między ich wyczynem a czynami [Mojżesza i Aharona], dlatego też zawezwał Mojżesza, bo widział, że wróżbici potrafią zwiększyć plagę, ale nie potrafią jej usunąć”, Ibn Ezra do 8:3. [przypis tradycyjny]

Rozkaż mi — hebr. הִתְפָּאֵר (hitpaer) dosł. poszczyć się. „Popisuj się, pokazując, żeś taki zmyślny i prosisz mnie o coś wielkiego, mówiąc, że nie będę mógł tego zrobić”, Raszi do 8:5. „Zrobię ci zaszczyt tym, że wstawię się do Boga, a On usunie plagę w dniu, który ty wyznaczysz”, Ibn Ezra do 8:5. [przypis tradycyjny]

na kiedy pomodlić się mam za ciebie — „Którego dnia i o jakiej porze chcesz, żeby usunąć żaby, to pomodlę się od razu, aby pomarły tuż przed tym czasem, o który prosisz, a jako że nie jest to zwyczajne, by wszystkie żaby padły w jednej chwili, [będziesz wiedział, że to w wyniku modlitwy]”, Raszbam do 8:5. [przypis tradycyjny]

Na jutro — „Faraon powiedział: «pomódl się dziś, by żaby zostały zniszczone do jutra»”, Raszi do 8:6. [przypis tradycyjny]

utwierdził serce swoje — hebr. וְהַכְבֵּד (wehachbed): uczynił ciężkim, nieustępliwym. «Ponieważ ta plaga była wielka, serce [Faraona] nie stało się mimowolnie nieprzejednane, ale to on sam wpłynął niegodziwym działaniem, by uczynić je zawziętym», zob. Raszbam do 8:11. [przypis tradycyjny]

proch ziemi — „Proch nie zasługiwał, aby Mojżesz w niego uderzył, ponieważ proch wspomagał go, gdy Mojżesz zabił Micrejczyka i zagrzebał go w piasku (por. Wj 2:12)”, Raszi do 8:12. [przypis tradycyjny]

komary — hebr. כִּנִּם (kinim): często tłumaczone jako wszy, z pewnością chodzi tu plagę owadów, mogły to być komary, meszki, muchy lub pchły. Salomon Spitzer w swoim tłumaczeniu używa terminu plugastwo. [przypis tradycyjny]

wywieść komary — „Próbowali je stworzyć i wydobyć z czego innego [niż proch ziemi]”, Raszi do 8:14. [przypis tradycyjny]

ale nie zdołali — „Jako że zły duch nie ma władzy nad stworzeniem mniejszym niż ziarnko jęczmienia”, Raszi do 8:14. [przypis tradycyjny]

Palec to Boży! — „Ta plaga nie została uczyniona czarami, to coś, co pochodzi od Boga”, Raszi do 8:15. Ibn Ezra komentuje, że wróżbici widząc, że w poprzednich przypadkach umieli wywołać podobne zjawisko, jakie zrobił Aharon, a teraz nie byli w stanie, powiedzieli do Faraona: „ta plaga nie ma związku z uwolnieniem ludu Israela, to jest tylko dopust od Boga, przewidziany w układach gwiazd dla Micraimu, nie zaś cud”, Ibn Ezra do 8:15. „Gdy wróżbici zobaczyli, że nie potrafią wytworzyć wszy, przyznali, że działanie Aharona pochodziło od Boga, dlatego od tej chwili Faraon więcej ich już nie wzywał” komentuje Ramban i dodaje, że zamiana wody w krew czy wyjście żab z rzeki to zjawiska, które zmieniają naturę, ale nie wiążą się ze stworzeniem czegoś nowego, „tylko w pladze wszy nastąpiło tworzenie i nie leży to w naturze prochu ziemi, aby zamieniać się we wszy”, Ramban do 8:15. [przypis tradycyjny]

rój robactwa — hebr. עָרֹב (arow): mieszanina, coś co się miesza w nieustannym ruchu, w tradycji żydowskiej najczęściej rozumiane jako dzikie zwierzęta. Salomon Spitzer w swoim tłumaczeniu używa słowa drapieżce. „Oto posłałem chmarę wszy i komarów, i innych drobnych [insektów], ale nie przejąłeś się tym, teraz więc posyłam na ciebie stado bardziej uciążliwych najróżniejszych stworzeń: lwy, niedźwiedzie, lamparty, dziki, wilki i wszelkie dzikie zwierzęta”, Bechor Szor do 8:17. „Wszelkie rodzaje dzikich groźnych zwierząt, jak węże i skorpiony, w kłębowiskach. I siały one wśród ludzi spustoszenie”, Raszi do 8:17. W innych tłumaczeniach podawane są (za Septuagintą) muchy. [przypis tradycyjny]

wyróżnię — hebr. וְהִפְלֵיתִי (wehifleti): oddzielę. [przypis edytorski]

żem Ja Wiekuisty wpośród ziemi — „Chociaż Moja Szechina [Boska obecność] jest w Niebie, Moje dekrety są sprawowane pośród ludzi”, Raszi do 8:18. [przypis tradycyjny]

przedział — hebr. פְדֻ֔ת (pedut): oddzielenie. Ibn Ezra zauważa, że słowo to ma konotacje ze słowem פִּדְיוֹן (pidjon): odkupienie, wybawienie, zob. Ibn Ezra do 8:19; Sforno komentuje: „Nawet ci spośród mojego ludu, którzy przyjdą do miejsca plagi, nie doznają od niej żadnej szkody, a twoi ludzie zostaną nią dotknięci w tym samym miejscu”, Sforno do 8:19. [przypis tradycyjny]

w tym kraju — „W miejscu waszego przebywania, ale nie idźcie na pustynię”, Raszi do 8:21. Chizkuni komentuje: Faraon zobaczył, że Bóg oddzielił pomiędzy miejscem zasięgu plagi a ziemią Goszen, gdzie był lud Israela, i z lęku przed karą Bożą dał im zezwolenie na złożenie ofiar na miejscu, w Micraim, zob. Chizkuni do 8:21. [przypis tradycyjny]

wstrętną dla Micrejczyków ofiarę — Raszi zauważa, że baran jest jednym z bóstw egipskich, i z tego powodu ofiara z barana, którą składają Żydzi, będzie dla nich czymś odstręczającym; zob. Raszi do 8:22. [przypis tradycyjny]

złożylibyśmy — זָבַח (zawach): dosł. zarzynać zwierzę na ofiarę; Cylkow tłumaczy to eufemistycznie jako spełnilibyśmy. Dla jasności redakcja gdzieniegdzie poprawia to na precyzyjniejsze złożylibyśmy, jako bliższe wyrażeniu składać ofiarę. [przypis edytorski]

pomódlcie się za mną — Ibn Ezra uważa, że słowa pomódlcie się za mną logicznie powinny znaleźć się na początku wersetu: Faraon chciał, żeby Żydzi najpierw pomodlili się za usunięcie plagi dzikich bestii, a dopiero wtedy on pozwoli, żeby składali ofiary na pustyni; zob. Ibn Ezra do 8:24. [przypis tradycyjny]

oddalił rój robactwa — Raszi komentuje, że dzikie zwierzęta odeszły, „ale nie pomarły tak jak żaby, bo gdyby poumierały, [Micrejczycy] mieli by korzyść z ich skór”, Raszi do 8:27. [przypis tradycyjny]

oto ręka Wiekuistego będzie na bydle twoim — „Przed plagą stad dzikich zwierząt, [bydło] mogło być uratowane w wieżach i twierdzach, ale teraz nie zdołasz uratować swoich bydląt od zarazy, bo jest to wyrok z Nieba”, Bechor Szor do 9:3. [przypis tradycyjny]

pomór — czyli zaraza, epidemia, hebr. דֶּבֶר (dewer). [przypis edytorski]

I posłał faraon… — Ibn Ezra zauważa, że Faraon wysłał szpiegów, aby przekonać się, czy Bóg kocha Hebrajczyków. Nie przejął się jednak swoimi wybitymi stadami na tyle, żeby ich uwolnić, być może dlatego, że plaga ta nie trwała długo, zob. Ibn Ezra do 9:7. [przypis tradycyjny]

Ale upartym było serce Faraona — Chizkuni zauważa, że Faraon nie poprosił Mojżesza o modlitwę, bo i tak nie można było ożywić już padłych zwierząt; zob. Chizkuni do 9:7. [przypis tradycyjny]

niech rzuci ją Mojżesz ku niebu — „Wiadome jest, że każda spośród dziesięciu plag zawierała w sobie liczne cuda. Tu [obaj bracia mieli nabrać] pełne garście [sadzy], a potem tylko Mojżesz rzucił sadzę do góry. To oznacza, że Mojżesz schwycił w swoją garść pełne [cztery] garście, bo aby mocno czymś rzucić, trzeba to zrobić jedną ręką […]. Kolejnym cudem było to, że cała ziemia Micraim wypełniła się tak małą ilością sadzy z garści […], a trzeci cud to sama plaga, że pył zamieniał się we wrzody wykwitające na ludziach i na zwierzętach”, Rabeinu Bachja do 9:8. [przypis tradycyjny]

wrzód (łac. ulcus) — zmiana skórna mająca charakter otwartej rany na powierzchni skóry, czyrak. [przypis edytorski]

na ludziach i na bydle — „Spytasz: skąd mieli zwierzęta, czyż nie jest powiedziane (9:6) »pozdychało wszystko bydło Micraimu«? Lecz dekret [o śmierci zwierząt] dotyczył tylko tego bydła, które znajdowało się na polu, kto zaś bał się słów Wiekuistego, wprowadził swoje zwierzęta do budynków”, Raszi do 9:10. [przypis tradycyjny]

nie mogli wróżbici ustać — „Z zawstydzenia i skrępowania, gdyż byli pokryci wrzodami i nie mogli się sami uleczyć, dlatego nie wchodzili do pałacu króla i nie pokazywali się Mojżeszowi na ulicach, ale siedzieli pozamykani w domach”, Ramban do 9:11. [przypis tradycyjny]

utwardził Wiekuisty serce Faraona — i tym razem Faraon nie prosił, by Mojżesz modlił się o uzdrowienie, bo wrzody zaleczyły się samoistnie, zob. Bechor Szor do 9:12. „To szósta plaga i tu powiedzenie jest, że to Wiekuisty uczynił zatwardziałym serce Faraona. Po poprzednich pięciu plagach nie jest tak napisane […]. Tam nieustępliwość serca pochodziła od samego Faraona, a także i z powodu wróżbitów, co wspierali go i chwalili się przed nim swoją mądrością. Ale teraz nie przyszli do pałacu i nie pokazywali się w ogóle Mojżeszowi, bo byli zawstydzeni wskutek wrzodów. Nie było przy Faraonie nikogo, kto by go umacniał i przemawiał mu do serca i być może zmieniłby on zdanie i wypuściłby synów Israela, ale Bóg miał już w tym swój powód, że od tej chwili i dalej [uknąbrnił serce Faraona]”, Rabeinu Bachja do 9:12. [przypis tradycyjny]

wszystkie klęski Moje — „Napisane jest klęski, ponieważ grzmoty, grad, deszcz i ogień połączyły się [w tej pladze]. I nie widzimy, żeby Faraon uląkł się poprzednich plag tak bardzo, jak przestraszył się tej, tak iż nawet powiedział: »Wiekuisty jest sprawiedliwy« (9:27)”, zob. Ibn Ezra do 9:14. [przypis tradycyjny]

Bo już bym wyciągnął rękę Moją — „Gdy była zaraza na zwierzęta, miałem zamiar wyciągnąć rękę tak samo na ciebie i na twój lud, byście poumierali od zarazy, i byłbyś już zgładzony z ziemi”, Raszbam do 9:15. [przypis tradycyjny]

dla tego zachowałem cię — „Aby ci uświadomić, jak głupi byłeś, mówiąc: »nie znam Wiekuistego« (Wj 5:2)”, zob. Raszbam do 9:16. [przypis tradycyjny]

aby okazać ci siłę Moją — „Abyś dokonał skruchy, bo nie pragnę śmierci grzeszników [tylko naprawy]”, zob. Sforno do 9:16. [przypis tradycyjny]

aby rozgłaszano imię Moje po całej ziemi — „Aby wielu [innych ludzi] odstąpiło od grzeszenia”, zob. Sforno do 9:16. [przypis tradycyjny]

Oto spuszczę — hebr. מַמְטִיר (mamtir): spuszczam deszcz (opady). „Wiadomo, że nawet i dzisiaj deszcz ani grad nie padają w Micraim […] i z tego powodu [Micrejczycy] bardzo się tego bali, bo jeśli występują tam jakieś opady, to wyłącznie na podobieństwo rosy”, Ibn Ezra do 9:18. [przypis tradycyjny]

grad i ogień kłębiący się wpośród gradu — „Cud wewnątrz cudu! Ogień i grad były wymieszane, [choć] grad to woda! Ale zawarły one pokój między sobą, aby wykonać wolę swego Stwórcy”, zob. Raszi do 9:24. [przypis tradycyjny]

nie było gradu — „Ponieważ Mojżesz wyciągnął rękę ku [całemu] niebu i spadł grad, powinien był spaść i na ziemię Goszen, bo powietrze nad nią i nad ziemią Micraim jest to samo, dlatego Tora zaznacza, że powietrze nad Goszen zostało uchronione [od gradu], przez wzgląd na przebywających tam na synów Israela”, Ramban do 9:26. [przypis tradycyjny]

Wiekuisty jest sprawiedliwy — Chizkuni komentuje, że Wiekuisty jest sprawiedliwy, bo kiedy człowiek prowadzi wojnę przeciw drugiemu, napada go z znienacka, bez ostrzeżenia, natomiast Wiekuisty i ostrzegał, i dawał Micrejczykom szansę na uratowanie dobytku; zob. Chizkuni do 9:27. [przypis tradycyjny]

niech dosyć będzie tych gromów Bożych — Rabeinu Bachja pisze, że Faraon wspomniał grzmoty przed gradem, bo tak zaczęła się ta plaga (por. 9:23): najpierw gromy przeraziły ludzkie serca i dręczyły ich umysły, a potem spadł grad. Lecz i to uczy o nieustępliwości serca Faraona, bo zgodził się wypuścić Israela tylko ze strachu przed grzmotami, a następnie gdy tylko grzmoty ustały, Faraon grzeszył dalej (por. 9:34), zob. Rabeinu Bachja do 9:28. [przypis tradycyjny]

Gdy tylko wyjdę z miasta — „[Mojżesz] nie modlił się wewnątrz miasta, bo było pełne bożków”, Raszi do 9:29. Chizkuni uważa, że Mojżesz zapowiedział, że wyjdzie z miasta teraz, w czasie opadów gradu, żeby nie mówili, iż z powodu gradu boi się wyjść, zob. Chizkuni do 9:29. [przypis tradycyjny]

Wiekuistego jest ziemia — „a nie twoja, Faraonie”, Ibn Ezra do 9:29. [przypis tradycyjny]

wiem, że się jeszcze nie obawiacie — „Wiem, że nadal się nie lękacie i gdy tylko nastanie ulga, będziecie dalej trwali w waszym zepsuciu”, Raszi do 9:30. „Wiem, że zanim nas wypuścisz jeszcze przyjdą na ciebie lęk i przerażenie, dużo większe od tego teraz. Lub: wiem, że jeszcze nie dość się boicie, bo pszenica i orkisz nie zostały potłuczone i ciągle macie co jeść”, Chizkuni do 9:30. [przypis tradycyjny]

Pszenica jednak i orkisz nie były potłuczone — „Zobacz jak wielka była niegodziwość Faraona i jego sług: chociaż jęczmień i len zostały zniszczone, a Mojżesz się pomodlił i Faraon widział, że na jego modlitwę ustało wszelkie zło, gdyż inaczej grad wyniszczyłby i pozostałe uprawy, to jednak Faraon nadal grzeszył i świadomie zatwardzał swoje serce, tak on, jak i jego słudzy”, Sforno do 9:32. [przypis tradycyjny]

bo nisko stały — „gdyż wyrastały później i nadal były miękkie, zdolne wytrzymać twarde uderzenia”, Raszi do 9:32. [przypis tradycyjny]

on i sługi jego — „Mowa tu o sługach, gdyż mieli oni przepowiedziane, że zostaną pokarani przez Mojżesza dziesięcioma plagami, grad był siódmą plagą, ale były w niej cztery elementy: grad, ogień, grzmoty i deszcz, sądzili więc, że na tym dziesięć plag się skończyło i dlatego także i oni zatwardzili swoje serca. Kiedy zatem Mojżesz potem ostrzegł ich o pladze szarańczy powiedzieli do Faraona: »Dopókiż ten będzie nam zgubą? (por. Wj 10:7) Myśleliśmy, że to koniec, a on ciągle ostrzega o kolejnych plagach, jeśli tak, to nigdy się to nie skończy!« Przelękli się i mówili: »odeślij ten lud!«”, Tur do 9:34. [przypis tradycyjny]

Ja uczyniłem upartym serce jego i serce sług jego — „[Bóg] powiedział mu: zrobiłem tak po to, aby okazać pośród nich znaki, które chcę im sprawić, aby poznali Moją potęgę, a nie po to, by za ten upór serc bardziej ich ukarać”, Ramban do 10:1. [przypis tradycyjny]

abyś opowiadał w uszy syna twojego, i wnuka twojego — dotyczy to wszystkich potomków ludu Israela: „Bóg zwraca się tu do Mojżesza, który jest przedstawicielem całego Israela”, Ibn Ezra do 10:2. [przypis tradycyjny]

com zdziałał — hebr. עָלַל (alal): postępować surowo, bezwzględnie lub igrać z kimś, dręczyć, zabawiać się kimś. „Zaigrałem sobie z nich, gdy dokonałem na nich wielkich aktów zemsty”, Rabeinu Bachja do 10:2. [przypis tradycyjny]

oto przywiodę jutro szarańczę — Tur komentuje, że sąd nad Micraim trwał dwanaście miesięcy: grad był w miesiącu adar i nie wcześniej, skoro jęczmień był w kłosach, a pszenica jeszcze niska, lecz nadal nie zakwitła winorośl ani drzewa, a grad poniszczył tylko ich gałęzie. W następnym miesiącu, czyli w nisan, wyrosła pszenica i orkisz, a drzewa wydały kwiaty i to pożarła szarańcza, w miesiącu, w którym Hebrajczycy zostali wyzwoleni, zob. Tur do 10:4. [przypis tradycyjny]

na państwo twoje — hebr. בִּגְבֻלֶךָ (bigwulecha) dosł. w granice twoje. [przypis tradycyjny]

odwrócił się i wyszedł od Faraona — „Gdy [Mojżesz] ostrzegł go o wielkiej pladze, natychmiast wyszedł od niego; był to przemyślany, zaplanowany ruch [Mojżesza], aby [Faraon i jego ludzie] mogli się naradzić i uwolnić lud Israela, bo już poprzednio, przy pladze gradu, postrzegali siebie jako zagrożonych śmiercią [z głodu]. I rzeczywiście zrobili naradę”, Rabeinu Bachja do 10:6. [przypis tradycyjny]

rzekli słudzy Faraona do niego — „Słudzy przemówili dopiero, gdy Mojżesz wyszedł, bo nie chcieli pokazać przed Mojżeszem, że się go boją”, Tur do 10:7. [przypis tradycyjny]

dopókiż — jak długo jeszcze, do kiedy. [przypis edytorski]

ten — Rabeinu Bachja zauważył, że słudzy nie użyli imienia Mojżesza, ale jedynie zaimka ten, hebr. זֶה (ze). Jego zdaniem proste znacznie wersetu odnosi to do Mojżesza, ale istnieje też możliwość takiej interpretacji, że zaimek ten jest aluzją do przyczyny plag, czyli do Boga, o którym potem, po przekroczeniu morza, synowie Israela będą śpiewać זֶה אֵלִי (ze Eli): to jest mój Bóg (por. Wj 15:2), zob. Rabeinu Bachja do 10:7. [przypis tradycyjny]

przywołano — u Cylkowa: powołano; doprecyzowano znaczenie, w oryginale jest וַיּוּשַׁב (wajuszaw): przywrócono; sprawiono, że wrócili. [przypis edytorski]

Którzyż to są, co iść mają? — „Faraon chciał, aby poszli tylko ich przywódcy, starszyzna i dozorcy, mężczyźni wymienieni z imienia, a Mojżesz odpowiedział mu, że pójdą również synowie i córki, gdyż jest to święto i wszyscy mają nakazane świętowanie przed Wiekuistym. Wówczas Faraon wpadł w złość z powodu synów i córek, zapowiedział, że pod żadnym pozorem nie wypuści dzieci, bo one nie składają ofiar, uwolni tylko starców i dorosłych na święto, o którym była mowa, ale dzieci i kobiety mają zostać”, Ramban do 10:8. [przypis tradycyjny]

gdyż święto przed Wiekuistym obchodzim — chodzi o święto Szawuot, dzień nadania Tory, co miało miejsce w trzecim miesiącu po wyjściu synów Israela z Micraim, nie chodzi tu o święto Pesach, które przecież wydarzyło się w Micraim, ani nie o święto Sukot, które nie ma związku z górą Boga, zob. Rabeinu Bachja do 10:9. [przypis tradycyjny]

bo zło przed obliczem waszym — hebr. רָעָה (raa): zło. Raszi próbuje ustalić, o jakie zło chodzi w tym wersecie: „Słyszałem [w midraszu], że jest pewna gwiazda o nazwie raa: zło. Faraon powiedział im: »widzę w moich astrologicznych obliczeniach, że ta gwiazda wschodzi ku wam na pustyni, a jest to zwiastun krwi i zabijania!«”. Następnie Raszi przypomina, że kiedy lud Israela zgrzeszył, czcząc złotego cielca, „Święty Błogosławiony chciał ich zabić, lecz wtedy Mojżesz zwrócił się do Niego w modlitwie: »Czemuż mają mówić Micrejczycy, że «pod złą [gwiazdą] ich wyprowadził» (Wj 32:12)«. Natychmiast pożałował Wiekuisty [wyrządzania] tego zła i zamienił [zapowiedź] krwi w krew obrzezania, bo rzeczywiście Jehoszua ich obrzezał”, Raszi do 10:10. [przypis tradycyjny]

Idźcie sami mężowie — „Nie jest zwyczajem, żeby dzieci składały ofiary”, Raszi do 10:11. „Dzieci pozostaną jako gwarancja, że wrócicie”, Chizkuni do 10:11. [przypis tradycyjny]

po niej nie będzie takowej — Rabeinu Bachja komentuje, że nie będzie więcej takiej samej plagi szarańczy jednego gatunku, i chociaż plaga szarańczy za czasów proroka Joela (por. Księga Joela 2:2) była cięższa, ale składało się na nią kilka różnych gatunków, zob. Rabainu Bachja do 10:14. [przypis tradycyjny]

Morza Sitowego — hebr. יַם סוּף (jam suf) dosł. Morze Sitowia (Trzcin), co jest biblijną nazwą Morza Czerwonego. [przypis edytorski]

nie pozostała ani jedna szarańcza — „Nie zostały nawet te, które sobie zasolili [do zjedzenia]”, Raszi do 10:19. Owady co do zasady nie są koszerne, jedynym wyjątkiem są cztery gatunki szarańczy wymienione w Torze jako jadalne, zob. Kpł 11:22. W kulturze żydowskiej tylko Żydzi Jemeniccy przechowali tradycję jedzenia szarańczy. [przypis tradycyjny]

obszarze — hebr. גְּבוּל (gwul): granica. [przypis edytorski]

będzie ciemność na ziemi Micraim — „Plaga ciemności zaczęła się o poranku, po tym gdy już minęła noc, bo gdyby zaczęła się w nocy, Micrejczycy myśleliby, że to długa noc, która ciągnie się trzy doby i nie byłoby w tym przekazu, że jest to znak”, Rabeinu Bachja do 10:21. [przypis tradycyjny]

zgęści się — hebr. וְיָמֵשׁ (wejamesz) od rdzenia מָשַׁשׁ (maszasz): namacalny, wyczuwalny w dotyku. [przypis edytorski]

zgęści się ciemność — „I spowije ich ciemność większa niż zwykła ciemność nocy. Ciemność nocy stanie się jeszcze gęstsza i mroczniejsza”, Raszi do 10:21. [przypis tradycyjny]

ciemność mroczna — w wersetach 10:21 i 22 pojawiają się różne określenia ciemności: וִיהִי חֹשֶׁךְ (wjihi choszech) będzie ciemność, וְיָמֵשׁ חֹשֶׁךְ (wejamesz choszech ) namacalna ciemność i חֹשֶׁךְ אֲפֵלָה (choszech afela) ciemność mroczna. Jest to aluzja do trzech rodzajów ciemności: עֲלָטָה (alata) to ciemność, która pojawiła się, gdy Abraham zawierał z Bogiem Przymierze między rozciętymi połówkami (por. Rdz 15:17); אֲפֵלָה (afela) to ciemność, która nastała w Micraim i עֲרָפֶל (arafel), rodzaj ciemności, w którą wstąpił Mojżesz podczas nadawania Tory na Synaju (por. Wj 20:18), zob. Rabeinu Bachja do 10:21. [przypis tradycyjny]

Nie widział jeden drugiego, i nie powstał nikt z miejsca swojego trzy dni — „Mroczna ciemność, gdy jeden człowiek nie widział drugiego, trwała trzy dni. I były jeszcze dodatkowe trzy dni ciemności dwukrotnie gęstszej od tej, gdy nikt nie ruszał się ze swojego miejsca, ten co siedział nie wstawał, a ten co stał nie mógł usiąść. Dlaczego [Bóg] sprowadził na nich ciemność? Ponieważ w tym pokoleniu byli wśród ludu Israela niegodziwcy, którzy nie chcieli wyjść [z Micraimu] i zmarli oni podczas tych trzech dni ciemności, żeby Micrejczycy nie oglądali ich upadku, bo mówiliby: »Oni też dostają kary, tak jak my!«. [Ciemność nastała] także po to, by Hebrajczycy przeszukali [domy] i zobaczyli, gdzie [Micrejczycy przechowują] wartościowe rzeczy. I gdy potem wychodzili [z Micraim i chcieli] wyprosić je od [Micrejczyków] ci mówili: »Nie mamy nic takiego«. Wtedy odpowiadali im: »Ja widziałem to w twoim domu, w takim a takim miejscu«”, Raszi do 10:22. [przypis tradycyjny]

u wszystkich synów Israela było światło w siedzibach ich — „Nie jest tu napisane w ziemi Goszen jak w przypadku innych plag […] ta plaga różniła się od innych tym, że nawet gdy Hebrajczyk był w domu Micrejczyka w Micraim, było z nim światło”, Chizkuni do 10:23. [przypis tradycyjny]

wezwał Faraon Mojżesza — „Po trzech dniach, kiedy zobaczyli światło”, Ibn Ezra do 10:24. [przypis tradycyjny]

tylko trzody wasze i stada wasze niech zostaną — „[Faraon] chciał wiedzieć, co Mojżesz zamyśla, czy planuje ucieczkę [ludu Israela]”, Ibn Ezra do 10:24. Stada miały pozostać jako gwarancja, że Hebrajczycy powrócą, zob. Bechor Szor do 10:24. [przypis tradycyjny]

powinieneś — słowo powinieneś dodane przez Cylkowa, w oryginale jest: ty dasz. [przypis edytorski]

ty sam powinieneś dać nam ofiary i całopalenia — „Nie dość, że nasze stada pójdą z nami, ale nawet z twoich [własnych stad nam] dasz!”, Raszi do 10:25. „[Mojżesz] nie mówił tego dlatego, że rzeczywiście chciał składać ofiary i całopalenia ze [zwierząt Faraona], bo ofiary od niegodziwców są obrzydliwością, ale było to wzmocnienie [jego zapowiedzi], że ręka Wiekuistego tak bardzo zaciąży na [Faraonie], aż sam będzie chciał dać im wszelkie zwierzęta ofiarne i wszystko co ma, oby tylko ratować siebie samego”, Tur do 10:25. [przypis tradycyjny]

wszak nie wiemy, czym służyć mamy Wiekuistemu — „Nie wiemy jak ciężkie będą [wymagania] tej służby, bo może [Bóg] zażąda od nas więcej niż to, co posiadamy”, zob. Raszi do 10:26. [przypis tradycyjny]

nie ujrzę więcej oblicza twojego — „[Nie ujrzę] w twoim pałacu, bo nie przyjdę już do ciebie […] ja nie przyjdę do ciebie, ale ty przyjdziesz do mnie”, Rabeinu Bachja do 10:29. [przypis tradycyjny]

rzekł Wiekuisty do Mojżesza — Chizkuni uważa, że Bóg przemówił do Mojżesza, kiedy ten stał jeszcze przed Faraonem, zob. Chizkuni do 11:1. Zdaniem Ibn Ezry śmierć pierworodnych została zapowiedziana Mojżeszowi jeszcze w Midianie (por. Wj 4:23), zob. Ibn Ezra do 11:1. [przypis tradycyjny]

Pomówże — hebr. דַּבֶּר־נָא (daber-na). Słowo na, przez Cylkowa przetłumaczone jako partykuła -że, zdaniem Rasziego zawsze wyraża prośbę. „[Bóg zwrócił się do Mojżesza]: proszę cię, napomnij ich w tej sprawie, żeby ten sprawiedliwy człowiek, Abraham, nie powiedział: [Bóg] spełnił słowa »i ujarzmią ich, i ciemiężyć ich będą« (por. Rdz 15:13) ale [obietnicy] »wyjdą z dobytkiem wielkim« (por. Rdz 15:14) nie dotrzymał”, Raszi do 11:2. [przypis tradycyjny]

przyjaciółki — „Czyż Micrejczycy byli przyjaciółmi Hebrajczyków?! Ale to uczy, że po plagach stali się usłużni i życzliwi wobec ludu Israela, [chętnie] pożyczając im sprzęty”, Chizkuni do 11:2. [przypis tradycyjny]

każdy u bliźniego swego i każda u przyjaciółki swojej — hebr. רֵעֵהוּ (reehu), rodz. żeński רְעוּתָהּ (reuta), posiada szerokie znaczenie: jego przyjaciel, bliźni, sąsiad, towarzysz. Cylkow oddał tą wieloznaczność raz tłumacząc je jako bliźni, a raz jako przyjaciółka. [przypis edytorski]

naczyń srebrnych i naczyń złotych — Hebrajczycy wzięli je „w zamian za to, że zostawili [Micrejczykom] swoje domy, pola i sprzęty, które nabyli w Micraim, a których nie mogli zabrać ze sobą”, Chizkuni do 11:2. [przypis tradycyjny]

był także mąż ów Mojżesz wielkim bardzo — Ibn Ezra sądzi, że wielu Micrejczyków pożyczało sprzęty Hebrajczykom z powodu szacunku, jaki otaczał Mojżesza, zob. Ibn Ezra do 11:3. [przypis tradycyjny]

w oczach ludu — komentatorzy spierają się, o który lud chodzi: Tur uważa, że odnosi się to do ludu Israela, a Ibn Ezra, że do ludu Micraimu, zob. Ibn Ezra do 11.3 i Tur do 11:3. [przypis tradycyjny]

rzekł Mojżesz — „To proroctwo zostało przekazane [Mojżeszowi], kiedy jeszcze stał przed Faraonem, bo gdy już wyszedł od niego, miał »więcej nie ujrzeć jego oblicza«”, Raszi do 11:4. [przypis tradycyjny]

około północy — hebr. כַּחֲצֹת הַלַּיְלָה (kachacot halajla): jak północ, około północy. „Mojżesz powiedział »około północy«, co oznaczało blisko północy, albo tuż przed albo tuż po, ale nie powiedział o północy, bo może astrolodzy Faraona pomyliliby się [w swoich wyliczeniach północy, nastałaby północ, a plaga by nie nadeszła] i powiedzieliby: Mojżesz to łgarz!”, Raszi do 11:4. [przypis tradycyjny]

wszelki pierworodny — „Zarówno pierworodny ojca, [który nie jest pierworodnym dla swojej matki], jak i pierworodny matki, [który nie jest pierworodnym dla swojego ojca]”, Chizkuni do 11:5. [przypis tradycyjny]

aż do pierworodnego niewolnicy — w Wj 12:29 zamiast pierworodny niewolnicy napisane jest pierworodny więźnia. „Dlaczego więźniowie zostali ukarani [tą plagą]? Aby nie mówili, że to ich bóg zażądał zadośćuczynienia za ich upokorzenie i sprowadził tę karę na Micraim. […] Dlaczego pokarani zostali synowie służących? Bo także i oni ciemiężyli [Hebrajczyków] i cieszyli się z ich udręczenia”, Raszi do 11:5. [przypis tradycyjny]

żarna — urządzenie służące do ręcznego mielenia zboża na mąkę. Składa się z dwóch kamieni, z których jeden, górny, jest ruchomy i porusza się względem dolnego, nieruchomego. W epoce brązu korzystano z żaren siodłowych, w których poruszanie górnego kamienia w przód i w tył powodowało rozcieranie ziaren na drobny pył, opadający na tkaninę rozłożoną pod żarnami. [przypis edytorski]

wszelkie pierworodne z bydła — „[Zwierzęta zostały uśmiercone] ponieważ [Micrejczycy] oddawali im kult, a gdy Święty Błogosławiony wymierza karę jakiemuś ludowi, to karze również ich bóstwa”, Raszi do 11:5. [przypis tradycyjny]

nie zaostrzy pies języka swojego — „żaden pies ani nie zaszczeka na nich, ani nie ugryzie ich”, Ibn Ezra do 11:7. „Powiedzieli nasi mędrcy, że gdy anioł śmierci przychodzi do miasta, to psy szczekają tej nocy. [Tutaj] wszedł anioł śmierci, by uśmiercić pierworodnych, a żaden pies nie wydał głosu”, Rosz do 11:7. Rosz: Aszer ben Jechiel (1250-1327), rabin, talmudysta, ważny kodyfikator prawa, znany jako Rosz lub Rabenu Aszer, urodził się Kolonii (w Niemczech), a zmarł w Toledo. [przypis tradycyjny]

przyjdą wszyscy ci słudzy twoi do mnie — mówiąc w ten sposób „[Mojżesz] okazał szacunek dla królewskiego [urzędu], bo ostatecznie to [nie słudzy, a] sam Faraon przyszedł do niego nocą”, Raszi do 11:8. [przypis tradycyjny]

a potem wyjdę — „Wraz z całym ludem [Israela, wyjdę] z twojego kraju”, Raszi do 11:8. „Nie wyjdę od razu, tak jak będą o to prosić, ale [wyjdę] potem, bo zaczekam aż do rana”, Sforno do 11:8. [przypis tradycyjny]

z płonącym gniewem — „Gdyż to wtedy Faraon powiedział mu »nie oglądaj więcej oblicza mojego!« (por. Wj 10:28), zob. Raszi do 11:8. [przypis tradycyjny]

aby pomnożyły się cuda Moje — Raszi zauważa, że odnosiło się to do uśmiercenia pierworodnych, rozcięcia Morza Sitowego (czyli Morza Czerwonego) oraz zatopienia Micrejczyków w morzu, zob. Raszi do 11:9. [przypis tradycyjny]

w ziemi Micraim — „Poza miastem […] dlaczego [Bóg] nie rozmawiał z [Mojżeszem] w mieście? Ponieważ było ono pełne bożków”, Raszi do 12:1. [przypis tradycyjny]

miesiąc — w czasach biblijnych miesiące nie miały jeszcze obecnie używanych nazw, a liczenie roku zaczynało się na wiosnę. Nazwy te weszły w użycie zakończeniu niewoli babilońskiej (po 538 r. p.n.e.), kiedy przyjęto także liczenie początku roku od jesieni. [przypis edytorski]

Miesiąc ten — „[Bóg] wskazał [Mojżeszowi] księżyc w chwili, gdy ten wchodzi w pierwszą fazę po nowiu, i powiedział: gdy księżyc będzie się odnawiał będzie to dla was [znak] początku miesiąca [hebr. רֹאשׁ חֹדֶשׁ (rosz chodesz): początek miesiąca, dosł. głowa miesiąca]. Ale werset ma też znaczenie dosłowne, bo o miesiącu nisan powiedział mu: »to będzie pierwszy w porządku liczenia miesięcy, ijar będzie zwany drugim, siwan trzecim itd.«”, zob. Raszi do 12:2. [przypis tradycyjny]

będzie wam — „Od tej pory miesiące będą wasze, byście mogli robić to, co jest wedle waszej woli, ale w czasach zniewolenia wasze dni nie należały do was, lecz służyły pracy dla innych, wedle ich woli”, Sforno do 12:2. [przypis tradycyjny]

Miesiąc ten, będzie wam początkiem miesięcy — „To było pierwsze przykazanie, które Święty Błogosławiony nakazał ludowi Israela poprzez Mojżesza”, Ramban do 12:2. [przypis tradycyjny]

wezmą sobie, każdy jagnię — „Sens tego przykazania był taki, że konstelacja barana w miesiącu nisan jest w największej mocy, bo jest to [wówczas] znak wschodzący, dlatego [Bóg] nakazał zarżnąć barana i spożyć go, aby uwiadomić, że nie dzięki mocy zodiaku wyszliśmy z [Micraim], ale na mocy dekretu Najwyższego. A wedle opinii naszych mędrców także dlatego, że Micrejczycy czcili [barana jako bóstwo]”, Ramban do 12:3. [przypis tradycyjny]

jagnię dla rodziny, jagnię dla domu — hebr. בֵּית אָבֹת (beit awot) dosł. dom ojców w znaczeniu szeroko rozumianej rodziny, pochodzącej od jednego przodka, natomiast בָּיִת (bajit) dom to pojedyncze gospodarstwo domowe, co odnosiło się tylko do najbliższej rodziny. „Jeśli rodzina była liczna, czy można pomyśleć, że wystarczyłoby im jedno jagnię? Dlatego napisane jest jagnię dla [każdego] domu”, Raszi do 12:3. Chizkuni dodaje, że mieszkańcy tego samego domostwa nawet gdy nie należeli do jednej rodziny, jeśli zamieszkiwali jeden dom, musieli wziąć sobie jagnię, a gdy byli liczni brali więcej jagniąt, zob. Chizkuni do 12:3. [przypis tradycyjny]

jeżeliby za małym był dom na jagnię — Raszi komentuje, że jeśli grupa będzie zbyt mała, by spożyć całe jagnię, połączą się z innymi, ponieważ nie wolno było zostawić niespożytych resztek z jagnięcia (por. Pesachim 89a), zob. Raszi do 12:4. [przypis tradycyjny]

dusz (daw.) — osób. [przypis edytorski]

w miarę jego [możliwości] spożycia — „Chodzi o osoby zdatne do jedzenia baranka, nie obejmuje to chorych i starszych, którzy nie mogą spożyć [przynajmniej ilości mięsa] wielkości oliwki”, Raszi do 12:4. [przypis tradycyjny]

roczniaka — „Przez cały pierwszy rok życia [jagnię] określane jest jako roczniak, czyli urodzone w tym roku”, Raszi do 12:5. [przypis tradycyjny]

z owiec albo z kóz — hebr. שֶׂ֥ה (se) jagnię to ogólne określenie młodego osobnika owcy lub kozy, bez rozróżnienia płci. W języku polskim młode owcy to jagnię, a młode kozy to koźlę. [przypis edytorski]

z owiec albo z kóz wziąć je możecie — „Ale nie z cieląt”, Bechor Szor do 12:5. [przypis tradycyjny]

zarznie je cała rzesza zboru israelskiego — „Czyż wszyscy razem zarzynali [jagnię]? Ale uczymy się z tego, że posłaniec człowieka jest jak on sam”, Raszi do 12:6. [przypis tradycyjny]

o zmierzchu — hebr. בֵּין הָעַרְבָּיִם (bein haarbajim) dosł. pomiędzy wieczorami, pomiędzy zmrokami, chodzi o czas pomiędzy zachodem słońca a zapadnięciem nocy, zob. Raszi do 12:6. [przypis tradycyjny]

wezmą z krwi jego — Raszi zauważa, że chodziło o zebranie krwi jagnięcia do naczynia, nie do ręki, zob. Raszi do 12:7. [przypis tradycyjny]

oba odrzwia i nadproże w domach — „Nie mogli wszyscy [Micrejczycy] widzieć zarzynania [jagniąt], a teraz ujrzą wszyscy krew ich bożka, wydaną na wzgardę. Inne wyjaśnienie: aby krew na drzwiach stanowiła kształt litery ח (chet), dla ochrony, by nie wszedł Niszczyciel, a był to znak oznaczający חַיִים (chajim): życie”, Chizkuni do 12:7. [przypis tradycyjny]

w domach, w których spożywać je będą — „Ale nie na odrzwiach i nadprożach stodół czy obór, które nie są przeznaczone do mieszkania”, Raszi do 12:7. [przypis tradycyjny]

przaśniki — maca; płaski, niekwaszony chleb z samej mąki i wody. Zwykły chleb przed pieczeniem poddaje się fermentacji na zakwasie, dzięki czemu wyrasta on podczas pieczenia. W polszczyźnie słowa przaśnik używa się wyłącznie w kontekście religii żydowskiej (np. Pesach nazywany jest świętem przaśników). [przypis edytorski]

gorzkimi ziołami — hebr. מָרוֹר (maror); „Wszelkie gorzkie zioło zwane jest maror, [Bóg] nakazał im jedzenie gorzkich ziół na wspomnienie tego, że [Micrejczycy] »czynili gorzkim życie ich« (por. Wj 1:14)”, Raszi do 12:8. Spożywanie maroru jest jednym z obrzędów podczas wieczerzy pesachowej, Polscy Żydzi zazwyczaj na maror używali chrzanu. [przypis edytorski]

Nie będziecie pożywali z niego nic niedopieczonego — „Jeśliby Micrejczyk wszedł do waszego domu w czasie pieczenia jagnięcia, nie ściągajcie go z ognia, mówiąc, że już dobrze wypieczony, podczas gdy będzie jeszcze surowy, może się zdarzyć, że tak powiecie z powodu lęku, więc zostało tak nakazane dlatego, aby się nie bali [Micrejczyków]”, zob. Chizkuni do 12:9. [przypis tradycyjny]

ani ugotowanego w wodzie, tylko pieczone na ogniu — „Proszę, nie spożywajcie [jagnięcia] gotowanego w wodzie, aby nie wyglądało, że ma on być ukryty, jedzcie go jawnie upieczonego na ogniu”, Chizkuni do 12:9. [przypis tradycyjny]

od głowy do nóg i wnętrzności jego — „Pieczono go w całości, z głową, nogami i wnętrznościami, wnętrzności po opłukaniu były umieszczane wewnątrz [baranka]”, Raszi do 12:9. [przypis tradycyjny]

nie zostawicie zeń do rana — „Bo jeśli coś zostawicie, nie będzie wiadomo, kiedy był obowiązkowy czas spożywania tego baranka”, Chizkuni do 12:10. [przypis tradycyjny]

w ogniu spalicie — Według Chizkuniego spalenie resztek miało być oznaką pogardy dla barana jako bożka, zob. Chizkuni do 12:10. [przypis tradycyjny]

A tak spożywać je będziecie — „Gorzkie zioła na pamiątkę tego, że Micrejczycy uczynili ich życie gorzkim, mięso ofiary pesachowej na pamiątkę uratowania, bo w czasie plagi uśmiercania pierworodnych Bóg ominął domy Israela, maca na pamiątkę wolności, bo nie zdążyło się jeszcze zakwasić ciasto, gdy ich wygnano z niewoli”, Chizkuni do 12:11. [przypis tradycyjny]

biodra wasze przepasane, obuwie wasze na nogach waszych, a laska wasza w ręku waszym — „[Mają być] przygotowani do drogi”, Raszi do 12:11. [przypis tradycyjny]

to ofiara pesachowa — hebr. פֶּסַח (pesach) od przechodzić, przeskoczyć, pominąć. „Ofiara ta nazywa się pesach, ponieważ Święty Błogosławiony omijał domy Israela pośród domów Micrejczyków, przeskakując od Micrejczyka do Micrejczyka, a oszczędzając Israela pomiędzy nimi”, Raszi do 12:11. [przypis tradycyjny]

przejdę po ziemi Micraim — „Jak król, który przechodzi z miejsca do miejsca, ale [pierworodni] zostali porażeni wszyscy w jednym [akcie] przejścia, jednocześnie”, Raszi do 12:12. [przypis tradycyjny]

wszelkie pierworodne — „Gdy w domu był pierworodny, był on ukarany [tą plagą], tam gdzie nie było pierworodnego, uśmiercony został najstarszy domownik”, Chizkuni do 12:12. [przypis tradycyjny]

wszelkie pierworodne w ziemi Micraim — Raszi sądzi, że dotyczyło to także pierworodnych z innych ludów, którzy przebywali w Micraim, a także pierworodnych Micrejczyków, którzy przebywali poza Micraim, zob. Raszi do 12:12. [przypis tradycyjny]

nad wszystkimi bożyszczami Micraimu wykonam sądy — „Drewniany bożek zgnił, a metalowy stopił się i wylał na ziemię”, Raszi do 12:12. [przypis tradycyjny]

Ja, Wiekuisty — „Ja, [Wiekuisty] osobiście, a nie poprzez posłańca”, Raszi do 12:12. [przypis tradycyjny]

będzie wam ona krew znakiem — „Dla was to będzie znakiem, a nie na innych [ludzi], stąd wniosek, że [odrzwia i nadproże] były oznaczone krwią od wewnątrz domu [nie od zewnątrz]”, Raszi do 12:13. [przypis tradycyjny]

ujrzę krew i ominę was — „Wszystko jest jawne przed [Bogiem, nie musiał więc oglądać tych znaków], ale Święty Błogosławiony powiedział: ujrzę, że zajmujecie się Moimi przykazaniami i ominę was”, Raszi do 12:13. „To nie krew powstrzymała plagę, ani nie brak krwi sprowadzał plagę. Tora uczy tu, że ten, kto wierzył Świętemu Błogosławionemu wiarą zupełną, powierzył Mu swoje bezpieczeństwo, nie lękał się już więcej Faraona i jego dekretów, jawnie zarżnął bożka Micrejczyków oraz pomazał krwią ofiary pesachowej odrzwia i nadproże: oto jest on sprawiedliwym, ufającym Bogu i zasługuje na ochronę przed plagą i Niszczycielem”, Rabeinu Bachja do 12:13. [przypis tradycyjny]

obchodzić go będziecie jako uroczystość Wiekuistemu w pokoleniach waszych — „Teraz spełniacie to w związku z wymogiem chwili, ale w przyszłych pokoleniach będziecie to obchodzić na pamiątkę tego dnia”, Bechor Szor do 12:14. [przypis tradycyjny]

zakis — hebr. שְּׂאֹר (seor): zakwas chlebowy. [przypis edytorski]

zakwaszone — chodzi wyłącznie o zakwaszanie i fermentację mąki, a nie kiszonki rozumiane jako przetwory warzywe. W tradycji żydowskiej zakaz ten obejmuje wszelkie produkty fermentacji zbóż, nie tylko chleb, ale także żur, piwo, wódkę i in. [przypis edytorski]

wytracona będzie dusza ta spośród Israela — hebr. נִכְרְתָה הַנֶּפֶשׁ (nichreta hanefesz) dosł. dusza zostanie odcięta; כָּרֵת (karet) odcięcie to szczególnie dotkliwa kara odłączenia od ludu żydowskiego. Tora wymienia 36 takich przypadków, gdy złamanie prawa pociąga za sobą karet (zob. Miszna, Keritot 1:1). Istnieją różne interpretacje rabiniczne, czym jest ta kara, może to być ostracyzm społeczny, przedwczesna śmierć (przed 60 rokiem życia), rodzaj śmierci duchowej czy bezpotomność. Lecz jest to kara wymierzana przez Boga, nie przez ludzi. „Można by wywnioskować, że człowiek zostanie odcięty od Israela, ale pójdzie sobie do innego ludu, lecz na innym miejscu (Kpł 22:3) napisane jest sprzed oblicza Mojego, co oznacza: na każdym miejscu, które jest Moim terenem [czyli wszędzie], człowiek będzie jak odcięty”, zob. Raszi do 12:15. [przypis tradycyjny]

dnia pierwszego zgromadzenie uroczyste, a dnia siódmego zgromadzenie uroczyste — Ibn Ezra komentuje, że pierwszego dnia nastąpiło wyjście z Micraim, a siódmego dnia zatopienie Faraona i jego wojsk w morzu, zob. Ibn Ezra do 12:16. [przypis tradycyjny]

robota — hebr. מְלָאכָה (melacha): czynność, praca; termin ten nie odnosi się ogólnie do pracy, ale do pewnych rodzajów czynności, które są zakazane w Szabat i święta. Ponieważ przykazanie dotyczące Szabatu poprzedza w Torze opis działań związanych z budową Przybytku na pustyni (por. Wj 31:12–17), rabini wywnioskowali, że prace zakazane w Szabat i święta to 39 rodzajów czynności związanych z budową i obsługą Przybytku. [przypis edytorski]

przestrzegajcie przaśników — hebr. וּשְׁמַרְתֶּם אֶת הַמַּצּוֹת (uszmartem et hamacot) dosł. pilnujcie mac; to przykazanie interpretowane jest, że trzeba dołożyć najwyższych starań przy wyrabianiu i wypieku mac, aby ciasto nie uległo najmniejszemu choćby zakwaszeniu. „Rabi Joszia powiedział: nie czytaj הַמַּצּוֹת (hamacot): mace ale czytaj הַמִּצְוֹת (hamicwot): przykazania. Pilnujcie przykazań, czyli tak jak nie dopuszcza się, aby zakwasiła się maca, tak i nie pozwala się, aby przykazanie stało się skwaśniałe, tzn. gdy tylko nadarza się okazja do zrobienia micwy, zrób ją od razu!”, Raszi do 12:17. [przypis tradycyjny]

aż po dzień dwudziesty pierwszy tegoż miesiąca na wieczór — „Z tego wywodzimy, że zakaz jedzenia zakwaszonego chleba rozciąga się także i na noce”, Raszi do 12:18. [przypis tradycyjny]

zakis niech się nie znajduje w domach waszych — Raszi komentuje, że zakaz posiadania zakwaszonej mąki obejmuje pożywienie, które należy do Żyda i znajduje się na jego terenie, nie dotyczy zaś zakwasu należącego do nie-Żyda, za który Żyd nie podjął się odpowiedzialności, zob. Raszi do 12:19. [przypis tradycyjny]

tak przychodzień, jako i zrodzony w kraju — „Ponieważ cud [wyjścia z Micraim] został dokonany dla Israela, było konieczne aby dodać [do tych przykazań] także konwertytów [na judaizm]” zob. Raszi do 12:19. [przypis tradycyjny]

Żadnego zakwaszonego — Raszi wskazuje, że zakazana jest nawet najmniejsza domieszka produktów z zakwaszonej mąki, zob. Raszi do 12:20. [przypis tradycyjny]

we wszystkich siedzibach waszych — „Ponieważ jest to przykazanie, które obowiązuje tak w Kraju Israela jak i poza nim, dlatego jest napisane we wszystkich siedzibach waszych, ale odnośnie do ofiary pesachowej napisane jest w pokoleniach waszych, ponieważ to miało zastosowanie tylko w Ziemi Israela [jak długo istniała Świątynia Jerozolimska]”, Chizkuni do 12:20. [przypis tradycyjny]

Sprowadźcie i weźcie sobie jagnięta — hebr. מִשְׁכוּ וּקְחוּ (miszchu ukechu) dosł. wyciągnijcie i weźcie (nabądźcie); „ten kto posiada owce, niech wyciągnie ze swojego [stada], ten kto nie ma, niech nabędzie [jagnię] na targu”, Raszi do 12:21. [przypis tradycyjny]

wiązkę — „Już trzy gałązki można nazwać wiązką”, Raszi do 12:22. [przypis tradycyjny]

hyzop — hebr. אֵז֗וֹב (ezow), roślina o właściwościach oczyszczających, najprawdopodobniej lebiodka syryjska (Origanum syriacum). W literaturze biblijny hyzop mylnie utożsamia się z hyzopem lekarski (Hyssopus officinalis), co jest wynikiem błędnego tłumaczenia w Septuagincie. [przypis edytorski]

nie wyjdziecie, nikt za drzwi domu swego, aż do rana — „To uczy, że kiedy Niszczyciel dostaje pozwolenie, aby siać zagładę, nie rozróżnia już pomiędzy sprawiedliwym a złoczyńcą, a była to noc, gdy siły zniszczenia miały władzę”, Raszi do 12:22. [przypis tradycyjny]

ominie — hebr. פָּסַח (pasach): przechodzić obok, przeskoczyć, pominąć. Od tego słowa pochodzi nazwa ofiary pesachowej i nazwa święta Pesach. [przypis edytorski]

niszczycielowi — „To oznacza anioła, który niszczy świat w czasie plagi […] ale w Micraim to nie anioł dokonywał zniszczenia, ale sam Święty Błogosławiony raził [plagą]”, Ramban do 12:23. [przypis tradycyjny]

będziecie przestrzegali tego, jako ustawę dla siebie i dla synów swoich, na wieki — Tur sądzi, że nie odnosi się to do pomazania odrzwi krwią, gdyż to miało miejsce tylko podczas tej nocy w Micraim, tylko do ogółu praw związanych z Pesach, zob. Tur do 12:14. [przypis tradycyjny]

gdy przyjdziecie do ziemi, którą da wam Wiekuisty — „Tora łączy ten obrzęd z przybyciem do Ziemi Israela, nie mieli oni tego obowiązku na pustyni za wyjątkiem jednego Pesachu, który obchodzili w drugim roku wedle oddzielnego zalecenia”, Raszi do 12:25. [przypis tradycyjny]

poraził Wiekuisty wszystko pierworodne w ziemi Micraim — „[Micrejczycy] zamyślali zabić synów Israela, którzy nazwani są pierworodnym synem Świętego Błogosławionego (por. Wj 4:22), dlatego [Bóg] zabił ich pierworodnych”, Rabeinu Bachja do 12:29. [przypis tradycyjny]

Faraona — „Także Faraon był pierworodny, ale on został pozostawiony przy życiu spośród pierworodnych, ponieważ o nim zostało powiedziane: »wszakże dla tego zachowałem cię, aby okazać ci siłę Moją« (Wj 9:16) nad Morzem Sitowym”, Raszi do 12:29. [przypis tradycyjny]

pierworodnego więźnia — ci zostali ukarani, „ponieważ cieszyli się z nieszczęść Israela, a ponadto, aby nie mówili: to nasi bogowie pokarali naszych ciemięzców. I [wyrażenie to] obejmuje również pierworodnych niewolnic (por. Wj 11:5)”, Raszi do 12:29 [4]. [przypis tradycyjny]

wstał Faraon w nocy — on i wszystkie sługi jego — Raszi komentuje, że Faraon wstał z łóżka w nocy, co nie jest zwyczajem królów, i chodził po domach swoich sług, i budził ich, zob. Raszi do 12:30. [przypis tradycyjny]

płacz — hebr. צְעָקָה (ceaka): dosł. krzyk. [przypis edytorski]

bo nie było domu, w którym by nie było umarłego — „Jeśli był tam pierworodny, to zmarł, a gdy nie było tam pierworodnego, to umierała najważniejsza osoba w domu, gdyż była określana jako »pierworodny« […] inne wyjaśnienie: Micrejki zdradzały swoich mężów i rodziły dzieci młodym kawalerom, dlatego [mężczyźni] mieli wielu pierworodnych. A bywało czasem i pięciu [pierworodnych urodzonych] z jednej matki, bo każdy z nich był pierworodnym swojego ojca”, Raszi do 12:30. [przypis tradycyjny]

synowie Israela — tu w znaczeniu dosłownym: dzieci, zob. Raszi do 12:31. [przypis tradycyjny]

błogosławcie też i mnie! — „Pomódlcie się za mnie, żebym nie umarł, bo jestem pierworodny”, Raszi do 12:32. [przypis tradycyjny]

Wszyscy pomrzemy — כֻּלָּנוּ מֵתִים (kulanu metim) może być także rozumiane jako wszyscy umieramy; „Gdy Hebrajczyk mówił Micrejczykowi: zaczekaj, to oddam ci sprzęty, któreś mi pożyczył, ten mówił mu: zatrzymaj sobie wszytko, tylko idź już, żebyśmy nie pomarli!”, Chizkuni do 12:33. [przypis tradycyjny]

zanim zakisło — zanim ciasto zdążyło sfermentować i wyrosnąć, bo „Micrejczycy nie pozwoli im zaczekać na tyle długo, by się zakwasiło”, Raszi do 12:34. [przypis tradycyjny]

donice swoje — hebr. מִשְׁאֲרֹתָם (misz-arotam): ich dzieże lub misy do wyrabiania ciasta; ponieważ słowo to zawiera rdzeń שָׁאַר (szaar) resztka, pozostałość może to być także rozumiane w odniesieniu do resztek macy i gorzkich ziół, które zostały po wieczerzy, zob. Raszi do 12:34. [przypis tradycyjny]

na barkach swoich — „Chociaż szło z nimi wiele zwierząt [jucznych, nieśli mace na ramionach], jako wyraz miłości do [Bożego] przykazania”, Raszi do 12:34. [przypis tradycyjny]

uprosili u Micrejczyków — „Każdy pożyczał wedle swojego statusu, bo gdy doszło do budowy Miszkanu [Przybytku na pustyni], tylko książęta dostarczyli drogich kamieni, wonności i oliwy”, Ibn Ezra do 12:35. [przypis tradycyjny]

dał łaskę ludowi w oczach Micrejczyków i użyczyli im — Raszi komentuje, że Micrejczycy oddawali kosztowne rzeczy, nawet gdy Hebrajczycy nie prosili o nie, zob. Raszi do 12:36. [przypis tradycyjny]

z Ramses do Sukot — midrasz uczy: „Była to odległość 120 mil, a dotarli tam w jednym momencie, jak jest napisane »jakem niósł was na skrzydłach orlich« (por. Wj 19:4)”, Raszi do 12:37. [przypis tradycyjny]

sześciokroć sto tysięcy (daw.) — sześćset tysięcy. [przypis edytorski]

mężów — Raszi komentuje, że chodzi to mężczyzn powyżej dwudziestego roku życia, zob. Raszi do 12:37. [przypis tradycyjny]

dzieci — Ibn Ezra dodaje, że odnosi się do osób poniżej dwudziestego roku życia, zob. Ibn Ezra do 12:37. [przypis tradycyjny]

różnoplemiennego ludu mnóstwo — hebr. עֵרֶב רַב (erew raw) dosł. mieszanina wielka. Mieszana społeczność z różnych ludów, które zrobiły konwersję na judaizm, zob. Raszi do 12:38. Gromada spośród ludzi Micraimu, którzy do nich dołączyli, zob. Ibn Ezra do 12:38. [przypis tradycyjny]

na placki przaśne — „Upiekli [ciasto] jako mace z powodu przykazania, które otrzymali: »zakis niech się nie znajduje w domach waszych« (12:19)”, Ramban do 12:39. „[Upiekli mace] w Sukot, gdzie był ich pierwszy postój”, Chizkuni do 12:39. [przypis tradycyjny]

zatrzymywać — hebr. לְהִתְמַהְמֵהַּ (lehitmahmeah): zwlekać, ociągać się, opóźniać. [przypis tradycyjny]

zapasów nie przygotowali sobie — nie przygotowali zapasów „na drogę, co jest powiedziane dla chwały ludu Israela, że nie powiedzieli: jakże wyruszymy na pustynię bez zapasów? Ale zaufali i poszli” , zob. Raszi do 12:39. [przypis tradycyjny]

czterysta trzydzieści lat — „Czterysta lat [liczone jest] od dnia narodzin Icchaka, a dodatkowe trzydzieści lat liczy się od dnia gdy wyszedł Abraham z ziemi swego narodzenia, z Ur Kasdim, i poszedł z ojcem do Charanu, jak jest napisane »doszli aż do Charanu i osiedli tam« (Rdz 11:31), Abraham mieszkał z ojcem w Charanie pięć lat i mając 75 lat udał się do ziemi Kanaan, a nie wrócił już do Charanu, i oto gdy narodził się Icchak upłynęło 30 lat od kiedy Abraham opuścił swoją ziemię, [a wyliczenia zaczyna się od Abrahama, bo to on] był najistotniejszy i jemu została dana ziemia Kanaan”, Ibn Ezra do 12:40. [przypis tradycyjny]

po upływie czterystu trzydziestu lat — „Niemniej jednak w Micraim przebywali 210 ostatnich lat spośród tych 430” zob. Raszbam do 12:41. [przypis tradycyjny]

tegoż samego dnia — „Gdy tylko nastąpił koniec [zapowiedzianej niewoli], Wiekuisty nie wstrzymywał ich ani na mgnienie oka, bo [dokładnie] 15 nisan przybyli aniołowie oznajmić Abrahamowi [narodziny Icchaka], 15 nisan narodził się Icchak i 15 nisan zawarte zostało Przymierze między rozciętymi połówkami”, Raszi do 12:41. Raszi ma tu na myśli przymierze Abrahama, podczas którego Bóg nakazał mu rozciąć zwierzęta ofiarne na połowę, a Szechina (obecność Boża) przeszła „pomiędzy połówkami”, zob. Rdz 15:9-17. [przypis tradycyjny]

Noc to była czuwania — hebr. לֵיל שִׁמֻּרִיםַ (lejl szimurim): noc czuwania; „Święty Błogosławiony czuwał i wyczekiwał tej [nocy], żeby wypełnić swoją obietnicę wyprowadzenia ich z ziemi Micraim”, Raszi do 12:42. [przypis tradycyjny]

noc to czuwania przed Wiekuistym dla wszystkich synów Israela w pokoleniach ich — Raszi komentuje, że noc z 14 na 15 nisan jest to noc „nieustannie chroniona od niszczycielskich mocy, wedle słów »nie dozwoli Niszczycielowi wejść do domów waszych« (12:23)”, Raszi do 12:42. [przypis tradycyjny]

Oto ustawa ofiary pesachowej — „Ten fragment został im powiedziany 14 nisan”, Raszi do 12:43. [przypis tradycyjny]

cudzoziemiec — hebr. נֵכָר (nechar): dosł. obcy. [przypis edytorski]

przysiedleniec — hebr. תּוֹשָׁב (toszaw): osoba osiadła, [obcy] mieszkaniec, człowiek z obcego ludu, osiadły w ziemi Israela, który nie przyjął judaizmu, tylko zobowiązał się do przestrzegania siedmiu przykazań dla potomków Noacha, zob. Raszi do 12:45. Słowo przysiedleniec obecnie wyszło z użycia, ale w dawniejszej polszczyźnie rozróżniano osiedleńców, kolonistów, którzy tworzyli nowe osady, oraz przysiedleńców, którzy dołączali do już istniejących społeczności. [przypis edytorski]

jednym domu ma być spożyta — Raszi komentuje, że odnosi się to do spożywania ofiary pesachowej w jednej חֲבוּרָה (chawura), czyli grupie osób, które wcześniej umówiły się razem na spożywanie baranka - nie mogą się oni rozdzielić podczas jedzenia na mniejsze grupy, zob. Raszi do 12:46. [przypis tradycyjny]

kości nie złamiecie w niej — Chizkuni zauważa, że jest to nie tylko zakaz jedzenia szpiku kostnego, ale także niepotrzebnego przedłużania posiłku, bo „każdy powinien sobie nałożyć porcję i nie marnować czasu rozbijaniem kości i wysysaniem szpiku”, zob. Chizkuni do 12:46. [przypis tradycyjny]

Zakon — hebr. תּוֹרָה (Tora): Tora, nauka, prawo. Jest to pierwsze miejsce w Pięcioksięgu, w którym pojawia się słowo Tora, a jego tłumaczenie nastręcza pewnych problemów. Po pierwsze, Torą nazywa się cały Pięcioksiąg Mojżeszowy, który w żydowskiej perspektywie jest opowieścią o dziejach narodu Israela, a równocześnie ustawą, zbiorem praw i zasad pochodzących od Boga i regulujących każdy aspekt życia. Warstwy opowieści i prawa nie dają się od siebie oddzielić - prawem są wprost wyrażone zakazy i nakazy, ale również wzorce zachowań i inne subtelne sygnały obecne w tekście. Cylkow tłumaczy słowo Tora czasami jako nauka, a czasami jako zakon, w jego dawnym znaczeniu jako prawo żydowskie. Od zakonu pochodzi słowo starozakonny na określenie wyznawców judaizmu. [przypis edytorski]

cudzoziemca — hebr. גֵּר (ger), tutaj w znaczeniu konwertyty na judaizm. Ibn Ezra zauważa, że do osiedleńców, hebr. תּוֹשָׁב גֵּר (ger toszaw), odnosi się werset 12:45, zob. Ibn Ezra do 12:49. Raszi uważa, że jest to powiedziane, „aby zrównać konwertytę na judaizm z urodzonym [jako Żyd], także w odniesieniu do pozostałych przykazań w Torze”, zob. Raszi do 12:49. [przypis tradycyjny]

tegoż samego dnia — W kalendarzu żydowskim nowy dzień (w znaczeniu doba) liczy się od zachodu słońca do zachodu słońca. „Ponieważ powyżej mowa była o nocy czuwania, Tora wraca tu do wyjaśnienia, że nie wyszli z Micraim nocą, lecz że [wtedy] Faraon dał im pozwolenie na wyjście i stali się wolnymi ludźmi, ale to [po świcie czyli] za dnia wyszli ze wszystkich granic Micraimu, wszystkie ich zastępy, wraz z zastępami kobiet oraz mieszaniną różnych ludów”, Ramban do 12:51. [przypis tradycyjny]

wszystko pierworodne — początkowo rytuały religijne były sprawowane przez pierworodnych mężczyzn, później te obowiązki zostaną przeniesione na kohenów (kapłanów) i lewitów, zob. Chizkuni do 13.2 i Raszbam do 13:2. [przypis tradycyjny]

rozwierające wszelkie łono — „To, co rodząc się jako pierwsze, otworzyło łono swojej matki”, Raszi do 13:2. [przypis tradycyjny]

Moim ono — „Nabyłem ich dla siebie poprzez to, że uderzyłem w pierworodnych Micraimu”, Raszi do 13:2. [przypis tradycyjny]

Pamiętajcie na dzień ten — „To uczy, że mamy każdego dnia wspominać wyjście z Micraim”, Raszi do 13:3. [przypis tradycyjny]

miesiącu kłosów — hebr. אָבִיב (awiw): dosł. młody kłos jęczmienia, ale także wiosna, czas kiedy jęczmień dojrzewa. W Pięcioksięgu słowo awiw używane jest jako nazwa pierwszego miesiąca roku. Od czasów Ks. Estery (ok. r. 538 p.w.e.) pierwszy miesiąc nazywany jest nisan, a słowo awiw oznacza cały sezon wiosenny (miesiące nisan, ijar i siwan). Sforno i Rabeinu Bachja podkreślają, że kalendarz należy obliczać w taki sposób, aby zawsze obchodzić święto Pesach na wiosnę, po równonocy, w czasie żniw jęczmienia [na Bliskim Wschodzie)], zob. Sforno do 13:4 i Rabeinu Bachja do 13:4. [przypis tradycyjny]

do ziemi Kanaanejczyka — „Chociaż wymieniono tu tylko pięć ludów, ale odnosi się to do wszystkich siedmiu, bo wszyscy oni określani są jako Kanaanejczycy”, Raszi do 13:5. [przypis tradycyjny]

zaprzysiągł ojcom twoim — Raszi przypomina, że chodzi o obietnicę dla Abrahama por. Rdz 15:18, dla Icchaka por. Rdz 26:3, dla Jakuba por. Rdz 28:13, zob. Raszi do 13:5. [przypis tradycyjny]

ziemi opływającej mlekiem i miodem — „Mleko pochodzące od kóz, a miód to syrop wypływający z daktyli i fig”, Raszi do 13:5. [przypis tradycyjny]

odprawiać wtedy będziesz ten obrządek — Święto Pesach rozpoczyna się od Sederu (hebr. סֵדֶר, dosł. porządek, kolejność), rytualnego posiłku, podczas którego w odpowiedniej kolejności odczytuje się Hagadę (zbiór cytatów z Tory dotyczących wyjścia z Egiptu, komentarzy rabinicznych i modlitw na tę noc), odmawia błogosławieństwa, pije wino, spożywa określone produkty i śpiewa tradycyjne pieśni na pamiątkę wyjścia z niewoli egipskiej. [przypis edytorski]

dnia siódmego — święto jest także pierwszego dnia por. Wj 12:16, zob. Ramban do 13:6. [przypis tradycyjny]

w całym obrębie twoim — hebr. בְּכָל גְּבֻלֶךָ (bechol gwulecha): w całych twoich granicach. Na całym ternie należącym do Żyda także obcy przybysz musi stosować się do tego zakazu, zob. Ibn Ezra do 13:7. [przypis tradycyjny]

opowiesz synowi twojemu — W Hagadzie na Pesach znajduje się fragment mówiący o tym, jak należy rozmawiać o wyjściu z Egiptu z dziećmi. Pytania dzieci oraz odpowiedzi wynikają wprost z tekstu Tory: „O czterech rodzajach dzieci mówi Tora: jedno mądre, jedno złośliwe, jedno naiwne, a jedno, które nie umie jeszcze zapytać. חָכָםMądre, jakże ono mówi? »Cóż to za świadectwa i prawa i sądy, które przykazał Wiekuisty, Bóg nasz?« (Pwt 6:20). Tedy ty objaśnisz mu obrządki Pesachu do zdania: »Nie należy kończyć ofiary Pesachu wetami«. רָשָעZłośliwy, jakże on mówi: »Na co służba ta wam?« (Wj 12:26). Wam, mówi, a nie także jemu, ponieważ wyłączył siebie samego z ogółu, przeto zapiera się zasad wiary. Tedy ty przytęp mu zęby, odpowiadając mu: »Dlatego Wiekuisty uczynił to dla mnie, gdy wyszedłem z Egiptu« (Wj 13:8). Mnie, nie zaś jemu; gdyby on był tam, nie byłby wybawiony (t.j. złośliwi nie są godni wolności). תָּםNaiwny jakże mówi: »Cóż to jest?« Tedy odpowiedz mu: »Potężną ręką wywiódł nas Wiekuisty z Egiptu, z domu niewoli« (Wj 13:14). וְשֶׁאֵינוֹ יֹודֵעַ לִשְׁאוֹל A nieumiejącemu jeszcze pytać się ty sam roztwórz [rozmowę], gdyż opiewa: »I opowiedz synowi swemu w dniu owym słowami: Dlatego to Wiekuisty uczynił dla mnie, gdy wyszedłem z Egiptu« (Wj 13:8)”, Hagada na Pesach, tłum. Salomon Spitzer. [przypis edytorski]

to dla tego — hebr. בַּעֲבוּר זֶהָ (baawur ze): z powodu tego, ze względu na to, po to. „Po to, abym wypełniał Jego przykazania [związane z Pesach] takie jak: [spożywanie] ofiary pesachowej, macy oraz gorzkich ziół i śpiewanie Halelu, hymnu pochwalnego”, Raszi do 13:8. [przypis tradycyjny]

niechaj ci to będzie znakiem — „Wyjście z Micraim będzie dla ciebie znakiem”, Raszi do 13:9. [przypis tradycyjny]

niechaj ci to będzie znakiem na ręku twoim, i pamiątką między oczyma twoimi — w tradycji żydowskiej nakaz ten odczytuje się zarówno symbolicznie (należy zawsze działać i myśleć zgodnie z nakazami Tory), ale także dosłownie: fragmenty Tory nawiązujące do wyjścia z Micraim (Egiptu) mają być napisane i umieszczone na ręce oraz na czole, zob. Raszi do 13:9. Dlatego Żydzi używają tefilin (p tefila), filakterie z gr. phylakterion. Są to dwa czarne pojemniki wykonane ze skóry, w których znajdują się cztery fragmenty z Tory przepisane ręcznie na zwitkach pergaminu przez kopistę (sofera). Tefilin zakłada się do modlitwy w dni powszednie, jeden na głowę, a drugi na ramię. Oba zawierają te same fragmenty Tory (Wj 13:1–10, Wj 11–16, Pwt 6:4–9, Pwt 11:13–21) z tym, że w tefilin na rękę są one zapisane na jednym zwitku pergaminu, a w tym na głowę na czterech osobnych zwitkach, umieszczonych w czterech oddzielnych komórkach skórzanego pojemnika. [przypis edytorski]

od roku do roku — czyli: co roku. [przypis edytorski]

wszystek pierworodny — status poświęcenia pierworodnych, koszernych zwierząt płci męskiej (bydła, owiec i kóz) oznaczał, że winno się je oddać kapłanom na ofiarę, por. Lb 18:15-18. Ramban komentuje, że zapis ten dotyczy również ludzi, i dlatego konieczne jest wykupienie synów, patrz następny werset, zob. Ramban do 13:12. [przypis tradycyjny]

pierworodne z osła — osioł, jako zwierzę niekoszerne, nie mógł być składany w ofierze w świątyni. Raszi zauważa, że pomimo to jest ujęty w tych nakazach, bo był dla hebrajczyków ważnym gatunkiem: „Taki jest dekret Tory, ponieważ pierworodni Micrejczyków porównywani byli do osłów, a ponadto [osły] były pomocne Hebrajczykom, gdy opuszczali oni Micraim, nie było ani jednego spośród ludu Israela, kto nie zabrałby ze sobą z Micraim licznych osłów, obładowanych micrejskm srebrem i złotem”, Raszi do 13:13. [przypis tradycyjny]

wykupisz jagnięciem — rzecz, która jest poświęcona, nie może być wykorzystywana do zwykłych, nieświętych celów, aby można jej było używać, należało ją wykupić, w tym wypadku „podarować jagnię kohenowi (kapłanowi), a wówczas pierworodne osła było dozwolone do użytku”, Raszi do 13:13. [przypis tradycyjny]

złamiesz mu kark — „Kark łamano siekierą, [uderzając zwierzę] od tyłu, tak by zabić. Ponieważ człowiek ten pozbawił kohena (kapłana) majątku [nie dając mu jagnięcia], musiał sam ponieść stratę finansową”, Raszi do 13:13. [przypis tradycyjny]

pierworodnego z człowieka, z synów twoich, wykupisz — Tora wyznaczyła cenę pięć sela (srebrna moneta o wadze ok. 20 g srebra) na wykupienie pierworodnego człowieka (por. Lb 18:16), zob. Raszi do 13:13. Rytuał פִּדְיוֹן הַבֵּן (pidjon haben), dosł. wykup syna, wykonuje się 30 dnia po urodzeniu, podczas radosnej uroczystości. Niemowlę jest na tę okazję strojone w biżuterię, spożywa się wspólnie posiłek, po czym opłata jest uroczyście wnoszona na ręce kohena. Do dziś bije się monety srebrne o wadze 20,57 g specjalnie do użycia w tym celu. [przypis edytorski]

Cóż to jest — dalszy ciąg uwag dotyczących obowiązku nauczania dzieci o wyjściu z Egiptu, por. przypis do Wj 13:8. „Głupiutkie dziecko, które nie ma wystarczająco zrozumienia, by zadawać pogłębione pytania, pyta najprościej: »co to jest?«. W innym miejscu (Pwt 6:20) napisane jest: »Gdy zapyta się syn twój w przyszłości i powie cóż to za świadectwa, i ustawy, i prawa?«, to będzie pytanie mądrego syna, bowiem o czterech synach mówi Tora: o złym, o takim, co nie umie zdać pytania, takim, co pyta z prostotą i o takim, co pyta mądrze”, Raszi do 13:14. [przypis tradycyjny]

na ręku twoim — mowa tu o tefilin na rękę (por. przypis do 13:9), który osoby praworęczne przywiązują do lewego ramienia, jako że ich lewa ręka jest słabsza od prawej. Wywodzi się to stąd, że wyrażenie na ręku twoim napisane jest tu w nietypowy sposób jako יָדְכָה (jadecha), zaś w wersecie 13:9 napisane jest zwyczajnie, czyli יָדְךָ (jadecha), ten nietypowy zapis można odczytać jako dwa słowa יָד כֵּהָה (jad keha): słabsza ręka. zob. Raszi do 13:9. Osoby leworęczne przywiązują tefilin do prawego ramienia. [przypis edytorski]

nawiązką między oczyma twoimi — czyli: coś co ma być przywiązane; hebr. טוֹטָפֹת (totafot), mowa tu o tefilin na głowę, por. komentarz do 13:9. „Każdy, kto zobaczy tefilin zawiązane pomiędzy oczami wspomni na cud i będzie o nim rozmawiał”, Raszi do 13:16. Tefilin ten przywiązywany jest tak, aby pojemnik z wersetami spoczywał wysoko na czole, pomiędzy oczami. [przypis tradycyjny]

Pelisztów — czyli Filistynów. [przypis edytorski]

chociaż bliższą była — „Bo łatwo byłoby im wrócić tą samą drogą do Micraim”, Raszi do 13:17. [przypis tradycyjny]

gdy zobaczy wojnę — „Na przykład taką jak wojna z Amalekitami i Kanaanjczyjami (por. Pwt 14:45), gdyby poszli prostą drogą mogliby zawrócić, bo skoro gdy wiódł ich okrężną drogą, powiedzieli: »ustanówmy sobie wodza i wróćmy do Micraim!« (por. Pwt 14:4), to o ileż bardziej, gdyby szli prostą drogą”, Raszi do 13:17. [przypis tradycyjny]

Morzu Sitowemu — hebr. יַם סוּף (jam suf) dosł. morze trzcin (sitowia) najczęściej tłumaczone jako Morze Czerwone; „oznacza to bagnisty obszar, gdzie hoduje się trzciny”, Raszi do 13:18. „Jam Suf to nazwa własna miejsca. Inni mówią, że pochodzi to od słowa סוֹף (sof): koniec, gdyż było to na końcu świata […] jest to morze leżące na wschód od Micraim, ale Morze Śródziemne jest większe od niego”, Ibn Ezra do 13:18. [przypis tradycyjny]

Uzbrojeni — hebr. חֲמֻשִׁים (chamuszim): uzbrojeni, ponieważ słowo to zawiera liczebnik חָמֵשׁ (chamesz): pięć, midrasz wyciąga wniosek, że z całego ludu „jeden na pięciu wyszedł [z Micraim], a czterech pozostałych zmarło podczas plagi ciemności”, Raszi do 13:18. [przypis tradycyjny]

Zabrał też Mojżesz kości Josefa ze sobą — „Gdy pozostali Hebrajczycy skupiali się na potrzebach ciała i byli zajęci pożyczaniem srebra i złota [od Micrejczyków], Mojżesz zajmował się potrzebami duchowymi, [by pochować Josefa w ziemi Israela][…]. Josef miał zasługę pochowania ojca, więc sam zasłużył, by pochował go ktoś większy od niego, czyli Mojżesz, a i Mojżesz także zasłużył, by pochował go ktoś większy od niego, czyli sam Święty Błogosławiony (por. Pwt 34:6)”, Rabeinu Bachja do 13:19. [przypis tradycyjny]

przysięgą zaklinał synów Israela — „[Josef] zaprzysiągł ich, że oni zaprzysięgną swoje dzieci. Dlaczego jednak nie zaprzysiągł swoich synów, aby od razu wywieźli jego [ciało] do ziemi Kanaan, tak jak jego zaprzysiągł Jakub? Josef powiedział: ja byłem zarządcą w Micraim i miałem dość władzy, aby [wywieźć ciało mojego ojca na pochówek w ziemi Kanaan], ale moim synom Micrejczycy nie pozwolą tak zrobić, dlatego zaprzysiągł ich, że gdy zostaną wyzwoleni i wyjdą z [Micraim], wyniosą jego [kości]”, Raszi do 13:19. [przypis tradycyjny]

wyniesiecie kości moje stąd ze sobą — midrasz uczy, że także kości pozostałych synów Jakuba zostały wyniesione wraz z kośćmi Josefa, zob. Raszi do 13:19. [przypis tradycyjny]

wyruszyli z Sukot — „Drugiego dnia, bo pierwszego dotarli z Ramses do Sukot”, Raszi do 13:20. [przypis tradycyjny]

Wiekuisty szedł przed nimi — werset mówi w taki sposób o wszechobecnym Bogu, ponieważ „Tora mówi językiem zrozumiałym dla ludzi, jako że to moc Wiekuistego szła z Israelem”, Ibn Ezra do 13:21. [przypis tradycyjny]

żeby szli we dnie i w nocy — „Ponieważ obóz był ogromny i mógł wędrować tylko krótkimi etapami, dlatego szli częściowo za dnia, jak i częściowo nocą, a te dwa słupy były przed nimi, aż doszli do morza”, Ibn Ezra do 13:21. [przypis tradycyjny]

Nie ustępował słup — nie było przerwy pomiędzy nimi: zanim jeden słup zaniknął drugi już się pojawiał, zob. Raszi do 13:22. [przypis tradycyjny]

aby się zwrócili — „Aby zawrócili. Cały trzeci dzień zbliżali się w kierunku Micraim, aby wprowadzić w błąd Faraona, by powiedział: zabłądzili w drodze”, Raszi do 14:2. [przypis tradycyjny]

Pi-Hachirot — Raszi komentuje, że chodzi o Pitom, przemianowane teraz na Pi Hachirot, jako aluzja do hebr. חֵרוּת (cherut): wolność, gdyż teraz stali się wolnymi ludźmi, zob. Raszi do 14:2. [przypis tradycyjny]

Baal-Cefon — bożek kananejski, a jednocześnie nazwa miejsca, w którym przebywał, na brzegu Morza Czerwonego. W tradycji żydowskiej uznaje się, że dziesiąta plaga śmierci pierworodnych unicestwiła także wszystkie bożki egipskie, poza Baal-Cefonem. „Pozostał on spośród wszystkich bożków Micraim, aby zmylić [Micrejczyków], by powiedzieli, że trudno było pokonać ich bóstwo”, Raszi do 14:2. [przypis tradycyjny]

wsławię się przez Faraona — „Kiedy Święty, niech będzie błogosławiony, mści się nad niegodziwymi, Jego imię jest wywyższone i uhonorowane”, Raszi do 14:4. [przypis tradycyjny]

I uczynili tak — „To zostało powiedziane na chwałę [ludu Israela], że posłuchali głosu Mojżesza, a nie mówili: jakże mamy się przybliżyć do tych, co nas ścigają? Powinniśmy raczej uciekać! Lecz powiedzieli: jedyne, co nam czynić, to wypełnić słowa syna Amrama”, Raszi do 14:4. [przypis tradycyjny]

Gdy tedy zawiadomiono króla Micraimu, że uciekł lud — „[Faraon] wysłał z nimi urzędników i kiedy [synowie Israela] przebyli trzy dni drogi, tak jak było ustalone, że pójdą i wrócą, a [urzędnicy] zobaczyli, że nie wracają oni do Micraim, czwartego dnia [urzędnicy] dotarli do Faraona i donieśli mu o tym, piątego i szóstego dnia [Faraon i jego wojsko] ścigali [lud Israela], siódmego nocą [wojsko Faraona] weszło do morza [i zatonęło], a o poranku [siódmego dnia, lud Israela] zaśpiewał pieśń (por. Wj 15) i to jest siódmy dzień Pesachu, dlatego też odczytujemy tę pieśń siódmego dnia [święta]”, Raszi do 14:5. W żydowskiej tradycji doba liczona jest od wieczora do czasu po zachodzie słońca dnia następnego. [przypis tradycyjny]

wziął lud swój ze sobą — „[Faraon] sam zaprzągł swój wóz i przekonał swój lud przemową: zostaliśmy pobici i zabrali nasz majątek, a my pozwoliliśmy im odejść! Wyruszcie ze mną, a ja nie będę jak inni królowie, bo u innych zazwyczaj słudzy idą przed królem na czele bitwy, ale ja pójdę na przedzie, przed wami!”, Raszi do 14:6. [przypis tradycyjny]

wszystkie wozy Micraimu — „Ale skąd mieli zwierzęta do [ciągnięcia] tych wozów? Jeśli powiesz, że od Micrejczyjów, to jest wszak napisane: »pozdychało wszystko bydło Micraimu« (Wj 9:6), jeśli powiesz, że z israelskich, to czyż nie jest napisane: »a i dobytek nasz pójdzie z nami« (Wj 10:26)? Zatem czyje to były [zwierzęta]? Tych [Micrejczyków], którzy bali się słów Boga [i wprowadzili stada swoje do domów] (por. Wj 9:20)”, Raszi do 14:7. [przypis tradycyjny]

trójzapaśników — hebr. שָׁלִשִׁם (szaliszim): oficerowie, dowódcy. W słowie tym można odczytać liczebnik שָׁלֹשׁ (szelosz): trzy, chodzi o tych, którzy byli trzecimi w randze po królu, zob. Ibn Ezra do 14:7. [przypis tradycyjny]

z ręką podniesioną — hebr. בְּיָ֥ד רָמָֽה (bejad rama) jest to idiom, który oznacza dumnie, śmiało, wyzywająco. Jego odpowiednikiem jest polskie z podniesioną głową. „Nie wyszli jak uciekinierzy i mieli ze sobą wszelkie uzbrojenie”, Ibn Ezra do 14:8. „Nie zwracali uwagi na nic, gdyż wyszli z pozwoleniem i wychodzili otwarcie, a nie wykradali się”, Bechor Szor do 14:8. [przypis tradycyjny]

Faraon się zbliżył — „Przymusił się, by się zbliżyć na przód [wojsk], tak jak się z nimi umówił”, Raszi do 14:10. [przypis tradycyjny]

obawiali się bardzo — „Co zobaczyli synowie Israela, że tak się zlękli 600 wozów, czyż ich samych nie było ich 600 tysięcy i wszyscy powyżej dwudziestego roku życia byli zaprawieni w walce, a jest też napisane, że wyszli uzbrojeni? Lęk budziło w nich to, że mają walczyć przeciwko swoim [niedawnym] panom. To przykład tego, że niewolnik zawsze boi się swojego pana”, Chizkuni do 14:10. [przypis tradycyjny]

rzekli do Mojżesza — midrasz uczy, że były cztery grupy [ludzi] nad morzem: pierwsza grupa nie chciała wybawienia i woleli już umrzeć, druga grupa namawiała, żeby wracać do Micraim, trzecia grupa domagała się, by walczyć z Micrejczykami, a czwarta grupa to ci, którzy wołali błagalnie do Świętego Błogosławionego, zob. Rabeinu Bachja do 14:11 [2]. [przypis tradycyjny]

powiadaliśmy ci w Micraim — „Kiedy to powiedzieli? [Gdy rzekli:] »Niech wejrzy Wiekuisty na was, a rozsądzi…« (Wj 5:21)”, Raszi do 14:12. [przypis tradycyjny]

stańcie, a patrzcie na pomoc Wiekuistego — „Bo wy nie będziecie walczyć, tylko ujrzycie wybawienie od Wiekuistego, które On dla was uczyni dzisiaj”, Ibn Ezra do 14:13. [przypis tradycyjny]

a wy zamilczcie — „Zamilczcie i nie narzekajcie więcej na mnie, mówiąc: »cóżeś to uczynił nam, wyprowadzając nas z Micraim?«”, Chizkuni do 14:14. [przypis tradycyjny]

Czego wołasz — hebr. מַה תִּצְעַ֖ק (ma ticak) dosł. dlaczego krzyczysz. [przypis edytorski]

Czego wołasz do Mnie — „To uczy, że Mojżesz stał modląc się, a Święty Błogosławiony powiedział mu: »Teraz nie jest czas na długie modlitwy! Israel jest w niebezpieczeństwie!«, Raszi do 14:15. [przypis tradycyjny]

aby ruszyli — „Bóg orzekł: »Wszystko, co mają zrobić, to wyruszyć, bo morze nie stanie im na przeszkodzie, gdyż zasługi ich ojców i ufność, którą we Mnie złożyli, warte są tego, by rozciąć dla nich morze«”, Raszi do 14:15. [przypis tradycyjny]

podnieś laskę twą i wyciągnij rękę twoją na morze — „Bóg powiedział do Mojżesza: podnieś laskę i rozdziel morze, zanim lud wyruszy, bo nie nakazał mu, aby uderzył w morze, a jedynie aby wyciągnął rękę z laską w kierunki morza, i wiemy, że to nie laska rozdzieliła wody, lecz od chwili gdy Mojżesz wyciągnął rękę ku morzu »Wiekuisty pędził morze wiatrem wschodnim gwałtownym« (Wj 14:21) i rozdzieliły się wody”, Ibn Ezra do 14:16. [przypis tradycyjny]

rozbij — hebr. בָּקַע (baka): rozszczepić, rozłupać, rozdzielić. [przypis edytorski]

po suszy — po suchym dnie, hebr. יַבָּשָׁה (jabasza): suchy ląd, sucha ziemia [przypis edytorski]

Anioł Boży, postępujący przed obozem Israela, i szedł za nimi — „Aby oddzielić pomiędzy obozem Micrejczyków a obozem Israela i aby przyjmować strzały i pociski Micrejczyków. Na każdym innym miejscu napisane jest anioł Wiekuistego, a tutaj anioł Boży, słowo אֱלֹהִים (Elohim): Bóg, wyraża aspekt Bożego sądu, co uczy, że w tamtej chwili Israel był osądzany, czy mają oni zostać uratowani, czy wytraceni wraz z Micrejczykami”, Raszi do 14:19. [przypis tradycyjny]

stanął na tyłach ich — „Gdy nastała ciemność i słup obłoku przekazał obóz słupowi ognia, obłok nie uszedł, tak jak zazwyczaj wraz z nadejściem wieczoru, ale wyruszył i stanął na tyłach [ludu Israela], aby u Micrejczyków panowała ciemność”, Raszi do 14:19. [przypis tradycyjny]

tam zaś oświecał noc — Raszi komentuje, że słup obłoku blokował światło, tak że była ciemność u Micrejczyków, a słup ognia rozświetlał noc po stronie Israela, zob. Raszi do 14:20. [przypis tradycyjny]

wiatrem wschodnim — „Wiatr wschodni jest najsilniejszy ze wszystkich wiatrów i przy pomocy tego wiatru Święty Błogosławiony wymierza karę złoczyńcom”, Raszi do 14:21. „Bóg użył naturalnego zjawiska, gdyż wiatr [potrafi] osuszyć i zestalić [dna] rzek ”, Raszbam do 14:21. „Wiatr wschodni zmroził błotniste dno morskie”, Sforno do 14:21. [przypis tradycyjny]

przez całą noc — „Nawet w czasie gdy Israel przechodził, wiatr nie ustawał”, Ibn Ezra do 14:21. [przypis tradycyjny]

suszę — hebr. חָרָבָה (charawa): suchy ląd, sucha ziemia; jest to synonim słowa יַּבָּשָֽׁה, zob. Wj 14:16 i Wj 14:22. [przypis edytorski]

chwili straży porannej — Chizkuni zauważa, że jest to trzecia i ostatnia część nocy, gdy strażnicy wyczekują już poranka, zob. Chizkuni do 14:24. [przypis tradycyjny]

słupem ognia i obłoku, i pomieszał obóz Micrejski — „Słup obłoku zstąpił i zmienił [dno morza] w błoto, a słup ognia rozgrzał je tak bardzo, aż odpadały koniom podkowy”, Raszi do 14:24. [przypis tradycyjny]

pozrzucał koła wozów jego — „Od mocy ognia spaliły się koła i musieli ciągnąć wozy, a ci, co siedzieli na nich, byli podrzucani [tak, iż] członki ich ciała wypadały [ze stawów]”, Raszi do 14:25. [przypis tradycyjny]

przeciw Micrejczykom — Raszi zauważa, że można to także odczytać jako „w ziemi Micraim, tak jak ci [Micrejczycy] otrzymywali ciosy w morzu, tak samo uderzani byli ci, co pozostali w Micraim”, Raszi do 14:25. [przypis tradycyjny]

niech wrócą się wody na Micrejczyków — „wody, które stały pionowo jak ściana, powrócą na swoje miejsce i zakryją Micrejczyków”, Raszi do 14:26. [przypis tradycyjny]

wtrącił — hebr. וַיְנַעֵר (wajenaer): potrząsnął, strząsnął, wytrząsł. „Jak człowiek, co opróżnia garnek, odwracając to, co było na górze, ku dołowi, a to, co było na dole, ku górze, tak [Micrejczycy byli podrzucani] w górę i w dół i rozbijali się w morzu”, Raszi do 14:27. [przypis tradycyjny]

widział Israel Micrejczyków martwych na brzegu morza — „Morze wyrzuciło [martwe ciała] na brzeg, aby synowie Israela nie powiedzieli: tak jak my wyszliśmy po tej stronie [morza], tak oni wyszli po drugiej stronie, daleko od nas i będą ścigali nas nadal!”, Raszi do 14:30. [przypis tradycyjny]

pieśń tę — Pieśń Morza, hebr. שִׁירַת הַיָּם, (szirat hajam) Wj 15:1-18 to hymn dziękczynny, jeden z ważniejszych tekstów liturgicznych judaizmu który odmawia się codziennie podczas porannego nabożeństwa. Pieśń Morza jest zapisana w zwoju Tory w unikalnym układzie typograficznym zwanym „połowa cegły [ułożona] na całej cegle i cała cegła [ułożona] na połowie cegły”, hebr. אָרִיחַ עַל גַּבֵּי לְבֵינָה וּלְבֵינָה עַל גַּבֵּי אָרִיחַ (ariach al gabei lewena ulewena al gabei ariach). „Połowa cegły” oznacza tu odcinek pisma, a „cegła” oznacz lukę pomiędzy tymi odcinkami. Jeden werset składa się z trzech segmentów tekstu, rozdzielonych dwoma pustymi przestrzeniami, po nim następuje werset składający się z dwóch segmentów tekstu rozdzielonych spacją, co graficznie przypomina układ cegieł i pustych miejsc w murze. Taki układ wersetów zastosowany jest naprzemiennie dla zapisu całej tej pieśni. Pieśń Morza napisana jest precyzyjną, melodyjną (poprzez wykorzystanie naturalnej kadencji języka hebrajskiego) i rytmiczną frazą, wykorzystując paralelizm jako podstawowy środek poetycki. Paralelizm to powtarzanie podobnych struktur w obrębie wypowiedzi, tekstu lub utworu, np. powtarzanie zdań o tej samej budowie (paralelizm składniowy) lub powtarzanie motywów, idei czy tematów (paralelizm tematyczny). [przypis edytorski]

Jah — skrócona wersja Imienia Boga, jest to jedno z trzech Imion Boga, (Imię Czteroliterowe, Imię Ehje i Jah), pochodzących od tego samego hebr. rdzenia הָיָה (haja): być, por. Ibn Ezra do 15:2. [przypis tradycyjny]

pomocą — hebr. יְשׁוּעָה (jeszua): wybawienie. [przypis edytorski]

Ten to Bóg mój — „Objawił im się w Swojej chwale i wskazywali Go palcem, [mówiąc »to Bóg mój!«], prosta służąca zobaczyła nad Morzem Sitowym to, czego nawet prorocy nie oglądali”, Raszi do 15:2. Bóg mój czyli moja siła, hebr. אֵלִי (eli) można odczytać także jako moja moc, moja siła. Zob. Ibn Ezra do 15:2. [przypis tradycyjny]

uwielbiam Go — oznacza to: zbuduję Mu miejsce zamieszkania, czyli świątynię, por. Onkelos do 15:2, Raszi do 15:2 i Ibn Ezra do 15:2. [przypis tradycyjny]

Bóg ojca mojego — to jest Bóg ojca mojego, czyli Abrahama, Icchaka i Jakuba, zob. Ibn Ezra do 15:2. [przypis tradycyjny]

Wiekuisty imię Jego — „On toczy wojny nie przy pomocy narzędzi wojennych, ale wojuje [mocą] swojego Imienia”, Raszi do 15:3. [przypis tradycyjny]

trójzapaśników — hebr. שָׁלִשָׁיו (szaliszaw): dowódców jego. Zob. przypis do Wj 14:7. [przypis edytorski]

zapadli w głębie jako kamień — „Na innym miejscu (Wj 15:10) napisane jest jako ołów, a na jeszcze innym (Wj 15:7) niby źdźbło; otóż niegodziwi [Micrejczycy] byli popychani i rzucani w górę i w dół jak słoma, przeciętni [zapadli się] jak kamień, a uczciwi od razu spoczęli [na dnie] jak ołów”, Raszi do 15:5. [przypis tradycyjny]

prawica Twoja — dwukrotnie użyte jest tu słowo prawica, co midrasz wyjaśnia: gdy Israel spełnia wolę Wszechmogącego, Jego lewa ręka, która zazwyczaj wymierza kary, staje się jak prawa ręka, która nagradza, zob. Raszi do 15:6. [przypis tradycyjny]

kruszysz przeciwników Twoich — „Kim są przeciwnicy Boga? To ci, co powstają przeciwko Israelowi”, Raszi do 15:7. [przypis tradycyjny]

grobla — hebr. נֵד (ned): sterta, kopiec; Raszi komentuje, że chodzi o ścianę, mur, zob. Raszi do 15:8. [przypis tradycyjny]

nurty — hebr. נֹזְלִים (nozlim): płynące; coś, co płynie. [przypis edytorski]

Rzekł wróg — Ibn Ezra uważa, że chodzi o Faraona osobiście, zob. Ibn Ezra do 15:9. „Micrejczycy rzekli tak, gdy ujrzeli, że morze zmienia się w suchy ląd”, Raszbam do 15:9. [przypis tradycyjny]

bóstwami — hebr. אֵלִם (elim), anioły na niebiańskich Wysokościach, por. Ibn Ezra do 15:11. [przypis tradycyjny]

wsławiony świętością — Ibn Ezra komentuje, że chodzi o Boski Tron chwały, zob. Ibn Ezra do 15:11. [przypis tradycyjny]

wspaniały — hebr. נוֹרָא (nora) dosł. straszliwy, budzący lęk. „Będą się bali wypowiadać Twoje chwały, aby ich nie umniejszyć, jak jest napisane: »Ciebie [nawet] milczenie wysławia« (Ps 65:2)”, zob. Raszi do 15:11. [przypis tradycyjny]

pochłonęła ich ziemia — „Stąd wniosek, że zasłużyli na pochówek, w nagrodę za to, że powiedzieli »Wiekuisty jest sprawiedliwy« (por. Wj 9:27)”, Raszi do 15:12. [przypis tradycyjny]

Wiedziesz łaską Twoją — Ibn Ezra uważa, że chodzi o „słupy obłoku i słupy ognia, bo to Bóg je wiódł”, Ibn Ezra do 15:13. [przypis tradycyjny]

przybytku — hebr. נְוֵה (newe): miejsce zamieszkania, siedlisko. „Cała Ziemia Israela nazywana jest świętym miejscem zamieszkania [Boga]”, Chizkuni do 15:13. „[To odnosi się do] Góry Synaj, gdzie spoczęła chwała Boża”, Ibn Ezra do 15:13. [przypis tradycyjny]

Peleszet — ziemia Filistynów. [przypis edytorski]

trwożą się książęta Edomu, mocarze Moabu — „Drżeli, choć nie mieli się czego obawiać, bo lud Israela nie szedł przeciwko Edomowi i Moabowi, ale martwili się i niepokoili wzrostem chwały Israela”, zob. Raszi do 15:14. [przypis tradycyjny]

bojaźń — „Oby padła na odległe ludy”, Raszi do 15:16. [przypis tradycyjny]

trwoga — „Oby padła na bliskie ludy”, Raszi do 15:16. [przypis tradycyjny]

aż przejdzie lud Twój, Wiekuisty, aż przejdzie lud ten — dwukrotne użycie słów aż przejdzie oznacza: aż lud Israela przejdzie przez potok Arnon i aż przejdzie przez rzekę Jordan, wkraczając do ziemi Israela, zob. Onkelos do 15:16 i Raszi do 15:16. [przypis tradycyjny]

któryś sobie nabył — „[Lud] który umiłowałeś ponad inne ludy, jak przedmiot nabyty za wysoką cenę, który jest człowiekowi najmilszy”, Raszi do 15:16. „Byli oni niewolnikami w Micraim, a Ty nabyłeś ich, by byli Twoimi sługami”, Ibn Ezra do 15:16. [przypis tradycyjny]

Zaprowadzisz ich — „Mojżesz prorokował, że nie wejdzie do Ziemi Israela, dlatego nie jest napisane »zaprowadzisz nas«”, Raszi do 15:17. [przypis tradycyjny]

górze dziedzictwa Twego — Ibn Ezra komentuje, że chodzi o Górę Moria, na której będzie zbudowana Świątynia jerozolimska, zob. Ibn Ezra do 15:17. [przypis tradycyjny]

na miejscu, które urządzisz na siedzibę Twą — „Świątynia na dole położona będzie dokładnie naprzeciw Tronu [Bożego] na górze”, Raszi do 15:17. [przypis tradycyjny]

Mirjam, prorokini, siostra Ahrona — „Kiedy [Mirjam] prorokowała? Gdy była siostrą Ahrona, zanim urodził się Mojżesz, powiedziała: w przyszłości moja matka urodzi syna, który wybawi Israela. Inne wyjaśnienie: ponieważ [Ahron] gotów był narazić się dla [ratowania] Mirjam, gdy ta zapadała na trąd (por. Lb 12:10-12), dlatego jej imię jest łączone z nim”, Raszi do 15:20. [przypis tradycyjny]

z bębnami i w pląsach — „Sprawiedliwe kobiety tego pokolenia miały ufność, że Święty Błogosławiony uczyni dla nich cud i zabrały ze sobą bębny z Micraim”, Raszi do 15:20. [przypis tradycyjny]

zawtórowała im Mirjam — „Mojżesz przewodził w pieśni mężczyznom: on mówił [werset], a oni powtarzali za nim, a Mirjam przewodziła w pieśni kobietom”, Raszi do 15:21. [przypis tradycyjny]

powiódł Mojżesz Israela — „Powiódł ich wbrew ich woli, bo Micrejczycy ozdabiali swoje konie ornamentami ze złota, srebra oraz drogich kamieni, a synowie Israela wyciągali je [teraz] z morza, i większy był łup nad morzem niż to, co wynieśli, ogołacając Micraim”, Raszi do 15:22. Po tym jak Faraon i jego wojsko zatonęli, synowie Israela już się ich nie bali i nie musieli wędrować nocą. Słup obłoku, który szedł przed nimi, gdy wyszli z Micraim i podobnie słup ognia, co szedł nocą, nie były już konieczne do wskazywania drogi, teraz Mojżesz wiódł lud wedle rozkazu Boga. I pomiędzy morzem a Górą Synaj zrobili sześć postojów, zob. Ibn Ezra do 15:22. [przypis tradycyjny]

szli trzy dni w pustyni, a nie znaleźli wody — „Woda jest symbolem Tory, dlatego Ezdrasz wprowadził zarządzenie, aby Tora była odczytywana publicznie w Szabaty, w poniedziałki i w czwartki tak, by nie było trzech dni bez Tory”, Rosz do 15:22. [przypis tradycyjny]

Mara — hebr. מָרָה (mara): gorzka. [przypis edytorski]

Tam ustanowił dlań ustawy i prawa — „W Mara dał im kilka fragmentów Tory, aby się nią zajmowali, [otrzymali prawa dotyczące] Szabatu, czerwonej jałówki (por. Lb 19:1-10) oraz prawa dotyczące wymiaru sprawiedliwości”, Raszi do 15:25. [przypis tradycyjny]

tam doświadczył go — „[Go oznacza] lud, [Bóg] widział, że lud jest niepokorny, bo nie zwrócili się do Mojżesza łagodnie: poproś o miłosierdzie dla nas, byśmy mieli wodę do picia, lecz szemrali [przeciw niemu]”, Raszi do 15:25. [przypis tradycyjny]

a co prawe w oczach Jego spełniać będziesz — Ibn Ezra komentuje, że chodzi o nakazy, zob. Ibn Ezra do 15:26. [przypis tradycyjny]

skłonisz ucho ku przykazaniom Jego — Ibn Ezra uważa, że odnosi się to do zakazów, zob. Ibn Ezra do 15:26. Wedle tradycji judaizm ma 613 przykazań, z czego 248 stanowią nakazy, a 365 to zakazy. Tzw. Dziesięć Przykazań (Wj 20:2-17) są częścią tych 613. [przypis tradycyjny]

ustaw Jego — hebr. חֹק (chok): ustawa, prawo, odnosi się do przykazań Bożych trudnych do logicznego uzasadnienia, które są jak „dekret Króla, zaś zła skłonność podważa ich sens, mówiąc: czemuż miałoby to być zakazane? Dotyczy to np. zakazu noszenia mieszanki wełny i lnu, zakazu spożywania wieprzowiny, prawa o czerwonej jałowce (por. Lb 19) itp.”, Raszi do 15:26. [przypis tradycyjny]

dwanaście źródeł wody — „Wedle dwunastu pokoleń Israela”, Raszi do 15:27. [przypis tradycyjny]

siedemdziesiąt palm — „Wedle liczby siedemdziesięciu członków starszyzny Israela”, Raszi do 15:27. [przypis tradycyjny]

rozłożyli się tam obozem — „Zatrzymali się na postój, aby studiować prawa Tory, które właśnie otrzymali”, Chizkuni do 15:27. [przypis tradycyjny]

pustynię — hebr. מִדְבַּר (midbar): pustynia, pustkowie, bezludna kraina, także połacie ziemi przeznaczone do wypasu trzód i bydła. Cylkow tłumaczy to jako puszcza. Dawniej słowa puszcza i pustynia rozumiane były jako bliskoznaczne, opisujące bezludny teren, a nie jak obecnie, gdy puszcza oznacza gęsty, pierwotny las. Współcześnie słowo pustynia bardziej precyzyjnie obrazuje bliskowschodnie tło wydarzeń opisanych w Biblii. [przypis edytorski]

piętnastego dnia miesiąca drugiego — „Dzień tego postoju został odnotowany, ponieważ tego dnia skończyły im się zapasy, które wynieśli z Micraim i potrzebowali manny, co oznacza, że zjedli 61 posiłków z reszty ciasta, które wynieśli, a manna spadła dla nich 16 dnia miesiąca ijar, i był to pierwszy dzień tygodnia [czyli niedziela]”, Raszi do 16:1. W tradycji żydowskiej niedziela jest pierwszym dniem tygodnia. Raszi liczy dla dwóch posiłków dziennie. [przypis tradycyjny]

szemrał cały zbór synów Israela — „W Mara szemrali tylko przeciwko Mojżeszowi, bo to on sam wiódł cały Israel i tam szemrała tylko część ludu […] teraz na pustyni Sin, szemrała cała społeczność, tak przeciw Mojżeszowi, jak i przeciw Aharonowi, bo obaj oni wywiedli ich [z Micraim]. W Mara narzekali z powodu wody, a teraz z powodu braku mięsa i chleba, zjedli już większość swoich stad, a tak wielki tłum ludzi mógł nabywać jedzenie jedynie za bardzo wysokie ceny, minęło zaś już 30 dni, od kiedy wyszli [z Micraim]”, Ibn Ezra do 16:2. [przypis tradycyjny]

chleb — hebr. לֶחֶם (lechem): chleb, oznacza także ogólnie pożywienie, zob. Ibn Ezra do 16:4. [przypis tradycyjny]

[na] potrzebę dzienną każdego dnia — hebr. דְּבַר יוֹם בְּיוֹמוֹ (dwar jom bejomo) dosł. rzecz tego dnia, w jej dniu. „To, co potrzebne do spożycia na ten dzień, zbiorą tego właśnie dnia, a nie zbiorą dzisiaj na potrzeby dnia jutrzejszego”, Raszi do 16:4. [przypis tradycyjny]

abym go doświadczył: czy postąpi wedle nauki Mojej, czy nie — „[Sprawdzę], czy będą przestrzegali związanych z tym przykazań: nie zostawiać [nic] z tego [na następny dzień] i nie wychodzić na zbieranie [manny] w Szabat”, Raszi do 16:4. [przypis tradycyjny]

niechaj przyrządzą to, co przyniosą — na dzisiaj i na jutro, czyli na piątek i na dzień Szabatu, zob. Raszi do 16:5. [przypis tradycyjny]

będzie podwójną ilością — hebr. מִשְׁנֶה (miszne): podwójny, drugi. „[Podwójna ilość] tego, co mieli zwyczaj zbierać codziennie, w inne dni tygodnia”, Raszi do 16:5. [przypis tradycyjny]

Wieczorem poznacie, że to Wiekuisty wywiódł was z ziemi Micraim — „Ponieważ mówiliście do nas »boście wywiedli nas« (16:3), to wiedzcie, że to nie my wyprowadziliśmy was, ale wywiódł was sam Wiekuisty, a oto sprowadzi dla was przepiórki”, Raszi do 16:6. [przypis tradycyjny]

ujrzycie chwałę — wyrażenie כְּבוֹד יהוה (Kewod Adonaj, 'chwała Pana') w tradycji żydowskiej nie oznacza samej istoty Boga, lecz przejaw Jego obecności i majestatu. W Tanachu pojawia się ono w opisach objawienia na Synaju (Wj 24:16–17), w wizjach prorockich (Iz 6:3; Ez 1) i często związane jest z obrazem ognia, światłości lub obłoku. Rabini rozumieli kawod jako sposób, w jaki Bóg daje się odczuć w świecie, nie naruszając swej transcendencji. W literaturze talmudycznej bywa ono utożsamiane z Szechiną, czyli obecnością Bożą towarzyszącą Israelowi na wygnaniu (por. Berachot 7a). Filozofowie średniowieczni, jak Saadia Gaon i Majmonides, podkreślali, że kawod to nie Bóg sam, lecz stworzona „emanacja” lub „blask”, umożliwiający prorokom doświadczenie Jego obecności (Przewodnik błądzących I:5, I:64). W tradycji mistycznej (Kabała) Kawod Haszem (czyli Adonaj) utożsamiany bywa z promieniowaniem boskiej energii, zwłaszcza w sefirze Malkut, jako widzialne królowanie Boga w świecie. W liturgii natomiast kawod wskazuje na majestat Stwórcy objawiony w stworzeniu i historii, jak w formule „pełna jest cała ziemia Jego chwały” (Izajasz 6:3) [przypis edytorski]

mięso na pożywienie — „Ale nie do nasycenia się. Tora uczy tu dobrych obyczajów, że mięsa nie należy jeść do syta. Co ujrzał [Wszechmogący], że chleb spuścił im rano, a mięso wieczorem? To dlatego że o chleb prosili słusznie, bo człowiek nie może żyć bez chleba, ale o mięso prosili niesłusznie, jako że mieli wiele zwierząt [w stadach], a ponadto mogli przeżyć i bez mięsa, dlatego dał im [mięso] w niewygodnym dla nich czasie, bo było to niewłaściwe [żądanie]”, Raszi do 16:8. W tradycji żydowskiej jedzenie mięsa jest dopuszczalne, ale nie zalecane, por. Pwt 12:20. Jeżeli człowiek nie odczuwa ogromnego głodu mięsa, powinien się powstrzymać od jego spożywania. „Tora nauczyła [nas] zasad właściwego postępowania: człowiek nie powinien jeść mięsa inaczej, niż z pragnienia”, Chulin 84a:19. [przypis tradycyjny]

którymiście szemrali — inaczej: którymi szemraliście (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski]

przystąpcie — zbliżcie się do miejsca, gdzie zejdzie obłok chwały, zob. Raszi do 16:9. [przypis tradycyjny]

przepiórki — „Rodzaj bardzo tłustego ptactwa”, Raszi do 16:13. „Dar przepiórek był tylko na ten jeden raz […], ale manna spadała dla nich na pustyni przez 40 lat, każdego dnia porcja na dany dzień”, Chizkuni do 16:13. [przypis tradycyjny]

warstwa rosy — „Rosa opadała na ziemię, na nią schodziła manna, i ponownie [warstwa] rosy opadała na [mannę], tak iż była ona jakby umieszczona w skrzyni”, Raszi do 16:13. [przypis tradycyjny]

uniosła się warstwa rosy — „Gdy słońce zaświeciło, rosa, która była na mannie, wzniosła się ku słońcu […] i ukazała się manna”, Raszi do 16:14. [przypis tradycyjny]

Co to jest? — hebr. מָן הוּא (man hu): co to?, stąd hebrajska nazwa manny: מָן (man). [przypis edytorski]

każdy w miarę zapotrzebowania swojego — ilość manny „szacowana była logicznie: omer na dorosłą osobę, a dla dzieci wedle tego, ile zjedzą”, Ibn Ezra do 16:16. [przypis tradycyjny]

omerze — hebr. עֹמֶר (omer) miara objętości towarów sypkich, stosowana do mierzenia głównie zboża i mąki, była to 1/10 efy, nieco ponad 2 litry. [przypis edytorski]

według liczby dusz waszych — według ilości osób. [przypis edytorski]

każdy dla pozostających w namiocie swoim zbierze — dosł. każdy weźmie dla tych, co w namiocie jego. W oryginale nie ma słowa pozostających oraz jest użyty czasownik תִּקָּחוּ (tikachu): weźmiecie. [przypis edytorski]

jeden więcej drugi mniej — „Niektórzy zebrali dużo, a inni zebrali mało, ale gdy wrócili do swoich siedzib, odmierzyli omerem, każdy to, co zebrał i okazało się, że ten, kto zebrał dużo, nie miał nadwyżki ponad omer na głowę każdego z mieszkańców swojego namiotu, a u tego, co zebrał mało, nie brakowało do miary omeru na osobę i był to wielki cud z [manną], który został dla nich uczyniony”, Raszi do 16:17. [przypis tradycyjny]

niektórzy — „Byli to Datan i Abiram”, Raszi do 16:20. Por. komentarz do Wj 2:13. [przypis tradycyjny]

potopniało — „To co zostało na polu [topniało i] zamieniało się w strumień, z niego piły łanie i kozły, ludzie z narodów świata polowali na nie i tak mogli zakosztować smaku manny oraz poznać chwałę Israela”, Raszi do 16:21. [przypis tradycyjny]

zebrali chleb w dwójnasób — „Gdy odmierzyli w swoich namiotach to, co zebrali, okazało się, że jest tego podwójna ilość, po dwa omery na osobę, a midrasz wyjaśnia, że słowo מִשְׁנֶה (miszne): podwójne, można odczytać jako מְשֻׁנֵּה (meszune): odmienne, gdyż tego dnia [manna] odmieniła swój zapach i smak na lepsze”, Raszi do 16:22. [przypis tradycyjny]

donieśli to Mojżeszowi — „Bali się zostawić to do następnego dnia, [pomni tego], jak Możesz rozgniewał się na tych, co zostawili [mannę]”, Bechor Szor do 16:22. [przypis tradycyjny]

wielki dzień wypoczynku, dzień wypoczynku, święty dla Wiekuistego — hebr. שַׁבָּתוֹן שַׁבַּת קֹדֶשׁ לַה' מָחָר (szabaton szabat kodesz Adonaj), dosł. dzień odpoczynku, święty Szabat dla Boga. Rdzeń שָׁבַת (szawat) oznacza zaprzestać, odpocząć, pochodzący z niego rzeczownik szabaton oznacza całkowity odpoczynek, pełne powstrzymanie się. Słowo Szabat na określenie soboty zachowuje te znaczenia, tutaj dodatkowo podkreśla się aspekt świętości Szabatu. Cylkow, usiłując oddać skomplikowane znaczenie tej frazy użył metody opisowej. Rabeinu Bachja zauważa, że powtórzenie imienia Szabatu w tym wersie podkreśla, że wszystkie aspekty Szabatu są podwójne: porcje manny, ofiary świątynne i psalmy czytane w Szabat, por. Rabeinu Bachja do 16:23. [przypis tradycyjny]

dziś nie znajdziecie tego na polu — „O poranku, gdy zazwyczaj wychodzili na zbieranie [manny], przyszli zapytać: czy mamy wyjść czy nie? [Mojżesz] odrzekł im: zjedzcie to, co macie u siebie. Wieczorem wrócili do niego i zapytali: co z tym wychodzeniem [po mannę]? On zaś im powiedział: dzisiaj jest Szabat. Ale zobaczył, że się martwią, że może manna się skończyła i więcej nie spadnie, więc powiedział im: dzisiaj jej nie znajdziecie; co oznaczało: dzisiaj nie znajdziecie [manny], ale znajdziecie ją jutro”, Raszi do 16:25. [przypis tradycyjny]

wyszli niektórzy z ludu, aby zbierać — „Pomimo tego, że nie potrzebowali [pożywienia], wyszli sprawdzić, czy rzeczywiście nie będzie [manny] w tym dniu”, Bechor Szor do 16:27. [przypis tradycyjny]

Dopókiż będziecie się wzdragali przestrzegać przykazań i nauk Moich — Bóg zwrócił się do Mojżesza: „wina za nieprzestrzeganie spoczywa na was wszystkich, bo chociaż ty sam nie wyszedłeś z nimi zbierać, ale przyczyniłeś się do tego, że wyszli, gdyż nie uczyłeś ich praw i zagadnień Szabatu, tylko powiedziałeś im: sześć dni będzie zbierać, a nie siedem dni, więc zlekceważyli to, co mówiłeś […] nie nauczyłeś ich Moich praw, że zbieranie manny należy do zakazanych [w Szabat] czynności”, Sforno do 16:28. [przypis tradycyjny]

Patrzcie — „Zobaczcie na własne oczy, że Wiekuisty w Swojej chwale napomina was o Szabacie, bo oto w każdy erew Szabat [w przeddzień Szabatu czyli w piątek] cud jest czyniony dla was, że dostajecie pożywienie na dwa dni”, Raszi do 16:29. [przypis tradycyjny]

niechaj nie wychodzi nikt z miejsca swojego w dzień siódmy — w tym wersecie mędrcy znajdują oparcie dla praw dotyczących tzw. techum Szabat, czyli dopuszczalnej odległości, jaką można przejść poza zamieszkanym obszarem w Szabat, z reguły jest to ograniczone do 2000 amot (1 ama to ok. 50 cm, więc 2000 amot daje ok. 1 kilometra), ale granice te można na pewnych warunkach rozszerzyć, zob. Raszi do 16:29. [przypis tradycyjny]

odpoczywał — hebr. וַיִשְׁבְּתוּ (wajiszbetu) czasownik utworzony od rdzenia שבת (szawat): zaprzestać, zaniechać, wstrzymać, odpocząć. Z tego samego rdzenia wywodzi się słowo Szabat. [przypis edytorski]

onego pokarmu — dziś powiedzielibyśmy „I nazwał dom Israela pokarm ten manną”. [przypis edytorski]

man — hebr. מָן (man): manna. [przypis edytorski]

koriandru — „Czyli kolendry, jej ziarno jest okrągłe, ale nie jest białe, a manna była biała, zatem porównanie odnosi się tylko do okrągłego kształtu: [manna była] jak ziarno kolendry i biała”, Raszi do 16:31. [przypis tradycyjny]

pączek z miodem — „Ciasto smażone w miodzie”, Raszi do 16:31. „Smak placka z miodem miała wtedy, gdy była jedzona bez dalszych przygotowań. Gdy jest napisane, że mielono ją na żarnach lub tłuczono w moździerzu (por. Lb 11:8), smak zmieniał się i [manna] smakowała jak placek z oliwą”, Chizkuni do 16:31. [przypis tradycyjny]

koszyk — w oryginale jest צִנְצֶנֶת (cincenet): dzbanek, naczynie z błyszczącego materiału, być może glazurowana ceramika. Rodzaj „ceramicznego dzbanka”, Raszi do 16:33. [przypis tradycyjny]

postaw go przed Wiekuistym — „Czyli przed Arką [Przymierza], werset ten nie został wypowiedziany, zanim nie został zbudowany Namiot Przybytku na pustyni, ale wpisany jest tutaj, we fragmencie dotyczącym manny”, Raszi do 16:33. [przypis tradycyjny]

synowie Israela jadali mannę czterdzieści lat — „Ten cud był większy niż wszystkie inne cuda dokonane za pośrednictwem Mojżesza, bo manna łączyła w sobie wiele cudów i w odróżnieniu od innych cudów, ten trwał przez 40 lat”, Ibn Ezra do 16:35. [przypis tradycyjny]

mannę jadali aż do przybycia swego do granic ziemi Kanaan — „Gdy przekroczyli Jordan, jedli już zboże, które tam zastali, dlatego konieczne było zaznaczenie, że mannę jedli aż przybyli do granic ziemi Kanaan, bo manna towarzyszyła im, aż doszli do Gilgal, co jest na skraju ziemi Kanaan i dopiero gdy mieli już nowe ziarno, wtedy mana przestała spadać”, Ibn Ezra do 16:35. [przypis tradycyjny]

Omer — „Wspomniana jest ta miara, ponieważ omer [pożywienia] na osobę to dość, aby się nasycić”, Ibn Ezra do 16:36. [przypis tradycyjny]

efa — miara produktów sypkich, nieco miej niż 22 litry. [przypis edytorski]

swarzył się — hebr. וַיָּרֶב (wajarew): wykłócał, się, spierał się. „Rabi Abraham [Ibn Ezra] komentuje, że jest napisane »lud«, a nie »cały lud«, jak jest to w przypadku manny, gdyż były dwie grupy ludzi, jedni nie mieli wody do picia i ci wszczęli kłótnię z Mojżeszem, a druga grupa miała w naczyniach wodę, którą wynieśli z Alusz, i to ci chcieli wystawić Boga na próbę, czy da On wodę. Tym, którzy się wykłócali, Mojżesz odpowiedział: czemu spieracie się ze mną? Wołajmy razem do Boga! A tym co wystawiali Boga na próbę powiedział: czemu doświadczacie Wiekuistego?”, Tur. do 17:2. [przypis tradycyjny]

Pocóżeś wywiódł — inaczej: po co wywiodłeś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika i partykułą wzmacniającą -że-). [przypis edytorski]

Przejdź przed ludem — „…i zobacz, czy cię ukamienują! Dlaczego oskarżasz Moje dzieci?”, Raszi do 17:5. [przypis tradycyjny]

zabierz ze sobą kilku ze starszych Israela — weź ich „jako świadków, by widzieli, że to poprzez twoje [działanie] woda wyjdzie ze skały i aby nie mówili: były tam jakieś źródła od dawnych czasów”, Raszi do 17:5. [przypis tradycyjny]

którąś uderzył (daw.) — którą uderzyłeś. [przypis edytorski]

laskę twą, którąś uderzył w rzekę, weźmiesz w rękę twoją — „Lud Israela mówił, że laska ta jest zdatna tylko do wymierzania kar: tą [laską] ukarany był Faraon i Micrejczycy licznymi plagami w Micraim i na morzu, dlatego jest powiedziane »laskę twą, którąś uderzył w rzekę«, czyli: niech ujrzą teraz, że także do dobrych celów jest ona przeznaczona”, Raszi do 17:5. [przypis tradycyjny]

Oto stanę przed tobą tam, na skale — „Ponieważ cud z wodą miał charakter trwały, bo wedle tradycji studnia [wody] będzie im towarzyszyć przez wszystkie dni, gdy będą na pustyni, z tego powodu objawiła się nad nim Boska Obecność, tak jak jest to powiedziane w przypadku manny: ‘z rana ujrzycie chwałę Wiekuistego’ (por. Wj 16:7) gdyż [i manna] była cudem ustawicznym”, Tur. do 17:6. [przypis tradycyjny]

Masa — hebr. מַסָּה (masa): próba. [przypis edytorski]

Meriba — hebr. מְרִיבָה (meriwa): kłótnia. [przypis edytorski]

swary — daw. niesnaski, spory, kłótnie. [przypis edytorski]

jestże (daw.) — czy jest; czyż jest (konstrukcja z partykułą pytającą -że). [przypis edytorski]

Tedy przyciągnął Amalek — „[Bóg rzekł:] »Zawsze jestem wśród was, gotów zapewniać wszelkie wasze potrzeby, a wy zadajecie pytanie «Jestże Wiekuisty pośród nas, czy nie?» Przysięgam, że przyjdzie pies [Amalek] i was ugryzie, a wy będziecie wołać do Mnie!« Można to porównać do człowieka, który posadził sobie syna na ramionach i wyruszył w drogę. Gdy syn widział jakąś rzecz na ziemi, mówił do ojca: »Tato, podnieś to dla mnie«, a ojciec podnosił i dawał mu. I podobnie było za drugim i za trzecim razem. Napotkali jakiegoś człowieka, a ów syn pyta się go: »Czy widziałeś gdzieś mojego ojca?« Na to ojciec odpowiedział mu: »Czyż nie wiesz, gdzie jestem?!« Zrzucił go z ramion i nadszedł pies, i ugryzł [syna]”, Raszi do 17:8. „Chodzi o lud Amaleka, zamieszkujący na południu”, Ibn Ezra do 17:8. [przypis tradycyjny]

Jehoszui — hebr. יְהוֹשׁוּעַ, dosł. Bóg jest wybawieniem, w innych tłumaczeniach znany jako Jozue lub Jeszua, syn Nuna z plemienia Efraima. Urodził się w Egipcie podczas niewoli egipskiej. Jego pierwotne imię to הוֹשֵׁעַ Hoszea (w innych tłumaczeniach Ozeasz). Imię Jehoszua nadane mu zostało przez Mojżesza, por. Lb 13:16. Po śmierci Mojżesza został przywódcą Izraela, wprowadził lud do ziemi Kanaan i podbił ją. [przypis edytorski]

Wybierz nam — Mojżesz zrównał tu Jehoszuę ze sobą, wyrażając tym szacunek dla swojego ucznia, zob. Raszi do 17:9. [przypis tradycyjny]

Wybierz nam mężów — „[Ludzi] dzielnych, bojących się grzechu, aby ich zasługi [moralne] wspomagały ich [w walce]. Inne wyjaśnienie: wybierz nam ludzi, którzy wiedzą, jak niweczyć czary, ponieważ synowie Amaleka byli czarownikami”, Raszi do 17:9. [przypis tradycyjny]

wyjdź, walcz — „Wyjdź z Obłoku, [który ochraniał lud Israela] i walcz”, Raszi do 17:9. „Wyjdź z obozu Israela, by walczyć z Amalekiem”, Ibn Ezra do 17:9. [przypis tradycyjny]

Jutro ja stanę na szczycie pagórka — „Ja stanę na szczycie wzgórza, tj. Góry Choreb czyli Synaju”, Ibn Ezra do 17:9. [przypis tradycyjny]

berło — chodzi o laskę Mojżesza. W starożytności berła, oznaka starszeństwa i władzy, miały postać pasterskiej laski. Powszechnie znaną dzisiaj postać krótkiej pałki zwieńczonej głowicą berło uzyskało dopiero w czasach rzymskich. [przypis edytorski]

berło Boże w ręku moim — i będę unosił laskę w ręce, modląc się, zob. Ibn Ezra do 17:9. [przypis tradycyjny]

Chur — według tradycji Chur był synem Mirjam, a Kaleb był jej mężem, zob. Raszi do 17:10. [przypis tradycyjny]

gdy podnosił Mojżesz rękę swoją — Raszbam uważa, że uniesiona ręka z laską mogła być na podobieństwo sztandaru podczas bitwy, a jak długo wojownicy widzą uniesiony sztandar, nabierają odwagi, zob. Raszbam do 17:11. [przypis tradycyjny]

gdy podnosił Mojżesz rękę swoją, przemagał Israel — „Czy to ręce Mojżesza sprowadzały zwycięstwo albo klęskę w bitwie? Raczej tak długo jak lud Israela wznosił oczy ku górze i podporządkowywali oni serca swojemu Ojcu w Niebie, tak długo mieli przewagę, inaczej słabli w walce (Talmud, Rosz Haszana 29a)”, Raszi do 17:11. [przypis tradycyjny]

wzięli tedy kamień i podłożyli podeń, i usiadł na nim — „Ale nie usiadł na miękkiej poduszce, bo powiedział: Israel poddany jest udręce, to i ja będę z nimi w udręce”, Raszi do 17:12. [przypis tradycyjny]

dotrwały — hebr. אֱמוּנָה (emuna): wiara, ufność. „Ręce Mojżesza były wierne: wyciągnięte ku Niebu w modlitwie ufnej i wytrwałej”, Raszi do 17:12. [przypis tradycyjny]

aż do zachodu słońca — „Amelekici, używając astrologii, obliczali, która godzina będzie dla nich zwycięska, ale Mojżesz wstrzymał słońce i doprowadził do pomieszania godzin”, Raszi do 17:12. [przypis tradycyjny]

poraził — hebr. וַיַּחֲלשׁ (wajachalosz) dosł. osłabił. „Odciął głowy najmężniejszych [spośród Amalekitów] i pozostawił [przy życiu] jedynie najsłabszych z nich, ale nie zabił ich wszystkich, stąd wniosek, że postąpił tak zgodnie ze [szczególnym] nakazem Szechiny (Boskiej Obecności)”, Raszi do 17:13. Osłabił ich, „ale ich nie zabił, niektórzy twierdzą, że [Amalekici] byli czarownikami i wybrali do walki z [Israelem] takich bojowników, których nie można było zabić, gdyż uciekali się do czarów”, Tur do 17:13. [przypis tradycyjny]

Wpisz to dla pamięci — „[Pamietaj że] Amalek nadszedł i zwarł się w walce z Israelem [jako pierwszy], przed wszystkimi innymi narodami”, Raszi do 17:14. Ma to być spisane, „a nie przekazywane jedynie ustnie, aby nie uległo zapomnieniu z biegiem czasu”, Chizkuni do 17:14. [przypis tradycyjny]

w księgę — „Ten fragment został wypowiedziany w 40 roku wędrówki […] i chodzi tu o Księgę Tory lub może mieli też i inną księgę, zwaną Księga Wojen Wiekuistego (por. Lb 21:14), której my już nie mamy”, Ibn Ezra do 17:14. [przypis tradycyjny]

wraź to w uszy Jehoszui — „[Bóg] dał Mojżeszowi do zrozumienia, że to Jehoszua wprowadzi lud do Ziemi Israela”, Raszi do 17:14. [przypis tradycyjny]

zgładzić zgładzę — hebr. מָחֹה אֶמְחֶה (macho emche) od hebr. rdzenia מָחָה (macha): wymazać, zetrzeć. „[Amalek] rozgniewał Boga, bo dowódcy Edomu drżeli ze strachu z powodu znaków, które [Bóg] uczynił w Micraim i na morzu, podobnie [lękały się ludy] Moaw i Plaszet, a oto ten, Amalek, usłyszał o potężnych czynach Boga dla Jego ludu, Israela, a jednak nadszedł z odległego miejsca, aby zaatakować Israela i nie bał się Boga”, Ibn Ezra do 17:14. Rabejnu Bachja zauważa, że użycie podwójnego wyrażenia wymazać, wymażę, oznacza: najpierw wymażę go w niebie, a następnie wymażę go na ziemi lub: wymażę go na tym świecie i w świecie przyszłym, zob. Rabeinu Bachja do 17:14. [przypis tradycyjny]

chorągwią moją — hebr. נִסִּי (nisi) oznacza zarówno mój sztandar jak i mój cud. „Święty Błogosławiony uczynił dla nas tutaj cud […] Wiekuisty jest naszym cudem”, Raszi do 17:15. [przypis tradycyjny]

ręka (wzniesiona) ku tronowi Jah — „Mojżesz powiedział: ręka Świętego Błogosławionego jest wzniesiona w przysiędze na Jego tron, że Jego wojna i wrogość do Amaleka będą wiecznie”. Dlaczego słowo tron zapisane jest w niepełny sposób jako כֵּס (kes) a nie כִּסֵּא (kise)? Także Czteroliterowe Imię Boga napisane jest tu jedynie jako dwie litery czyli „rozdzielone w połowie? Przysiągł Święty Błogosławiony, że ani Jego Imię ani Jego tron nie będą całe, aż imię Amaleka zostanie całkowicie wymazane, a gdy zostanie ono zmazane, wtedy Imię Boga będzie kompletne i Jego tron również”, Raszi do 17:16. [przypis tradycyjny]

wojna Wiekuistemu z Amalekiem od pokolenia do pokolenia — „Jak długo nad tronem Boga będzie ręka czyli siła sprzeciwiająca się Jego królowaniu, tak długo będzie wojna Boga z Amalekiem, jest tu też odniesienie do Szaula, pierwszego króla Israela, który walczył z Amelekiem, i tak będzie »od pokolenia do pokolenia«, że każdy król, który będzie w Israelu, ma obowiązek prowadzić wojnę z Amalekiem, aż imię Amaleka zostanie wymazane [z historii]”, Tur do 17:16. [przypis tradycyjny]

usłyszał — „Cóż takiego usłyszał, że przyszedł? [Wieści] o rozdzieleniu Morza Sitowego i o wojnie z Amalekiem”, Raszi do 18:1. [przypis tradycyjny]

usłyszał Jitro — według tradycji Jitro znany był pod siedmioma imionami: Reuel, Jeter, Jitro, Chowaw, Chewer, Keni, Putiel, zob. Raszi do 18:1. [przypis tradycyjny]

teść Mojżesza — „Tu Jitro szczycił się powinowactwem z Mojżeszem [mówiąc]: jestem teściem króla, ale w przeszłości to Mojżesz sytuował swoje znacznie [w odniesieniu do pozycji] teścia (por. Wj 4:18)”, Raszi do 18:1. [przypis tradycyjny]

o wszystkim, co uczynił Bóg — Zdaniem Rasziego odnosi się to do cudu z manną, cudu z wodą oraz do pokonania Amaleka, zob. Raszi do 18:1. [przypis tradycyjny]

jak wywiódł Wiekuisty Israela z Micraim — „Ten [cud] był największy ze wszystkich”, Raszi do 18:1. [przypis tradycyjny]

przedtem odesłaną — „Gdyby nie ten werset, nie wiedzielibyśmy, że Mojżesz odesłał ją i że nie była z nim [w Micraim], po tym jak zabrał ją ze sobą w drogę (por. Wj 4:20). To uczy, że gdy Aharon i Mojżesz spotkali się, lud Israela cierpiał wtedy w niewoli, Jitro zaś żył dostatnio: Mojżesz odesłał więc [żonę do teścia]”, Chizkuni do 18:2. [przypis tradycyjny]

Przychodniem — hebr. גֵּר (ger): obcy przybysz. [przypis edytorski]

Bóg ojca mojego był pomocą moją — hebr. אֱלִי (Eli): mój Bóg i עֶזֶר (ezer): pomoc. [przypis edytorski]

ocalił mnie od miecza Faraona — midrasz podaje, że gdy Datan i Abiram wyjawili sprawę związaną z zabiciem Micrejczyka (por. Wj 2:12), Faraon chciał skazać Mojżesza na śmierć, ale szyja Mojżesza stała się jak słup z marmuru, tak że miecz nie był w stanie nawet go zranić, zob. Raszi do 18:4. [przypis tradycyjny]

Jitro, przybywam do ciebie, a żona twoja, i dwaj synowie jej z nią — „Zawiadomił go przez posłańca: jeśli nie wyjdziesz [mi na powitanie] ze względu na mnie, wyjdź ze względu na twoją żonę, jeśli nie wyjdziesz ze względu na twoją żonę, wyjdź przez wzgląd na dwóch jej synów”, Raszi do 18:6. [przypis tradycyjny]

wyszedł Mojżesz na spotkanie teścia swojego — „Wielkim honorem został zaszczycony Jitro w tej chwili, bo skoro wyszedł Mojżesz, wyszli i Aharon, i Nadaw i Awihu [synowie Aharona], a któż widząc, że ci wyszli, nie wyszedł także [z nimi na powitanie Jitro]?”, Raszi do 18:7. [przypis tradycyjny]

pokłonił się i ucałował go — „To uczy o skromności Mojżesza, bo chociaż był [jak] król, nie wywyższał się, ale pokłonił się teściowi, sam go poprowadził i opowiedział mu o wszystkich zdarzeniach”, Bechor Szor do 18:7. [przypis tradycyjny]

gwoli — daw. z powodu. [przypis edytorski]

cieszył się Jitro ze wszystkiego dobrego — Zdaniem Rasziego Jitro ucieszył się dobrymi darami dla Israela: manną, studnią wody i Torą, ale przede wszystkim ocaleniem z Micraim, bo „aż do tej pory żaden niewolnik nie był w stanie uciec z Micraim, gdyż był to kraj zamknięty ze wszystkich stron, a lud Israela wyszedł w liczbie 600 tysięcy”, Raszi do 18:9. [przypis tradycyjny]

ocalił was z ręki Micrejczyków i z ręki Faraona; który ocalił ten lud spod ręki Micrejczyków — hebr. מִיַּד מִצְרַיִם (mijad Micrajim) dosł. z ręki Micrejczyków; מִתַּחַת יַד מִצְרָיִם (mitachat jad Micrajim) dosł. spod ręki Micrejczyków. Różnica w tych wyrażeniach może być odczytana jako ocalił was od Micrejczyków i ocalił was spod władzy (niewoli) u Micrejczyków. [przypis edytorski]

Teraz poznałem — „[Jitro rzekł:] znałem Boga już przedtem, ale teraz poznałem Go jeszcze lepiej”, Raszi do 18:11. [przypis tradycyjny]

nad wszystkie bogi — midrasz „uczy, że [Jitro] był zaznajomiony ze wszystkimi kultami na świecie i nie było takiego bożka, któremu by nie służył”, Raszi do 18:11. [przypis tradycyjny]

gdyż tą samą rzeczą, którą przeciw nim umyślili — „[Micrejczycy] zamyślali unicestwić ich poprzez wodę i sami zostali unicestwieni przez wodę”, Raszi do 18:11. [przypis tradycyjny]

przed Bogiem — „Przed ołtarzem, na którym złożyli te ofiary”, Sforno do 18:12. „Stąd [midrasz] uczy, że ten, kto czerpie przyjemność z udziału w uczcie, gdzie biesiadują mędrcy Tory, to jakby czerpał przyjemność z blasku Szechiny (Boskiej Obecności)”, Raszi do 18:12. [przypis tradycyjny]

ustawy Boga i nauki Jego — Mojżesz odnosi się tu do praw, które były dane w Mara, jeszcze przed objawieniem na Synaju (por. Wj 15:25 i komentarz do tego wersetu), zob. Chizkuni do 18:16. [przypis tradycyjny]

i siebie — hebr. גַּם (gam): również, zarówno, midrasz wyjaśnia, że to dodatkowe również (tu jako i) oznacza, że słowa te dotyczyły także Aharona, Chura i siedemdziesięciu członków starszyzny, zob. Raszi do 18:18. [przypis tradycyjny]

a niechaj będzie Bóg z tobą — Raszi podpowiada, że powiedział mu: idź i omów tę poradę z Wszechmogącym, zob. Raszi do 18:19. „Bóg pomoże ci, jeśli postąpisz w taki sposób, [jak ci radzę]”, Ibn Ezra do 18:19. [przypis tradycyjny]

pozostań ty dla ludu upełnomocnionym Boga — „Bądź posłańcem i pośrednikiem pomiędzy nimi a Bogiem i zwracaj się do Niego z zapytaniem o wyroki”, Raszi do 18:19. [przypis tradycyjny]

mężów dzielnych — „Bogatych, takich którzy nie muszą schlebiać ani okazywać stronniczości”, Raszi do 18:21. [przypis tradycyjny]

bogobojnych — „Takich, co nie boją się żadnego człowieka, a jedynie Boga”, Chizkuni do 18:21. [przypis tradycyjny]

mężów prawdy — „Budzących zaufanie, którzy zasługują na to, aby można było polegać na ich słowach, dzięki temu ich orzeczenia będą uznawane”, Raszi do 18:21. [przypis tradycyjny]

nienawidzących korzyści — „[Takich], którzy pogardzają w sądzie własnym majątkiem, wedle powiedzenia: każdy sędzia, którego [pozwano] i pozbawiono majątku w wyniku wyroku, nie jest już [zdatny na] sędziego”, Raszi do 18:21. Ludzi nieprzekupnych, zob. Tur do 18:21. [przypis tradycyjny]

a przykaże ci to Bóg — „Poradź się Wszechmogącego, jeśli On nakaże ci tak postąpić, będziesz w stanie przetrwać, ale jeśli cię przed tym powstrzyma, nie ostaniesz się”, Raszi do 18:23. [przypis tradycyjny]

do miejsca swojego powróci w pokoju — czyli do swoich namiotów, bo „zwaśnieni ludzie stali przed [Mojżeszem w kolejce], ale niekiedy nie zdążyli przedstawić mu swoich spraw do rozstrzygnięcia i gdy wracali do swoich namiotów, niezgoda między nimi się nasilała”, Ibn Ezra do 18:23. [przypis tradycyjny]

odprawił Mojżesz teścia swego — oznacza to, że Mojżesz odprowadził go przez część drogi, tak jak Abraham odprowadzał swoich gości. Niektórzy twierdzą, że całe zdarzenie opisane w tym rozdziale miało miejsce już po nadaniu Tory, por. np. Raszi do 18:13, zob. Chizkuni do 18:27. [przypis tradycyjny]

poszedł do kraju swojego — Jitro powrócił do siebie, „aby przekonwertować na judaizm członków swojej rodziny”, Raszi do 18:27. [przypis tradycyjny]

w tenże sam dzień — w pierwszym dniu miesiąca siwan, zob. Chizkuni do 19:1. [przypis tradycyjny]

naprzeciw góry — chodzi o górę „wspomnianą powyżej (por. Wj 3:12), przy której mieli służyć Bogu”, Raszbam do 19:2. [przypis tradycyjny]

Mojżesz wstąpił do Boga — „[Mojżesz wstąpił na górę] drugiego dnia miesiąca i wszystkie jego wejścia na górę miały miejsce o poranku”, Raszi do 19:3. [przypis tradycyjny]

Tak powiesz — „W tym języku [czyli hebrajskim] i dokładnie takimi słowami”, Raszi do 19:3. [przypis tradycyjny]

domowi Jakuba — to oznacza: „do kobiet, do nich przemówisz w łagodny sposób (…)”, Raszi do 19:3. [przypis tradycyjny]

oznajmisz synom Israela — „(…) a kary i szczegóły praw objaśnisz mężczyznom, twardymi słowami, [gorzkimi] jak piołun”, Raszi do 19:3. W tym wersecie użyte zostały dwa czasowniki לֵאמֹר (lemor): mówić, który opisuje prostą mowę skierowaną do kobiet oraz לְהַגִּיד (lehagid): powiedzieć, opowiedzieć, zrelacjonować, tak (zgodnie z komentarzem) Mojżesz przemówił do mężczyzn. Talmud uczy, że ten czasownik można skojarzyć z hebr. אַגָּדָה (agada): opowieść, co oznacza, że Mojżesz zwrócił się do nich słowami pociągającymi jak opowieść lub też można to łączyć ze słowem גִידִּין (gidin): piołun, czyli że przemówił do nich twardymi słowami, [gorzkimi] jak piołun, zob. Szabat 87a:8. [przypis tradycyjny]

jakem uniósł was — „[Było to] tego dnia, gdy lud Israela przybył do Ramses, ponieważ zamieszkiwali rozrzuceni po całej ziemi Goszen, a gdy mieli wyruszyć i opuścić [Micraim], w krótkiej chwili zebrali się wszyscy w Ramses”, Raszi do 19:4. [przypis tradycyjny]

jakem uniósł was na skrzydłach orlich — midrasz objaśnia tę metaforę tak, że „orzeł nosi swoje pisklęta na skrzydłach, bowiem wszystkie inne ptaki trzymają swoje młode pomiędzy łapami, ponieważ boją się ptaków latających ponad nimi, ale orzeł obawia się jedynie człowieka, aby nie wypuścił strzały w jego kierunku, gdyż żaden inny ptak nie lata powyżej [orła], dlatego umieszcza swoje [młode] na skrzydłach, mówiąc: lepiej żeby strzała trafiła we mnie niż w moje dziecko”, Raszi do 19:4. „Gdy przeprowadziłem was przez morze po suchym lądzie, jak orły, które przekraczają morza w locie”, Raszbam do 19:4. [przypis tradycyjny]

przywiodłem was do Siebie — „Do miejsca Mojej chwały, czyli do tej góry, gdzie przebywa z wami Moja Obecność, a [Targum] Onkelos objaśnia to jako: przybliżyłem was do służby dla Mnie”, Ramban do 19:4. [przypis tradycyjny]

przymierza Mojego, — „[Przymierza] dotyczącego przestrzegania Tory, które zawrę z wami”, Raszi do 19:5. [przypis tradycyjny]

staniecie się Mi skarbem spośród wszystkich ludów — hebr. סְגֻלָּה (segula): skarb, drogocenny przedmiot. „[Jak] umiłowany skarb, kosztowne naczynia i drogie kamienie, które gromadzą królowie, tak i wy będziecie Mi skarbem spośród pozostałych ludów, ale żebyście nie mówili, iż tylko wy jesteście Moi i nie mam innych obok was, bo co ponadto należy do Mnie? [Cała ziemia], lecz Moje umiłowanie dla was będzie [dla wszystkich] widoczne”, Raszi do 19:5. [przypis tradycyjny]

królestwem kapłanów — hebr. כֹּהֲנִים (kohanim) oznacza w tym przypadku książęta, nie kapłani, zob. Raszi do 19:6. „Będziecie królestwem Moich sług”, Ramban do 19:6. [przypis tradycyjny]

powtórzył Mojżesz słowa ludu Wiekuistemu — „Następnego dnia, czyli trzeciego [siwan], ponieważ [Mojżesz] wchodził [na górę zawsze] o poranku. Ale czy Mojżesz musiał przekazywać [Bogu słowa ludu]? Tu Tora uczy dobrych obyczajów od Mojżesza, że nie powiedział: skoro Ten, który mnie posłał wie [wszystko], to nie muszę Mu nic przekazywać”, Raszi do 19:8. [przypis tradycyjny]

w gęstym obłoku — „[Oznacza to] gęstą ciemność, tak aby [Mojżesz] nie mógł widzieć Boskiej Obecności”, Raszbam do 19:9. [przypis tradycyjny]

także zawierzył tobie — hebr. גַּם (gam): także, zdaniem Rasziego oznacza tu, że uwierzą również w proroków, którzy nadejdą po Mojżeszu, zob. Raszi do 19:9. [przypis tradycyjny]

doniósł Mojżesz słowa ludu Wiekuistemu — „Nazajutrz czyli czwartego dnia miesiąca [siwan]”. Taką odpowiedź ludu zaniósł Mojżesz Bogu: „słyszałem od nich, że pragną usłyszeć [słowa przymierza] od Ciebie, bo nie jest porównywalne gdy słyszy się coś z ust posłańca z tym, gdy słyszy się słowa z ust Króla, [powiedzieli]: naszym pragnieniem jest zobaczyć naszego Króla!”, Raszi do 19:9. [przypis tradycyjny]

przygotuj ich — hebr. קִדַּשְׁתָּם (kidasztam) dosł. uświęć ich. Raszi komentuje, że powinni być oddzieleni od tego co powszednie, oczyszczeni. „Niech się przygotują na dzisiaj i na jutro”, Raszi do 19:10. „Niech obmyją się wodą”, Ibn Ezra do 19:10. „Uświęcenie oznacza tu: aby nie współżyli ze swoimi żonami i nie mieli kontaktu z czymkolwiek, co jest rytualnie nieczyste”, Rabeinu Bachja do 19:10. [przypis tradycyjny]

Aby byli gotowi — to wyrażenie midrasz interpretuje jako powstrzymanie się od współżycia seksualnego, zob. Raszi do 19:11. „Nikt z nich nie spał tej nocy, lecz czuwał w oczekiwaniu”, Ibn Ezra do 19:11. [przypis tradycyjny]

dzień trzeci — „To był szósty dzień miesiąca [siwan], bo piątego dnia Mojżesz zbudował ołtarz u stóp góry i postawił dwanaście słupów, a całe to wydarzenie opisane jest dalej (por. Wj 24:4)”, Raszi do 19:11. [przypis tradycyjny]

przed oczyma całego ludu — z tego wyrażenia midrasz wyciąga wniosek, ze nie było wśród nich ludzi niewidomych, zob. Raszi do 19:11. [przypis tradycyjny]

odgraniczysz lud w około — „Ustaw im widoczne oznaczenia, aby nie zbliżali się poza te znaki graniczne”, Raszi do 19:12. [przypis tradycyjny]

gdy ozwie się przeciągły głos rogu [wtedy mogą] wnijść na górę — „Gdy róg barani wyda przeciągły dźwięk, będzie to znak odejścia Szechiny (Boskiej Obecności) i ustania Głosu Bożego i dopiero wtedy będą mieli już prawo wchodzić na górę”, Raszi do 19:13. „Gdy Mojżesz zadmie w szofar [instrument z rogu baraniego] wówczas będzie wam wolno wchodzić na górę”, Ibn Ezra do 19:13. [przypis tradycyjny]

z nastaniem poranku — hebr. בִּהְיֹת הַבֹּקֶר (bihjot haboker) dosł. podczas bycia [o] poranku; „to uczy, że [Boska Obecność] już tam przebywała, co nie jest zwyczajem u ludzi, aby to nauczyciel czekał na ucznia”, Raszi do 19:16. [przypis tradycyjny]

trąby — hebr. שֹׁפָר (szofar): instrument dęty zrobiony z baraniego rogu, używany także obecnie w żydowskich rytuałach. [przypis edytorski]

naprzeciw Boga — „To oznacza, że Szechina (Boska Obecność) wyszła naprzeciw ludu, jak pan młody wychodzący naprzeciw oblubienicy i dlatego napisane jest »Wiekuisty przyszedł z Synaju« (Pwt 33:2) a nie jest napisane »przyszedł na Synaj«”, Raszi do 19:17. [przypis tradycyjny]

u stóp góry — „Według zwykłego wyjaśnienia oznacza to: u stóp góry, lecz midrasz mówi, że góra została wyrwana ze swojego miejsca i zawieszona nad nimi jak jak beczka [czy jak kopuła]”, Raszi do 19:17. [przypis tradycyjny]

topielni — hebr. כִּבְשָׁן (kiwszan): piec do wypalania ceramiki lub wapna, piec do wytopu metalu, piec hutniczy. [przypis edytorski]

głos trąby wzmagał się coraz silniej — „Im dłużej zwykły człowiek dmie [w trąbę] dźwięk staje się coraz słabszy i zanika, ale tu wzmacniał się coraz bardziej. Dlaczego początkowo [dźwięk był słabszy]? Aby dostroić uszy [ludu] do tego, co byli w stanie przyjąć”, Raszi do 19:19. [przypis tradycyjny]

Mojżesz przemawiał — „Mojżesz mówił i przekazywał słowa Israelowi, ponieważ [bezpośrednio] z ust Wszechmogącego usłyszeli tylko [dwa pierwsze przykazania] „Jam Wiekuisty” i „Nie będziesz miał bogów cudzych”, a Święty Błogosławiony wspomagał [Mojżesza] dając mu moc, by jego głos był potężny i słyszalny”, Raszi do 19:19. [przypis tradycyjny]

Bóg odpowiadał mu gromem — hebr. קוֹל (kol) może oznaczać głos jak i grzmot, grom. „Mojżesz mówił do Boga, ale jego głos nie był słyszalny dla nikogo innego poza Bogiem, a Święty Błogosławiony odpowiadał Mojżeszowi doniosłym głosem, ze względu na wzmagający się nieustannie głos szofaru, i aby głos Boga był słyszalny dla Mojżesza, musiał przebijać się ponad głos szofaru”, Raszbam do 19:19. [przypis tradycyjny]

zstąpił Wiekuisty na górę Synaj — „Można by pomyśleć, że [Bóg] rzeczywiście zstąpił na górę, ale dalej werset mówi: „z nieba przemawiał do was” (por. Wj 20:19), to uczy że [Bóg] pochylił górne i dolne niebiosa i rozpostarł je na górze jak posłanie na łożu, a tron chwały Bożej zstąpił na nie”, Raszi do 19:20. [przypis tradycyjny]

przestrzeż lud — „Ostrzeż lud, aby nie wchodzili na górę”, Raszi do 19:21. [przypis tradycyjny]

aby się nie porywał do Wiekuistego, aby widzieć — „Aby nie przedarli się poza [ustawione] słupy, z powodu ich tęsknoty, by ujrzeć Wiekuistego, bo zbliżyliby się przez to do góry”, Raszi do 19:21. „Aby z powodu wielkiego pragnienia, by ujrzeć Moją chwałę, nie przedarli się, myśląc, że robią to, by Mnie uhonorować”, Ibn Ezra do 19:21. [przypis tradycyjny]

także kapłani, którzy przystępują do Wiekuistego — „[To odnosi się do] pierworodnych, którzy spełniali czynności związane z kultem, i składali ofiary: niech nie polegają na swoim znaczeniu i nie próbują wejść na górę”, Raszi do 19:22. [przypis tradycyjny]

niech się przygotują — hebr. יִתְקַדָּשׁוּ (jitkadaszu) dosł. niech się uświęcą; tu w znaczeniu „niech będą gotowi, stojąc na swoich stanowiskach”, Raszi do 19:22. [przypis tradycyjny]

Nie może lud wstąpić — Mojżesz powiedział: „nie muszę przestrzegać ludu, bo już są ostrzeżeni od trzech dni i nie mogą wejść na górę, bo nie mają zezwolenia”, Raszi do 19:23. [przypis tradycyjny]

wstąpisz potem — ty i Aharon z tobą; a kapłani i lud — Zdaniem Rasziego nie oznaczało to, że wejdą tam Mojżesz, Aharon i koheni wszyscy razem, ale Bóg powiedział do Mojżesza: „ty masz wydzielony obszar dla siebie, Aharon ma wydzielony obszar dla siebie i koheni (kapłani) mają wydzielony teren dla siebie. Mojżesz zbliżył się dalej niż Aharon, Aharon dalej niż koheni, a lud pod żadnym pozorem miał nie przedrzeć się się poza swoją strefę, aby wejść na górę do Wiekuistego”, Raszi do 19:24. [przypis tradycyjny]

Rozdział XX — Rozdział ten zawiera tzw. Dziesięć Wypowiedzeń, hebr. עֲשֶׂרֶת הַדִּבְּרוֹת (aseret hadibrot), w innych tłumaczeniach Dziesięć Przykazań. W tradycyji żydowskiej nie są one uważane za ważniejsze od pozostałych, judaizm włącza je w tradycyjną liczbę 613 przykazań מִצְווֹת (micwot): 248 z nich to nakazy a 365 to zakazy. 613 przykazań jest określane także jako תַּרְיַ''ג מִצְווֹת (tarjag micwot), gdzie słowo tarjag jest zapisem liczby 613 przy użyciu liter alfabetu hebrajskiego. [przypis edytorski]

wygłosił Bóg — hebr. אֱלֹהִים (Elohim): Bóg. „Odnosi się to do Boga jako Sędziego. Są takie prawa Tory, za wypełnienie których jest nagroda, ale gdy się ich nie czyni nie ma za to kary, można by pomyśleć, że dotyczy to także Dziesięciu Oświadczeń, dlatego werset mówi: »wygłosił Elohim« Bóg czyli Sędzia, który wymierzy karę [za odstąpienie od Dziesięciu Przykazań]”, Raszi do 20:1. [przypis tradycyjny]

wygłosił Bóg wszystkie słowa te — „To uczy, że Święty Błogosławiony oznajmił Dziesięć Oświadczeń w jednej wypowiedzi i nie jest możliwy taki sposób mowy w przypadku człowieka, […] a następnie [Bóg] powtórzył [dwa pierwsze] przykazania (Wj 20:2 i 20:3-6) oddzielnie”, Raszi do 20:1. [przypis tradycyjny]

Bóg twój — werset 20:2 to pierwsze z Dziesięciu Oświadczeń. „Mnie jedynie masz służyć i do Mnie wyłącznie masz się modlić, bez żadnych pośredników”, Sforno do 20:2. [przypis tradycyjny]

Jam Wiekuisty, Bóg twój, którym cię wywiódł z ziemi Micraim — „Samo wyprowadzenie z Micraim już jest warte tego, abyście byli Mi poddanymi”, Raszi do 20:2. [przypis tradycyjny]

Nie będziesz miał bogów innych — wersety 20:3-6 to drugie z Dziesięciu Oświadczeń. Zdaniem Rasziego dotyczy to bożków, glinianych figurek którym oddawano cześć: „Nie są to bóstwa, ale inni [ludzie] czynią je bogami dla siebie. Nie można wyjaśniać tego jako »bogów innych oprócz Mnie«, ponieważ jest to bluźniercze wobec Najwyższego, nazywać [bożki] bogami w zestawieniu z Nim.”, Raszi do 20:3. „Nie mów »będę służył Tobie i im«, bo to Ja sam wyprowadziłem cię [z Micraim] i nie potrzebujesz ich, bo są marnością, niezdolną do jakiejkolwiek pomocy”, Chizkuni do 20:3. [przypis tradycyjny]

przed obliczem Moim — „Tak długo jak Ja istnieję, abyś nie powiedział, że zakaz bałwochwalstwa został dany tylko temu pokoleniu, [które wyszło z Micraim]”, Raszi do 20:3. [przypis tradycyjny]

Nie uczynisz sobie posągu — nie sporządzaj takich figur „nawet gdy nie masz zamiaru ich czcić”, Sforno do 20:4. [przypis tradycyjny]

Bóg żarliwy — hebr. אֵל קַנָּא (El kana), dosł. zazdrosny, zajadły, zażarty. „Jest zazdrosny i wymierzy karę, nie będzie pobłażał i nie przebaczy bałwochwalstwa”, Raszi do 20:5. [przypis tradycyjny]

na wnukach i prawnukach — „[Zostaną ukarani] tylko gdy trzymają się nadal czynów swoich przodków”, Raszi do 20:5. [przypis tradycyjny]

świadczący miłosierdzie tysiącom — „Przechowuje miłosierdzie, które człowiek czyni, aby go wynagrodzić aż po tysięczne pokolenie, stąd wniosek, że nagroda przewyższa karę w proporcji jeden do pięciuset, ponieważ [kara] trwa przez cztery pokolenia, a [nagroda] przez tysiąc”, Raszi do 20:6. [przypis tradycyjny]

Nie wzywaj imienia — werset 20:7 to trzecie z Dziesięciu Oświadczeń. [przypis edytorski]

do fałszu — hebr. לַשָּׁוְא (laszaw): na marne, na próżno, na darmo. „[Dotyczy to] przysięgi składanej na marne, gdy ktoś przysięga, że oczywista rzecz jest czymś innym, np. o słupie z drewna, że jest ze złota”, zob. Raszi do 20:7. [przypis tradycyjny]

Gdyż nie przepuści Wiekuisty temu, który wzywa imię Jego do fałszu — „Ponieważ nie ma żadnego wizualnego wyobrażenia Boga, składać na Niego przysięgę można jedynie poprzez wypowiedzenie Jego Imienia, ale mimo to nie przysięgaj w Jego imię na próżno, ponieważ Bóg nie przepuści, hebr. לֹא יְנַקֶּה (lo jenake) dosł. nie oczyści z tego, jest to rodzaj grzechu, który nie podlega wymazaniu nawet przez pokutę”, Chizkuni do 20:7. [przypis tradycyjny]

Pamiętaj na dzień Szabatu — wersety 20:8-11 to czwarte z Dziesięciu Oświadczeń. Dziesięć Oświadczeń, z niewielkimi odmiennościami w tekście, pojawia się także w Pwt 5:6-18. Tu przykazanie o Szabacie sformułowane jest jako זָכוֹר (zachor) pamiętaj na dzień Szabatu a tam jako שָׁמוֹר (szamor) przestrzegaj dnia Szabatu (Pwt 5:12). Wedle tradycji pamiętaj i przestrzegaj zostały wypowiedziane jednocześnie, w jednym wypowiedzeniu: pamiętaj odnosi się do rzeczy, które należy wypełniać w Szabat, a przestrzegaj do czynności, od których trzeba się w Szabat powstrzymać. Pamiętaj jest tu wyrażone w formie stałego nakazu, w znaczeniu: pamiętaj nieustannie o dniu Szabatu, np. jeśli w tygodniu napotkasz coś ładnego czy smacznego, niech będzie to przeznaczone na Szabat, zob. Raszi do 20:8. [przypis tradycyjny]

wykonywaj wszelką robotę twoją — „A gdy nadejdzie Szabat, postrzegaj swoją pracę tak, jak gdyby w całości została już wykonana [i ukończona], abyś nie rozmyślał o pracy w Szabat”, Raszi do 20:9. [przypis tradycyjny]

ani syn, ani córka — Raszi uważa, że chodzi o małe dzieci, które dorośli mają obowiązek napominać o odpoczynku szabatowym i dopilnować, aby nie łamały praw Szabatu, zob. Raszi do 20:10. [przypis tradycyjny]

odpoczął dnia siódmego — Raszi komentuje, że skoro Bóg odpoczął, to o ile bardziej powinien odpocząć człowiek, którego praca wymaga trudu i wysiłku, zob. Raszi do 20:11. [przypis tradycyjny]

pobłogosławił Wiekuisty dzień siódmy — „[Pobłogosławił] dodatkową duszą, która jest dodatkowym przygotowaniem do służby Bogu”, Sforno do 20:11. „Powiedział rabi Szimon ben Lakisz: Święty Błogosławiony daje człowiekowi dodatkową duszę w przeddzień Szabatu, a na zakończenie Szabatu zabiera ją z powrotem, jak powiedziano: »Odpoczął i wytchnął«, (Wj 31:17): gdy tylko skończył się Szabat, biada! utracona została dusza”, Bejca 16a:12 [przypis tradycyjny]

Czcij ojca twego i matkę twoją — werset 20:12 to piąte z Dziesięciu Oświadczeń. [przypis edytorski]

aby się przedłużyły dni twoje na ziemi, którą Wiekuisty, Bóg twój, da tobie — „Szacunek do [rodziców] został zestawiony z szacunkiem do Boga. I tak jak to przykazanie dotyczy osób żyjących na ziemi, także i nagroda za nie dana jest poprzez przedłużenie życia na ziemi, którą [Bóg nam] dał”. Można to także interpretować tak, że w nagrodę za to przykazanie „Bóg wypełni nasze dni an tym świecie, a zostaną przedłużone w świecie Przyszłym, który jest nieskończony”, Ramban do 20:12. [przypis tradycyjny]

Nie zabijaj — werset 20:13 to szóste z Dziesięciu Oświadczeń. [przypis edytorski]

Nie łam małżeńskiej wiary — werset 20:14 to siódme z Dziesięciu Oświadczeń. Zakaz cudzołóstwa odnosi się tu do współżycia seksualnego z kobietą, która na mocy prawa jest żoną innego mężczyzny, groziła za to kara śmierci dla obojga cudzołożników, zob. Raszi do 20:13. Inne zakazane relacje wymienione są w dalszych wersetach Tory. Kary śmierci w judaizmie były możliwe tylko do czasu, gdy istniała Świątynia Jerozolimska i działał Sanhedryn, czyli do czasu zburzenia Świątyni w 70 r. n.e. [przypis tradycyjny]

Nie kradnij — werset 20:15 to ósme z Dziesięciu Oświadczeń. Zakaz kradzieży odnosi się tu do porwania człowieka, za co groziła kara śmierci. O zakazie kradzieży mienia mówi werset z Kpł 19:11, zob. Raszi do 20:13. [przypis tradycyjny]

Nie dawaj przeciw bliźniemu twemu świadectwa fałszywego — werset 20:16 to dziewiąte z Dziesięciu Oświadczeń. Chociaż główne znaczenie przykazania odnosi się do krzywoprzysięstwa w sądzie, obejmuje to także szerzenie obmowy i zniesławianie drugiego człowieka, zob. Sforno do 20:13. [przypis tradycyjny]

Nie pożądaj — werset 20:17 to dziesiąte z Dziesięciu Oświadczeń. „Niech te rzeczy będą w twoich oczach jak całkowicie nieosiągalne, bo w naturalny sposób człowiek nie pożąda czegoś zupełnie niedostępnego, pożądanie zaś wiedzie do rabunku”, Sforno do 20:14. [przypis tradycyjny]

nie pożądaj żony bliźniego twojego — „Nie spiskuj, jak doprowadzić cudzą żonę do rozwodu i samemu ją poślubić”, Chizkuni do 20:14. [przypis tradycyjny]

lud cały widział — „To uczy, że nie było wśród nich ani jednego niewidomego. Skąd wiadomo, że nie było wśród nich także niemowy? Bo jest napisane »I odpowiedział cały lud« (Wj 19:8). I skąd wiadomo, że nie było wśród nich głuchego? Bo jest napisane »rzekli […] spełnimy i usłuchamy« (Wj 24:7)”, Raszi do 20:15. [przypis tradycyjny]

lud cały widział gromy — „Widzieli to, co było do usłyszenia, coś czego nie można zobaczyć w żadnym innym przypadku”, Raszi do 20:15. To widzenie należy rozumieć jako pojmowanie, rozumienie, zob. Rabeinu Bachja do 20:15. [przypis tradycyjny]

cofnął się struchlały, i stanął z daleka — „Wycofali się na dwanaście mil, czyli na długość ich obozu, ale na pomoc przybyły anioły służebne, aby ich sprowadzać z powrotem [ku Synajowi]”, Raszi do 20:15. [przypis tradycyjny]

a niech nie przemawia do nas Bóg, abyśmy nie pomarli — odnosi się to do „kohenów i przywódców plemion, którzy byli blisko [Mojżesza] i to oni rozmawiali z nim po tym, jak skończyło się wygłaszanie Dziesięciu Przykazań. Tak bardzo byli przerażani i bali się, że jeśli Bóg będzie mówił do nich jeszcze, to poumierają”, Ibn Ezra do 20:16. „Gdyby nie zostało to napisane w Torze, można by myśleć, że bezpośrednio z ust Świętego Błogosławionego usłyszeli wszystkie przykazania”, Raszbam do 20:16. [przypis tradycyjny]

Nie obawiajcie się; gdyż aby doświadczyć was przyszedł Bóg — Raszi wyjaśnia hebr. נַסּוֹת (nasot) nie jako doświadczane ale jako wywyższenie, podniesienie do wielkości i znaczenia. Bóg przyszedł, „aby wywyższyć was w świecie, by pośród narodów rozeszła się o was sława, z tego powodu, że On objawił się wam w swojej chwale”, Raszi do 20:17. „[Przybył] aby przyzwyczaić was do proroctwa, z którym [teraz] mieliście zasługę obcować »twarzą w twarz«”, Sforno do 20:17. [przypis tradycyjny]

mgły — hebr. עֲרָפֶל (arafel): gęsta ciemność, chmura. Mojżesz wszedł do środka, „wkraczając w trzy bariery: ciemność, obłok i mgłę, jak jest napisane w Pwt 4:11 »góra płonęła ogniem do samego nieba, w ciemnościach, chmurach i mgle«. Owa mgła (arafel), to obłok, o którym Bóg mówi do Mojżesza »Oto Ja przyjdę do ciebie w gęstym obłoku« (Wj 19:9)”, Raszi do 20:18. [przypis tradycyjny]

Nie ustanawiajcie nic przy Mnie — „Nie czyńcie podobizn Moich sług, którzy usługują Mi na wysokościach”, Raszi do 20:20. „Po tym jak widzieliście, że nie potrzebujecie żadnych pośredników, aby zbliżyć się do Mnie, nie sporządzajcie przy Mnie takich [obiektów] do pośredniczenia”, Sforno do 20:20. [przypis tradycyjny]

ofiarnica — ołtarz, stół służący do składania ofiar. Cylkow stworzył ten neologizm aby uniknąć skojarzeń z ołtarzem kościelnym, który ma zupełnie inną funkcję i znaczenie symboliczne. [przypis edytorski]

Ołtarz z ziemi — „[Ołtarz ma] stykać się [bezpośrednio] z ziemią, nie będzie zbudowany na słupach ani na żadnej podstawie; inne wyjaśnienie: puste miejsce wewnątrz ołtarza miedzianego miało być wypełnione ziemią podczas postojów [i opróżniane do podróży]”, Raszi do 20:21. [przypis tradycyjny]

ofiarować będziesz na nim — zwierzęta ofiarne zabijane były tuż obok ołtarza, nie na samym ołtarzu, zob. Raszi do 20:21. [przypis tradycyjny]

ofiary okupne — hebr. שְׁלָמִים (szlamim) w innych przekładach jako: ofiary pokojowe. [przypis edytorski]

W każdym miejscu w którym oznajmię imię Moje, przyjdę do ciebie i pobłogosławię cię — „[Bóg powiedział:] tam gdzie dam ci pozwolenie na wymawianie Mojego Właściwego Imienia [tetragramu], tam przyjdę do ciebie i pobłogosławię cię, i sprawię, że Moja Szechina (Boska Obecność) spocznie na tobie. Stąd płynie nauka, że Imię Czteroliterowe wolno wymawiać jedynie w miejscu, do którego przychodzi Szechina, a była to Świątynia Jerozolimska, tam dozwolone było kohenom wymawiać to Imię, gdy wznosili ręce, aby błogosławić lud”, Raszi do 20:21. [przypis tradycyjny]

jeżeliś topór twój podniósł na niego, znieważyłeś go — „Jeśli podniesiesz na niego żelazne narzędzie, [ołtarz] zostanie sprofanowany, bo ołtarz został stworzony po to, by wydłużać życie człowieka, a żelazo stworzono po to, by dni człowieka skracać. […] Ponadto ołtarz wprowadza pokój pomiędzy Israelem a ich Ojcem w Niebie, dlatego nie może być na nim nic, co odcina i niszczy”, Raszi do 20:22. [przypis tradycyjny]

nie będziesz wchodził po stopniach na ofiarnicę Moją — do ołtarza prowadziła gładka pochylnia (rampa), zwana כֶּבֶשׁ (kewesz), nie zaś schody, zob. Raszi do 20:23. „Pochylnię tę posypywano też solą, aby koheni nie ślizgali się wchodząc po niej”, Raszbam do 20:23. [przypis tradycyjny]

oto są prawa — „Tak jak poprzednie [Dziesięć Przykazań] były z nadane na Synaju, tak i te są z Synaju. Dlaczego fragment o prawie jest tuż po fragmencie dotyczącym budowy ołtarza? Aby pouczyć, by [siedzibę] Sanhedrynu (Najwyższego Sądu) ustanowiono w sąsiedztwie Świątyni”, Raszi do 21:1 [1]. [przypis tradycyjny]

które przedstawisz im — „Święty Błogosławiony powiedział do Mojżesza: niech ci nie przyjdzie do głowy powiedzieć »Nauczę ich rozdziału albo jakiejś halachy dwa lub trzy razy, aż będą to biegle i dokładnie recytować, ale nie będę się trudził wyjaśnianiem im powodów [praw] ani ich znaczenia«; dlatego jest napisane: »które przedstawisz im« jak stół nakryty i przygotowany przed człowiekiem, by mógł z niego spożywać”, Raszi do 21:1 [2]. W XVI wieku rabin Josef Karo wybrał hebr. wyrażenie שֻׁלְחָן עָרוּךְ (szulchan aruch), Nakryty stół, na tytuł swojego kodeksu zbierającego rozproszone wcześniej przepisy i interpretacje prawa żydowskiego w jeden tom. [przypis tradycyjny]

Gdy kupisz niewolnika ibrejskiego, sześć lat niechaj służy — werset ten odnosi się do Hebrajczyka (Żyda), który był sprzedany innemu Żydowi w niewolę, nie zaś do niewolnika z ludów kanaanejskich. Gdy Żyd popełnił kradzież, został złapany i osądzony, ale nie miał czym zapłacić odszkodowania, był za karę sprzedawany przez sąd żydowski jako niewolnik innemu Żydowi, na określony czas, zob. Raszi do 21:2 [2]. [przypis tradycyjny]

darmo — Bechor Szor komentuje: nie musi dawać swojemu panu żadnego wykupu, przeciwnie, to pan ma obowiązek obdarować niewolnika, gdy ten odchodzi, zob. Bechor Szor do 21:2 [3]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli sam jeden przyszedł, sam jeden niechaj wyjdzie — „Jeśli nie był żonaty od początku [gdy przybył], pan nie może wyznaczyć mu niewolnicy kanaanejskiej, aby spłodził z nią niewolników [dla pana]”, Raszi do 21:3 [2]. [przypis tradycyjny]

jeżeliby zaś był żonaty, niechaj wyjdzie i żona jego z nim — „Jeśli był żonaty z Żydówką. Ale czy ona też poszła [w niewolę], aby teraz wyjść? Tora uczy tu, że kto nabywa sobie niewolnika hebrajskiego, ma obowiązek utrzymywać jego żonę i dzieci”, Raszi do 21:3 [4]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli mu pan jego dał żonę — Raszi komentuje: jeśli był żonaty z Żydówką, „jego pan ma prawo powierzyć mu niewolnicę kanaanejską, aby spłodził z nią niewolników”. Werset nie mówi o niewolnicy hebrajskiej, ponieważ ona również odzyskiwała wolność najdalej po sześciu latach niewoli, zob. Raszi do 21:4 [1]. [przypis tradycyjny]

Jeżeliby zaś powiedział niewolnik — „Musi powiedzieć to w ciągu sześciu lat [niewoli] i powtórzyć na koniec tych sześciu lat”, Chizkuni do 21:5 [1]. [przypis tradycyjny]

żonę i dzieci moje — Raszi komentuje: chodzi o kanaanejską żonę, którą dał mu pan, zob. Raszi do 21:5 [1]. [przypis tradycyjny]

przed sędziów — hebr. אֱלֹהִים (elohim) w tym przypadku słowo to oznacza sędziowie, nie Bóg. „Idą do sądu żydowskiego, a [niewolnik] musi zwrócić się do [sędziów], którzy go sprzedali jego panu”, Raszi do 21:6 [1]. [przypis tradycyjny]

przekole — przebije, przekłuje mu płatek ucha. [przypis edytorski]

i przekole mu pan jego ucho szydłem — Komentatorzy podkreślają, że oddanie samego siebie w niewole jest naganne: „Z jakiego powodu spośród wszystkich innych części ciała to właśnie ucho miało być przebite? Powiedział Raban Jochanan ben Zakaj: to ucho na górze Synaj słyszało »nie kradnij« (Wj 20:13), lecz człowiek ten poszedł i ukradł: niech [to ucho] zostanie przebite. A jeśli człowiek ten sam sprzedał się w niewolę, ucho, które na górze Synaj słyszało »albowiem Moimi sługami są synowie Israela« (Ks. Kapłańska 25:55), a ten poszedł i nabył sobie pana dla siebie: niech [jego ucho] będzie przebite”, Raszi do 21:6 [3]. Chizkuni zauważa, że przebicie ucha było tradycyjnym sposobem karania złodziei i służyło jednoznacznej, nieusuwalnej identyfikacji człowieka jako niewolnika. „Nie mógł on powiedzieć, że sam się zranił w ucho, ponieważ było niemożliwym zrobić sobie taką dziurę samemu”, zob. Chizkuni do 21:6 [3 i 4]. [przypis tradycyjny]

będzie mu służył na zawsze — „To oznacza: do Roku Jubileuszowego [który następował co 50 lat; hebr. יוֹבֵל (jowel)]. Uczy to, że 50 lat określane jest jako na zawsze, co nie oznaczało, iż [niewolnik] miał pracować całe 50 lat, ale pracował dla pana aż do Roku Jubileuszowego, niezależnie czy było blisko czy daleko [do tego roku]”, Raszi do 21:6 [4]. [przypis tradycyjny]

sprzedał mąż córkę swą — Raszi sądzi, że mowa tu małej dziewczynce, poniżej 12 roku życia, zob. Raszi do 21:7 [1]. [przypis tradycyjny]

nie wyjdzie ona jako wychodzą niewolnicy — Raszi komentuje: nie wychodziła ona na wolność tak jak niewolnicy kanaanejscy, którzy mogli uzyskać wolność w przypadku gdy pan uszkodził im ząb, oko czy inny z ważnych narządów ciała. Hebrajska niewolnica nie wychodziła w wyniku utraty oka czy zęba, ale albo pracowała sześć lat, albo do Roku Jubileuszowego, albo do chwili, gdy pojawiły się u niej oznaki dojrzałości płciowej, to co zdarzyło się jako pierwsze, to przynosiło jej wolność, zob. Raszi do 21:7 [2]. „Nie było to właściwe, aby uczciwy człowiek nabywał sobie żydowską dziewczynkę jako niewolnicę wbrew jej woli, raczej nabywał ją po to, by ją samemu poślubić [gdy dziewczyna dojrzeje] lub [nabywał ją jako przyszłą żonę] dla swojego syna, zaś pieniądze dane za nią jej ojcu traktowe były jako opłata ślubna, do której ojciec miał prawo”, Sforno do 21:7 [1]. [przypis tradycyjny]

który był przeznaczył ją dla siebie — „Miał ją przeznaczyć dla siebie i poślubić [gdy dziewczyna dojrzeje], a pieniądze, za które ją nabył były opłatą ślubną, Tora wskazuje tu, że wyznaczenie na żonę było przykazaniem i że nie wymagało to już dalszych ceremonii zaślubin”, Raszi do 21:8 [2]. [przypis tradycyjny]

niechaj jej pomoże się wykupić — „Powinien dać jej możliwość wykupienia się i odejścia, a i on sam musi pomóc w wykupieniu […]: odejmuje od ceny wykupu opłatę za liczbę lat, które już przepracowała, jak gdyby wynajął [tę dziewczynę na służbę]. Jak? Jeśli nabył ją za pewną sumę a przepracowała u niego dwa lata, mówi się mu: wiadomo było, że ona wyjdzie [najpóźniej] po sześciu latach [pracy], to oznacza, że nabyłeś jej pracę na każdy rok za 1/6 sumy, a pracowała u ciebie dwa lata, to jest 1/3 część tej sumy, przyjmij 2/3 jako okup i niech odejdzie od ciebie”, Raszi do 21:8 [3]. [przypis tradycyjny]

mocen — daw. w języku prawniczym: władny, zdolny do czegoś. [przypis edytorski]

obcym ludziom nie jest mocen ją sprzedać — „Ani jej pan, ani jej ojciec nie mają prawa odsprzedać jej innemu [Żydowi]”, Raszi do 21:8 [4]. [przypis tradycyjny]

wzgardziwszy nią — hebr. בְּבִגְדוֹ בָהּ (bewigdo wah) dosł. zdradziwszy ją. „Jeśli zamierzał ją zdradzić czyli nie wypełnił wobec niej przykazania wyznaczenia jej sobie [na żonę]. I to samo odnosi się do jej ojca, który zdradził ją i sprzedał temu mężczyźnie”, Raszi do 21:8 [5]. [przypis tradycyjny]

jeżeli ją dla syna swego przeznaczy — „Jeśli pan [nie chce jej dla siebie], to zamiast niego także jego syn może ją sobie wyznaczyć [na żonę], jeśli zgodzi się na to jego ojciec i nie wymaga to dodatkowej ceremonii zaślubin, wystarczy że [syn] powie jej: oto jesteś mi wyznaczona [na żonę] za pieniądze, które twój ojciec przyjął jako twoją cenę”, Raszi do 21:9 [1]. [przypis tradycyjny]

wedle prawa dziewic postępuje z nią — Raszi podkreśla, że musi zapewnić żonie „pożywienie, ubranie i współżycie małżeńskie”, Raszi do 21:9 [2]. [przypis tradycyjny]

pożywienia, odzieży i małżeńskiego pożycia tej nie pozbawi — Raszi komentuje: jeśli wziąłby sobie inną żonę oprócz tej żydowskiej niewolnicy, którą sobie wyznaczył, nie może pozbawić tej pierwszej prawa do wyżywienia, odzienia i współżycia małżeńskiego, zob. Raszi do 21:10. Te prawa żydowskiej żony są do dziś zapisywane w ketubie, czyli kontrakcie ślubnym. [przypis tradycyjny]

jeżeliby trzech tych (warunków) nie dopełnił jej — „Co to za trzy [warunki]? Przeznaczy ją dla siebie, albo dla swojego syna, albo odliczy jej od ceny wykupu i puści wolno. Ale ten nie przeznaczył jej ani dla siebie, ani dla syna, ona zaś nie ma dość pieniędzy, aby wykupić siebie samą”, Raszi do 21:11. [przypis tradycyjny]

wyjdzie darmo, bez wykupu — Raszi zauważa, że Tora dodaje jeszcze jedną okoliczność, kiedy żydowska niewolnica może wyjść na wolność: gdy pojawią się u niej wczesne oznaki dojrzewania płciowego. Pozostaje ona u swojego pana dopóki nie pojawią się u niej te oznaki i wyrażenie „wyjdzie darmo” oznacza, że jeśli oznaki dojrzewania ukażą się przed końcem sześciu lat, żydowska służąca może już opuścić swojego pana, natomiast wyrażenie „bez wykupu” oznacza, że może odejść także, kiedy osiągnie już pełnię dojrzałości fizycznej, czyli osiągnie wiek 12 i pół lat, zob. Raszi do 21:11. [przypis tradycyjny]

Lecz kto nie czyhał — Raszi sądzi, że mowa tu tylko o nieumyślnym zabójstwie, gdy zabójca nie planował tego ani nie czyhał na ofiarę w zasadzce, zob. Raszi do 21:13 [1]. [przypis tradycyjny]

to wyznaczę ci miejsce dokąd ma uciec — Raszi komentuje: podczas wędrówki przez pustynię obóz Lewitów służył jako miejsce ucieczki, gdzie ten, kto zabił niechcący mógł być bezpieczny, zob. Raszi do 21:13 [5]. Po wkroczeniu do Ziemi Izraela wyznaczone zostało sześć miast, tzw. miast ucieczki, do których taki zabójca udawał się na wygnanie (por. Lb 35:10-28). [przypis tradycyjny]

Jeżeliby zaś kto godził na bliźniego, a zabił go zdradziecko — „Dlaczego jest to napisane? Ze słów »kto pobije człowieka na śmierć« (21:12) można wywnioskować, że dotyczy to również nie-Żyda, lekarza który uśmiercił i urzędnika sądowego, który zabił wymierzając karę 40 batów, jak również ojca co pobił syna [na śmierć] i nauczyciela, co zbił ucznia [ze skutkiem śmiertelnym] oraz kogoś, kto zabił nie tę osobę, którą zamierzał. Dlatego ten werset mówi o kimś, kto zamierzał zabić, nie zaś że zabił przez pomyłkę, »bliźniego«, nie zaś nie-Żyda, »zdradziecko« czyli nie dotyczy to urzędnika sądowego, lekarza, ani ojca i nauczyciela wymierzających karę, bo chociaż [zadają oni ciosy] rozmyślnie ale nie działają »zdradziecko«”, Raszi do 21:14 [1]. [przypis tradycyjny]

ołtarza Mojego weźmiesz go na stracenie — „Jeśli byłby to kohen, który chciałby odprawić służbę [przy ołtarzu]: zabierz go i skaż na śmierć”, Raszi do 21:14 [2]. [przypis tradycyjny]

Kto uderzy ojca swojego, albo matkę swoją — „Ponieważ ten, kto zrani drugiego, skazywany był na wypłatę odszkodowania, nie na śmierć (21:24), Tora musiała pouczyć, że ten kto bije rodzica, ojca lub matkę, ma ponieść śmierć, ale winny [kary śmierci] jest tylko wtedy, gdy zada taki cios, który spowoduje ranę”, Raszi do 21:15 [1]. [przypis tradycyjny]

śmiercią ukarany będzie — „Przez uduszenie”, Raszi do 21:15 [3]. [przypis tradycyjny]

kto wykradnie człowieka — Raszi komentuje, że prawo to stosuje się gdy porywaczem jest mężczyzna, kobieta, osoba bez oznak płci [hebr. טֻמְטוּם (tumtum)] jak i osoba noszącą cechy obu płci [hebr. אַנְדְּרוֹגִינוֹס (androginos)]. I dotyczy to porwania zarówno mężczyzny jak i kobiety, zob. Raszi do 21:16 [1]. „Ponieważ w Pwt 24:7 napisane jest »Jeżeliby przyłapano człowieka, który porwał kogokolwiek«, to poucza jedynie o tym, że byli świadkowie porwania. Skąd wiadomo, że muszą być i świadkowie sprzedania [ofiary]? O tym uczy ten werset »kto wykradnie człowieka i sprzeda go«”, Chizkuni do 21:16 [1]. W prawie żydowskim nie można było skazać nikogo na karę śmierci, jeśli nie było dwóch świadków, którzy naocznie widzieli zbrodnię i złożyli takie zeznanie w żydowskim sądzie. Ibn Ezra komentuje: „Dlaczego ten werset znajduje się pomiędzy wersetem o kimś, kto bije rodziców i wersetem o tym, kto przeklina rodziców? Gdyż zazwyczaj porywane były małe dzieci, które dorastały w obcym kraju, nie znając swoich rodziców, i mogło się tak zdarzyć, że [kiedyś] uderzą czy przeklną swoich rodziców, więc kara za to spada na porywacza”, Ibn Ezra do 21:16 [1]. [przypis tradycyjny]

znajduje się w mocy jego — „Świadkowie widzieli, że kogoś porywa i sprzedaje, ale [ofiara] została znaleziona w rękach [porywacza] zanim jeszcze zdołał ją sprzedać”, Raszi do 21:16. [przypis tradycyjny]

śmiercią karanym będzie — „Przez uduszenie”, Raszi do 21:16. [przypis tradycyjny]

śmiercią ukaranym będzie — „Przez ukamienowanie”, Raszi do 21:17 [2]. [przypis tradycyjny]

gdy pokłócą się ludzie, a uderzy jeden drugiego — Raszi uczy, że ofiara pobicia ma prawo do odszkodowania nie tylko za uszkodzone narządy, ale także za przymusową bezczynność, gdy nie może zarobkować, oraz na pokrycie kosztów leczenia, zob. Raszi do 21:18 [1]. [przypis tradycyjny]

zapadnie na łoże — „Zaniemógł tak, że uniemożliwia mu to pracę”, Raszi do 21:18 [2]. [przypis tradycyjny]

o kuli swej — hebr. עַל מִשְׁעַנְתּוֹ (al misz-anto) dosł. na podporze swojej; na tym, na czym się opiera. Raszi komentuje, że należy to rozumieć metaforycznie, jako powrót do poprzedniej siły i tężyzny, zob. Raszi do 21:19 [1]. [przypis tradycyjny]

uwolnionym będzie uderzający — „Czy przyszłoby komuś do głowy, że ten, kto nie zabił zostanie skazany na śmierć? Ale uczy to, że [napastnik] trzymany jest w więzieniu, aż okaże się, czy tamten [pobity] wrócił do zdrowia, to jest znaczenie wersetu: gdy [ofiara] powstanie i przechadza się jak dawniej, dopiero wówczas napastnik zostaje oczyszczony [z winy]”, Raszi do 21:19 [2]. [przypis tradycyjny]

da go zupełnie wyleczyć — „Pokryje koszty leczenia”, Raszi do 21:19 [4]. [przypis tradycyjny]

niewolnika swojego, albo służebnicę swoją — Raszi komentuje, że mowa tu o niewolniku kanaanejskim, który był własnością materialną swojego pana i podlegał mu na zawsze, nie zaś o niewolniku hebrajskim, który służył nie dłużej niż sześć lat, zob. Raszi do 21:20 1]. [przypis tradycyjny]

niech pomszczone to będzie — „Oznacza to [karę śmierci przez] ścięcie mieczem”, zob. Raszi do 21:20 [3]. [przypis tradycyjny]

gdyby dzień, albo dwa dni przeżył — „Jeśli za jeden dzień jest zwolniony [od kary], to czyż nie tym bardziej za dwa dni? Tutaj jednak mowa jest o dniu, który jest jak dwa dni. Jaki to [dzień]? To pełna doba [liczona od chwili pobicia]”, zob. Raszi do 21:21 [1]. W tradycji żydowskiej dzień liczy się od zachodu słońca do zachodu słońca, więc 24 godziny od momentu wypadku obejmą dwa różne dni. [przypis tradycyjny]

nie należy brać pomsty, bo to pieniądz jego — „Nie będzie pomszczony, gdyż jest jego własnością. Wynika z tego, że jeśli uderzyłby go ktoś inny [niż właściciel], to nawet gdyby przeżył całą dobę, a dopiero potem zmarł — [morderca] ponosi winę [i podlega karze śmierci]”, Raszi do 21:21 [2]. [przypis tradycyjny]

Gdy się wadzić będą ludzie, a uderzy kto kobietę brzemienną — „Zamierzał uderzyć drugiego mężczyznę, a uderzył kobietę”, Raszi do 21:22 [1]. [przypis tradycyjny]

inny zaś wypadek nie zajdzie — „Nic innego nie stanie się kobiecie”, Raszi do 21:22 [2]. [przypis tradycyjny]

tedy poniesie karę pieniężną, jaką nałoży na niego mąż tej kobiety, albo zapłaci wedle wyroku sędziów — „Zapłaci mężowi wartość płodu: oszacowuje się ile kobieta byłaby warta, gdyby sprzedać ją na targu [jako niewolnicę], i o ile wyższa byłaby jej cena z powodu ciąży”, Raszi do 21:22 [4]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli zaś zajdzie wypadek — „Gdyby coś jeszcze stało się kobiecie”, Raszi do 21:23 [1]. [przypis tradycyjny]

ustanowisz życie za życie — „Nasi mędrcy spierają się w tej sprawie, jedni mówią, że oznacza to rzeczywiście życie, a inni twierdzą, że oznacza to odszkodowanie pieniężne, ponieważ gdy ktoś zamierzał zabić jedną osobę, a zabił inną, jest zwolniony z kary śmierci i wypłaca odszkodowanie spadkobiercom [zabitego] wedle tego, ile byłby on wart na targu [jako niewolnik]”, Raszi do 21:23 [2]. [przypis tradycyjny]

Oko — za oko — „Kto oślepi oko drugiemu daje mu odszkodowanie pieniężne za oko, tyle o ile zmniejszyła się jego wartość na targu [niewolników] i to samo odnosi się do wszystkich [wymiennych tu przykładów], nie chodzi zaś o rzeczywiste pozbawienie narządu”, Raszi do 21:24 [1]. „Mędrcy uczą, że chodzi o odszkodowanie za oko, a nie o rzeczywiste oko, dowód na to jest w wersecie powyżej, że [napastnik] płaci za niezdolność do pracy oraz za koszty leczenia, jeśliby temu, kto uderzył drugiego, zadać taką samą krzywdę, cóż by było z jego zapłaty, skoro potem i on sam potrzebowałby odszkodowania za bezczynność i za leczenie? Poza tym, gdyby pozbawić oka kogoś, kto oślepił oko drugiego, to nie wszystkie organizmy są takie same i być może ten drugi umrze z powodu usunięcia oka, bo jest delikatniejszej natury niż ten pierwszy, a Tora mówi: oko za oko nie życie za oko. Zatem jedyna równość i sprawiedliwe traktowanie [może mieć miejsce tylko w postaci wypłacenia] odszkodowanie […] i nie jest możliwe, by człowiekowi zrobiono dokładnie taką ranę jaką ten zadał drugiemu”, Rabeinu Bachja do 21:24 [1]. [przypis tradycyjny]

Oparzenie — u Cylkowa: opalenizna usunięte ze względu na śmieszność oraz usunięto dodane słowa jeżeli. [przypis edytorski]

Oparzenie — za oparzenie — „Oparzenie ogniem; do tej pory Tora mówiła o uszkodzeniu, które zmniejszało wartość [człowieka na targu niewolników], ale teraz nie jest mowa o pomniejszeniu wartości ale o bólu, np. gdy ktoś oparzył drugiego pogrzebaczem w paznokcie, oszacowujemy, ile człowiek podobny temu [skrzywdzonemu] byłby gotów wziąć, za ścierpienie takiego bólu”, Raszi do 21:24 [2]. [przypis tradycyjny]

niewolnika swego — Raszi komentuje, że chodzi tylko o niewolnika kanaańskiego, a niewolnik hebrajski nie wychodzi [na wolność w wyniku wybicia] zęba czy oka, zob. Raszi do 21:26 [1]. [przypis tradycyjny]

wypuści go na wolność za oko jego — „To samo odnosi się do [uszkodzenia pozostałych] 24 wierzchołków ciała: palców u rąk i nóg, dwojga uszu, nosa i członka”, Raszi do 21:26 [2]. [przypis tradycyjny]

zabodzie wół — „Odnosi się to zarówno do wołu, jak i każdego innego zwierzęcia domowego, dzikiego oraz ptaków, ale Tora mówi o tym, co ma miejsce najczęściej”, Raszi do 21:28 [1]. [przypis tradycyjny]

i nie jeść mięsa jego — „Skoro wół jest ukamienowany, czyż nie jest wiadome, że [jest on jak] padliną, a padlina jest zakazana do spożywania? Ale […] nawet gdyby [prawidłowo] zarżnięto [takiego wołu] już po wydaniu na niego wyroku [a przed ukamienowaniem, to mięso jego i tak] będzie zakazane do jedzenia”, Raszi do 21:28 [2]. [przypis tradycyjny]

wolny — od kary, zob. Ibn Ezra do 21:28. [przypis tradycyjny]

zawczoraj — daw. przedwczoraj. [przypis tradycyjny]

ostrzeżono właściciela jego — „Gdy [świadkowie] ostrzegli właściciela”, Raszi do 21:29 [2]. O takim zwierzęciu prawo żydowskie mówi, że jest to muad, czyli zwierzę, którego właściciel został oficjalnie ostrzeżony, że jego zwierzę jest niebezpieczne i wymaga ono specjalnego pilnowania. [przypis tradycyjny]

nadto i właściciel jego stracony — Raszi komentuje, że zasługuje on na „śmierć z rąk Nieba”, nie zaś z rąk sądu, zob. Raszi do 21:29 [4]. [przypis tradycyjny]

jeżeliby wszakże pokutę włożono na niego — „Jeśli świadkowie złożą takie zeznanie, które umożliwi sądowi zasądzenie [odszkodowania] jako pokuty”, Sforno do 21:30. [przypis tradycyjny]

da wtedy okup duszy swojej — „Zgodnie z opinią rabiego Jiszmala chodzi o okup wedle wartości poszkodowanego, zgodnie z opinią rabiego Akiwy chodzi o okup wedle wartości tego, kto wyrządził szkodę”, Raszi do 21:30 [2]. [przypis tradycyjny]

niewolnika — „Odnosi się to do niewolników kanaaneńskich”, Raszi do 21:32 [1]. [przypis tradycyjny]

trzydzieści szeklów da panu ich — „Jest to stała opłata wyznaczona przez Torę, czy [niewolnik] wart jest 1000 zuzów, czy 1 dinara”, Raszi do 21:32 [2]. Szekel był monetą srebrną o wadze ok. 10 gramów. Zuz to mniejsza moneta o wartości 1/4 szekla. Dinar to srebrna moneta rzymska o wadze zbliżonej do zuza. [przypis tradycyjny]

nie przykrył jej — „Jeśli zasłonił [wykop] jest zwolniony [z kary], i mowa tu o kimś, kto wykopał [dół] na publicznym terenie”, Raszi do 21:33 [3]. [przypis tradycyjny]

wół albo osioł — „To samo prawo odnosi się do wszelkich innych zwierząt”, Raszi do 21:33 [4]. [przypis tradycyjny]

niechaj winny za studnię zapłaci — Raszi komentuje: zapłaci „ten, kto odpowiedzialny jest za szkodę, pomimo tego, że nie jest właścicielem wykopu, skoro wykopał go na publicznym terenie, Tora uczyniła go właścicielem [tego dołu], aby obwinić go za spowodowaną szkodę”, Raszi do 21:34 [1]. U Cylkowa jest słowo winny, w miejsce słowa pan (właściciel). [przypis tradycyjny]

zabity niechaj należy do niego — Raszi komentuje: padłe zwierzę należy „do poszkodowanego, wycenia się padlinę i [poszkodowany] bierze ją jako [część] odszkodowania, a ten co spowodował szkodę, dopłaca mu resztę wartości szkody”, Raszi do 21:34 [3]. [przypis tradycyjny]

wół ubódł wołu sąsiada — „Czy to rogami, czy [ciężarem] ciała, czy nogą, czy poprzez ugryzienie: wszystko to obejmuje określenie ubódł, oznacza to ogólnie natarcie, uderzenie”, Raszi do 21:35 [1]. [przypis tradycyjny]

podzielą się ceną jego; a także zabitym podzielą się — „Tora mówi tu o wołach równej wartości, gdy wół wart 200 zuz pobódł woła wartego 200 zuz, czy padlina jest warta wiele czy niewiele, gdy [każdy] bierze połowę wartości żywego i połowę wartości martwego [wołu], to każdy z [właścicieli wołów] stratny jest połowę szkody spowodowanej przez śmierć [zwierzęcia], co uczy, że za byka, który nie stanowił zagrożenia, płaci się połowę odszkodowania, a z [przypadku byków] o równej wartości uczymy się o bykach o różnej wartości”, zob. Raszi do 21:35 [3]. Zwierzę, które nie jest znane jako stanowiące zagrożenie, jest określane w prawie żydowskim jako tam, łagodne i właściciel nie ma obowiązku strzec go szczególnie pilnie. „Ponieważ był to [wół] łagodny i nie miał w zwyczaju robić szkód, właściciel nie dostał o nim ostrzeżenia i nie zawinił przez zaniedbanie [pilnowania], pech obu [właścicieli] był przyczyną [nieszczęścia], dlatego obaj dzielą koszt szkody”, Chizkuni do 21:35 [2]. [przypis tradycyjny]

wół bodliwy od wczoraj i zawczoraj — „Nie był to [wół] łagodny, było wiadomo, że bodzie, i zdarzyło się to już trzykrotnie”, Raszi do 21:36 [1]. [przypis tradycyjny]

to powinien oddać wołu za wołu — hebr. שַׁלֵּם יְשַׁלֵּם (szalem jeszalem) dosł. zapłacić zapłaci; zapłaci „pełne odszkodowanie”, Raszi do 21:36 [2]. [przypis tradycyjny]

zabity niechaj należy do niego — Raszi komentuje, że padłe zwierzę należy „do poszkodowanego, a ten, kto wyrządził szkodę dopłaca mu jeszcze do wartości całej poniesionej przez niego szkody”, Raszi do 21:36 [3]. [przypis tradycyjny]

ęć wołów odda za wołu, a cztery owce za jagnię — „Powiedział rabi Jochanan ben Zakaj: Wszechmogący troszczy się o honor swoich stworzeń, bo wół idzie na własnych nogach i złodziej, który nie upokarza się, niosąc go na ramionach, zapłaci [potem] pięciokrotną karę, ale w przepadku owcy, którą [złodziej musi] nieść na własnych barkach, zapłaci karę czterokrotną, ponieważ było to dla niego poniżające. A rabi Meir powiedział: zobacz jak wielka jest wartość pracy: za woła, którego praca została przerwana, [złodziej zapłaci] pięciokrotnie, a za owcę, której nie oderwał od żadnej pracy [zapłaci karę] czterokrotną”, Raszi do 21:37 [1]. „Prawo [wypłaty] pięciokrotnej i czterokrotnej wartości [skradzionego zwierzęcia] odnosi się tylko do woła i owcy”, Raszi do 21:37 [2]. [przypis tradycyjny]

w podkopie schwytanym będzie złodziej — „W chwili gdy [złodziej] włamywał się do domu”, Raszi do 22:1 [1]. [przypis tradycyjny]

nie będzie o niego winy krwi — „Nie jest to traktowane jako zamordowanie [złodzieja], ponieważ od samego początku jest on jak gdyby już martwy. Tu Tora uczy [zasady]: jeśli ktoś przyszedł cię zabić, bądź szybszy i zabij go [pierwszy]. Ten [złodziej] przyszedł, aby zabić, wiedział bowiem, że żaden człowiek nie będzie stał bezczynnie widząc, że rabuje się jego majątek, zatem [złodziej] wchodził z takim założeniem, że zabije właściciela, gdyby ten pojawił się przed nim”, Raszi do 22:1 [2]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli zaś świeciło słońce nad nim — Raszi uważa, że chodzi o światło w sensie metaforycznym: „Jeśli sprawa jest dla ciebie jasna, jak słońce, co wnosi pokój światu, i oczywistym jest dla ciebie, że [złodziej] ma pokojowe nastawienie, że nie przyszedł cię zabić, nawet gdyby właściciel majątku mu się przeciwstawił, np. gdy to ojciec podkopuje się, by ukraść pieniądze syna, wiadome jest, że ojciec odczuwa litość wobec syna i nie przyszedł, by go zamordować”, Raszi do 22:2 [1]. [przypis tradycyjny]

Zapłatą niechaj się opłaci — „Złodziej zwraca co ukradł, ale nie podlega karze śmierci”, zob. Raszi do 22:2 [3]. [przypis tradycyjny]

bądź wół, bądź osioł, bądź jagnię — „Każda [skradziona] rzecz podlega prawu o podwójnym odszkodowaniu, czy jest to żywe stworzenie czy przedmiot”, Raszi do 22:3 [2]. [przypis tradycyjny]

spasie — wypasa swoje zwierzęta. [przypis edytorski]

Gdy spasie kto pole albo winnicę, a puści bydło swoje, aby się pasło na polu cudzym — „Powiódł swoje zwierzęta w cudze pole czy winnicę i wyrządził szkodę na jeden z dwóch sposobów: albo [jego zwierzęta] podeptały [cudzy teren], albo wypasały się tam”, Raszi do 22:4 [2]. [przypis tradycyjny]

na pniu (daw.) — jeszcze nie zżęte. Istniała dawniej praktyka sprzedawania lasu albo zbiorów „na pniu”, to znaczy do samodzielnego ścięcia i dalszej sprzedaży. [przypis edytorski]

zapłaci ten, który wzniecił pożar — „Pomimo że ktoś rozpalił [ogień] na własnym terenie, a płomień rozprzestrzenił się samoczynnie poprzez ciernie, które napotkał, [ten kto rozpalił ogień] musi zapłacić, ponieważ nie strzegł swych rozżarzonych węgli, by [płomień] nie rozszedł się i nie wyrządził szkody”, Raszi do 22:5 [5]. [przypis tradycyjny]

zapłaci tenże w dwójnasób — „Złodziej płaci właścicielowi [a nie stróżowi]”, Raszi do 22:6 [2]. [przypis tradycyjny]

stawi się pan domu przed sędziów — „Stróż [depozytu] jest tu określany jako pan domu” i składa on w sądzie przysięgę właścicielowi, że nie użył jego depozytu, zob. Raszi do 22:7 [1 i 2]. [przypis tradycyjny]

O każdy przedmiot sprzeniewierzenia — „Jeśli okaże się, że [stróż] skłamał w przysiędze, gdy świadkowie zeznają, że on sam skradł [zaginiony przedmiot], to sędziwie skażą go na podstawie słów świadków”, Raszi do 22:8 [1]. [przypis tradycyjny]

o której ktokolwiek powie, że „to taka” — „Gdy świadkowie powiedzą: to jest ten przedmiot, o którym przysięgałeś [że ci skradziono], a oto jest u ciebie! Sprawa pomiędzy stronami kierowana jest do sędziów, ci badają świadków, gdy okazują się oni wiarygodni, [sędziowie] skazują stróża na wypłatę podwójnego [odszkodowania], lecz jeśli świadkowie okażą się nikczemni i wyda się, iż są w zmowie, to oni płacą podwójnie stróżowi”. Wedle innego wyjaśnienia, słowa te są wypowiadane przez stróża, który przyznaje, że jest to część depozytu, ale reszta została mu skradziona i wówczas sąd nakazuje mu złożyć przysięgę, zob. Raszi do 22:8 [3]. [przypis tradycyjny]

zapłaci w dwójnasób bliźniemu swemu — „Jeśli [stróż] twierdzi, że depozyt został mu skradziony, a okaże się, że sam go ukradł, płaci podwójne odszkodowanie. Kiedy? Gdy złożył przysięgę, a potem przyszli świadkowie [i zaświadczają, że on sam to ukradł]”, Raszi do 22:8 [2]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli kto odda bliźniemu swemu — Raszi komentuje, że w wersetach 22:6-8 mowa jest o stróżu darmowym, zwolniony jest on z odpowiedzialności za kradzież [depozytu], jedynie składa przysięgę. W wersetach 22:9-12 mowa jest o płatnym stróżu, i ten nie jest zwolniony z odpowiedzialności za kradzież. Zob. Raszi do 22:9 [1]. [przypis tradycyjny]

Przysięga Wiekuistego będzie między obudwoma: czy nie wyciągnął ręki swej na własność bliźniego swego — „[Stróż] przysięga, że było tak jak mówi, [wydarzył się wypadek, któremu nie mógł zapobiec], ale on sam nie wyciągnął ręki po [depozyt], by użyć go dla siebie, gdyby bowiem użył tego dla [własnych potrzeb], a potem przydarzyłoby się nieszczęśliwe zdarzenie, to [stróż] ponosi odpowiedzialność za wypadki”, Raszi do 22:10 [1]. [przypis tradycyjny]

przyjmie ją właściciel jej — „[Właściciel zaakceptuje] przysięgę”, Raszi do 22:10 [2]. [przypis tradycyjny]

ów płacić nie będzie — „Stróż nic mu nie płaci”, Raszi do 22:10 [3]. [przypis tradycyjny]

rozszarpanym zostało — „Przez dzikie zwierzę”, Raszi do 22:12 [1]. [przypis tradycyjny]

przedstawi je jako dowód — „Przyprowadzi świadków, że [zwierzę] zostało rozszarpane i był to wypadek, i będzie zwolniony z odpowiedzialności”, Raszi do 22:12 [2]. [przypis tradycyjny]

za rozszarpane nie płaci — Raszi komentuje, że musi zapłacić jeśli zwierzę zostało rozszarpane przez kota, lisa lub łasicę, a nie płaci się, gdy zwierzę zostało zabite przez lwa, niedźwiedzia czy węża, zob. Raszi do 22:12 [przypis tradycyjny]

gdyby kto pożyczył od bliźniego swego — „[Werset ten] uczy, że kto pożycza od kogoś, jest odpowiedzialny i w sytuacji nieszczęśliwego wypadku”, Raszi do 22:13 [1]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli zaś właściciel jego był przy tym — to płacić nie powinien — Raszbam dodaje, że także jeśli właściciel pracuje przy innym zadaniu, ale znajduje się obok zwierzęcia, ten co wypożyczył od niego zwierzę będzie zwolniony z odpowiedzialności gdyby się ono zraniło lub padło, zob. Raszbam do 22:13 [3]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli wynajętym jest, to wchodzi to w miejsce jego wynagrodzenia — Raszbam wyjaśnia, że wynajęcie nie jest podobne do pożyczki, bo najemca płaci właścicielowi za wynajem. Z tego powodu zwolniony jest z odpowiedzialności za nieszczęśliwe wypadki, ale za kradzież i zgubę jest winny tak samo jak stróż opłacony. Wedle innych opinii jest zwolniony także w przypadku kradzieży i zguby, a winny jest tylko za zaniedbanie, jak stróż darmowy, zob. Raszbam do 22:14 [2]. [przypis tradycyjny]

dziewicę niezaręczoną — Chizkuni komentuje: gdyby uwiódł zaręczoną, byłby winny kary śmierci przez ukamienowanie, ponieważ kobieta zaręczona była traktowana jako należąca już do swojego męża, zob. Chizkuni do 22:15 [2]. [przypis tradycyjny]

dawszy jej wiano — „Przyzna jej należności ślubne, zgodnie z obowiązkiem męża wobec żony, czyli napisze jej kontrakt małżeński (ketubę) i poślubi ją”, Raszi do 22:15 [2]. [przypis tradycyjny]

jeżeli nie zechce ojciec jej wydać ją za niego — Chizkuni zauważa, że także dziewczyna ma prawo odmówić poślubienia uwodziciela, zob. Chizkuni do 22:16 [1]. [przypis tradycyjny]

stosownie do wiana dziewic — „Ustalona suma w przypadku uwodziciela, który zgwałcił dziewczynę, wynosiła 50 srebrników (por. Pwt 22:29)”, Raszi do 22:16 [1]. [przypis tradycyjny]

Czarownicy — „Dotyczy to zarówno czarownic jak i czarowników, ale Tora odnosi się do bardziej powszechego przypadku, ponieważ czarami częściej zajmują się kobiety”, Raszi do 22:17 [1]. „Powód, dla którego wspomniano o tym zaraz po [przepisie dotyczącym] dziewicy, jest taki, że ci którzy ulegają pożądliwości uciekają się do czarów aby zaspokoić swoje żądze”, Ibn Ezra do 22:17. Słowo מְכַשֵּׁפָה (mechaszefa), czarownica, magiczka, pochodzi od rdzenia כשף który oznacza czynić coś magicznie, czarować, zaklinać. Ramban wskazuje, że zakaz praktykowania magii wynika z przekonania, że czyny nadprzyrodzone są wyłączną domeną Boga, por. Ramban do Pwt 18:9. Majmonides prezentuje stanowisko racjonalistyczne: „[Czary i magia] są kłamstwem i fałszem. To nimi zwiedli dawni bałwochwalcy narody świata, aby szły ich drogą. Nie przystoi Israelowi, który jest mądry i rozumny, by dał się wciągnąć w te marności ani nawet pomyślał, że jest w nich jakakolwiek korzyść. Jak powiedziano: »Bo nie ma czarów przeciwko Jakubowi ani wróżbiarstwa przeciwko Izraelowi« (Lb 23:23)”, Rambam Hilchot Awoda Zara 11:16. [przypis tradycyjny]

śmiercią karany będzie — „Przez ukamienowanie”, Raszi do 22:18 [1]. [przypis tradycyjny]

wytępionym będzie — hebr. יָחֳרָם (jochoram) od rdzenia חָרַם (charam) całkowicie wytępić, poświęcić na zniszczenie, objąć zakazem, wykląć, ekskomunikować. Ramban komentuje, że tu oznacza to karę śmierci z wyroku sądu, zob. Ramban do 22:19 [1]. Raszi wyjaśnia, że kara śmierci groziła nie tylko za składanie ofiar, ale także za palenie kadzidła, lanie wina na ołtarz i inne rytuały podobne tym, które odprawiane były w Świątyni na cześć Boga. Jednak nie za takie czynności, które nie przypominały rytuałów żydowskich, jak np. spryskiwanie wody przed figurą czy całowanie bożka, chyba że była to czynność obrzędowa wymagana dla kultu tego bożka, zob. Raszi do 22:19 [2]. [przypis tradycyjny]

nie będziesz krzywdził — „Dokuczał słowami”, Raszi do 22:20 [1]. [przypis tradycyjny]

ani uciskał go — „Ograbiając z pieniędzy”, Raszi do 22:20 [2]. [przypis tradycyjny]

bo cudzoziemcami byliście w ziemi Micraim — „Jeśli będziesz go drażnił, to i on może ci dokuczać mówiąc, że ty także pochodzisz od obcych przybyszów, »nie przypisuj innemu skazy, którą sam masz«, cudzoziemiec, hebr. גֵּר (ger) oznacza kogoś, kto nie urodził się w tym kraju, lecz przybył z innego kraju aby tu לָגוּר (lagur) zamieszkać”, Raszi do 22:20 [3]. [przypis tradycyjny]

wdowy, ani sieroty — „Prawo to [zakazuje gnębienia] każdego człowieka, ale Tora mówi o tym, co najczęstsze, ponieważ [wdowy i osierocone dzieci] są pozbawione ochrony i nierzadko zdarza się, że są krzywdzone”, Raszi do 22:21 [1]. [przypis tradycyjny]

będą żony wasze wdowami, a dzieci wasze sierotami — „Czyż ze słów »zabiję was« nie jest oczywiste, że wasze żony zostaną wdowami a dzieci sierotami? Ale oznacza to inną klątwę: że wasze żony będą uwiązane jako wdowy na całe życie, bo nie będzie świadków śmierci ich mężów i [przez to] nie będą mogły poślubić kogoś innego, a dzieci będą sierotami, którym sąd nie pozwoli przejąć majątku po ojcach, gdyż nie będzie wiadomo, czy [ojcowie] są martwi czy zostali pojmani w niewolę”, Raszi do 22:23 [1]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli pieniędzy pożyczysz któremukolwiek z ludu Mojego — „[Jeśli stoisz przed wyborem] mój lud i obcy lud: mój lud ma pierwszeństwo. Biedak i bogacz: biedak ma pierwszeństwo. Twoi [krewni] biedacy i biedacy z twojego miasta: krewni biedacy mają pierwszeństwo. Ubodzy z twojego miasta i ubodzy z innego miasta: ci z twojego miasta mają pierwszeństwo. To oznacza: jeśli będziesz pożyczał pieniądze, pożyczaj Mojemu ludowi a nie obcemu. A komu z Mojego ludu? Biedakowi. Któremu biedakowi? Temu, co jest z tobą”, Raszi do 22:24 [2]. [przypis tradycyjny]

biednemu przy tobie — „[Midrasz uczy] »Patrz na siebie tak, jakbyś sam był biedny«”, Raszi do 22:24 [3]. [przypis tradycyjny]

nie postępuj z nim jako lichwiarz — „Nie żądaj przemocą zwrotu długu. Jeśli wiesz, że człowiek nie ma [z czego oddać], to nie okazuj mu, że w ogóle mu coś pożyczałeś, co oznacza: nie poniżaj go”, Raszi do 22:24 [4]. [przypis tradycyjny]

lichwy — hebr. słowo רִבִּית (ribit) oznacza: pożyczka na procent, odsetki, lichwa, ale tutaj Tora użyła słowa נֶשֶׁךְ (neszech) dosł. ugryzienie, co Raszi komentuje: „ponieważ jest to jak ugryzienie węża, który ukąsił, czyniąc małą rankę na nodze, czego [początkowo] się nie odczuwa, ale nagle [rana] nabrzmiewa i [ukąszenie] rozchodzi się na całe ciało, aż po czubek głowy, tak też jest i z pożyczką na procent, [z początku] nie jest odczuwalna ani zauważalna, aż odsetki narosną i spowodują wielką stratę finansową”, Raszi do 22:24 [5]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli weźmiesz w zastaw — „Nie oznacza to depozytu branego w chwili udzielania pożyczki, ale zastaw, który jest zabierany, gdy nadchodzi czas spłaty, a pożyczkobiorca nie spłaca […] Tora zaleca, by brać [ale zawsze oddawać] zastaw, nawet i kilkakrotnie. Święty Błogosławiony mówi: ile jesteś dłużny Mi? Oto twoja dusza wznosi się do Mnie każdego wieczoru, zdaje sprawę [ze swoich czynów] i okazuje się, że jest Mi winna, [powinienem zatrzymać ją jako zastaw], ale Ja zwracam ci ją [co rano]. Tak samo i ty: bierz zastaw, ale zwracaj go, i tak raz za razem”, Raszi do 22:25 [1]. [przypis tradycyjny]

Pod czymże się położy? — Raszi komentuje, że „przykrycie jego” oznacza wierzchnie ubranie, „odzienie ciała” oznacza koszulę bliską ciału, a „pod czym się położy” oznacza także pościel, zob. Raszi do 22:26. [przypis tradycyjny]

Sędziom nie będziesz złorzeczył — hebr. אֱלֹהִים (elohim) może być odczytane jako Bóg lub jako sędziowie. Raszi komentuje, że oznacza to zakaz bluźnierstwa wobec Boga oraz zakaz przeklinania sędziów, zob. Raszi do 22:27 [1]. Ibn Ezra komentuje, że werset ten odnosi się do sędziów, czyli kohenów (kapłanów) i lewitów, którzy posiadali znajomość Tory, zob. Ibn Ezra do 22:27 [1]. „Ten werset umieszczony został tutaj, bo może się zdarzyć, że pożyczkodawca zgrzeszy i nie odda zastawu; a wtedy biedak, z powodu ogromu swojego cierpienia w nocy przeklnie sędziego, który zasądził, by wziąć w zastaw jego odzienie, lecz sędzia ten postąpił zgodnie z prawem, nie dokonał wykroczenia”, Chizkuni do 22:27 [1]. [przypis tradycyjny]

księcia ludu twego nie przeklinaj — Ibn Ezra zauważa, że zakazane jest przeklinanie władcy zarówno jawnie, jak i w ukryciu, zob. Ibn Ezra do 22:27 [2]. [przypis tradycyjny]

pełnią ziarna — Raszi wskazuje, że gdy plon jest już w pełni dojrzały powstaje obowiązek wydzielenia z niego pierwocin, hebr. בִּכּוּרִים (bikurim), czyli części pierwszych plonów i owoców, które były zanoszone do Świątyni, zob. Raszi do 22:28 [1]. Bikurim dotyczyło tylko siedmiu gatunków ziemi Izraela: pszenicy, jęczmienia, winogron, fig, granatów, oliwek i daktyli. [przypis tradycyjny]

płynów twoich — Ibn Ezra wskazuje na mnogość interpretacji słowa דִמְעֲךָ (dim-acha) które literalnie oznacza twoje soki, ale rdzeń דמע oznacza także łzy. Słowo to może opisywać moszcz winny wyciskany z winogron albo oliwę wyciskaną z oliwek, której krople mają kształt łez. Można to jednak interpretować przenośnie, jako eufemizm na nasienie ludzkie, i wtedy odnosiłoby się to do pierworodnego syna, por. Ibn Ezra do 22:28 [1]. [przypis tradycyjny]

nie ociągaj się — „[Tora] ostrzega, aby nie spożywać z plonu przed tym, jak zostanie on uzdatniony [do spożycia poprzez wydzielenie z niego części na ofiarę]. I zaraz obok mowa jest o pierworodnym synu, bo tak jak te [rośliny] są pierwocinami plonów, tak on jest pierwszym owocem łona”, Tur do 22:28 [3]. [przypis tradycyjny]

pierworodnego z synów twoich oddasz Mi — chodzi o pidjon haben, obowiązek wykupienia syna pierworodnego za 5 srebrnych monet u kohena, por. przypis do Wj 13:13. [przypis edytorski]

ósmego dnia oddasz je Mnie — Raszi komentuje, że jest to zalecenie dla kohena - jeśli chce złożyć ofiarę [z pierworodnego zwierzęcia] wcześniej niż po zwyczajowych 30 dniach, nie może to być przed ósmym dniem życia zwierzęcia, zob. Raszi do 22:29. [przypis tradycyjny]

Ludźmi świętymi bądźcie Mi — „Jeśli będziecie święci i będzie się trzymać z dala od obrzydliwości, padliny i rozszarpanego [mięsa], wówczas będziecie Moi, jeśli nie, to nie będziecie Moimi”, Raszi do 22:30 [1]. [przypis tradycyjny]

mięsa rozszarpanego w polu nie jadajcie — „To samo dotyczy rozszarpanego i w domu, ale Tora mówi o tym, co występuje najczęściej, bo zazwyczaj [rozszarpanie zwierzęcia] zdarza się na polu”, Raszi do 22:30 [2]. Hebr. טְרֵפָה (trefa): rozszarpane oznacza także mięso zwierzęcia zabitego niezgodnie z wymogami rytualnego uboju, stąd pochodzi słowo trefny. [przypis tradycyjny]

dla psa rzućcie je — Raszi komentuje, że można takie mięso dać również nie-Żydowi. Dlaczego jednak mowa jest o psie? „Święty Błogosławiony nie wstrzymuje nagrody dla żadnego Swego stworzenia. Ponieważ jest napisane: »ale na wszystkich synów Israela nie zaostrzy pies języka« (Wj 11:7), [czyli żaden pies nie szczekał na lud Isreala, wychodzący z Micraim], Święty Błogosławiony powiedział: dajcie [psu] nagrodę!”, Raszi do 22:30 [3]. [przypis tradycyjny]

rozsiewaj wieści kłamliwej — „To przestroga, by nie wierzyć kłamliwym słowom ani plotkom (hebr. לָשׁוֹן הָרָעlaszon hara, dosł. zły język). Dotyczy to również sędziego, który nie powinien słuchać jednej strony sporu zanim nie pojawi się druga strona”, Raszi do 23:1 [1]. W tradycji żydowskiej laszon hara oznacza plotki, które są prawdziwe, ale szkodzą drugiemu człowiekowi. Zakaz obmawiania innych jest uważany za jedno z najtrudniejszych do spełnienia przykazań. [przypis tradycyjny]

nie łącz ręki twojej ze złoczyńcą — „Nie podpisuj się z nim na tym samym dokumencie”, Sforno do 23:1 [1]. [przypis tradycyjny]

świadkiem bezprawia — „»Nie łącz swojej ręki ze złoczyńcą«, czyli z tym, który fałszywie żąda czegoś od bliźniego, a ty obiecujesz mu, że będziesz świadczył na jego korzyść w jego bezprawiu”, Raszi do 23:1 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie bądź za większością ku złemu; nie oświadczaj się w sporze [po osiągnięciu] większości, aby wypaczyć wyrok — ze względu na swoją lakoniczność werset ten nastręcza licznych problemów translacyjnych i interpretacyjnych. Zdaniem większości komentatorów pierwszy nakaz dotyczy samodzielnego podejmowania decyzji przez sędziego, aby nie zaszkodzić komuś głosując tylko na podstawie opinii innych sędziów. Raszi ujmuje to tak: „Jeżeli widzisz niegodziwców naginających wyrok, nie mów: skoro oni są większością, to zagłosuję jak oni”, Raszi do 23:2 [2]. Idący za nim zakaz dotyczy poszanowania już osiągniętej większości i zaniechania prób obalenia sprawiedliwego wyroku, zob. Ibn Ezra do 23:2. Mędrcy wywodzą z tego wersetu fundamentalną zasadę dotyczących ostrożności przy wydawaniu wyroków skazujących: chociaż do uniewinnienia wystarczy przewaga jednego głosu, to do skazania potrzebna jest przewaga co najmniej dwóch głosów, por. Raszi do 23:2 [1]. [przypis tradycyjny]

biednego nie uwzględniaj w sporze jego — „Nie okazuj mu w sądzie faworów, orzekając [niezgodnie z prawem] na jego korzyść, mówiąc: to jest biedak, będę miał zasługę, jak go uszanuję”, Raszi do 23:3 [1]. [przypis tradycyjny]

wespół z nim — „Nie może być tak, że właściciel osła pójdzie sobie usiąść, mówiąc: skoro masz takie przykazanie, jeśli wola, to rozładuj [mi osła], dlatego napisane jest »z nim«, jeśli on opuści [swojego osła] to i tobie dozwolone jest zostawić go”, Chizkuni do 23:5 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie skrzywiaj prawa ubogiego — „W wersecie 23:3 [Tora] ostrzega, aby nie naginać prawa na korzyść biednego przez wzgląd na miłosierdzie, tu ostrzega, aby nie łamać prawa na niekorzyść [biedaka]”, Chizkuni do 23:6 [1]. [przypis tradycyjny]

niewinnego i prawego nie zabijaj — „Skąd [wiadomo], że gdy ktoś wyjdzie z sądu winny, a ktoś inny powie: mam coś na jego obronę, to zawracamy go [na rozprawę]? Gdyż jest napisane: »niewinnego [hebr. נָקִי (naki) czyli czystego] nie zabijaj«. Chociaż nie jest on צַדִּיק (cadik): sprawiedliwy, bo nie został usprawiedliwiony przez sąd, niemniej jednak jest naki, czysty [od oskarżenia zagrożonego] karą śmierci, skoro jest coś na jego obronę. I skąd [wiadomo], że gdy ktoś wyjdzie z sądu uniewinniony, a ktoś inny powie: mam coś na jego oskarżenie, to nie zawracamy go do sądu? Gdyż jest napisane: »sprawiedliwego [hebr. צַדִּיק (cadik)] nie zabijaj« , a ten człowiek jest sprawiedliwy, gdyż został usprawiedliwiony w sądzie”, Raszi do 23:7 [1]. [przypis tradycyjny]

nie uniewinnię występnego — „[Bóg mówi:] to nie do ciebie należy, aby go zawrócić [na sąd], bo Ja nie usprawiedliwię go na Moim sądzie, jeśli [złoczyńca] wyjdzie spod twojej ręki uniewinniony, mam wiele sposobów, aby go uśmiercić taką karą śmierci, na jaką sobie zasłużył”, Raszi do 23:7 [2]. [przypis tradycyjny]

wziątek (daw.) — łapówka. [przypis edytorski]

wziątku nie bierz — Raszi komentuje, że sędzia nie może brać łapówki „nawet gdy [chce] osądzić sprawiedliwie [na korzyść dawcy], a tym bardziej, aby nagiąć wyrok”, Raszi do 23:8 [1]. [przypis tradycyjny]

wziątek zaślepia widzących — „Nawet gdy jest to mędrzec biegły w znajomości Tory, a weźmie łapówkę, w końcu zaburzy to jego umysł tak, iż zapomni czego się nauczył i zmąci się światłość jego oczu”, Raszi do 23:8 [2]. [przypis tradycyjny]

Cudzoziemca nie uciskaj — Chizkuni komentuje, że w Wj 22:20 Tora zakazuje prześladowania cudzoziemca w codziennym życiu, tu zakazuje krzywdzenia go w sprawach sądowych, dlatego „że nie ma on obrońców i jest narażony na wywieranie na niego nacisku i oszukiwanie go w sądzie”, Chizkuni do 23:9 [1]. [przypis tradycyjny]

siódmego zaniechasz ją — hebr. תִּשְׁמְטֶנָּה (tiszmetena), od rdzenia שָׁמַט (szamat): poniechać, wypuścić, upuścić, uwolnić, opuścić; Raszi komentuje: zaniechasz uprawy ziemi i wszelkich prac rolniczych, zob. Raszi do 23:11. Po sześciu latach uprawiania ziemi następował rok siódmy zwany Szemita (Rok Szabatowy), kiedy to wszelka uprawa ziemi oraz zbieranie jej plonów były zakazane, a wszystko co wyrosło na polach było dostępne dla każdego. W tym roku także anulowane były długi. [przypis tradycyjny]

aby żywili się biedni ludu twego, a pozostałym po nich niech pożywi się zwierz polny — „Zestawione jest pożywienie biedaków z pożywieniem dzikich zwierząt: tak jak zwierzę zjada [plony] bez wydzielenia z nich dziesięciny, tak i biedacy jedzą, nie wydzielając dziesięciny, stąd [mędrcy] wyciągnęli wniosek, że w roku siódmym nie ma oddzielania dziesięcin”, Raszi do 23:11 [3]. [przypis tradycyjny]

oliwnicą — gajem oliwnym, miejscem uprawy oliwek. [przypis edytorski]

dnia siódmego odpoczywaj — „Nawet w siódmym roku [Roku Szabatowym] nie zaniechasz przestrzegania Szabatu, żebyś nie powiedział: skoro cały rok nazywa się szabatowy to nie trzeba świętować [co tydzień] Szabatu”, Raszi do 32:12 [1]. [przypis tradycyjny]

syn niewolnicy twej — „Obrzezany niewolnik kanaanejski”, Raszi do 32:12 [3]. [przypis tradycyjny]

cudzoziemiec — Raszi twierdzi, że odnosi się to do גֵּר תּוֹשָׁב (ger toszaw), kogoś z obcego narodu, osiadłego pośród ludu Israela, zob. Raszi do 32:12 [4]. [przypis tradycyjny]

imienia bogów cudzych nie wspominajcie — „Bałwochwalstwo jest przeciwstawione wszystkim przykazaniom razem, kto wystrzega się [bałwochwalstwa] to jak gdyby przestrzegał wszystkich przykazań”, Raszi do 23:13 [2]. [przypis tradycyjny]

Święto przaśników — hebr. חַג הַמַּצּוֹת (chag hamacot): dosł. święto mac, odnosi się to do święta Pesach. [przypis edytorski]

przaśniki — hebr. מַצָּה, maca. [przypis edytorski]

miesiąca kłosów — hebr. חֹדֶשׁ הָאָבִיב (chodesz haawiw), dosł. „miesiąc [dojrzewania] kłosów jęczmienia”. Po powrocie z niewoli babilońskiej (ok. roku 350 p.w.e.) Żydzi zaczęli używać nazw miesięcy zaczerpniętych z języka akadyjskiego, dlatego dzisiaj chodesz ha-awiw nosi nazwę Nisan. [przypis edytorski]

niech nie ukażą się przed obliczem Moim z próżną ręką — Raszi zauważa, że odnosi się to do ofiar całopalnych składanych Bogu podczas świąt, zob. Raszi do 23:15 [2]. [przypis tradycyjny]

święto żniwa — hebr. חַג הַקָּצִיר (chag hakacir): dosł. święto żniw, odnosi się to do święta Szawuot, czyli święta Tygodni. [przypis edytorski]

pierwocin plonów twoich, tego coś wysiał na polu — „To czas zbioru pierwszych plonów. Po przyniesieniu w święto Szawuot ofiary z dwóch bochenków, dozwolone było już korzystanie z nowego zboża na ofiary pokarmowe oraz wnoszenie pierwocin do Świątyni”, Raszi do 23:16 [2]. [przypis tradycyjny]

święto zbiorów — hebr. חַג הָאָסִף (chag haasif): dosł. święto zbiorów, odnosi się to do święta Sukot, czyli święta Szałasów. [przypis edytorski]

gdy zbierzesz plony twoje z pola — „Przez wszystkie dni lata plony obsychały na polach, a w święto zbiorów wnoszono je do domów, z powodu [nadchodzących] deszczów”, Raszi do 23:16 [2]. [przypis tradycyjny]

Trzy razy do roku — chodzi o „te trzy razy, o których powiedziałem ci »nie ukażą się przed obliczem Moim z próżną ręką« i dotyczyło to tylko mężczyzn [w wieku], gdy byli już zobowiązani do przestrzegania przykazań, ale nie chorych, co nie mogli chodzić”, Ibn Ezra do 23:17 [1]. W tradycji żydowskiej Pesach, Szawuot i Sukot znane są jako Święta Pielgrzymie (hebr. שָׁלוֹשׁ רְגָלִים, szalosz regalim) ze względu na obowiązek udania się z pielgrzymką do Świątyni i złożenia specjalnych ofiar. [przypis tradycyjny]

Nie rozlewaj wobec [niczego] zakwaszonego, krwi ofiary Mojej — „Nie zarzynaj ofiary pesachowej 14 nisan dopóki nie usuniesz zakwaszonego [pożywienia z domu]”, Raszi o 23:18 [1]. [przypis tradycyjny]

nie ma przeleżeć tłuszcz świątecznej Mej ofiary do rana — „[Zakaz] pozostawiania tłuszczu ofiar [poza ołtarzem] obowiązuje od nastania świtu, czyli do rana, ale przez całą noc można podnieść to z posadzki i umieścić na ołtarzu”, Raszi do 23:18 [4]. [przypis tradycyjny]

Najwcześniejsze z pierwocin ziemi twojej — „Nawet w Roku Szabatowym ofiarowanie pierwocin było obowiązkowe […]. Człowiek wchodził na swoje pole, widział pierwszą figę, która dojrzała, obwiązywał ją trzcinką na oznaczenie i na uświęcenie [owocu]. Termin בִּכּוּרִים (bikurim, pierwociny) odnosi się tylko do siedmiu gatunków, o których mowa w Torze (por. Pwt 8:8)”, Raszi do 23:19 [1]. Te siedem gatunków to pszenica, jęczmień, winogrona, figi, granaty, oliwki i daktyle. [przypis tradycyjny]

Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku matki jego — „Słowo koziołek odnosi się także do cieląt i jagniąt, oznacza po prostu młode, delikatne zwierzę. […] W trzech miejscach Tora [zakazuje gotowania koźlęcia w mleku jego matki], jedno odnosi się do zakazu jedzenia, drugie oznacza zakaz czerpania korzyści, a trzecie odnosi się do zakazu gotowania”, Raszi do 23:19 [2]. „Kozy często rodzą jednocześnie dwoje młodych i ludzie mieli zwyczaj zarzynać jedno z nich, a ponieważ [samica] miała dużo mleka, to zwykle też gotowali [młode] w mleku matki. Spożywanie mleka matki z jej [martwymi] dziećmi, to rzecz odrażająca, ohydna i przypominająca obżarstwo. Podobnie zakazane jest zabijanie matki i jej młodego tego samego dnia (por. Ks. Kapłańska 22:28), nakazane jest także odpędzić samicę ptaka z jej z gniazda, gdy ktoś chce zabrać jajka lub pisklęta (por. Pwt 22:6-7). Tora uczy tu kultury [szacunku do życia], a ponieważ podczas świąt zjadano dużo mięsa, to we fragmencie dotyczącym świąt [Tora] ostrzega, by nie gotować i nie spożywać koźlęcia w mleku jego matki. I to samo prawo odnosi się do wszelkiego mięsa z mlekiem”, Raszbam do 23:19 [2]. [przypis tradycyjny]

anioła — Ibn Ezra komentuje, że chodzi tu o anioła Michaela, zob. Ibn Ezra do 23:20 [2]. Ramban komentuje, że chodzi tu o anioła o imieniu Metatron, gdyż imię to ma taka samą wartość liczbowa jak imię Szaddaj (Wszechmogący), zob. Ramban do 23:20 [1]. Raszbam komentuje: ten anioł ukazał się potem Jehoszui (Jozuemu) i rozmawiał z nim (por. Ks. Jozuego 5:14), zob. Raszbam do 23:20 [1]. [przypis tradycyjny]

Oto Ja wysyłam anioła przed tobą — „Tu zostało zapowiedziane, że w przyszłości [lud Israela] zgrzeszy i Szechina (Boska Obecność) powie: »nie pójdę wpośród ciebie« (Wj 33:3)”, Raszi do 23:20 [1]. [przypis tradycyjny]

na miejsce, które przygotowałem — jest to jeden z wersetów, z którego midrasz uczy, że Niebiańska Świątynia znajduje się dokładnie naprzeciw ziemskiej Świątyni Jerozolimskiej, zob. Raszi do 23:20 [2]. [przypis tradycyjny]

Strzeż się go — „Każdy anioł spełnia [tylko] rozkazy Boga, nic nie dodaje i nie odejmuje od tego [co ma nakazane]”, Ibn Ezra do 23:21 [1]. [przypis tradycyjny]

bo nie przebaczy grzechu waszego — „Nie jest on nawykły do [grzechu], bo należy do rodzaju istot, które nie grzeszą, a ponadto jest on posłańcem, który wypełnia jedynie to, do czego został posłany”, Raszi do 23:21 [2]. [przypis tradycyjny]

zwrócę wszystkich wrogów twoich grzbietem do ciebie — „Będą uciekali przed tobą, odwróceni plecami do ciebie”, Raszi do 23:27 [2]. [przypis tradycyjny]

szerszenie — Wyślę też szerszenie przed tobą — „Był to owad, który ranił ich w oczy, wstrzykując im truciznę, tak iż umierali. Szerszenie nie przekroczyły Jordanu, owi Chityci i Kanaanici [zamieszkiwali] ziemie Sichona i Oga [po wschodniej stronie Jordanu], dlatego spośród siedmiu ludów [kanaanejskich] wymienione są tylko te [ludy], a Chiwici, wprawdzie zamieszkiwali po drugiej stronie Jordanu, ale jak uczyli nasi mędrcy (Sota 36a): [szerszenie] zatrzymały się na brzegu Jordanu i strzykały trucizną w ich kierunku”, Raszi do 23:28 [1]. Ibn Ezra komentuje, że chodzi tutaj metaforycznie o osłabienie ciała i chorobę, wskazując że słowo צִרְעָה, (cira), hebr. szerszeń, osa pochodzi od tego samego rdzenia co צָרַעַת, (carat), hebr. trąd, choroba skóry, por. Ibn Ezra do 23:28. [przypis tradycyjny]

Pelisztów — Filistynów. [przypis edytorski]

od morza Sitowego do morza Pelisztów, a od pustyni aż do rzeki — „Morze Sitowe od strony południowej, morze Filistyńskie od strony zachodniej, czyli Morze Śródziemne […], »od pustyni« oznacza do strony wschodniej, a »do rzeki« oznacza rzekę Eufrat na północy”, Rabeinu Bachja do 23:31 [1]. [przypis tradycyjny]

matnią — hebr. מוֹקֵשׁ (mokesz): pułapka, sidło. [przypis edytorski]

A do Mojżesza rzekł: „Podejdź ku Wiekuistemu — „Ten fragment był powiedziany przed [nadaniem] Dziesięciu Przykazań. 4 dnia miesiąca siwan powiedziane zostało [do Mojżesza] »Podejdź…«”, Raszi do 24:1 [1]. Raszbam komentuje, że słowa te wypowiedział anioł, zob. Raszbam do 24:1 [4]. [przypis tradycyjny]

I przystąpi Mojżesz sam — „Do gęstej ciemności [hebr. עֲרָפֶל (arafel)]”, Raszi do 24:2 [1]. [przypis tradycyjny]

przyszedł Mojżesz i opowiedział ludowi — „Tego samego dnia [czyli 4 siwan]”, Raszi do 24:3 [1]. [przypis tradycyjny]

wszystkie słowa Wiekuistego — czyli „nakaz trzymania się z dala od kobiet i odgrodzenia [Góry Synaj]”, Raszi do 24:3 [2]. [przypis tradycyjny]

wszystkie prawa — „[Obejmowało to] siedem przykazań, które zostały nakazane potomkom Noacha (Noego), prawa dotyczące Szabatu i szanowania rodziców, prawo o Czerwonej Jałówce (por. Lb 19) i przepisy karne, o których zostali pouczeni w Mara (por. Wj 15:25)”, Raszi do 24:3 [3]. Termin „potomkowie Noacha” to przenośnia na określenie całej ludzkości (ponieważ w potopie zginęli wszyscy poza Noachem i jego dziećmi, uznaje się że wszyscy ludzie urodzeni później są jego potomkami). Siedem przykazań Noachidów to prawa, które w Torze zostały nadane do czasu potopu. Tradycja żydowska wywodzi z tego, że są to prawa uniwersalne i obowiązują wszystkich ludzi, a każdy nie-Żyd który ich przestrzega uważany jest za sprawiedliwego i ma udział w Przyszłym Świecie. Na prawa te składa się sześć zakazów i jeden nakaz: 1. zakaz bałwochwalstwa: nie wolno czcić bożków ani przedmiotów; 2. zakaz bluźnierstwa: nie wolno złorzeczyć Bogu; 3. zakaz zabójstwa: nie wolno mordować ani przelewać krwi bliźniego; 4. zakaz niemoralności: nie wolno cudzołożyć ani żyć w sposób rozpustny; 5. zakaz kradzieży: nie wolno kraść ani rabować; 6. zakaz jedzenia mięsa wyciętego z żywego zwierzęcia: nie wolno być okrutnym wobec zwierząt; 7. nakaz ustanowienia sądów: społeczność musi stworzyć system prawny. [przypis tradycyjny]

spisał Mojżesz wszystkie słowa Wiekuistego — „Od początku [od Bereszit…] aż do nadania Tory, spisał też prawa, które mieli nakazane w Mara”, Raszi do 24:4 [1]. „Po tym gdy [Mojżesz] przekazał im wszystkie słowa Boga, przykazania i prawa to spisał je. I to jest księga przymierza, [o której mowa w wersecie 24:7]”, Ibn Ezra do 24:4 [1]. [przypis tradycyjny]

wstał rano — „5 siwan”, Raszi do 24:4 [2]. [przypis tradycyjny]

ofiarnicę (neol.)— ołtarz do składania ofiar. [przypis edytorski]

posłał młodzieńców z synów Israela — Ramban komentuje, że chodzi o pierworodnych, tu zostali oni nazwani młodzieńcami w odróżnieniu od starszyzny Israela, o której mowa w 24:1, zob. Ramban do 24:5 [1]. „Byli to pierworodni synowie członków starszyzny, wybranych, by podeszli wraz z Mojżeszem (24:1)”, Ibn Ezra do 24:5 [1]. [przypis tradycyjny]

opłatne — hebr. שְׁלָמִים (szlamim) najczęściej tłumaczone jako ofiary pokojowe. [przypis edytorski]

wziąwszy Mojżesz połowę krwi — Raszi komentuje, że to anioł przyszedł i rozdzielił krew na połowy, zob. Raszi do 24:6 [1]. [przypis tradycyjny]

w czasze — „Dwie czasze, jedna na połowę krwi z ofiar całopalnych, a druga na połowę krwi z ofiar pokojowych [tu: opłatnych] były po to, aby spryskać tą krwią na lud, stąd mędrcy uczą, że nasi praojcowie weszli w przymierze [z Bogiem] poprzez obrzezanie, zanurzenie [w mykwie] i spryskanie krwią [ofiarną], jako że nie ma spryskania krwią bez [uprzedniego] zanurzenia się [celem rytualnego oczyszczenia w odpowiednim zbiorniku wody]”, Raszi do 24:6 [2]. [przypis tradycyjny]

księgę przymierza — Komentatorzy zgadzają się, że była to część Tory od Bereszit (początku Księgi Rodzaju) aż do praw nadanych w Mara, tj. Wj 23 włącznie, zob. Raszi do 24:7. [przypis tradycyjny]

spełnimy i usłuchamy — „Uczynimy to, co [Bóg] powiedział, jak również będziemy słuchali tego, co przykaże nam w przyszłości i spełnimy to”, Raszbam do 24:7 [2]. „Rabbi Simai naucza: w momencie, gdy Izraelici powiedzieli »Usłuchamy« (Niszma) mówiąc najpierw »Spełnimy« (Naase), przybyło sześćdziesiąt tysięcy aniołów służebnych, a każdy Izraelita został ozdobiony dwiema koronami: jedna odpowiadająca Naase, a druga Niszma. A kiedy Izrael zgrzeszył, sto dwadzieścia tysięcy aniołów zniszczenia przyszło i je zerwało, jak jest napisane: »I zerwali synowie Izraela ozdoby swoje z Góry Choreb« (Wj 33:6), Szabat 88a [7]. [przypis tradycyjny]

widzieli Boga Israela — midrasz uczy: „[ponieważ] wpatrywali się [w wizję na Synaju] zasłużyli na śmierć, [gdyż nie można oglądać Boga i pozostać przy życiu], ale Święty Błogosławiony nie chciał zakłócać radości [z nadania] Tory, odsunął więc [karę] dla Nadaba i Abihu do dnia uświęcenia Przybytku, a [karę] dla starszyzny aż do [epizodu] gdy lud narzekał i zapłonął przeciw nim ogień Wiekuistego i pochłonął krańce obozu (por. Lb 11:1)”, Raszi do 24:10 [1]. Ibn Ezra wyjaśnia, że to co widzieli, była to wizja prorocka, zob. Ibn Ezra do 24:10 [1]. [przypis tradycyjny]

wyrób z najjaśniejszego szafiru — hebr. כְּמַעֲשֵׂה֙ לִבְנַ֣ת הַסַּפִּ֔יר (kemaase liwnat hasapir), dosł. jak wykonana posadzka szafirowa. Opis podnóżka boskiego tronu nastręcza kłopotów translacyjnych: słowo liwnat dosłownie oznacza cegłę, ceramiczną posadzkę, ale rdzeń słowa jest taki sam jak słowa לָבָן, lawan: biały, jasny. Zarówno komentatorzy jak i tłumacze próbowali w różny sposób zinterpretować i opisać te konotacje. Cylkow całkowicie pomija słowo cegła albo posadzka, i skupia się na aspekcie jasności. Dla Rasziego z kolei to cegła jest najważniejsza, bo nawiązuje do cegieł, jakie Żydzi wyrabiali w Egipcie, por. Raszi do 24:10. Chizkuni zauważa z kolei, że większość ludzi nigdy nie widziała szafiru [który ma kolor niebieski], dlatego Tora dodatkowo opisuje ten kolor porównując go z jasnym niebem, zob. Chizkuni do 24:10. Dzisiaj powszechnie utożsamia się sapir z lapis lazuli, a nie szafirem. [przypis tradycyjny]

wybrańców synów Israela — czyli na „Nadaba, Abihu i starszyznę”, Raszi do 24:11 [1]. [przypis tradycyjny]

nie wyciągnął ręki Swojej — „Wynika z tego, że zasłużyli na to, by wyciągnął na nich rękę”, Raszi do 24:11 [2]. [przypis tradycyjny]

I oglądali oni Boga, i - jedli i pili — „Patrzyli w Niego zuchwale, jedzą z i pijąc, lecz Targum Onkelos nie tłumaczy tego [negatywnie, tylko: »radowali się złożonymi ofiarami, które zostały łaskawie przyjęte, jak gdyby jedli i pili«]”, Raszi do 24:11 [3]. „Oglądali samego Boga i nie poumierali […]. Zeszli z góry szczęśliwi i spożywali ofiary”, Ibn Ezra do 24:11 [2,3 i 4]. [przypis tradycyjny]

Podejdź ku Mnie na górę, i zostań tam — Raszi komentuje: po nadaniu Tory Bóg wezwał Mojżesza, by wszedł i pozostał 40 dni na górze Synaj, zob. Raszi do 24:12 [1 i 2]. „[Było to] po tym jak [Mojżesz] zbliżył się bardziej niż ci, co podeszli z nim, wedle słów »przystąpi Mojżesz sam« (24:2), jednak nie wszedł jeszcze na sam szczyt góry i to na tym etapie członkowie starszyzny dostąpili tej wielkiej wizji, a [Bóg] powiedział do Mojżesza, żeby wszedł na szczyt góry”, Sforno do 24:12 [1]. „To jest ten sam nakaz, który [Bóg] skierował do [Mojżesza] poprzedniego dnia [6 siwan] (24:1), a teraz siódmego [siwan] dodał: »i zostań tam, a dam ci Tablice«”, Ramban do 24:12 [1]. [przypis tradycyjny]

tablice kamienne z nauką i przykazaniami, które napisałem — Raszi komentuje, że „wszystkie 613 przykazań zawierają się w Dziesięciu Przykazaniach”, jak gdyby były wyryte na Tablicach, zob. Raszi do 24:12 [3]. [przypis tradycyjny]

Jehoszua, sługa jego — „Uczeń towarzyszył swojemu nauczycielowi aż do miejsca, gdzie obszar góry był odgrodzony, tak że nie wolno było pójść poza to miejsce dalej, stamtąd sam tylko Mojżesz wspiął się na górę Bożą, Jehoszua zaś rozbił tam swój namiot i czekał tam całe 40 dni, bo gdy Mojżesz i Jehoszua schodzili [z góry], »usłyszał Jehoszua głos ludu« (Wj 32:17), co uczy, że nie był w tym czasie w obozie”, Raszi do 24:13. [przypis tradycyjny]

wezwał On Mojżesza dnia siódmego — Raszi komentuje: wezwał Mojżesza siódmego siwan, „aby wypowiedzieć Dziesięć Przykazań. I stali [tam] Mojżesz i wszyscy synowie Israela, ale Tora przyznała tu honor Mojżeszowi, [że to on został wezwany]. Inni uczą: obłok zasłonił Mojżesza na sześć dni, po Dziesięciu Przykazaniach, a dni te były na początku owych czterdziestu dni, które Mojżesz spędził na górze, aby otrzymać Tablice, co uczy, że każdy, kto wstępuje do Obozu Szechiny (Boskiej Obecności) wymaga oddzielania przez sześć dni”, Raszi do 24:16 [3]. [przypis tradycyjny]

wszedł Mojżesz w środek obłoku — „Obłok ten był [gęsty] jak dym, ale Święty Błogosławiony zrobił dla Mojżesza ścieżkę przez środek [obłoku]”, Raszi do 24:18 [1]. [przypis tradycyjny]

daninę — hebr. תְּרוּמָה (truma): danina, ofiarowany dar, wkład. Raszi komentuje, że oznacza to „coś wydzielonego: oddzielcie dla Mnie z waszego majątku dobrowolny dar”, Raszi do 25:2 [2]. [przypis tradycyjny]

przyjmiecie daninę Moją — „Powiedzieli nasi mędrcy: mowa tu o trzech daninach. Jedna to beka [czyli pół szekla] od głowy, z tego zrobiono podstawki [słupów Przybytku]. […] Następna to danina na ołtarz: beka od głowy [dawana] do kasy, aby nabywać za to [zwierzęta i produkty] na wspólne ofiary, a kolejna to danina na Przybytek, dobrowolna, od każdej osoby”, zob. Raszi do 25:2 [4]. [przypis tradycyjny]

złoto, srebro, i miedź — „Wszystko to przyniesiono dobrowolnie, każdy wedle tego, jak mu dyktowało serce, oprócz srebra, które przynoszono w tej samej ilości: po pół szekla każdy, ale w całym opisie prac nad Przybytkiem nie znajdujemy wzmianki, by było potrzebne więcej srebra, […] nadwyżkę srebra, przyniesionego dobrowolnie przeznaczono na święte naczynia [Przybytku]”, Raszi do 25:3 [1]. [przypis tradycyjny]

błękit — hebr. תְּכֵלֶת (techelet): intensywnie niebieska barwa, nić (tkanina) w takim kolorze. „Wełna farbowana krwią [ślimaka zwanego] chilazon, która ma zielony kolor [a w procesie farbowania zielony zmienia się w niebieski]”, Raszi do 25:4 [1]. [przypis tradycyjny]

purpurę — hebr. אַרְגָּמָן (argaman): purpurowa, fioletowa barwa, nić (tkanina) w takim kolorze. „Wełna farbowana barwnikiem o nazwie argaman”, Raszi do 25:4 [2]. [przypis tradycyjny]

karmazyn — hebr. תּוֹלַעַת שָׁנִי (tolaat szani): szkarłatna substancja, karmazyn, czerwony barwnik wytwarzany z wysuszonych pluskwiaków z rodziny czerwców, nić (tkanina) w takim kolorze. [przypis edytorski]

bisior — bisior to jedwabiste nici powstałe z wydzieliny małży, lecz Raszi tłumaczy, że mowa jest o delikatnej tkaninie z lnu, zob. Raszi do 25:4 [3]. [przypis tradycyjny]

skóry borsucze — hebr. תְּחָשִׁים (techaszim) może oznaczać skóry borsuków, diugoni, delfinów, rodzaju owiec albo innych, wymarłych obecnie zwierząt, niekiedy tłumaczone także jako skóry fok. „Rodzaj dzikiego zwierzęcia o wielobarwnej [skórze], które żyło tylko w tamtym czasie, [gdy budowano Przybytek]”, Raszi do 25:5 [2]. [przypis tradycyjny]

drzewo akacjowe — hebr. עֲצֵי שִׁטִּים (acei szitim): drzewo akacjowe. „Skąd wzięli drzewo akacjowe na pustyni? Rabi Tanchuma wyjaśnia: dzięki świętej inspiracji nasz Praojciec Jakub przewidział, że w przyszłości Israel będzie budował Przybytek na pustyni, sprowadził więc drzewa do Micraim, zasadził je tam i nakazał swoim potomkom, by zabrali je ze sobą, gdy będą opuszczali Micraim”, Raszi do 25:5 [3]. „Na pustyni były lasy, gdzie rosły te drzewa […] było to drewno lekkie, gładkie, o ładnym wyglądzie”, Chizkuni do 25:5 [1]. [przypis tradycyjny]

olej namaszczenia — olej ten sporządzano „do namaszczenia naczyń Przybytku i samego Przybytku dla uświęcenia go i potrzebne były do niego wonności”, Raszi do 25:6 [2]. [przypis tradycyjny]

kadzidło wonne — kadzidło to „było spalane każdego wieczora i poranka”, Raszi do 25:6 [3]. [przypis tradycyjny]

Kamienie onyksowe — hebr. אַבְנֵי שֹׁהַם (awnei szoham): kamienie onyksowe. Raszi komentuje: dwa kamienie onyksowe potrzebne były do naramiennika [elementu stroju Arcykapłana], zob. Raszi do 25:7 [1]. [przypis tradycyjny]

kamienie oprawne — hebr. אַבְנֵי מִלֻּאִים (awnei miluim) dosł. kamienie wypełniające. „Były nazwane kamieniami wypełniającymi, ponieważ sporządzono dla nich [oprawę] ze złota, w postaci zagłębienia, i osadzano tam te kamienie, wypełniając wgłębienie”, Raszi do 25:7 [2]. [przypis tradycyjny]

naramiennika — hebr. אֵפֹד (efod). Część ceremonialnego stroju Arcykapłana, [hebr. כֹּהֵן גָּדוֹל (kohen gadol) dosł. wielki kohen]. Był to rodzaj fartucha noszonego na wierzchu innych szat, zapinany długim pasem z przodu, naprzeciwko serca. Posiadał dwa paski naramienne, które były przyszyte do pasa, na końcach tych pasków, na ramionach, przymocowane były oprawy dla dwóch kamieni onyksu. Efod osłaniał ciało od tyłu. [przypis edytorski]

napierśnika — hebr. חֹשֶׁן (choszen). Część ceremonialnego stroju Arcykapłana, kwadratowy napierśnik przymocowany był z przodu na piersi, w napierśniku osadzone było 12 drogich kamieni, po trzy w czterech rzędach, symbolizujących 12 plemion Israela. Raszi komentuje: kamienie onyksowe potrzebne były do naramiennika, a kamienie wypełniające do napierśnika, zob. Raszi do 25:7 [3]. [przypis tradycyjny]

świątynię — hebr. מִקְדָּשׁ (mikdasz) od rdzenia קֹדֶשׁ (kodesz): święte, oddzielone [od nieświętego]. [przypis edytorski]

Przybytku — hebr. מִשְׁכָּן (miszkan) od rdzenia שָׁכַן (szachan): przebywać, mieszkać. [przypis edytorski]

tak i wykonacie — Raszi komentuje, że także w przyszłych pokoleniach, w Świątyni Jerozolimskiej, sprzęty będą sporządzane wedle tego pierwowzoru, zob. Raszi do 25:9 [2]. [przypis tradycyjny]

zrobią arkę — rodzaj skrzyni bez nóżek, zob. Raszi do 25:10 [1]. [przypis tradycyjny]

łokcia — hebr. אַמָּה (ama), lm אַמּוֹת (amot). Łokieć to miara długości, ok. 54 cm; zależnie od opinii łokieć może mieć od 48,16 cm do 57,30 cm. [przypis edytorski]

powleczesz ją złotem czystym — z wewnątrz i z zewnątrz — „Becalel [główny artysta Przybytku] wykonał trzy skrzynie, dwie ze złota i jedną z drewna, każda miała cztery ścianki i denko i była otwarta od góry. Wstawił drewnianą [skrzynię] do złotej, a [mniejszą] złotą [wstawił] do drewnianej i pokrył złotem górną krawędź i tak [arka] była pokryta [złotem] od wewnątrz i od zewnątrz”, Raszi do 25:11 [1]. [przypis tradycyjny]

wieniec złoty wokoło — „Rodzaj [ornamentu w kształcie korony] otaczał szczyt [skrzyni] od góry dookoła. [Becalel] wykonał zewnętrzną skrzynię wyższą od wewnętrznej, tak iż trochę wystawała do góry na grubość pokrywy i jeszcze nieco wyżej. Gdy pokrywa spoczywała na grubości ścianek [arki], wieniec wystawał w górę [zakrywając] całą grubość pokrywy i odrobinę powyżej. [Ten wieniec] był symbolem Korony Tory”, Raszi do 25:11 [2]. [przypis tradycyjny]

węgieł — daw. narożnik, miejsce zetknięcia się dwóch ścian zewnętrznych budynku. [przypis edytorski]

przytwierdzisz je do czterech węgłów jej — „Na górnych rogach, blisko pokrywy przytwierdzone były dwa [pierścienie] z jednej strony i dwa z drugiej strony, wzdłuż szerokości arki. W pierścieniach umieszczone były drążki, a długość arki zajmowała przestrzeń 2,5 łokcia pomiędzy drążkami, tak by dwóch ludzi niosących arkę mogło [swobodnie] iść”, Raszi 25:12 [2]. [przypis tradycyjny]

świadectwo — czyli „Torę, która jest świadectwem pomiędzy Mną a wami, bo nakazałem wam spisane w niej przykazania”, Raszi 25:16 [2]. [przypis tradycyjny]

wieko — hebr. כַּפֹּרֶת (kaporet), przykrycie na arkę w formie płaskiej płyty, por. Raszi do 25:17 [1]. Złota pokrywa umieszczana była na arce, z niej wystawały figury złotych cherubów zwrócone do siebie twarzami. Rozpostarte skrzydła cherubów stykały się na górze, otaczając pustą przestrzeń ponad wiekiem i to stamtąd Bóg komunikował się z Mojżeszem (por.Wj 25:22). Słowo kaporet oparte jest na rdzeniu כָּפַר (kafar): pokryć, dokonać przebłagania (pojednania), wymazać winę, uzyskać przebaczenie, odpokutować. Ten sam rdzeń znajduje się w nazwie święta Jom Kipur Dzień Przebłagania. Kaporet oznacza więc miejsce przebłagania lub pojednania, a nazwa ta wskazuje na rolę, jaką wieko odgrywało w rytuale przebłagania w Jom Kipur. Midrasz (Sifrei Dewarim 1:17) sugeruje, że kaporet przynosił przebaczenie za grzech złotego cielca, co wiąże się także z tym, że oba przedmioty wykonane były ze złota. [przypis tradycyjny]

kutej roboty wykonasz je na obu brzegach wieka — Raszi komentuje: figury tych cherubów miały twarze dzieci, nie były wykonane oddzielnie i umieszczone potem na pokrywie, ale od początku robienia pokrywy należało wziąć większą ilość złota i pobijać młotem na środku tak, by utworzyły się wystające w górę dwie formy, które następnie ukształtowane zostały w cheruby, zob. Raszi 25:18 [1 i 2]. [przypis tradycyjny]

cheruby o rozpostartych w górę skrzydłach — „Abyś nie wykonał ich ze złożonymi skrzydłami, ale z rozpostartymi, wznoszącymi się ku górze tuż przy głowach [cherubów], tak aby była przestrzeń 10 tefachim [około 90 cm] pomiędzy ich skrzydłami a pokrywą”, Raszi do 25:20 [1]. Chizkuni komentuje: były na podobieństwo ptaków, jako że ptaki postrzegane są jako wyjątkowo czyste stworzenia, zob. Chizkuni do 25:20 [1]. [przypis tradycyjny]

stawiać się będę dla ciebie tam — „Gdy wybiorę porę na rozmowę z tobą, to właśnie miejsce wyznaczę na spotkania, i to tam przyjdę mówić do ciebie”, Raszi do 25:22 [1]. [przypis tradycyjny]

wieniec złoty wokoło — jako „symbol korony królewskiej, stół jest bowiem wyrazem bogactwa i wielkości, tak jak mówi się: królewski stół”, Raszi do 25:24 [1]. [przypis tradycyjny]

listwę — Raszi komentuje, że istnieją rozbieżne opinie, co to tej listwy: czy była ona od góry wokół krawędzi stołu, czy była umieszczona na dole, z czterech stron stołu, pomiędzy nogami i spoczywał na niej blat stołu, zob. Raszi do 25:25 [1]. [przypis tradycyjny]

piędź — hebr. טֹפַח (tofach) miara długości, częściej spotykane jako tefach, zależnie od opinii jest to od 8 do 9,6 cm. [przypis edytorski]

osady — czyli miejsca osadzenia, umieszczenia drążków. [przypis edytorski]

misy — hebr. קְעָרָה (keara): misa. Raszi komentuje, że misy pasowały do kształtu chlebów wykładanych na tym stole. Chleb ten był uformowany w kształcie kwadratowej litery U. Boczne „ścianki” tego chleba zwrócone były ku dwóm stronom Świątyni, dlatego nazywany był לֶחֶם הַפָּנִים (lechem hapanim) dosł. chleb [z] twarzami. Dla tych chlebów sporządzono formy złote i żelazne, w żelaznych były one wypiekane, a po wyjęciu z pieca wkładano je do form ze złota, gdzie czekały aż do następnego dnia, czyli do Szabatu, kiedy to układne były na stole, zob. Raszi do 25:29 [1]. [przypis tradycyjny]

czasze — hebr. כַּף (kaf): łyżka, chochla. Raszi dopowiada, że były to dwa pojemniki [z płaskim dnem], do których wkładano kadzidło i umieszczano je na stole obok ułożonych tam chlebów, zob. Raszi do 25:29 [2]. [przypis tradycyjny]

dzbany — hebr. קָשָׂה (kasa): rodzaj naczynia. Raszi opisuje je jako przepołowione wzdłuż rurki, wykonane ze złota, które były ułożone ponad każdym chlebem, tak by [każdy] bochenek powyżej spoczywał na tych rurkach [a nie na bochenku poniżej]. Oddzielały one chleby między sobą, tak by między bochenkami przepływało powietrze, aby chleby nie spleśniały, zob. Raszi do 25:29 [3]. [przypis tradycyjny]

kielichy — hebr. מְנַקִּית (menakit): rodzaj kielicha ofiarnego. Raszi w zgodzie z Targum Onkelos interpretuje to jako „podpory”, dodane do stołu w postaci płyt ze złota, które stały na ziemi i wystawały wysoko ponad stół, tak wysoko jak ułożone były chleby. Podpory były nacięte z obu stron w pięciu rzędach, nacięcia te były jedne nad drugimi, a końce rurek, które znajdowały się między jednym bochenkiem a drugim, spoczywały w tych nacięciach, tak aby ciężar górnych bochenków nie naciskał na dolne, by chleby się nie złamały, zob. Raszi do 25:9 [4]. [przypis tradycyjny]

którymi się rozlewa — hebr. יֻסַּךְ (jusach) Raszi odczytuje nie jako rozlewać, ale jako יְכֻסֶּה (jechuse): zakryte, zasłonięte w takim znaczeniu, że podpory boczne osłaniały rurki umieszczone pomiędzy chlebami, zob. Raszi do 25:29 [5]. [przypis tradycyjny]

chleb wystawny — hebr. לֶחֶם פָּנִים (lechem panim) dosł. chleb [z] twarzami, chleby oblicza, tłumaczone czasem jako chleby pokładne. [przypis edytorski]

świecznik — hebr. מְנוֹרָה (menora): świecznik, lampa. Siedmioramienna menora była charakterystycznym elementem świątyni, a jej lampy paliły się wiecznym ogniem. Po zburzeniu Drugiej Świątyni w roku 70 w.e. została zrabowana przez Rzymian i wywieziona do Rzymu. Jej wizerunek znamy z Łuku Tytusa - bramy tryumfalnej wystawionej na cześć zdobywcy Jerozolimy. Obecnie ten wizerunek znajduje się w godle państwa Izrael. [przypis edytorski]

kutej roboty ma być świecznik ten — Raszi komentuje: świecznik nie mógł był zrobiony w częściach, które zostałyby potem połączone, ale musiał zostać wykuty młotem z jednej bryły złota i docięty odpowiednimi narzędziami, zob. Raszi do 25:31 [1]. Midrasz uczy, że świecznik powstał niejako „samodzielnie, Mojżesz trapił się [wykonaniem świecznika], Święty Błogosławiony powiedział mu: wrzuć bryłę [złota] do ognia a [świecznik] sam powstanie, dlatego nie jest tu napisane zrób [ale ma być zrobiony]”, Raszi do 25:31 [3]. [przypis tradycyjny]

podstawa — hebr. יָרֵךְ (jarech): podstawa, baza, lędźwie. „Dolna podstawa w kształcie skrzyni, z niej odchodziły w dół trzy nóżki”, Raszi do 25:31 [4]. [przypis tradycyjny]

pręt — hebr. קָנֶה (kane): trzcina, trzon, gałąź, łodyga. „Centralna gałąź, wznosząca się w górę z środka podstawy, na niej znajdowała się środkowa lampa w kształcie kielicha, do którego wlewano oliwę i wkładano knot”, Raszi do 25:31 [5]. [przypis tradycyjny]

kielichy — hebr. גְּבִיעַ (gewia): kielich. „Podobne do kielichów, jakie robi się ze szkła […] lecz te były wykonane ze złota, i wystawały z każdej gałęzi [świecznika], w takiej ilości, jaka jest podana w Torze, a służyły wyłącznie dla ozdoby”, Raszi do 25:31 [6]. [przypis tradycyjny]

gałki — hebr. כַּפְתֹּר (kaftor): gałka, kapitel. „Podobne do jabłek, zaokrąglone, wystawały wokół centralnej gałęzi, ich ilość podana jest w tym fragmencie [Tory]: ile gałek wystawało z [gałęzi świecznika] i ile było gładkiej powierzchni pomiędzy jedną gałką a drugą”, Raszi do 25:31 [7]. [przypis tradycyjny]

kwiaty — hebr. פֶּרַח (perach): kwiat. „Ornamenty zrobione w kształcie kwiatów”, Raszi do 25:31 [8]. [przypis tradycyjny]

z niego wychodzić powinny — „Wszystko ma być wykute, uformowane z jednej bryły [złota], nie zaś wykonane oddzielnie i dołączone”, Raszi do 25:31 [9]. [przypis tradycyjny]

sześć ramion wychodzić ma z boków jego — „Z jednej i drugiej strony, ukośnie, ciągnęły się w górę, tak wysoko jak [centralna] gałąź świecznika. [Ramiona] wychodziły ze środkowego pręta, jedno nad drugim, najniższe było najdłuższe, środkowe nieco krótsze od niego, a najwyższe jeszcze krótsze od środkowego, ponieważ wysokość ich wierzchołków miała być taka sama jak wysokość środkowej, czyli siódmej gałęzi, z której wychodziło [pozostałych] sześć ramion”, Raszi do 25:32 [1]. [przypis tradycyjny]

na samym świeczniku cztery kielichy — czyli „na samej [centralnej] gałęzi świecznika były cztery kielichy, jeden wystający z niej poniżej ramion i trzy powyżej miejsc, z których wychodziły ramiona, rozchodzące się z jej boków”, Raszi do 25:34 [1]. [przypis tradycyjny]

lamp do niego — siedem — „Rodzaj dzbaneczków, w których umieszczano oliwę i knoty”, Raszi do 25:37 [1]. [przypis tradycyjny]

oświecały stronę jego przednią — „Wyloty sześciu lamp, które są na szczytach ramion wykonaj z boku, skierowane ku środkowej [gałęzi], tak aby lampy po zapaleniu świeciły ku przodowi [czyli ku trzonowi świecznika]: skieruj ich światła w bok, ku głównej gałęzi, która jest zasadniczą częścią menory”, Raszi do 25:37 [2]. [przypis tradycyjny]

Szczypczyki — Raszi komentuje: szczypce te służyły do umieszczania knotów w lampach i do wyciągania ich, zob. Raszi do 25:38 [1]. [przypis tradycyjny]

popielniczki — Raszi wyjaśnia, że były to małe pojemniki, do których podczas czyszczenia lamp każdego ranka, wygarniano popiół z knotów, które wypaliły się w nocy i zgasły, zob. Raszi do 25:38 [2]. [przypis tradycyjny]

talentu — hebr. כִּכַּר (kikar): talent miara wagi, około 30 kg. [przypis edytorski]

wedle wzoru, który pokazano ci na górze — „Zobacz tu, na górze [Synaj] wzór, który Ja ci pokazuję. Co uczy, że Mojżesz głowił się nad wyglądem świeczka, aż Święty Błogosławiony ukazał mu [wizję] menory z ognia”, Raszi do 25:40 [1]. [przypis tradycyjny]

Przybytek — hebr. מִשְׁכָּן (miszkan) od rdzenia שָׁכַן (szachan): przebywać, mieszkać. Sforno wyjaśnia, że konstrukcja z tkanin została nazwana słowem Miszkan: mieszkanie, bo wewnątrz przestrzeni Miszkanu znajdowały się arka, stół i menora, co czyniło miejsce zamieszkania dla przebywającej tam Szechiny [Bożej obecności], zob. Sforno do 26:1 [1]. Sforno: (1475–1549) rabi Owadja ben Jaakow Sforno, włoski rabin, komentator Biblii, filozof i lekarz.Przenośna świątynia na pustyni określana jest terminami Miszkan: miejsce zamieszkania (przebywania) oraz Ohel moed: namiot, w którym odbywało się coś cyklicznie, w ustalonym, wyznaczonym czasie (por. Wj 27:1), które Cylkow tłumaczy jako Przybytek i Przybytek zboru, natomiast w innych przekładach najczęściej spotyka się przybytek i namiot spotkania. Te dwa słowa odnoszą się do różnych części konstrukcji: Miszkan to wewnętrzna przestrzeń świątyni, utworzona przez rozpięte tkaniny. Nad całym Miszkanem rozpostarta była druga warstwa zasłon i ona nazwana jest namiotem. Na tym spoczywała jeszcze jedna warstwa tkanin, z kozich skór, określana jako pokrowiec namiotu (por. Wj 40:19). [przypis tradycyjny]

tkanin — hebr. יְרִיעָה (jeria): zasłona, płachta tkaniny, kotara. Taką samą nazwę noszą arkusze pergaminu, które składają się na zwój Tory, na nich kopiowany jest ręcznie tekst całego Pięcioksięgu. Raszi komentuje: tkaniny te służyły jako dach Przybytku oraz jako okrycie ścian po zewnętrznej stronie desek, zob. Raszi do 26:1 [1]. U Cylkowa: opony; korekta dla uniknięcia śmieszności. [przypis tradycyjny]

bisioru kręconego — hebr. שֵׁשׁ מָשְׁזָר (szesz moszzar): tkanina lniana albo bisior, dosł. skręcone sześć razy. Bisior to ekskluzywna tkanina wykonana z wydzieliny małża morskiego, tzw. jedwab morski. Raszi jednak komentuje, że w tym kontekście chodzi o tkaninę lnianą: „lniany bisior, błękit, purpura i karmazyn: te cztery rodzaje nici, jedna z lnu i trzy z wełny, złożone były każda sześciokrotnie, a skręcone razem tworzyły włókna składające się z 24 nici”, zob. Raszi do 26:1 [2]. [przypis tradycyjny]

bisioru kręconego, i z błękitu, i purpury i karmazynu — opis poszczególnych materiałów znajduje się w przypisach do Wj 25:3. [przypis edytorski]

cheruby — hebr. כְּרֻבִים (keruwim). Raszi komentuje, że ozdoby w postaci cherubów były wplatanie w tkaniny w procesie tkania, po jednej stronie miały głowy lwa, a po drugiej stronie głowy orła, zob. Raszi do 26:1 [3]. [przypis tradycyjny]

łokci — hebr. אַמָּה (ama), lm אַמּוֹת (amot). Łokieć to miara długości, ok. 54 cm; zależnie od opinii łokieć może mieć od 48,16 cm do 57,30 cm. [przypis edytorski]

Pięć tkanin będzie spinanych jedna z drugą — „Zszyte po pięć tkanin razem, przy pomocy igły”, Raszi do 26:3 [1]. [przypis tradycyjny]

pętlice błękitne — czyli pętelki z nici w kolorze błękitu (techelet). [przypis edytorski]

przy krańcu spojenia — czyli „na tej tkaninie, która znajdowała się na skraju [piątki] połączonych [tkanin]. Grupa pięciu [zszytych razem] tkanin zwana jest tu »spojeniem«”, Raszi do 26:4 [2]. [przypis tradycyjny]

przeciwległe będą pętlice jedna drugiej — „Pętle miały być jednakowego rozmiaru i odstępy między nimi miały być takie same […] tak że gdy rozpostarło się jedną grupę [zszytych pięciu] tkanin obok drugiej, pętle jednej były naprzeciw pętli tej drugiej”, zob. Raszi do 26:5 [1]. [przypis tradycyjny]

jako namiot nad Przybytkiem — Raszi komentuje, że tkaniny miały być rozpostarte ponad tkaninami znajdującymi się bezpośrednio na Przybytku, zob. Raszi do 26:7 [2]. [przypis tradycyjny]

złożysz we dwoje tkaninę szóstą z przedniej strony namiotu — „Połowa szerokości [szóstej tkaniny] była złożona w pół i zwisała ponad kotarą od strony wschodniej nad wejściem, na podobieństwo skromnej panny młodej z twarzą okrytą welonem”, Raszi do 26:9 [2]. [przypis tradycyjny]

tylnej strony Przybytku — tył znajdował się „od strony zachodniej, ponieważ wejście było od wschodu i to był przód [Przybytku], a strony północna i południowa, po prawej i po lewej, nazywane są bokami”, Raszi do 26:12 [3]. [przypis tradycyjny]

po bokach namiotu z jednej i z drugiej strony, pokrywając go — „Od strony północnej i południowej […]. Tora uczy właściwego postępowania, aby człowiek dbał o piękne [przedmioty, osłaniając je; tu ozdobne dolne tkaniny osłonięte były grubszymi]”, Raszi do 26:13 [3]. [przypis tradycyjny]

zrobisz pokrowiec na namiot — Raszi komentuje, że istnieją co do tego dwie opinie: według rabiego Nechemii nad dachem ze skór kozich wykonano jeszcze jedno pokrycie ze skór baranich barwionych na czerwono, a powyżej niego przykrycie ze skór techaszim (tu: borsuczych) i okrywały one wyłącznie sam dach, ale nie boki Przybytku, a rabi Jehuda utrzymuje, że było to jedno okrycie, w połowie z barwionych skór baranich, a w połowie ze skór zwierząt zwanych techaszim, zob. Raszi do 26:14 [1]. [przypis tradycyjny]

skór borsuczych — hebr. תְּחָשִׁים (techaszim) zob. przypis do Wj 25:5. [przypis edytorski]

bale — hebr. קְרָשִׁים (keraszim): deski. [przypis edytorski]

drzewa akacjowego — hebr. עֲצֵי שִׁטִּים (acei szitim) zob. przypis do Wj 25:5. [przypis edytorski]

stojące — Raszi zauważa, że deski ścian Przybytku miały być ustawione pionowo, i nie można było wykonać ścian kładąc deski poziomo, jedna na drugiej, zob. Raszi do 26:15 [2]. [przypis tradycyjny]

Dziesięć łokci długość bala — „Co uczy, że wysokość Przybytku wynosiła dziesięć łokci”, Raszi do 26:16 [1]. [przypis tradycyjny]

półtora łokcia szerokość bala każdego — „Co uczy, że długość Przybytku od wschodu do zachodu wynosiła 30 łokci, skoro było po 20 desek na stronie północnej i na południowej”, Raszi do 26:16 [2]. [przypis tradycyjny]

Po dwa czopy u każdego bala — czop to rodzaj łączenia ciesielskiego do montażu elementów poziomych z pionowymi: w poziomej desce wykonywano otwór, w pionowej zaś czop, wypustkę pasującą do otworu. Raszi komentuje, że każda deska była od dołu nacięta tak, że na dole miała dwa czopy, te czopy były wkładane do metalowych gniazd (tu: podsłupi) tak, że deski przylegały do siebie, a podsłupia i czopy były dokładnie dopasowane, aby tworzyć zwartą ścianę, bez prześwitów, zob. Raszi do 26:17 [1]. [przypis tradycyjny]

osadzonych jeden naprzeciw drugiego — „Były wykonane jakoby szczeble drabiny, oddalone od siebie i ostrugane na końcach tak, aby można je było włożyć do otworu w »podsłupiu, podobnie jak szczebel, który wkłada się do otworu w pionowych belkach drabiny”, Raszi do 26:17 [2]. [przypis tradycyjny]

po stronie prawej — w oryginale użyte są dwa określenia strony południowej: hebr. נֶגְבָּה (negba) i תֵּימָנָה (teimana), nie ma zaś mowy o stronie prawej. [przypis edytorski]

dwa bale zrobisz na węgły Przybytku — Raszi dodaje, że z tyłu Przybytku było sześć desek oraz dwie deski w narożnikach, wszystkie osiem stało w jednym rzędzie, te dwie narożne były po to, aby zasłonić szerokość północnej i południowej ściany i aby od zewnątrz ściana była równa, zob. Raszi do 26:23 [1]. [przypis tradycyjny]

będą przystawały u spodu — to odnosi się do czopów i podsłupi opisanych w wersetach 26:17 i 19. [przypis tradycyjny]

od góry — u Cylkowa: z wierzchu; nieprecyzyjne wyrażenie, chodzi o to, co na szczycie belki, a nie na jej powierzchni (wierzchu). [przypis edytorski]

zczelnie przystawały od góry do jednego pierścienia — tak jak deski były łączone od spodu podsłupiami, tak też były łączone od góry pierścieniami. Raszi wyjaśnia: każda deska miała dwa nacięcia od góry, zgodne z rozmiarem otworu pierścienia i wkładano po dwie sąsiednie deski w jeden pierścień, tak że deski przystawały do siebie od góry, zob. Raszi do 26:24 [4]. [przypis tradycyjny]

tak będzie osiem bali, a podsłupi ich srebrnych — Raszi wyjaśnia, że chodzi tu o te deski, o których mowa w 25:22 i 23, zob. Raszi do 26:25 [1]. [przypis tradycyjny]

wrzeciądz (daw.) — poprzeczna belka służąca do barykadowania bramy lub drzwi, poprzeczka. [przypis edytorski]

pięć do bali strony Przybytku jednej — Raszi wyjaśnia: trzy poprzeczki łączyły ścianę z desek, ale Tora mówi o pięciu, ponieważ najwyższa i najniższa były rozdzielone na dwie części: jedna część sięgała do połowy długości ściany i druga sięgała do połowy ściany, jedna włożona była do pierścieni po jednej stronie, a druga do pierścieni po drugiej stronie i spotykały się ze sobą na środku ściany. Ale środkowa poprzeczka była równa długości całej ściany, od jednego końca ściany do drugiego końca. Górne i dolne poprzeczki przechodziły przez pierścienie na deskach, umieszczone w jednakowo oddalonych miejscach, środkowa poprzeczka przechodziła przez rowek wyżłobiony w ścianie z desek: deski były wywiercone przez ich grubość i poprzeczka była przeprowadzana przez otwory, które ustawiano tak, że dokładnie pasowały do siebie, zob. Raszi do 26:26 [2]. [przypis tradycyjny]

osada — dawn. to, w czym coś jest umocowane, oprawa, nasadka, mocowanie. [przypis edytorski]

obłożysz też i wrzeciądze złotem — Raszi wyjaśnia, że same drewniane poprzeczki nie były pokryte złotem, ale wsuwane były w rodzaj złotych rurek, przymocowanych do ścian Przybytku, przy pierścieniach. Poprzeczkę wkładano w tę rurkę, rurkę w pierścień, a z pierścienia poprzeczka wchodziła w kolejną część rurki, tak iż od zewnątrz wyglądało to na pokryte zlotem, zob. Raszi do 26:29 [2]. [przypis tradycyjny]

zasłonę — hebr. פָּרֹכֶת (parochet): zasłona, kotara. Tym słowem określana jest też ozdobna zasłonka przed aron hakodesz (szafą ołtarzową w synagodze, gdzie przechowywane są zwoje Tory). [przypis edytorski]

zawiesisz ją na czterech słupach akacjowych — Raszi wyjaśnia, że cztery kolumny umieszczone były w czterech podstawkach, do nich przymocowane były haki, wygięte tak, aby umieścić na nich drążek, na nim zaś zawieszona była zasłona. Haki były wygięte na podobieństwo hebr. litery ו (waw), dlatego są określone וָוֵיהֶם (waweihem): ich haki. Zasłona ta była zawieszona w jednej trzeciej długości Przybytku, rozdzielając wnętrze na dwie części: od zasłony do wewnątrz było 10 łokci, a od zasłony na zewnątrz 20 łokci. Najświętsze miejsce było zatem długie na 10 łokci, zob. Raszi do 26:32 [1]. [przypis tradycyjny]

arkę świadectwa — hebr. אֲרוֹן הָעֵדוּת (aron haedut). W Torze znajdujemy dwa terminy opisujące arkę: to drugie to אֲרוֹן הַבְּרִית (aron habrit): arka przymierza. Świadectwo odnosi się bezpośrednio do tablic z przykazaniami, natomiast przymierze podkreśla aspekt relacji Boga i Izraela. [przypis tradycyjny]

świątynią — hebr. קֹדֶשׁ (kodesz): święte. [przypis edytorski]

przenajświętszym — hebr. קֹדֶשׁ הַקֳּדָשִׁים (kodesz hakodaszim): święte świętych, czyli najświętsze miejsce namiotu w którym przebywała Szechina, Boża obecność. [przypis edytorski]

ustawisz stół zewnątrz zasłony, a świecznik naprzeciwko stołu — „Stół był od strony północnej, odsunięty od północnej ściany na 2,5 łokcia, świecznik od strony południowej, odsunięty od ściany południowej na 2,5 łokcia, a złoty ołtarz (por. Wj 30:1–6) postawiony był naprzeciwko przestrzeni pomiędzy stołem a świecznikiem, odsunięty nieco ku stronie wschodniej. I wszystkie te [sprzęty] umieszczono [w tej części wnętrza, która rozciągała się] od połowy Przybytku ku jego środkowi. Jak? Długość Przybytku od wejścia do zasłony wynosiła 20 łokci, a ołtarz, stół i świecznik były cofnięte od wejścia o 10 łokci, w kierunku zachodnim”, Raszi do 26:35 [1]. [przypis tradycyjny]

kotarę — hebr. מָסָךְ (masach): kotara, kurtyna, osłona. [przypis edytorski]

wyrobu wzorzystego — Raszi wyjaśnia, że chodzi o haftowanie igłą, ornamenty wykonane w ten sposób były jednakowe po obu stronach, wielkość kotary (masach) była taka sama jak wielkość zasłony (parochet): 10 na 10 łokci, zob. Raszi do 26:36 [2 i 3]. [przypis tradycyjny]

czworograniasta — posiadająca cztery granie, czyli krawędzie. [przypis edytorski]

węgieł — róg (budynku, bryły); na węgłach: na rogach. [przypis edytorski]

z niej wychodzić będą narożniki jej — „Nie mogły być zrobione oddzielnie i przyłączone [później]”, Raszi do 27:2 [1]. [przypis tradycyjny]

kropielnice — Raszi wyjaśnia: naczynia, do których zbierano krew zwierząt ofiarnych, zob. Raszi do 27:3 [4]. [przypis tradycyjny]

widełki — Raszi wyjaśnia, że to rodzaj haków, którymi obracano mięso zwierząt ofiarnych na palenisku ołtarza, zob. Raszi do 27:3 [5]. [przypis tradycyjny]

węglarki — Raszi wyjaśnia: naczynia, w których można było umieścić rozżarzone węgle, by przenieść je na ołtarz wewnętrzny, na którym spalane było kadzidło, zob. Raszi do 27:3 [6]. [przypis tradycyjny]

okoleniem ofiarnicy — hebr. כַּרְכֹּב (karkow). Raszbam wyjaśnia, że był to wystający gzyms wokół ołtarza, w połowie jego wysokości, po którym koheni mogli chodzić podczas składania ofiar, zob. Raszbam do 27:5 [1]. [przypis tradycyjny]

drążki jej do pierścieni — Raszi zauważa, że drążki były włożone w cztery pierścienie, które były u kraty (por. 27:4), zob. Raszi do 27:1 [1]. [przypis tradycyjny]

Pusty, z tarcic — hebr. לֻחֹת (luchot): tablice, płyty, deski. „Z każdej strony były tablice z drewna akacjowego, a w środku znajdowała się pusta przestrzeń, bo [ołtarz] nie mógł być jednym klockiem drewna o grubości 5 na 5 łokci, na podobieństwo pniaka”, zob. Raszi do 27:8 [1]. [przypis tradycyjny]

dworzec (daw.) — tutaj w znaczeniu podwórze, dziedziniec [przypis edytorski]

po stronie południowej po prawej stronie — w oryginale użyte są dwa określenia strony południowej: hebr. נֶגֶב (negew) i תֵּימָנָה (teimana). [przypis edytorski]

zapony (daw.) — zasłony; hebr. קֶלָע (kela): zasłona, kotara, wisząca draperia. „Wykonane jak żagle statku, [ale] z licznymi otworkami: splecione, a nie utkane”, zob. Raszi do 27:9 [1]. [przypis tradycyjny]

Słupów też do niego dwadzieścia — „Pomiędzy jednym słupem a drugim było 5 łokci odległości”, zob. Raszi do 27:10 [1]. [przypis tradycyjny]

pięćdziesiąt łokci — „Te 50 łokci nie było w całości osłonięte zasłonami, ponieważ tam znajdowało się wejście [na podwórze], ale 15 łokci zasłon było po jednej stronie wejścia i podobnie po drugiej stronie, a pomiędzy nimi pozostawało otwarte wejście, szerokie na 20 łokci”, Raszi do 27:13 [2]. [przypis tradycyjny]

pięćdziesiąt na pięćdziesiąt — Raszi wyjaśnia, że podwórze po wschodniej stronie, czyli przed Przybytkiem, było kwadratem o rozmiarach 50 na 50 łokci. Przybytek był długości 30 łokci i szerokości 10 łokci, i znajdował się na środku podwórza w taki sposób, że wejście do niego było na wewnętrzym krańcu tego kwadratu, czyli w połowie długości podwórza. Z tyłu za Przybytkiem, od strony zachodniej, było 20 łokci przestrzeni podwórza. Szerokość Przybytku wynosiła 10 łokci, więc po jego bokach, od strony północnej i południowej, było po 20 łokci powierzchni podwórza, zob. Raszi do 27:18 [2]. [przypis tradycyjny]

Wszystkie naczynia Przybytku — narzędzia, „które były potrzebne do rozstawiania i składania [całej konstrukcji Przybytku i jego podwórza], jak np. młoty do wbijania kołków i słupów”, Raszi do 27:19 [1]. [przypis tradycyjny]

kołki — hebr. יָתֵד (jeted): kołek, palik, kołek do namiotu. Były one „przywiązane do zasłon [tworzących podwórze] i wbijane w ziemię, aby zasłony nie były w ciągłym ruchu, trzepocząc od dołu na wietrze”, Raszbam do 27:19 [1]. [przypis tradycyjny]

wytłoczonej, dla oświetlania — „Oliwki były tłuczone w moździerzu, a nie mielone w tłoczni, aby nie było [w oliwie] żadnego osadu. Po tym jak utoczono [w ten sposób] pierwszą kroplę [oliwy do oświetlania], można było przełożyć oliwki do tłoczni i zmielić je, ta druga oliwa była niezdatna do świecznika, ale odpowiednia do ofiar pokarmowych”, Raszi do 27:20 [2]. [przypis tradycyjny]

ciągłego — hebr. תָּמִיד (tamid): zawsze, nieustannie, ustawicznie. Raszi wyjaśnia, że zapalane były każdej nocy, ale nie paliły się bezustannie, tak samo jak całopalne ofiary składane codziennie nazywa się tamid, choć składane były tylko dwukrotnie w ciągu dnia, zob. Raszi do 27:20 [4]. [przypis tradycyjny]

Przybytku zboru — hebr. אֹהֶל מוֹעֵד (ohel moed): namiot, w którym odbywało się coś cyklicznie, w ustalonym, wyznaczonym czasie. W innych przekładach: namiot spotkania. [przypis edytorski]

od wieczora aż do rana — „Dawano taką ilość oliwy, aby płomień płonął od wieczora do poranka, a mędrcy wyliczyli, że na najdłuższe [zimowe] noce miesiąca tewet potrzeba było pół loga oliwy, jeśli w krótsze noce zostawało nieco oliwy, nie stanowiło to problemu (log to miara objętości płynów, około 0,3 lub 0,5 litra)”, Raszi do 27:21 [1]. [przypis tradycyjny]

w potomstwie ich — hebr. לְדֹרֹתָם (ledorotam): na pokolenia ich, słowo דוֹר (dor): pokolenie zawiera w sobie aspekt nieskończoności, tym słowem Bóg opisuje Swoje Imię (por. Wj 3:15). [przypis edytorski]

ty zbliż ku sobie Aharona — „Gdy ukończone zostaną prace nad Przybytkiem”, Raszi do 28:1 [1]. [przypis tradycyjny]

kapłana — hebr. כֹּהֵן (kohen) oznacza ogólnie kapłana, osobę spełniającą kapłańskie rytuały i niekonicznie łączy się to z religią żydowską (por. Rdz 41:45, 47:22); w judaizmie słowo kohen odnosi się wyłącznie do potomków Aharona, którzy dawniej spełniali świątynne rytuały. Lud żydowski dzieli się na grupy, na samej górze hierarchii społecznej znajdują się koheni, potomkowie Aharona, po nich są lewici: inni potomkowie Lewiego, a po lewitach israel, czyli zwykli Żydzi, potomkowie pozostałych synów Jakuba. Choć status Żyda dziedziczy się po matce, przynależność do tych grup dziedziczy się po linii męskiej. Spośród kohenów namaszczany był כֹּהֵן גָּדוֹל (kohen gadol), Najwyższy Kohen, Arcykapłan, który odprawiał m.in. rytuały w Jom Kipur. Koheni mają pewne przywileje i zakazy, które nie obowiązują pozostałych grup. [przypis edytorski]

napierśnik — hebr. חֹשֶׁן (choszen). „Ozdoba noszona na piersi”, Raszi do 28:4 [1]. Por. przypis do Wj 25:7 [przypis edytorski]

efod — hebr. אֵפוֹד. Raszi wyjaśnia, że był to rodzaj fartucha, szerokiego na szerokość pleców mężczyzny, miał też pas i dwa paski naramienne, por. przypis do Wj 25:7, zob. Raszi do 28:4 [2]. [przypis tradycyjny]

płaszcz — hebr. מְעִיל (meil). „Był to rodzaj dłuższej koszuli, podobnie jak i ketonet, z tym że ketonet noszony był bezpośrednio na ciele, a słowo meil »płaszcz« odnosi się do szaty zewnętrznej”, Raszi do 28:4 [3]. [przypis tradycyjny]

szata spodnia — hebr. כְּתֹנֶת (ketonet). [przypis edytorski]

przetykana — „Wykonana w formie ozdobnej kratki, czyli czegoś na podobieństwo wgłębień w złotych przedmiotach, gdzie osadza się drogie kamienie i perły”, Raszi do 28:4 [4]. Raszbam wyjaśnia: wydziergany jako rodzaj siatki z połączonych otworków, zob. Raszbam do 28:4 [4]. [przypis tradycyjny]

zawój — hebr. מִצְנֶפֶת (micnefet): turban, zawój. „Rodzaj kopulastego nakrycia głowy”, Raszi do 28:4 [5]. [przypis edytorski]

pas — hebr. אַבְנֵט (awnet). „Był to pas [obwiązywany] na ketonet, a efod służył jako przepasanie [zakładane] na meil”, Raszi do 28:4 [6]. [przypis edytorski]

niechaj wezmą oni — „Ci ludzie mądrzy sercem, którzy mają sporządzić ubiór dla kohenów, przyjmą od dobrowolnych [darczyńców] złoto, błękit itd., aby wykonać te szaty”, Raszi do 28:5 [1]. [przypis tradycyjny]

złota, z błękitu, i purpury, i karmazynu, i z bisioru kręconego — Raszi wyjaśnia, że przekuwali złoto na cienkie płatki i wycinali z nich nici, następnie przędli je, łącząc jedną złotą nić z 6 nitkami błękitnej wełny i jedną złotą nić z 6 nitkami purpurowej wełny, podobnie z karmazynową wełną i podobnie z lnianym bisiorem. Każdy rodzaj był spleciony sześciokrotnie i przy każdym była złota nić, po czym splatano je wszystkie w jedną nić złożoną dwudziestoośmio-krotnie, zob. Raszi do 28:6 [2]. [przypis tradycyjny]

robotą wymyślną — Raszi wyjaśnia, że było to tkanie dwustronne, tak że wzór po jednej stronie był odmienny od wzoru po drugiej stronie, zob. Raszi do 28:6 [3]. [przypis tradycyjny]

przyramki — czyli paski naramienne. Raszi wyjaśnia: „U dołu był fartuch a חֵשֶׁבcheszew (28:8) efodu było to pas złączony z efodem od góry, na podobienstwo kobiecego fartucha. Od strony pleców kohena przymocowane były do tego pasa dwa szerokie paski naramienne, po jednym dla każdego ramienia. Kohen umieszczał te paski na ramionach tak, że ich końce zwisały z przodu na piersi, tam paski naramienne przymocowane były do pierścieni choszenu (czyli napierśnika), dzięki temu paski naramienne trzymały się z przodu, naprzeciw serca kohena tak, że nie spadały i na tych paskach, na ramionach kohena, osadzone były dwa kamienie onyksowe z wyrytymi imionami plemion Israela”, zob. Raszi do 28:7 [1]. [przypis tradycyjny]

aby się tak zawiązywał — hebr. חֻבָּֽר, dosł. łączyć, związywać, jednoczyć. Cylkow uważa, że słowo to opisuje sposób wiązania pasków przy wkładaniu. Raszi tłumaczy, że chodzi o coś innego: efod i dwa paski naramienne miały być przyszyte po pasa. „Nie utkane razem, tylko oddzielnie, i dołączone potem”, zob. Raszi do 28:7 [3]. [przypis tradycyjny]

pas — hebr. חֵשֶׁב (cheszew): pas efodu. [przypis edytorski]

przedłużeniem jego będzie — pas efodu „będzie razem z nim utkany, nie zaś tkany oddzielnie i przyłączony”, Raszi do 28:8 [4]. [przypis tradycyjny]

podług urodzenia ich — „Zgodnie z kolejnością ich urodzenia: Reuben, Szymon, Lewi, Jehuda, Dan i Naftali na jednym [kamieniu], a na drugim Gad, Aszer, Isachar, Zebulun, Josef, Binjamin, [imię Binjamin] w pełnym zapisie, tak jak pojawia się w opisie jego narodzin (Rdz 35:18). W ten sposób na każdym kamieniu było [wyrytych] 25 liter”, Raszi do 28:10 [4]. [przypis tradycyjny]

rzeźbą pieczętarską — Raszi wyjaśnia: tak jak ryje się wyraźne litery na sygnecie służącym do pieczętowania, zob. Raszi do 28:11 [2]. [przypis tradycyjny]

obwiedzione plecionkami złotymi — Raszi sądzi, że każdy kamień osadzony był w złotej oprawie i te oprawy przymocowane były do pasków naramiennych efodu, zob. Raszi do 28:11 [4]. [przypis tradycyjny]

dla pamięci — „Aby Święty Błogosławiony widział [imiona] plemion [Israela] wypisane przed Nim i wspomniał na ich sprawiedliwość”, Raszi do 28:12 [1]. [przypis tradycyjny]

kręconymi uczynisz je — „Uczynisz je na skraju choszenu (czyli napierśnika)”, Raszi do 28:14 [2]. [przypis tradycyjny]

robotą plecioną — Raszi wyjaśnia: wykonasz je jako nici splecione w warkocz, a nie jak ogniwa łańcucha, zob. Raszi do 28:14 [3]. [przypis tradycyjny]

napierśnik wyroczny — hebr. חֹשֶׁן מִשְׁפָּט (choszen miszpat): dosł. napierśnik sądu, w innych tłumaczeniach pektorał, element stroju Najwyższego Kohena (Arcykapłana), noszony przez niego na piersi. Na zewnętrznej stronie choszen miszpat znajdowało się 12 kamieni szlachetnych z wyrytymi imionami plemion Israela, wewnątrz mieścił się schowek na tzw. אוּרִים וְתֻּמִּים (urim wetumim): wedle tradycji był to pergamin z zapisanym Imieniem Boga, por. 28:30, za pomocą urim wetumim Najwyższy Kohen udzielał w imieniu Boga odpowiedzi na zadawane pytania. Choszen miszpat był nazywany »napierśnikiem sądu« „ponieważ czynił odpokutowanie za omyłki sądu, inne wyjaśnienie: ponieważ jego wyroki były klarowne a jego obietnice prawdziwe”, Raszi do 28:15 [1]. [przypis tradycyjny]

piędź — hebr. זֶרֶת (zeret): rozpiętość dłoni czyli miara długości mierzona jako odległość między czubkiem małego palca a czubkiem kciuka, gdy palce są rozstawione, około 24–30 cm. [przypis edytorski]

wstawki z kamieni — nazwy kamieni podawane w kolejnych wersetach nie zawsze dają się precyzyjnie dopasować do znanych dzisiaj kamieni szlachetnych. Dlatego u różnych tłumaczy poniższa lista może się znacząco różnić. [przypis edytorski]

cztery rzędy — hebr. wyrażenie אַרְבָּעָה טוּרִים (arbaa turim): cztery rzędy, zostało wybrane jako tytuł kodeksu prawa żydowskiego, ułożonego przez rabina Jakuba ben Aszera w XIV wieku. [przypis edytorski]

rubin — hebr. אֹדֶם (odem). [przypis edytorski]

topaz — hebr. פִּטְדָה (pitda), topaz lub chryzolit. [przypis edytorski]

szmaragd — hebr. בָּרֶקֶת (bakeret). [przypis edytorski]

karbunkuł — hebr. נֹפֶךְ (nofech), tłumaczony także jako turkus, granat i rubin. Słowo karbunkuł jest zbiorczym określeniem kamieni szlachetnych w odcieniach koloru czerwonego, m.in. rubinów i granatów. [przypis edytorski]

szafir — hebr. סַפִּיר (sapir). [przypis edytorski]

beryl — hebr. יָהֲלֹם (jahalom), twardy kamień szlachetny. Czasami tłumaczony jako jaspis, onyks lub diament. [przypis edytorski]

opal — hebr. לֶשֶׁם (leszem), tłumaczony także jako hiacynt (rodzaj cyrkonii). [przypis edytorski]

agat — hebr. שְׁבוֹ (szewo). [przypis edytorski]

ametyst — hebr. אַחְלָמָה (achlama). [przypis edytorski]

chryzolit — hebr. תַּרְשִׁישׁ (tarszisz): kamień żółtego koloru, chryzolit albo żółty jaspis. [przypis edytorski]

onyks — hebr. שֹׁהַם (szoham): prawdopodobnie onyks, chryzopaz albo malachit. [przypis edytorski]

jaspis — hebr. יָשְׁפֵה (joszfe). [przypis edytorski]

podług imion synów Israela, dwanaście — „[Imiona były wypisane zgodnie] z kolejnością narodzin synów Jakuba”, zob. Raszi do 28:21 [1]. [przypis tradycyjny]

graniaste, roboty plecionej — Raszi dodaje, że łańcuszki te były wykonane w ten sam sposób, co łańcuszki, o których mowa w 28:14, zob. Raszi do 28:22 [3 i 4]. [przypis tradycyjny]

te zaś przytwierdzisz na dwóch przyramkach efodu — „Jedna na tym [pasku naramiennym efodu] i druga na drugim [pasku naramiennym], w taki sposób paski naramienne [efodu] trzymały napierśnik, aby nie spadł, gdyż był na nich zawieszony, ale nadal dolna krawędź napierśnika kołysała się na boki, obijając się o brzuch [kohena] i nie była ciasno przymocowana, dlatego konieczne były jeszcze dwa pierścienie dolne, jak będzie wyjaśnione dalej”, zob. Raszi do 28:25 [4]. [przypis tradycyjny]

do dwóch końców napierśnika, na skraju jego — „Do dwóch dolnych krańców [napierśnika] z prawej i z lewej strony”, zob. Raszi do 28:26 [1]. [przypis tradycyjny]

nad pasem efodu — Raszi wyjaśnia, że pierścienie zostały umieszczone z tyłu, nad pasem efodu, na wysokości dolnego końca napierśnika, który był z przodu. Pierścienie te oraz dolne pierścienie napierśnika były połączone z prawej i lewej strony za pomocą sznura z błękitnej wełny, tak aby dolna krawędź napierśnika nie kołysała się do przodu i do tyłu i nie uderzała w brzuch, dzięki czemu napierśnik dobrze przylegał do płaszcza, zob. Raszi do 28:21 [1]. [przypis tradycyjny]

Urim i Tumim — hebr. אוּרִים (urim) i תֻּמִּים (tumim). Tora nie opisuje, co konkretnie oznaczają te słowa. Urim i Tumim służyły do zasięgania opinii Boga w ziemskich sprawach. Według tradycji Arcykapłan zadawał pytanie, a litery występujące w nazwach plemion Izraela wyrytych na kamieniach rozświetlały się, podając odpowiedź. „Jak to się działo? Rabi Jochanan powiedział: litery występowały [wypuklały się]. Resz Lakisz powiedział: litery łączyły się [układały w słowa].”, zob. Joma 37b [7]. Słowo urim jest odczytywane jako powiązane z hebr. אוֹר (or): światło, a słowo tumim do rdzenia תָּמַם (tamam): być całkowitym, doskonałym, co oznaczało, że słowa komunikowane za pomocą Urim i Tumim były zrozumiałe i prawdziwe. Raszi twierdzi, że było to możliwe dzięki pergaminowi zawierającym Właściwe Imię Boga, który umieszczono pomiędzy fałdami napierśnika. „W drugiej Świątyni był napierśnik, ponieważ niemożliwe było, aby Najwyższy Kohen [służył] bez pełnego stroju Arcykapłana, ale w środku [napierśnika] nie było już tego Imienia Boga”, zob. Raszi do 28:30 [1]. [przypis tradycyjny]

cały z błękitu — „[Wykonany] bez domieszki innego materiału”, zob. Raszi do 28:31 [2]. [przypis tradycyjny]

wyrobu tkackiego — Raszi wyjaśnia, że brzeg otworu na głowę miał być skierowany do wewnątrz, tak że jego fałda tworzyła rąbek, i został wykonany metodą tkania, a nie zszyty, zob. Raszi do 28:32 [2]. [przypis tradycyjny]

granatowe jabłuszka — hebr. רִמּוֹן (rimon): owoc granatu. „Były okrągłe i puste [w środku]”, Raszi do 28:33 [1]. [przypis tradycyjny]

dzwonki złote — „Dzwonki miały w środku kołatający element”, Raszi do 28:33 [2]. [przypis tradycyjny]

diadem — hebr. צִּיץ (cic). „Był to rodzaj złotej plakietki, szerokiej na dwa palce, otaczającej czoło [Arcykapłana] od ucha do ucha”, Raszi do 28:36 [1]. [przypis tradycyjny]

poniesie na sobie Aharon — hebr. נָשָׂא (nasa): ponosić, nieść, ma też znaczenie przebaczać. Raszi komentuje: „Chociaż tu oznacza to wybaczanie niemniej jednak słowo to nie traci swojego zwykłego znaczenia nosić: Aharon poniesie ciężar nieprawości, tak że nieprawość zostanie zdjęta z rzeczy świętych”, Raszi do 28:38 [1]. [przypis tradycyjny]

dla synów też Aharona sprawisz — ubiór pozostałych kohenów obejmował tylko „te cztery elementy stroju i nie więcej: spodnią szatę, pas i mitrę, czyli rodzaj zawoju, oraz spodnie, o których mowa poniżej”, Raszi do 28:40 [1]. [przypis tradycyjny]

mitry — hebr. מִגְבָּעָה (migbaa): nakrycie głowy, rodzaj turbanu. [przypis edytorski]

sprawisz im spodnie lniane — „Co oznacza, [że było w sumie] osiem szat dla Najwyższego Kohena (Arcykapłana) i cztery dla kohena zwykłego”, Raszi do 28:42 [2]. [przypis tradycyjny]

będą na Aharonie i na synach jego — Raszi wyjaśnia, że odnosi się to do wszystkich opisanych powyżej części stroju, a nie tylko do spodni, zob. Raszi do 28:43 [1 i 2]. [przypis tradycyjny]

nie pomarli — „Co uczy, że pełnienie służby bez któregoś z elementów stroju groziło [kohenowi] śmiercią”, Raszi do 28:43 [4]. [przypis tradycyjny]

aby poświęcić ich — „Aharona i jego synów”, Ibn Ezra do 29:1 [1]. [przypis tradycyjny]

przaśny — niekwaśny, chleb który nie przeszedł fermentacji przed wypieczeniem. [przypis edytorski]

I chleby przaśne, i kołacze przaśne zaczynione oliwą, i opłatki przaśne — Raszi wyjaśnia, że chleby przaśne (hebr. לֶחֶם מַצּוֹתlechem macot), kołacze przaśne (hebr. חַלֹּת מַצֹּת (chalot macot) i opłatki przaśne (hebr. רְקִיקֵי מַצּוֹתrekikei macot) były „to trzy rodzaje [wypieków]: ciasto parzone, bochenki i wafle. »Chleb przaśny«, zwany dalej (29:23) »kołaczem na oliwie«, był tak określany, ponieważ oliwa była dodawana do parzonego ciasta w ilości równej [oliwie dodanej do] kołaczy i opłatków. I z każdego rodzaju [przynoszono po] dziesięć bochenków”, Raszi do 29:2 [1]. [przypis tradycyjny]

namazane oliwą — po upieczeniu kołacze pomazywano oliwą, nakreślając znak podobny do X, zob. Raszi do 29:2 [3]. [przypis tradycyjny]

przyniesiesz je — „Na dziedziniec Przybytku, w dniu gdy został wzniesiony”, Raszi do 29:3 [1]. [przypis tradycyjny]

wykąpiesz ich w wodzie — „Oznacza to zanurzenie [w wodzie] całego ciała”, Raszi do 29:4 [1]. [przypis tradycyjny]

namaścisz go — „To namaszczenie także miało kształt litery X, [Mojżesz] nakładał oliwę na głowę [Aharona] i pomiędzy jego brwi i łączył [te plamy oliwy] palcem”, Raszi do 29:7 [1]. [przypis tradycyjny]

u wejścia do Przybytku zboru — „Na dziedzińcu Przybytku, który był przed wejściem do niego”, Raszi do 29:11 [1]. [przypis tradycyjny]

puścisz z dymem — hebr. czasownik הִקְטַרְתָּ (hiktarta) pochodzi od rdzenia קָטַר (katar), który oznacza: kadzidło, spalanie wywołujące dym, palenie kadzidła. [przypis edytorski]

zagrzeszna — hebr. חַטָּאת (chatat) w innych tłumaczeniach ofiara za grzech, składana na ołtarzu w celu zadośćuczynienia za uchybienia popełnione nieświadomie. [przypis edytorski]

pokropisz ołtarz w około — Raszi wyjaśnia, że »w około« oznacza dwa spryskania krwią, które wyglądały jak cztery: krew nakładana była na jeden narożnik z jednej strony i na drugi narożnik naprzeciw niego, po skosie, w ten sposób, że miejsce nałożenia krwi było widoczne z obu stron narożnika, a więc krew widoczna była z czterech stron czyli dookoła ołtarza, zob. Raszi do 29:16 [2]. [przypis tradycyjny]

Całopalenie — hebr. עֹלָה (ola): ofiara całopalna, całopalenie, od rdzenia עָלָה (ala): wznosić się do góry. [przypis edytorski]

wonią przyjemną — hebr. רֵיחַ נִיחוֹחַ (reach nichoach): woń przyjemna, zapach kojący dla Boga czyli: „duchowe ukojenie przede Mną, bo nakazałem i Moja wola została wykonana”, Raszi do 29:18 [1]. [przypis tradycyjny]

ogniową ofiarą — hebr. אִשֶּׁה (isze): ogniowa ofiara. „Wyrażenie odnoszące się do ognia, bo to on spala z dymem narządy znajdujące się w ogniu”, Raszi do 29:18 [2]. [przypis tradycyjny]

baran upełnomocnienia — hebr. אֵיל מִלֻּאִים (eil miluim), od rdzenia מָלֵא (male): wypełniać, osadzić na miejscu, napełnić. Raszi komentuje, że baran upełnomocnienia jest ofiarą pojednawczą (hebr. שְׁלָמִיםszlamim), bo przynosi pokój (שָׁלוֹםszalom) i pełnię (שְׁלֵמוּתszlemut: pełnia, doskonałość, ołtarzowi, kapłanom i właścicielom ofiary, por. Raszi do 29:22 [4]. [przypis tradycyjny]

położywszy to wszystko na dłonie Aharona, i na dłonie synów jego — „Obaj, właściciel ofiary i kohen, brali udział w [ceremonii] kołysania. Jak? Kohen umieszczał rękę pod ręką właściciela i [wykonywał akt] zakołysania. W tym przypadku Aharon i jego synowie byli właścicielami [ofiar] a Mojżesz [spełniał funkcję] kohena”, Raszi do 29:24 [1]. [przypis tradycyjny]

poruszysz tym kołysząc — hebr. תְּנוּפָה (tenufa): machanie czymś, kołysanie. „Poruszał [ofiarą] tam i z powrotem [w czterech kierunkach, na chwałę] Tego, do którego należą cztery strony świata, ten [akt] kołysana powstrzymywał i niweczył nieszczęścia i złe wpływy. [Następnie] poruszał [ofiarą] w górę i w dół, [na chwałę] Tego, do którego należą niebo i ziemia, i to niweczyło szkodliwe rosy”, Raszi do 29:24 [2]. [przypis tradycyjny]

mostek zakołysania — hebr. תְּנוּפָה (tenufa): machanie czymś, kołysanie. „Wyrażenie to oznacza poziome poruszanie czymś, tam i z powrotem”, Raszi do 29:27 [2]. [przypis tradycyjny]

podniesienia — hebr. תְּרוּמָה (truma): podnoszenie do góry. „Wyrażenie to oznacza poruszanie czymś w górę i w dół”, Raszi do 29:27 [2]. [przypis tradycyjny]

podniesieniem — hebr. תְּרוּמָה (truma) słowo to oznacza także dar przeznaczony dla kohenów. [przypis edytorski]

na miejscu świętem — „Na dziedzińcu Przybytku zboru [hebr. ohel moed], ponieważ te ofiary pokojowe miały najwyższy stopień świętości”, Raszi do 29:31 [1]. [przypis tradycyjny]

postronny — hebr. זָר (zar): obcy w znaczeniu nie-kohen, osoba, która nie należy do rodu kohenów. Była to ofiara o „najwyższym stopniu świętości, stąd ostrzeżenie dla obcego [nie-kohena], jedzącego najświętsze [ofiary], Tora daje uzasadnienie: ponieważ ma to najwyższy stopień świętości”, Raszi do 29:33 [5]. [przypis tradycyjny]

będziesz spełniał ofiary zagrzeszne na ofiarnicy — „Wyrażenie to oznacza nałożenie krwi umieszczanej [na ołtarzu] palcem”, Raszi do 29:36 [2]. [przypis tradycyjny]

oczyszczając ją — „Midrasz uczy: oczyszczenie ołtarza było konieczne, bo być może na prace [związane z budową] Przybytku i ołtarza ktoś ofiarował rzecz skradzioną”, Raszi do 29:36 [1]. [przypis tradycyjny]

namaścisz go — „Oliwą namaszczenia, każde pomazanie było w kształcie litery X”, Raszi do 29:36 [3]. [przypis tradycyjny]

będzie ofiarnica świętym świętości: cokolwiek dotknie się ofiarnicy uświęconym będzie — „Na czym polega świętość [ołtarza]? Na tym, że »cokolwiek dotknie się ołtarza uświęconym będzie«, nawet gdy wniesiono nań wadliwą ofiarę, ołtarz ją uświęca, czyniąc ją ważną, tak że nie można jej z ołtarza zdejmować”, zob. Raszi do 29:37 [1]. [przypis tradycyjny]

pod wieczór — u Cylkowa: nad wieczorem. [przypis edytorski]

dziesiąta część efy mąki — słowo efa dodane tu przez Cylkowa, nie występuje w oryginale, ale odnosi się do tego komentarz Rasziego: była to „dziesiąta część efy czyli [objętość] 43 i 1/5 jajka”, Raszi do 29:40 [1]. Efa to miara objętości ciał sypkich, około 23 kg. [przypis edytorski]

hin — miara objętości płynów oraz naczynie o takiej pojemności, ok. 3,67 l. [przypis edytorski]

ofiarę płynną — hebr. נֵסֶךְ (nesech): ofiara płynna, akt wylewania, lania czegoś. Raszi przywołuje talmudyczny opis ofiary z wina (Suka 48a): w Świątyni Jerozolimskiej na ołtarzu znajdowały się dwie srebrne misy, z dziurkami w dnach, co przypominało dwa cienkie nozdrza; wlewano do nich wino, a ono skapywało przez dziurki spadając na szczyt ołtarza, skąd spływało do podziemnych kanalików. W przypadku miedzianego ołtarza wino spływało z ołtarza na ziemię, zob. Raszi do 29:40 [4]. [przypis tradycyjny]

woń przyjemną, na ofiarę ogniową — Raszi wyjaśnia, że ofiara pokarmowa przynoszona z płynną była w całości spalana, wedle porządku: najpierw narządy zwierzęcia potem ofiara pokarmowa, zob. Raszi do 29:41 [1]. [przypis tradycyjny]

ustawiczne — hebr. תָּמִיד (tamid): nieustająco, zawsze. „Każdego dnia, bez jednodniowej przerwy pomiędzy nimi”, Raszi do 29:42 [1]. [przypis tradycyjny]

gdzie się stawiać będę wam, aby tam mówić z tobą — „Gdy wyznaczę porę na przemawianie do ciebie, to tam wyznaczę [miejsce], by przyjść. Niektórzy mędrcy uczą się z tego, że od kiedy powstał Przybytek, Święty Błogosławiony rozmawiał z Mojżeszem ponad miedzianym ołtarzem. A inni mówią, że [rozmawiał] sponad pokrywy [arki], jak jest napisane: »[będę] przemawiać do ciebie sponad wieka« (Wj 25:22). [Wyrażenie] »gdzie się stawiać będę wam«, które się tu pojawia, nie odnosi się do ołtarza ale do Przybytku zboru (Ohel moed), który wspomniany jest w tym wersecie”, Raszi do 29:42 [2]. [przypis tradycyjny]

będzie poświęcony — „Przybytek (Miszkan)”, Raszi do 29:43 [2]. [przypis tradycyjny]

abym przebywał w pośród nich — wyprowadziłem ich z Micraim „pod takim warunkiem, abym mógł zamieszkać wśród nich”, Raszi do 29:46 [1]. [przypis tradycyjny]

łokieć — zob. przypis do Wj 25:10. [przypis edytorski]

czworograniastym — hebr. רָבוּעַ (rawua): kwadratowy. [przypis edytorski]

płytę jego — „Ten [ołtarz] miał górną płytę, ale ołtarz na ofiary całopalne nie miał wierzchniej części, lecz na każdym postoju, pustą przestrzeń [wewnątrz ołtarza] wypełniano ziemią”, Raszi do 30:3 [1]. [przypis tradycyjny]

wieniec złoty — [wieniec ten] był „symbolem Korony Kapłaństwa”, Raszi do 30:3 [2]. [przypis tradycyjny]

po obu bokach jego zrobisz je, przy obu kantach jego — Raszi sugeruje, aby tłumaczyć te słowa odwrotnie, czyli: „na dwóch narożnikach, które są po dwu stronach jego”, Raszi do 30:4 [1]. [przypis tradycyjny]

osady — czyli miejsca osadzenia, umieszczenia drążków. [przypis edytorski]

będzie kadził na nim Aharon — Chizkuni wyjaśnia, że nie wyłącznie Aharon, ale każdy kohen mógł zajmować się spalaniem kadzidła, zob. Chizkuni do 30:7 [1]. [przypis tradycyjny]

wonności — hebr. סַמִּים (samim): przyprawy, pachnidła używane w kadzidłach, współcześnie także lekarstwo i środek odurzający. Ibn Ezra łączy to ze słowem בְּסַמִּים (besamim): wonności, pachnidła, aromatyczne korzenie i wyjaśnia, iż było to „kadzidło z wonności z [innymi] przyprawami, a być może samim były najważniejszym jego składnikiem”, Ibn Ezra do 30:7 [1]. [przypis tradycyjny]

Kadzidło ustawiczne — kadzidło palone było „każdego dnia, połowę [porcji kohen] spalał rano, a [drugą] połowę pod wieczór”, Raszi do 30:8 [2]. [przypis tradycyjny]

kadzidła postronnego — takiego, „które nie zostało sporządzone wedle właściwego przepisu”, Ibn Ezra do 30:9 [1]. [przypis tradycyjny]

obiata (daw.) — ofiara, słowo zazwyczaj używane w kontekście ofiar, jakie słowianie zachodni składali na cześć zmarłych; tutaj w znaczeniu ofiary pokarmowej, por. Wj 29:41. [przypis edytorski]

ofiary płynnej — Cylkow wprowadził w tym miejscu neologizm zalewka; redakcja postanowiła dla klarowności tekstu używać terminu zgodnego z oryginałem hebrajskim. [przypis edytorski]

raz do roku — „W Jom Kipur (Dzień Pojednania)”, por Kpł 16:18, zob. Raszi do 30:10 [2]. [przypis tradycyjny]

Gdy zbierzesz poczet synów Israela dla spisania ich — „Gdy zachcesz uzyskać całkowitą ich liczbę, aby wiedzieć ilu ich jest, nie licz ich po głowach, ale niech każdy da pół szekla i zlicz te szekle, a będziesz znał liczbę [ludzi]”, Raszi do 30:12 [1]. [przypis tradycyjny]

aby nie było wpośród nich klęski — „Ponieważ [rzeczy] policzone podlegają władzy złego oka i mogłaby paść na nich zaraza, jak wydarzyło się to za czasów Dawida, por. II Ks. Szmuela (Samuela) 24:10 i 15”, Raszi do 30:12 [2]. [przypis tradycyjny]

Oto co dać ma każdy — midrasz uczy, że Bóg „ukazał [Mojżeszowi] rodzaj monety z ognia, która ważyła pół szekla i oznajmił mu: dacie taką tak ta”, Raszi do 30:13 [1]. [przypis tradycyjny]

szekla świętego — hebr. שֶׁקֶל (szekel), miara wagi 11,95 g. [przypis edytorski]

gera — hebr. גֵּרָה (gera), miara wagi, dwudziesta część szekla, równa wadze 16 ziaren jęczmienia lub 4 do 5 ziaren chleba świętojańskiego. [przypis edytorski]

od dwudziestu lat i wyżej — „Tu [Tora] uczy, że nikt poniżej 20 roku życia nie idzie do wojska i nie jest wliczany do ogólnej liczby mężczyzn”, Raszi do 30:14 [1]. [przypis tradycyjny]

srebro odpuszczenia od synów Israela obrócisz je na służbę Przybytku zboru — Ibn Ezra uczy, że Przybytek (Miszkan) stał wyłącznie na podstawkach zrobionych z tych srebrnych monet przebłagalnych, dla przypominania o synach Israela, zob. Ibn Ezra do 30:16 [2]. [przypis tradycyjny]

miednicę — hebr. כִּיּוֹר (kijor): misa, kocioł, miednica. „Był to rodzaj wielkiego kotła z otworami, z których wypływała woda”, Raszi do 30:18 [1]. Kijor było to miedziane naczynie, przechowywano w nim wodę, której koheni używali do uświęcania, czyli obmywania rąk i stóp, zanim przystąpili do wykonywania swoich obowiązków związanych ze służbą świątynną. [przypis tradycyjny]

umieścisz ją między Przybytkiem zboru i między ofiarnicą — Raszi wyjaśnia, że naczynie do obmywania było lekko przesunięte na bok, na południe, i stało w przestrzeni między ołtarzem całopalnym a Przybytkiem, zob. Raszi do 30:18 [4]. [przypis tradycyjny]

ręce swoje i nogi swoje — Raszi uczy, że kohen „uświęcał [czyli obmywał] jednocześnie swoje ręce i nogi […] Kładł prawą rękę na swojej prawej nodze, a lewą na lewej i tak obmywał je [za jednym razem]”, Raszi do 30:19 [1]. Koheni pełnili swoją służbę boso. [przypis tradycyjny]

korzeni — hebr. בְּשָׂמִים (besamim): wonności, pachnidła, aromatyczne korzenie. [przypis edytorski]

mirra samościekła — hebr. מָר דְּרוֹר (mor deror): wonna żywica balsamowca mirry (Commiphora habessinica) używana od starożytności w celach medycznych oraz jako składnik kadzidła. Mirra wypływa z drzewa samoistnie, natomiast można ten proces przyspieszyć nacinając korę. [przypis edytorski]

cynamon wonny — hebr. קִנְּמָן בֶּשֶׂם (kinmon besem): aromatyczna kora cynamonowca cejlońskiego (Cinnamomum verum). [przypis edytorski]

trzcina wonna — hebr. קְנֵה בֹשֶׂם (kane wosem): tatarak zwyczajny (Acorus calamus). [przypis edytorski]

kasja — hebr. קִדָּה (kida): aromatyczna kora kasji chińskiej (Cinnamomum cassia), innego drzewa z rodzaju cynamonowców. [przypis edytorski]

hin — miara objętości, ok. 3,67 litra. [przypis edytorski]

namaścisz nim — „Wszystkie namaszczenia miały formę litery X, oprócz [namaszczania] królów, które były [czynione] w formie diademu”, Raszi do 30:26 [1]. [przypis tradycyjny]

postronnego — hebr. זָר (zar): obcy najczęściej w znaczeniu: nie-kohen, osoba, która nie należy do rodu kohenów. Raszi uczy, że zakazane było namaszczanie „które nie było na potrzeby Arcykapłana lub króla”, Raszi do 30:33 [2]. [przypis tradycyjny]

proszków wonnych — hebr. סַמִּים (samim): przyprawy, pachnidła używane w kadzidłach. [przypis edytorski]

balsamu — hebr. נָטָף (nataf): aromatyczna żywica. Słowo to występuje w Torze tylko tutaj, w innych tłumaczeniach występuje jako styraks, prawdopodobnie chodzi o żywicę ambrowca wschodniego (Liquidambar orientalis). Według Rasziego jest to kapiący sok drzewa balsamowego, zob. Raszi do 30:34 [1]. [przypis tradycyjny]

morskiego goździeńca — hebr. שְׁחֵלֶת (szechelet), w innych tłumaczeniach najczęściej jako onycha. Według Rasziego jest to korzeń pachnącego zioła, gładki i błyszczący jak paznokieć, zob. Raszi do 30:34 [2]. Mędrcy spierają się co do jednoznacznej identyfikacji. Cylkow z nieznanych nam powodów postanowił przetłumaczyć to jako goździeniec, który jest jaskrawo fioletowym grzybem. [przypis tradycyjny]

galbanu — hebr. חֶלְבְּנָה (chelbena). Raszi wyjaśnia, że jest to „roślina o nieprzyjemnym zapachu, zwana galbanum. Tora zalicza ją do składników kadzidła, aby nas nauczyć, byśmy nie patrzyli z pogardą, gdy do naszych postów i modlitw dołączają się także grzesznicy spośród Israela, aby byli między nas wliczani”, Raszi do 30:34 [1]. [przypis tradycyjny]

kadzidło — hebr. לְבֹנָה (lewona), aromatyczna żywica, pochodząca z pnia drzew Boswellia (kadzidłowca). Raszi uczy, że mędrcy wywnioskowali (Keritot 6a), iż kadzidło składało się ogółem z jedenastu składników, zob. Raszi do 30:34 [4]. [przypis tradycyjny]

orzeźwiać się — hebr. לְהָרִיחַ (lehariach): wąchać, emitować zapach do wąchania (wdychania). Raszi wyjaśnia, że zakazane jest uczynienie kadzidła wedle takich proporcji jak zrobił to Mojżesz, ale można sporządzić je według własnych proporcji, aby sprzedawać je społeczności, zob. Raszi do 30:38 [1]. [przypis tradycyjny]

Becalela — „Nazwałem go po imieniu, bo nie ma równego mu do wykonania Przybytku”, Ibn Ezra do 31:2 [2]. [przypis tradycyjny]

Chura — „Dlaczego wspomniano tutaj Chura? Otóż w chwili, gdy Israel zapragnął oddać cześć bożkom, Chur oddał swoje życie za Świętego, niech będzie błogosławiony, i nie pozwolił im na to. Wówczas stanęli przeciw niemu i zabili go. Rzekł do niego Święty, niech będzie błogosławiony: »Na życie Moje, odpłacę ci. […] Wszyscy twoi potomkowie, którzy z ciebie wyjdą, będą przeze Mnie obdarzeni dobrym imieniem na świecie«. […] I nie tylko jego, ale każdego, kto zajmował się dziełem Przybytku, Święty, niech będzie błogosławiony, napełnił mądrością, zrozumieniem i wiedzą, jak powiedziano (Wj 36:8): »I zrobili wszyscy umiejętni umysłem«. I nie tylko ludzi — nawet w zwierzętach i istotach żywych była dana mądrość. […] Jest napisane »wszyscy« aby wskazać, że mądrość została udzielona i człowiekowi, i zwierzęciu, lecz spośród wszystkich rozgłoszono tylko Becalela. Oto znaczenie słów »Powołał Wiekuisty po imieniu Becalela«”, Szemot Raba 48 [3]. [przypis tradycyjny]

mądrością — hebr. חָכְמָה (chochma): mądrość. To jest „to, co człowiek słyszy od innych i uczy się”, Raszi do 31:3 [1]. [przypis tradycyjny]

rozumem — hebr. תְּבוּנָה (tewuna): rozumienie. To oznacza, że „pojmuje rzeczy własnym rozumieniem i wyciąga wnioski z tego, czego się nauczył”, Raszi do 31:3 [2]. [przypis tradycyjny]

umiejętnością — hebr. דַעַת (daat): wiedza. „[To oznacza] świętą inspirację (natchnienie)”, Raszi do 31:3 [3]. [przypis tradycyjny]

wymyślaniu pomysłów — to odnosi się do „tkactwa artystycznego”, Raszi do 31:4 [1]. [przypis tradycyjny]

przetykane — Raszi utrzymuje, że słowo to odnosi się do sposobu sporządzenia tkaniny: były one wydziergane przy pomocy igły, jako rodzaj siatki, zob. Raszi do 31:10 [2]. Ibn Ezra uczy, że były to „tkaniny, którymi podczas podróży okrywano arkę, stół, ołtarz i świecznik”, Ibn Ezra do 31:10 [1]. [przypis tradycyjny]

Ty też powiesz synom Israela tak — „A ty, pomimo, że poleciłem ci nakazać im prace przy budowie Przybytku, niech ci się nie wydaje, że odłożenie Szabatu to drobnostka w obliczu takiej pracy”, Raszi do 31:13 [1]. [przypis tradycyjny]

wszakże — hebr. אַךְ (ach): wyłącznie, tylko, jednakże, wszakże. Raszi uczy, że wyrażenie to oznacza wykluczenie czegoś, tu ma wykluczyć Szabat z dni pracy nad Przybytkiem. „Mimo tego, że będziecie popędzani gorliwością, śpiesząc się z tą pracą, nie odkładajcie Szabatu z tego powodu!”, Raszi do 31:13 [2]. [przypis tradycyjny]

znieważy — hebr. מְחַלְלֶיהָ (mechaleleha) od słowa חוֹל (chol): rzecz powszednia, piasek. „Ten kto traktuje [Szabat] jak dzień powszedni, mimo jego świętości”, Raszi do 31:14 [3]. [przypis tradycyjny]

kto go znieważy, śmiercią karanym będzie — Raszi uczy, że kara śmierci była orzekana przez sąd, jeśli byli świadkowie zbezczeszczenia Szabatu i jeśli wcześniej człowiek został ostrzeżony o konsekwencjach swojego czynu, zob. Raszi do 31:14 [1]. [przypis tradycyjny]

wytracona będzie dusza ta — Raszi uczy, że to kara wymierzana z Nieba, w przypadku gdy nie było ostrzegania przez świadków, zob. Raszi do 31:14 [2]. [przypis tradycyjny]

dwie tablice świadectwa — prawo było „spisane na dwóch tablicach, ażeby były dla nas jak dwaj świadkowie”, Bechor Szor do 31:18 [2]. Według żydowskiego prawa, dla ważności świadectwa w sądzie, wymagane jest zeznanie dwóch świadków, którzy jednocześnie widzieli zdarzenie. [przypis tradycyjny]

zapisane palcem Bożym — co oznacza, że „było to pismo, którego nie da się wymazać, ponieważ Tora nigdy nie zostanie odwołana ani unieważniona”, Bechor Szor do 31:18 [2]. [przypis tradycyjny]

omieszkiwał Mojżesz zejść z góry — hebr. בֹּשֵׁשׁ (boszesz): opóźniać, ociągać się. „Gdy Mojżesz udawał się na górę powiedział im: wrócę na koniec czterdziestu dni, w ciągu sześciu godzin [dnia, czyli do południa]. Myśleli więc, że ten dzień kiedy wszedł na górę jest wliczony [w owe czterdzieści], on zaś miał na myśli pełne czterdzieści dni i czterdzieści nocy, a dzień wejścia nie obejmował nocy, bo [Mojżesz] wszedł [na górę] 7 siwan, więc dzień czterdziesty był to 17 tamuz. Szesnastego [tamuz] przyszedł satan i zamącił świat, ukazał im ciemność, gęsty mrok i zamieszanie, i przekonywał: na pewno Mojżesz umarł i to dlatego nastał na świecie nieporządek. Tłumaczył im: Mojżesz zmarł, bo już przeszło 6 godzin [hebr. בָּאוּ שֵׁשׁ (bau szesz): przyszło sześć], a on nie nadszedł! […] I nie można powiedzieć że pomylili się tylko z powodu pochmurnego dnia [i nie wiedzieli] czy jest przed południem i czy po południu, ponieważ Mojżesz [rzeczywiście] nie zszedł aż do następnego dnia, jak jest napisane »wstawszy wcześnie, nazajutrz, składali całopalenia« (32:6)”, Raszi do 32:1 [1]. [przypis tradycyjny]

Wstań, zrób nam bogi — Rosz uczy, że lud Israela nie miał intencji bałwochwalstwa, a jedynie pragnęli oni mieć sędziego, przywódcę w miejsce Mojżesza, zob. Rosz do 32:1 [1]. [przypis tradycyjny]

bogi, które by szły przed nami — „Chcieli mieć bogów licznych”, Raszi do 32:1 [2]. [przypis tradycyjny]

gdyż ten Mojżesz, ów mąż — „Satan ukazał im coś na kształt postaci Mojżesza niesionej [na marach], wysoko na tle nieba”, Raszi do 32:1 [3]. Satan w tradycji żydowskiej nie jest imieniem własnym, lecz określeniem funkcji: oskarżyciel, przeciwnik, ten, który sprzeciwia się, por. Hi 1.6–12. W literaturze rabinicznej satan jest aniołem pełniącym rolę prokuratora w niebiańskim sądzie, działającym z polecenia Wiekuistego. Jest także utożsamiany z jecer hara: złym popędem i w tym sensie jest niezbywalną częścią człowieczeństwa. Nie stanowi, jak w innych religiach, niezależnej i przeciwstawnej Bogu siły. [przypis tradycyjny]

który nas wywiódł z ziemi Micraim — „[Mojżesz] wskazywał nam drogę, którą mamy iść, a teraz [gdy go nie ma] potrzebujemy bogów, by szli przed nami”, Raszi do 32:1 [4]. [przypis tradycyjny]

zausznice złote, które w uszach żon waszych, synów i córek waszych — „Aharon pomyślał sobie: kobiety i dzieci miłują swoją biżuterię [i nie będą chciały jej oddać], może uda się odroczyć sprawę, a w tym czasie nadejdzie Mojżesz. Ale [mężczyźni] nie czekali, zdjęli własne ozdoby [i przynieśli mu]”, Raszi do 32:2 [1]. [przypis tradycyjny]

cielca litego — hebr. עֵגֶל מַסֵּכָה (egel masecha): metalowy odlew cielca. „Gdy [Aharon] wrzucił do pieca [złoto] w tyglu, podeszli czarownicy z »różnoplemiennego ludu«, który wyszedł wraz z [Israelem] z Micraim (por. Wj 12:38) i to oni zrobili [cielca] przy pomocy czarów. A inni uczą, że był tam Micha, [czyli bałwochwalca Micheasz], który został wyciągnięty z fundamentów budynku w Micraim, gdzie został niemal zmiażdżony. Miał on w swoim posiadaniu specjalne imię i tabliczkę, na której Mojżesz napisał powstań byku, powstań byku, która posłużyła do tego, aby wydobyć z Nilu trumnę z [kośćmi] Josefa, [Josef bowiem przyrównywany był do pierworodnego byka (por. Pwt 33:18)]. [Micha] wrzucił [tę tabliczkę] do tygla i wyszedł cielec”, Raszi do 32:4 [2]. [przypis tradycyjny]

Oto bogi twoje Israelu — „Ale nie jest powiedziane »oto nasi bogowie«, stąd wniosek, że to »różnoplemienny lud«, który wyszedł z Micraim zgromadził się wokół Aharona i to oni zrobili [cielca], a potem zwiedli lud Israela”, Raszi do 32:4 [4]. [przypis tradycyjny]

Ujrzawszy to, Aharon — Raszi komentuje, że cielec miał w sobie tchnienie życia i Aharon „ujrzawszy, że powiodło się dzieło satana, nie miał argumentu, by całkiem odepchnąć [lud od tego]”, Raszi do 32:5 [1]. [przypis tradycyjny]

Uroczystość Wiekuistemu — powiedział tak, gdyż „w jego intencji [święto] miało być dla Boga, był bowiem pewien, że nadejdzie Mojżesz i będą czcili Wszechmogącego”, Raszi do 32:5 [4]. [przypis tradycyjny]

jutro! — jutro, „ale nie dzisiaj, bo [Aharon miał nadzieję], że Mojżesz wróci zanim oddadzą cześć [cielcowi]”, a midrasz uczy, że Aharon ujrzał, jak zabili Chura, syna Miriam, gdy ten próbował ich przekonać do porzucenia cielca, Aharon zajął się więc budową ołtarza, by przeciągać sprawę, a także dlatego, że myślał: „lepiej żeby wina zrzucona była na mnie, nie na nich”, Raszi do 32:5 [3]. [przypis tradycyjny]

wstawszy wcześnie nazajutrz — gdyż „satan pobudził ich gorliwość, by grzeszyli”, Raszi do 32:6 [1]. [przypis edytorski]

ofiary opłatne — hebr. שְׁלָמִים (szlamim) najczęściej tłumaczone jako pokojowe. [przypis edytorski]

do zabawy — Raszi komentuje, że w znaczeniu tego słowa kryje się także rozwiązłość seksualna, zob. Raszi do 32:6 [2]. [przypis tradycyjny]

Idź, zstąp — hebr. לֶךְ רֵד (lech red): idź w dół, idź zejdź. Midrasz uczy, że Bóg powiedział tu do Mojżesza: „Zejdź ze swojej wysokiej pozycji, dałem ci wielkość tylko ze względu na nich!”, Raszi do 32:7 [2]. [przypis tradycyjny]

bo skaził się lud twój — Raszi podkreśla, że „nie jest napisane »lud«, ale »lud twój«. [Bóg obwinia Mojżesza], że to »różnoplemienny lud«, który przyjąłeś własnowolnie, przekonwertowałeś ich, ale nie uzgodniłeś tego ze Mną, bo mówiłeś: »Dobrze, żeby konwertyci przylgnęli do Szechiny (Boskiej Obecności)«; To oni się skazili i skalali [resztę ludu]”, Raszi do 32:7 [3]. [przypis tradycyjny]

lud to twardego karku — „Odwracają się plecami do tych, którzy ich karcą, odmawiają słuchania”, Raszi do 32:9 [1]. [przypis tradycyjny]

zostaw Mnie — „Nie ma tu jeszcze nic o tym, by [Mojżesz] modlił się za nich, a [Bóg już] mówi: »zostaw Mnie«? Ale [powiedział tak], aby otworzyć mu możliwość [działania], wskazując, że cała sprawa zależy od [Mojżesza], że jeśli będzie się modlił za nich, to [Bóg] ich nie zgładzi”, zob. Raszi do 32:10 [1]. [przypis tradycyjny]

nieszczęścia — „Tego, które zamierzasz im wyrządzić”, Raszi do 32:12 [2]. [przypis tradycyjny]

Wspomnij na Abrahama — „Jeśli zgrzeszyli przeciwko Dziesięciu Przykazaniom, to [pomnij, że] ich Praojca, Abrahama, wystawiłeś na dziesięć prób, a nie otrzymał za to nagrody, daj mu ją teraz i niech tamte dziesięć zrównoważy za te Dziesięć”, Raszi do 32:13 [1]. [przypis tradycyjny]

Abrahama, Icchaka i Israela — „Jeśli zasłużyli na karę spalenia, pomnij na Abrahama, który gotów był spalić się dla Ciebie w piecu w Ur-Kasdim (por. przypis do Rdz 11:28). Jeśli zasłużyli na ścięcie, pomnij na Icchaka, który wyciągnął szyję, [by dać się zabić] podczas Akedy (por. Rdz 22). Jeśli zasłużyli na wygnanie, pomnij na Jakuba, co udał się na wygnanie do Charanu (por. Rdz 28). A jeśli nie mogą być ocaleni za zasługi [Praojców], to cóż mi mówisz »uczynię z ciebie naród wielki«? Jeśli krzesło na trzech noga nie ustoi przed Tobą w chwili Twojego gniewu, to tym bardziej krzesło na jednej nodze”, Raszi do 32:13 [2]. [przypis tradycyjny]

przysiągłeś na Siebie — „Nie złożyłeś przysięgi na rzecz przemijającą: nie na niebo ani nie na ziemię, nie na góry ani nie na wzgórza, ale na Ciebie samego, bo Ty trwasz i Twoja przysięga trwa na wieki. [Do Abrahama] powiedziane było: »na Siebie przysięgam, rzecze Wiekuisty« (por. Rdz 22:16). Do Icchaka powiedziane było: »stwierdzę przysięgę, którą zaprzysiągłem Abrahamowi ojcu twojemu« (por. Rdz 26:3). Zaś do Jakuba powiedziane było: »Jam Bóg Wszechpotężny; rozpleniaj się i rozmnażaj« (por. Rdz 35:11); złożył mu przysięgę jako El Szaddaj (Bóg Wszechpotężny)”, Raszi do 32:13 [3]. [przypis tradycyjny]

użalać się (daw.) — tutaj w znaczeniu: okazywać komuś współczucie, litować się. [przypis edytorski]

tablice zapisane z obu stron — według tradycji litery na tablicach były wycięte w kamieniu na wylot. Litery hebrajskie mem końcowe i samech mają jednak formę zamkniętą, i ich środek nie mógłby wisieć w powietrzu bez wsparcia. Komentatorzy uważają, że dowodzi to świętości Tory: „Rabi Chisda powiedział: Litery mem i samech na Tablicach stały w cudowny sposób”, Szabat 104a [1]. Raszi komentuje, że z obu stron tablic „litery były możliwe do odczytania, i był to efekt cudu”, Raszi do 32:15 [1]. Chizkuni dodaje, że litery były wydrążone w kamieniu ażurowo, i właśnie dlatego tablice były łatwe do rozbicia, zob. Chizkuni do 32:15 [3]. [przypis tradycyjny]

tablice były dziełem Bożym — Raszbam komentuje, że tych tablic nie wyciosał Mojżesz, ale w przypadku drugich tablic napisane jest „wykuj sobie tablice” (Wj 34;1), zob. Raszbam do 32:16 [1]. [przypis tradycyjny]

Jehoszua — „który został u stóp góry”, Ibn Ezra do 32:17 [1]. [przypis tradycyjny]

odgłos śpiewów — midrasz interpretuje to jako „odgłosy bluźnierstw i przekleństw ”, Raszi do 32:18 [2]. [przypis tradycyjny]

rzucił z rąk swoich tablice — „[Kiedy Mojżesz] ujrzał cielca z tablic zniknęły napisy i stały się bardzo ciężkie. […] Przyjdź i zobacz, jak wielka jest siła Mojżesza. Rzekł Rabi Jechuda: Tablice ważyły czterdzieści sea [ok. 250 kg.] i były wykonane z szafiru, a nosił je w rękach jak coś lekkiego. Lecz gdy napis się rozproszył, roztrzaskał je”, Midrasz Tanchuma, Ki Tisa 26 [2][3]. [przypis tradycyjny]

skruszył je u stóp góry — Tur komentuje, że Mojżesz rozbił tablice, ponieważ Israel złamał wypisane na nich przykazanie nieczynienia sobie figur. Gdyby tablice pozostały całe, zapis na nich byłby świadkiem przeciwko Israelowi, zob. Tur do 32:19 [2]. [przypis tradycyjny]

starł go w proch, a rozsypawszy po wodzie, napoił nią synów Israela — Raszi sądzi, że Mojżesz miał zamiar zbadać ich winę tak, jak badało się wierność żony, gdy mąż zakazał jej kontaktu z jakimś mężczyzną, a potem podejrzewał, że jednak doszło do takiego spotkania i do cudzołóstwa; סוֹטָה (sota) czyli podejrzana o niewierność, była prowadzona do Świątyni Jerozolimskiej i tam poddawana rytuałowi napojenia gorzką wodą, i, jeśli była winna, puchł jej brzuch i umierała w mękach (por. Lb 5:12–31). Zauważa także, że Izraelitów za grzech bałwochwalstwa spotkały trzy rodzaje śmierci - puchlina wodna, ścięcie mieczem i od zarazy - i wiąże to z procedurami sądowymi opisywanymi w innych miejscach Tory. Od miecza ginął ten, kto miał świadków swojego grzechu i otrzymał przed grzechem ostrzeżenie, bo na taki wyrok skazywani byli mieszkańcy miasta odstępczego (por. Pwt 13:13-18). Kto miał świadków, ale nie został ostrzeżony, ginął od zarazy. Kto zaś nie miał ani świadków, ani ostrzeżenia, umierał na puchlinę wodną, zob. Raszi do 32:20 [2] [przypis tradycyjny]

Cóż uczynił ci lud ten — „Ile bólu musiałeś znieść, gdy cię maltretowali, aż [zmusili cię i] sprowadziłeś na nich ten grzech?!”, Raszi do 32:21 [1]. Ramban jednak utrzymuje, że pytanie Mojżesza było oskarżające: „jakąż nienawiść masz do tego ludu, że doprowadziłeś ich do zniszczenia i unicestwienia?”, Ramban do 32:21 [1]. [przypis tradycyjny]

Ty znasz lud ten, gdy rozzłoszczony jest — „Zawsze podążają za złem i za pokusami, w obliczu Boga”, Raszi do 32:22 [1]. „Byli już przesiąknięci złem, uwikłani w bałwochwalstwo w Micraimie”, Sforno do 32:22 [1]. „Mieli złe zamiary, gdybym nie zrobił im tego [cielca], to ustanowiliby sobie króla i doprowadziłoby to do gorzkiego końca”, Chizkuni do 32:22 [1]. [przypis tradycyjny]

a oto powstał cielec ten — „I nie wiedziałem, że wyjdzie z tego ten cielec, no ale wyszedł…”, Raszi do 32:24 [2]. Chizkuni uczy, że Aharon tylko wrzucił do tygla różne złote ozdoby, a z tygla wyłonił się w pełni uformowany złoty cielec, zob. Chizkuni do 32:24 [1]. [przypis tradycyjny]

wyuzdany — „Byli bezwstydni i całkowicie zepsuci, popełniający grzechy publicznie”, Sforno do 32:25 [1]. [przypis tradycyjny]

doprowadził go Aharon do wyuzdania — „[Aharon] ujawnił, że nie ma pośród nich ludzi sprawiedliwych, bo gdyby byli tam sprawiedliwi, to pomogliby mu, kiedy lud się zgromadził wokół niego i Aharon w ogóle nie zrobiłby cielca”, Sforno do 32:25 [2]. [przypis tradycyjny]

hańby wobec przeciwników ich — „Wyrobił im złą sławę wśród wrogów […] i chociaż nie wszyscy, a nawet i nie większość zgromadzili się i nalegali na Aharona, to wszyscy zaznają hańby, bo nie protestowali przeciw podżegaczom”, Sforno do 32:25 [3]. [przypis tradycyjny]

wszyscy synowie Lewiego — „Stąd wniosek, że całe plemię [Lewiego pozostało] praworządne”, Raszi do 32:26 [2]. [przypis tradycyjny]

Tak rzecze Wiekuisty, Bóg Israela — „Gdzie to powiedział? »Kto ofiaruje bogom, oprócz Wiekuistemu, Jedynemu, wytępionym będzie« (Wj 22:19), zob. Raszi do 32:27 [1]. [przypis tradycyjny]

przechodźcie tam i na powrót, od bramy do bramy, po obozie, a zabijajcie — „Ci co czcili cielca, byli liczni i nie można było ich postawić przed sądem, dlatego [Mojżesz] nakazał wszystkim synom Lewiego przypasać miecze, zgodnie z tym, co powiedzieli nasi mędrcy, że jeśli nie można ukarać winnego tą karą śmierci, na którą zasłużył, to wolno go uśmiercić w jakikolwiek sposób (Sanhedrin 45b). I była to jednorazowa decyzja, dla uświęcenia Imienia Bożego […]. Oto wszyscy synowie Lewiego byli po stronie Wiekuistego i to oni ostrzegali resztę ludu, by nie składali pokłonów ani ofiar [cielcowi], a Aharon ogłosił, że święto będzie jedynie dla Wiekuistego (32:5)”, Ramban do 32:27 [2]. [przypis tradycyjny]

brata swojego — Raszi tłumaczy, że dotyczyło to brata ze strony matki, którego ojciec pochodził z innych plemion Israela, nie z plemienia Lewiego, zob. Raszi do 32:27 [2]. [przypis tradycyjny]

Upełnomocnijcie dzisiaj ręce wasze dla Wiekuistego — „Wy, którzy zabiliście [odstępców], poprzez ten czyn staliście się godni być kohenami (kapłanami) Wszechmogącego”, Raszi do 32:29 [1]. [przypis tradycyjny]

bogi złote — Raszi zwraca uwagę, że Mojżesz mówi tu o złocie: „to Ty sprawiłeś, że to zrobili, bo dostarczyłeś im złota w obfitości, to cóż mieli zrobić, jak nie nagrzeszyć? Można tu dać porównanie: był król, który karmił i poił swojego syna, przyozdobił go [w piękne szaty], zawiesił mu na szyi [pełną] sakiewkę i postawił go u drzwi domu rozpusty, co innego mógłby zrobić syn, jeśli nie zgrzeszyć?”, Raszi do 32:31 [1]. [przypis tradycyjny]

z księgi Twojej — wymaż mnie „z całej Tory! Aby nie mówili o mnie, że nie byłem warty, by prosić o miłosierdzie dla nich”, Raszi do 32:32 [2]. „Wymaż z Twojej księgi moje zasługi a dołóż je do ich rachunku, aby zasłużyli na przebaczenie”, Sforno 32:32 [1]. [przypis tradycyjny]

Oto anioł Mój idzie przed tobą — „ale nie Ja”, Raszi do 32:34 [2]. [przypis tradycyjny]

dzień obrachunku Mojego — hebr. יוֹם פָּקְדִי (jom pokdi): dzień sądu, dzień rozliczenia [grzechów]. Ibn Ezra zauważa, że chodzi tutaj o pierwszy dzień roku, por. Ibn Ezra do 32:34. W tradycji żydowskiej co roku Bóg rozlicza ludzi z grzechów w dniu Rosz Haszana (hebr. רֹאשׁ הַשָּׁנָה, dosł. głowa roku, nowy rok) i zapisuje ich losy na kolejny rok. [przypis tradycyjny]

obrachuję się z nimi za grzech ich — „Teraz wysłucham cię i powstrzymam się od unicestwienia ich wszystkich na raz, ale już na zawsze, gdy będę wymierzał im kary za grzechy, to ukarzę ich częściowo i za ten grzech, wraz z innymi występkami. I nie ma takiego nieszczęścia, które spada na Israel, w którym nie byłoby cząstki kary za grzech złotego cielca”, Raszi do 32:34 [3]. [przypis tradycyjny]

poraził Wiekuisty lud za to — zaraza była „śmiercią zesłaną z Nieba dla tych, którzy mieli świadków [swojego grzechu], ale nie zostali [przedtem] ostrzeżeni”, Raszi do 32:35 [1]. [przypis tradycyjny]

Idź, wyrusz — hebr. לֵךְ עֲלֵה (lech ale): idź w górę, idź wzejdź. „Jest napisane idź w górę ponieważ ziemia Israela położona jest wyżej niż inne krainy. Inne wyjaśnienie jest takie: jako że w chwili gniewu [Bóg powiedział do Mojżesza] »idź, zstąp« (Wj 32:7), to w chwili przychylności powiedział mu »idź w górę«”, Raszi do 33:1 [1]. We współczesnym języku hebrajskim przyjazd do Izraela nazywany jest aliją, wzniesieniem. Słowo to oznacza także wezwanie do czytania Tory podczas modlitwy. [przypis tradycyjny]

ty i lud — Raszi podkreśla, że tu nie jest napisane twój lud, jak w Wj 32:7, gdzie oznaczało to »różnoplemienny lud«, który wyszedł razem z Israelem z Micraimu, zob. Raszi do 33:1 [2]. [przypis tradycyjny]

anioła — „Aby ci pomagał”, Ibn Ezra do 33:2 [1]. Ten anioł to „dowódca zastępów Bożych, który ukazał się [potem] Jehoszui (por. Joz 5:14)”, Sforno do 33:2 [1]. [przypis tradycyjny]

Kanaanejczyka, Emorejczyka, Chitejczyka i Peryzejczyka, Chiwitę i Jebusytę — Raszi komentuje, że siódmy lud, Girgaszyci, wyruszyli i opuścili tę ziemię z własnej woli, zanim dotarł tam lud Israela, zob. Raszi do 33:2 [1]. [przypis tradycyjny]

słowo to gniewne — „Że Szechina (Boska Obecność) nie będzie ani przebywać ani wędrować z nimi”, Raszi do 33:4 [1]. [przypis tradycyjny]

ozdoby swej — „[Chodzi o] korony , które zostały im dane na Chorebie [Górze Synaj], gdy powiedzieli »spełnimy i usłuchamy« (Wj 24:7)”, Raszi do 33:4 [2]. „Rabi Simai naucza: W momencie, gdy Żydzi powiedzieli najpierw »spełnimy« (naase) a potem »usłuchamy« (niszma), przybyło sześćdziesiąt tysięcy aniołów służebnych, a każdy Żyd został ozdobiony dwiema koronami: jedna odpowiadająca naase, a druga niszma. A kiedy Israel zgrzeszył, sto dwadzieścia tysięcy aniołów zniszczenia przyszło i je zerwało, jak jest napisane: »I zerwali synowie Israela ozdoby swoje z Góry Choreb« (Wj 33:6). Rabi Chama ben Rabi Chanina mówi: »Na Chorebie je założono, na Chorebie je zerwano«. Resz Lakisz mówi: W przyszłości Wiekuisty zwróci je nam, jak jest napisane: »A wybawieni Pana powrócą i przyjdą do Syjonu z radością, a wieczna radość będzie nad ich głowami« – radość, która jest nad ich głowami od zawsze”, Szabat 88a [7]. [przypis tradycyjny]

zdejm ozdobę twoją z siebie — Rabeinu Bachja wyjaśnia, że odnosi się to do „ich ubrań, na które spryskana została krew przymierza, była to krew ofiar, które pod Synajem złożyli pierworodni (por. Wj 24:5), szaty te zwane były ozdobami Israela, chlubą i wielką chwałą, gdyż krew owa była na nich znakiem i symbolem przyjęcia przymierza ze Świętym Błogosławionym”, Rabeinu Bachja do 33:5 [1]. [przypis tradycyjny]

zdjęli — hebr.  וַיִּתְנַצְּלוּ wajitnaclu: dosł. zerwali z siebie. [przypis edytorski]

Choreb — inna nazwa góry Synaj [przypis edytorski]

Mojżesz, wziąwszy namiot, rozbił go sobie za obozem — „Wyraża to czynność ciągłą: [Mojżesz] zwykł brać swój namiot i rozbijać go poza obozem. Powiedział: skoro Nauczyciel jest odłączony to i uczeń musi być w odłączeniu”, Raszi do 33:7 [2]. [przypis tradycyjny]

z dala od obozu — w odległości 2000 amot, zob. Raszi do 33:7 [3]. [przypis tradycyjny]

Przybytkiem zboru — hebr. אֹהֶל מוֹעֵד (ohel moed): namiot, gdzie odbywa się coś cyklicznie, w ustalonym, wyznaczonym czasie. W innych przekładach: namiot spotkania. „Mojżesz określał go jako Ohel moed, czyli miejsce spotkania dla tych, co szukali [pouczeń] Tory”, Raszi do 33:7 [4]. [przypis tradycyjny]

wstawał cały lud, stanąwszy — Raszi wyjaśnia, że za każdym razem, gdy Mojżesz wychodził z obozu do namiotu, lud wstawał z szacunku i podziwu dla niego, i nie usiedli, póki nie wszedł do namiotu, zob. Raszi do 33:8 [1,2,3,4]. [przypis tradycyjny]

po czym wracał do obozu — „Po tym jak [Bóg] rozmawiał z nim, Mojżesz wracał do obozu i nauczał starszyznę tego, co sam się nauczył. W ten sposób Mojżesz postępował od dnia Jom Kipur, aż do dnia wzniesienia Miszkanu, ale nie dłużej, jako że siedemnastego tamuz tablice zostały rozbite, osiemnastego spalił cielca i osądził grzeszników, a dziewiętnastego wszedł na górę […] i spędził tam 40 dni, błagając o miłosierdzie […]. W pierwszy dzień miesiąca elul zostało mu powiedziane: »wstąpisz rano na górę Synaj« (Wj 34:2), aby otrzymać drugie tablice i spędził tam 40 dni […], a tak jak te pierwsze [40 dni] przeszło w przychylności [Bożej] tak i te ostatnie były z przychylnością, zatem można powiedzieć, że środkowe 40 dni było w gniewie [Bożym]. Dziesiątego tiszri przebaczył Święty Błogosławiony Israelowi, z radością i z całego serca, powiedział do Mojżesza: wybaczyłem! I przekazał mu drugie tablice. [Wtedy Mojżesz] zeszedł i zaczął nakazywać [ludowi] budowę Miszkanu, który wykonywali aż do 1 nisan, a od kiedy stanął [Miszkan, Bóg] już nie rozmawiał z Mojżeszem inaczej niż w Przybytku zboru” , Raszi do 33:11 [2]. [przypis tradycyjny]

nie oznajmiłeś mi kogo poślesz ze mną — „[Wcześniej] powiedziałeś mi »oto Ja wysyłam anioła przed tobą« (Wj 23:20), ale nic mi to nie wyjaśniło, nie jestem z tego rad”, Raszi do 33:12 [2]. „Święty Błogosławiony rzekł do Mojżesza »poślę przed tobą anioła« (Wj 33:2)”, a Mojżesz powiedział: nie wyjaśniłeś mi kim jest ten anioł, którego poślesz ze mną. Czy jest to ten pierwszy anioł, w którym jest Twoje Imię (por. Wj 23:21)?”, Ramban do 33:12 [2]. „Gdy powiedziałeś »poślę przed tobą anioła i wypędzę…« to się rozumie: w czasie gdy będziemy wchodzili do ziemi Kanaan, ale w drodze nie będzie z nami ani Twojej Szechiny (Boskiej Obecności) ani żadnego anioła”, Sforno do 33:12 [3]. [przypis tradycyjny]

ukażże mi drogi Twoje — „Jaką nagrodę dajesz tym, którzy znajdują łaskę w Twoich oczach”, Raszi do 33:13 [1]. Sforno komentuje, że Mojżesz pragnął poznać dwie cudowne Boskie właściwości: w jaki sposób z Boskiego umysłu rzeczy urzeczywistniają się i objawiają. I jak pomimo tego, że Bóg ma pełną wiedzę o przyszłości, stworzenia posiadają możliwość wolnego wyboru, zob. Sforno do 33:13 [2]. [przypis tradycyjny]

zważ, że ludem Twoim naród ten! — „[Dlatego] wybierz to, co dla nich najlepsze”, Chizkuni do 33:13 [3]. [przypis tradycyjny]

Oblicze Moje — hebr. פָּנַי (panaj): Moje oblicze, Moja twarz, Moja obecność. Targum Onkelos przekłada to jako: „Moja Szechina (Boska Obecność) pójdzie”. „Nie wyślę więcej anioła, Ja sam pójdę”, Raszi do 33:14 [1]. „Według opinii wszystkich komentatorów oznacza to: Ja sam pójdę”, Ramban do 33:14 [1]. [przypis tradycyjny]

Jeżeli Oblicze Twoje nie pójdzie — „Tego właśnie pragnę! Ale jak poprzez anioła, to nie wyprowadzaj nas stąd”, Raszi do 33:15 [1]. „Lepiej nam zostać na pustyni niż wejść do ziemi Kanaan bez Twojej Szechiny (Obecności), bo wtedy szybko bylibyśmy stamtąd wygnani”, Sforno do 33:15 [2]. [przypis tradycyjny]

I to, o czym mówiłeś, uczynię — „Dam ci poznać Moje przymioty, bo wtedy twój umysł się uspokoi”, Bechor Szor do 33:17 [1]. [przypis tradycyjny]

Odsłońże mi majestat Twój! — „Mojżesz spostrzegł, że była to pomyślna chwila i jego słowa są mile widziane, poprosił więc dodatkowo i o to, by została mu ukazana wizja Bożej chwały”, Raszi do 33:18 [1]. Sforno komentuje, że Mojżesz poprosił, by Bóg ukazał mu to, w jaki sposób wszystko co istnieje, wywodzi się z Boskiej rzeczywistości, zob. Sforno do 33:18 [1]. [przypis tradycyjny]

Ja przeprowadzę całą dobroć Moją przed obliczem twoim — „Nadeszła chwila, gdy ukażę Mój majestat, ale tylko tyle, ile pozwolę ci ujrzeć. Pragnę i uważam za konieczne, by nauczyć cię wzorca modlitwy. Gdy potrzebowałeś prosić o miłosierdzie nad Israelem, przypomniałeś Mi zasługi Praojców, bo myślałeś, że jeśli zasługi Praojców się skończyły, to nie ma już nadziei, Ja przeprowadzę przed tobą cały przymiot Mojej dobroci, na skale, gdy ty będziesz [ukryty] w grocie”, Raszi do 33:19 [1]. [przypis tradycyjny]

wygłoszę imię Wiekuisty przed tobą — „Nauczę cię wzoru modlitwy o miłosierdzie, [skutecznej] nawet, gdyby zasługi Praojców się skończyły. I nauczysz Israela, by postępował w taki sposób, jak ujrzysz, że Ja zrobię: gdy owinięty [w szatę] będę recytował Trzynaście Cech Miłosierdzia (patrz Wj 34:6). Zostaną wysłuchani dzięki temu, że wspomną przede Mną »Miłosierny i litościwy…« , bo Moje miłosierdzie jest niewyczerpane”, Raszi do 33:19 [2]. [przypis tradycyjny]

jak ułaskawiam — „W tych przypadkach, gdy zechcę ułaskawić”, Raszi do 33:19 [3]. [przypis tradycyjny]

lituję się — „W tych chwilach, gdy zapragnę się ulitować. Na razie [Bóg] zapewnił go tylko, że czasem otrzyma odpowiedź [na modlitwę], a czasem nie. Ale w chwili, gdy to [objawienie majestatu] miało miejsce, rzekł mu: »Oto Ja zawieram przymierze…« (por. Wj 34:10) i zapewnił go, że [przywoływanie Trzynastu Cech Miłosierdzia] nie okaże się nigdy daremne”, Raszi do 33:19 [4]. [przypis tradycyjny]

Nie będziesz jednak mógł zobaczyć oblicza Mojego — „Nawet gdy przeprowadzę przed tobą całą Moją dobroć, nie dam ci pozwolenia, byś ujrzał Moje oblicze”, Raszi do 33:20 [1]. [przypis tradycyjny]

nie może ujrzeć Mnie człowiek i pozostać żywym — hebr. wyrażenie לֹא יִרְאַנִי הָאָדָם וָחָי (lo jireani haadam wachaj) Ibn Ezra proponuje przetłumaczyć jako: nie ujrzy mnie człowiek ani istota żyjąca w znaczeniu, że ani ludzie, ani aniołowie nie mogą ujrzeć oblicza Boga, zob. Ibn Ezra do 33:20 [2]. [przypis tradycyjny]

Oto miejsce przy Mnie — „Na górze, na której zawsze w tobą rozmawiam, jest miejsce, przygotowane przeze Mnie ze względu na ciebie i ukryję cię tam, byś nie został porażony [wizją], stamtąd ujrzysz to, co masz ujrzeć: to jest proste znaczenie wersetu. A midrasz [uczy]: mowa tu o miejscu, gdzie jest Szechina (Boska Obecność) i [Bóg] powiedział »oto miejsce przy Mnie«, ale nie powiedział oto Ja jestem w miejscu, ponieważ Święty Błogosławiony jest miejscem świata ale świat nie jest Jego miejscem”, Raszi do 33:21 [1]. [przypis tradycyjny]

zakryję cię dłonią — Ibn Ezra wyjaśnia, że niektórzy interpretują tu dłoń jako obłok, zob. Ibn Ezra do 33:22 [1]. [przypis tradycyjny]

ujrzysz tyły Moje — „Zobaczysz jak działają wszystkie [siły i zjawiska], które są poniżej Mnie”, Sforno do 33:23 [1]. „Ukazał mu węzeł tefilin”, Raszi do 33:23 [2]. Tefilin szel rosz to pojemnik z krótkim fragmentem Tory, który przywiązuje się rzemieniami do głowy podczas modlitwy, por. Wj 13:9. [przypis tradycyjny]

ale oblicze Moje nie może być widzianym — „Ale nie może być widziane, choć o to prosiłeś, w jaki sposób Moja istota wpływa na urzeczywistnianie wszystkiego, co istnieje”, Sforno do 33:23 [2]. [przypis tradycyjny]

Wykuj sobie — hebr. פְּסָל לְךָ (pesol lecha): wykuj sobie, rdzeń פָּסַל (pasal) oznacza wykuwać, wyciosywać, rzeźbić, od tego rdzenia pochodzi też słowo פְּסֹלֶת (pesolet): resztki, odpady, odłamki. Dlatego midrasz interpretuje słowa wersetu: resztki, odłamki pozostałe z wykutych tablic, będą dla ciebie. Bóg „ukazał [Mojżeszowi] we wnętrzu jego namiotu kamieniołom z szafirami i powiedział: odłamki będą dla ciebie. W ten sposób Mojżesz bardzo się wzbogacił”, Raszi do 34:1 [1]. [przypis tradycyjny]

a napiszę na tychże tablicach słowa, które były na tablicach pierwszych, które skruszyłeś — „Ty rozbiłeś pierwsze, to ty wykuj te drugie. Można tu dać porównanie: był król, który wyjechał za morze i zostawił swoją narzeczoną z jej służkami. Z powodu zepsucia moralnego służek zła opinia rozeszła się także i o narzeczonej, wówczas drużba podarł jej ketubę (kontrakt ślubny) i powiedział: jeśli król rozkaże ją zabić, to powiem ‘ona nie jest jeszcze twoją żoną’. Król zbadał sprawę i odkrył, że niemoralne były wyłącznie służące i pogodził się z [narzeczoną], a drużba powiedział: napisz jej nową ketubę, jako że pierwsza została podarta. Wówczas król rzekł: ty podarłeś [ketubę], to ty kup nowy papier, a ja wypiszę dla niej ketubę własnoręcznie. Otóż król ten to Święty Błogosławiony, służące to różnoplemienny lud, drużba to Mojżesz, a narzeczoną Świętego Błogosławionego jest Israel”, Raszi do 34:1 [2]. [przypis tradycyjny]

A nikt niech nie wstąpi z tobą — „Oby nie weszła z tobą starszyzna Israela, jak przy pierwszych tablicach”, Tur do 34:3 [1]. [przypis tradycyjny]

nikt także nie pokaże się na całej górze — nie może być nikogo „także u podnóża góry, w miejscy gdzie stał Israel poprzednim razem”, Tur do 34:3 [2]. [przypis tradycyjny]

podle (daw.) — niedaleko, naprzeciw [przypis edytorski]

wygłosił imię Wiekuistego — według Ibn Ezry przemówił tu sam Wiekuisty, zob. Ibn Ezra do 34:5 [2]. Według Targum Onkelos i Rasziego to Mojżesz wezwał Imienia Wiekuistego, zob. Raszi do 34:5 [1]. [przypis tradycyjny]

przejść mimo (daw.) — przejść obok, ominąć [przypis edytorski]

I przeszedł Wiekuisty przed obliczem jego, i zawołał — wersety 34:6 i 7 zawierają tzw. Trzynaście Cech Boskiego Miłosierdzia (hebr. י״ג מִידּוֹתszelosz esre midot, w innych tłumaczeniach przymiotów boskich, atrybutów miłosierdzia). Ibn Ezra wylicza: »Wiekuisty, Wiekuisty« to dwie pierwsze cechy, »Bóg« to trzecia cecha, »miłosierny« czwarta, »litościwy« piąta, »nieskory do gniewu« szósta i »pełen miłości« siódma, »[pełen] prawdy« ósma, »przechowujący miłość tysiącom« dziewiąta, »przebaczający winę« dziesiąta, »[przebaczający] występek« jedenasta, »[przebaczający] grzech« dwunasta, a »nie wytępia« to trzynasta cecha miłosierdzia, zob. Ibn Ezra do 34:6. [przypis tradycyjny]

Wiekuisty, Wiekuisty — „To oznacza cechę Boskiego miłosierdzia, jedno [Wiekuisty] odnosi się do [miłosierdzia Boga] zanim człowiek zgrzeszy, a drugie [do sytuacji], gdy zgrzeszył, ale dokonał teszuwy (skruchy)”, Raszi do 34:6 [1]. [przypis tradycyjny]

Bóg — hebr. אֵל (El): Bóg odczytywane jest jako odniesienie do Boskiej cechy surowej sprawiedliwości, podobnie jak אֱלֹהִים (Elohim), jednak Raszi uczy, że w tym wypadku „również i to odnosi się do cechy miłosierdzia, i jest napisane: »Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?« (Ps 22:2), a nikt nie zwracałby się do cechy surowej sprawiedliwości [słowami] »dlaczego mnie opuściłeś«”, Raszi do 34:6 [2]. [przypis tradycyjny]

nieskory do gniewu — „Odkłada swój gniew i nie śpieszy się z karaniem, bo może [grzesznik] dokona skruchy”, Raszi do 34:6 [3]. [przypis tradycyjny]

pełen miłości — „Dla tych, którzy potrzebują zmiłowania, bo nie mają wystarczająco zasług”, Raszi do 34:6 [4]. [przypis tradycyjny]

i prawdy — „Wypłaca szczodrą nagrodę tym, którzy spełniają Jego wolę”, Raszi do 34:6 [5]. [przypis tradycyjny]

Przechowujący miłość — Bóg przechowuje czyny miłosierdzia, „które człowiek spełnia w Jego obecności”, Raszi do 34:7 [1]. [przypis tradycyjny]

Przechowujący miłość tysiącom — „Przez dwa tysiące pokoleń”, Raszi do 34:7 [2]. [przypis tradycyjny]

winę i występek — hebr. עָוֹן (awon): wina oznacza „grzechy popełniane rozmyślnie”, פֶּשַׁע (pesza): występek oznacza „bunty, które człowiek robi z zuchwałością”, Raszi do 34:7 [3]. [przypis tradycyjny]

nie wytępia do ostatka — hebr. נַקֵּה לֹא יְנַקֶּה (nake lo jenake) dosł. oczyszczać nie oczyści; „zgodnie z prostym wyjaśnieniem oznacza to, że [Bóg] nie pobłaża występkom całkowicie, ale wymierza za nie karę po trochu, lecz nasi mędrcy objaśnili, że On oczyszcza tych, którzy dokonują skruchy, a nie oczyszcza tych, którzy skruchy nie okazują”, Raszi do 34:7 [4]. [przypis tradycyjny]

nawiedzając, winę ojców na dzieciach — „Gdy [dzieci] naśladują [złe] czyny swoich ojców”, Raszi do 34:7 [5]. [przypis tradycyjny]

do trzeciego i czwartego pokolenia! — „Wynika z tego, że miara nagrody jest większa od miary kary w proporcji jeden do pięciuset, bo w przypadku nagrody napisane jest, że »przechowuje miłość dla tysięcy« [pokoleń]”, Raszi do 34:7 [6]. [przypis tradycyjny]

ukorzył się — hebr. וַיִּשְׁתָּחוּ (wajisztachu): złożył pokłon. „Gdy Mojżesz ujrzał przechodzącą Szechinę (Boską Obecność) i usłyszał głos tego oznajmienia, natychmiast złożył pokłon”, Raszi do 34:8 [1]. [przypis tradycyjny]

matnią — hebr. מוֹקֵשׁ (mokesz): przynęta, wabik, sidła. [przypis edytorski]

aszery — „Były to drzewa, które czcili”, Raszi do 34:13 [1]. Słupy Aszery były to święte drzewa bądź drewniane kolumny stawiane ku czci Aszery, kanaanejskiej bogini utożsamianej z płodnością, macierzyństwem i drzewami. [przypis tradycyjny]

żarliwy — hebr. קַנָּא (kana): zazdrosny, żarliwy, zapalczywy. „Jest żarliwy w wymierzaniu kary i nie pobłaża”, Raszi do 34:14 [1]. [przypis tradycyjny]

Byś nie zawierał przymierza z mieszkańcem ziemi tej — „Oto jest powód, dlaczego powiedziałem, żebyś nie zawierał przymierza z mieszkańcami tej ziemi, bo gdy będziesz z nimi w przymierzu, zbłądzisz ku obcym bogom na jeden z dwóch sposobów: albo [sąsiad] wezwie cię, byś jadł z jego ofiar i będziesz wtedy służył razem z nim jego bożkom, by go sobie zjednać, albo zrobisz to z miłości do kobiet”, Sforno do 34:15 [1]. [przypis tradycyjny]

oddając — hebr. זָנָה (zana): uprawiać nierząd. [przypis edytorski]

litych — hebr. מַסֵּכָה (masecha): metalowy odlew. [przypis edytorski]

miesiąca kłosów — Raszi wyjaśnia: miesiąc gdy zboże znajduje się we wczesnej fazie dojrzewania, zob. Raszi do 34:18 [1]. [przypis tradycyjny]

Wszystko, co rozwiera łono — czyli pierwsze, pierworodne dziecko. Raszi kometuje, że słowa te dotyczą ludzi, zob. Raszi do 34:19 [1]. [przypis tradycyjny]

także wszystko, co bydło twoje spładza męskiego — Raszi wyjaśnia, że odnosi się to do pierworodnych samców tych zwierząt, zob. Raszi do 34:19 [2]. [przypis tradycyjny]

Pierworodne zaś osła wykupisz jagnięciem — „Dając jagnię kohenowi; w rękach kohena staje się ono obiektem nie-świętym, a pierworodny osioł jest dozwolony właścicielowi do wykonywania prac”, Raszi do 32:20 [2]. [przypis tradycyjny]

złamiesz mu kark — „Łamano mu kark siekierą, ponieważ [właściciel osła] pozbawił kohena dochodu, sam musiał ponieść stratę finansową”, Raszi do 32:20 [3]. [przypis tradycyjny]

Wszystkich pierworodnych synów twoich — wykupisz — Raszi uczy, że cena tego wykupu była stała i wynosiła pięć szekli, por. Lb 18:16, zob. Raszi do 34:20 [4]. [przypis tradycyjny]

A niech nie ukażą się przed obliczem Moim z próżną ręką — Raszi komentuje, że ta część wersetu nie odnosi się do pierworodnych, ale do ofiar składanych podczas dni świątecznych w Jerozolimie, por. Lb 18:16, zob. Raszi do 34:20 [5]. [przypis tradycyjny]

święto tygodni — czyli święto Szawuot. [przypis edytorski]

święto zbioru — czyli święto Sukot. [przypis edytorski]

Trzy razy do roku — mowa tu o tzw. שָׁלֹשׁ רְגָלִים (szalosz regalim) trzech Świętach Pielgrzymich: Pesach, Szawuot i Sukot, por. Wj 23:14-17. [przypis edytorski]

nie pokusi się nikt o ziemię twoją — „Tak bardzo spotęguję lęk w sercach twoich sąsiadów, że nawet nie będą pożądali twojej ziemi ani nie przyjdzie im do głowy, wywoływać wojny [w czasie, gdy udasz się na święto]”, Ibn Ezra do 34:24 [2]. [przypis tradycyjny]

Nie rozlewaj wobec zakwaszonego krwi ofiary Mojej — Raszi uczy, że oznacza to, iż nie wolno było zabijać baranka pesachowego jeśli miało się nadal w posiadaniu jakiś chamec, czyli zakwaszone produkty zbożowe zakazne w Pesach, zob. Raszi do 34:25 [1]. [przypis tradycyjny]

Najwcześniejsze z pierwocin ziemi twojej — Raszi uczy, że odnosi się to do siedmiu gatunków, które są chlubą ziemi Israela: pszenicy, jęczmienia, winogron, fig, granatów i oliwy z oliwek oraz miodu (który w tym kontekście oznacza melasę z daktyli, a nie miód pszczeli), por. Pwt 8:8, zob. Raszi do 34:26 [1]. [przypis tradycyjny]

Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku matki jego — „Jest to zakaz [łączenia] mięsa z mlekiem, który jest zapisany w Torze trzykrotnie: jeden [zakaz] dotyczy jedzenia, jeden czerpania korzyści [z takiej mieszanki] a jeden to zakaz gotowania [mięsa i mleka razem]”, Raszi do 34:26 [2]. Por. przypis do Wj 23:19. „Wyklucza to ptaki, gdyż nie mają mleka, [łączenie ptasiego mięsa z mlekiem] nie jest zakazane z Tory, ale przez zarządzenie mędrców”, Raszi do 34:26 [4]. [przypis tradycyjny]

Napisz sobie słowa te — „Chociaż przed [tym jak zrobili] cielca powiedziałem, że dam ci kamienne tablice, i Torę, i przykazania które spisałem. Teraz, kiedy zgrzeszyli, ty sam wyciosaj sobie tablice, a Ja je zapiszę, lecz nie dam ci już Tory i przykazań, które napisałem, ale ty je spisz sam”, Sforno do 34:27 [1]. Raszi uczy, że Mojżesz miał spisać słowa Tory Pisanej, ale nie Tory Ustnej, zob. Raszi do 34:27 [1]. Według tradycji żydowskiej istnieje Tora Pisana (Tora szebichtaw) i Tora Ustna (Tora szebeal pe), obie zostały dane Mojżeszowi na górze Synaj. Tora Pisana to Pięcioksiąg i pozostałe księgi Tanachu (Tanach to skrót od: Tora, Newiim, tj. „Prorocy” i Ketuwim, tj. „Pisma”) czyli 24 księgi Biblii Hebrajskiej. Tora Ustna, to wszelkie komentarze rabiniczne i szczegółowe interpretacje przykazań zawartych w Torze Pisanej, obejmuje to między innymi Misznę, Talmud, midrasze itp. Początkowo Tora Ustna była studiowana i przekazywana wyłącznie ustnie, w pewnym momencie historii treść tych nauk musiała zostać spisana, ale pomimo tego, że dostępna jest w księgach, nadal określana jest jako Tora Ustna. [przypis tradycyjny]

napisał na tablicach słowa przymierza — „Bóg je napisał”, Ibn Ezra do 34:28 [2]. [przypis tradycyjny]

promieniała powierzchnia oblicza jego — hebr. קָרַן (karan): promieniować, słowo to oznacza zarówno promień jak i róg. „Światło rzutuje, rozchodząc się na podobieństwo rogów. Od kiedy Mojżesz zasłużył sobie na promienie chwały? Nasi mędrcy uczą, że od [chwili, gdy przebywał w] grocie, kiedy to Święty Błogosławiony przesłonił jego twarz dłonią, (por. Wj 33:22)”, Raszi do 34:29 [2]. [przypis tradycyjny]

obawiali się przystąpić do niego — „Zobacz jak wielka jest potęga grzechu, zanim przyłożyli ręce do grzechu [złotego cielca] co jest napisane? »A widok majestatu Wiekuistego, jakoby ogień pożerający na szczycie góry, przed oczyma synów Israela« (Wj 24:17), a jednak nie lękali się go i nie drżeli. A po tym jak sporządzili cielca, cofali się i drżeli nawet na widok promieni chwały Mojżesza”, Raszi do 34:30 [1]. [przypis tradycyjny]

następnie przystąpili — „Po tym jak [Mojżesz] pouczył starszyznę, powtarzał zagadnienie lub prawo ludowi Israela. Mędrcy uczyli jak wyglądał porządek nauczania: Mojżesz uczył się z ust Wszechmogącego, następnie wchodził Aharon i Mojżesz uczył go zagadnienia, [po czym] Aharon odsuwał się i zasiadał po lewej stronie Mojżesza, wchodzili synowie [Aharona], Mojżesz uczył ich lekcji i oni się odsuwali: Eliezer zasiadał po prawej stronie Mojżesza, a Itamar po lewej Aharona, [wówczas] wchodziła starszyzna, Mojżesz uczył ich lekcji, starszyzna usuwała się i zasiadała po bokach a wkraczał cały lud i Mojżesz uczył ich lekcji. Zatem cały lud uzyskiwał [wiedzę] jeden raz, starszyzna dwukrotnie, a synowie Aharona trzykrotnie.”, Raszi do 34:32 [1]. [przypis tradycyjny]

gromadził Mojżesz cały zbór synów Israela — Raszi komentuje, że w Jom Kipur Mojżesz zszedł z góry z drugimi tablicami, a to zgromadzenia miało miejsce następnego dnia, zob. Raszi do 35:1 [1]. [przypis tradycyjny]

sześć dni wykonywana będzie robota — „[Mojżesz] oznajmił im zakaz [łamania] Szabatu zanim nakazał im budowę Przybytku (Miszkanu), aby ich pouczyć, że [budowa Przybytku] nie odsuwa praw Szabatu”, Raszi do 35:2 [1]. [przypis tradycyjny]

Przybytek — hebr. מִשְׁכָּן (Miszkan). „Zasłony spodnie (czyli wewnętrzne), widoczne od środka [namiotu], określane były jako Miszkan”, Raszi do 35:11 [1]. Szczegółowy opis konstrukcji; zob. przypis do Wj 26:1. [przypis tradycyjny]

namiot jego — hebr. אָהֳלוֹ (aholo): namiot jego. „Był to namiot z zasłon z koziej sierści, służący jako dach”, Raszi do 35:11 [2]. [przypis tradycyjny]

pokrowcem jego — hebr. מִכְסֵהוּ (michsehu): pokrowiec jego. „Przykrycie ze skór baranów i techaszim [tu: »borsuczych«]”, Raszi do 35:11 [3]. [przypis tradycyjny]

zapona daw. — zasłona. [przypis edytorski]

kotarę wchodową daw. — kotarę wejściową. „Była to zasłonka przed wejściem, ponieważ w tym [miejscu] nie było desek ani kotar”. Raszi do 35:15 [1]. [przypis tradycyjny]

Kołki Przybytku i kołki podwórza — „Wtykano je w ziemię i przywiązywano do nich krańce kotar, aby nie poruszały się na wietrze”. Raszi do 35:18 [1]. [przypis tradycyjny]

Szaty przetykane do służby w świątyni — służyły one „do okrywania arki, stołu, świecznika i ołtarzy gdy wyruszano w [kolejny etap] wędrówki”. Raszi do 35:19 [1]. [przypis tradycyjny]

przędły wełnę kozią — „To wymagało szczególnych umiejętności, ponieważ przędły one [kozią wełnę] bezpośrednio z grzbietów [żywych] kóz”, Raszi do 35:26 [1]. [przypis tradycyjny]

Książęta zaś przynosili kamienie onyksu — Raszi komentuje, że książęta postanowili, że na samym końcu dodadzą to, czego będzie brakowało do budowy, ale okazało się, że lud przyniósł wszystkie potrzebne materiały, więc książęta dostarczyli drogich kamienni, zob. Raszi do 35:27 [1]. [przypis tradycyjny]

Oholiaba, syna Achisamacha, z pokolenia Dan — Raszi uczy, że Oholiab pochodził z jednego z najmniej ważnych plemion, wywodzących się od synów służących, ale do prac nad Miszkanem zrównany został z Becalelem, który pochodził z najpotężniejszych plemion, z plemienia Jehudy, Bóg uczynił tak dla okazania, że nie traktuje pochodzenia stronniczo, zob. Raszi do 35:34 [1]. [przypis tradycyjny]

pomysłowca — neologizm Cylkowa; projektant, architekt. [przypis edytorski]

byli przynieśli (daw. forma) — przynieśli uprzednio (daw. konstrukcja czasu zaprzeszłego). [przypis edytorski]

Przybytek — przypisy odnoszące się do poszczególnych elementów Przybytku: zob. rozdz. 26. [przypis edytorski]

opona daw. — tu w znaczeniu tkanina. [przypis edytorski]

na prawo — w oryginale użyte są dwa określenia strony południowej: hebr. נֶגֶב (negew) i תֵּימָנָה (teimana), nie ma zaś mowy o stronie prawej, por. Wj 26:18. [przypis edytorski]

były przystające u spodu i razem łączyły się u góry w jednym pierścieniu — וְיִהְיוּ תֹאֲמִם מִלְּמַטָּה וְיַחְדָּו יִהְיוּ תַמִּים עַל־רֹאשׁוֹ אֶל־הַטַּבַּעַת הָאֶחָת כֵּן יִהְיֶה לִשְׁנֵיהֶם … וְהָיוּ תוֹאֲמִם מִלְּמַטָּה וְיַחְדָּו יִהְיוּ תַמִּים אֶל־רֹאשׁוֹ אֶל־הַטַּבַּעַת הָאֶחָת כֵּן עָשָׂה לִשְׁנֵיהֶם … Zdania 26:24 i 36:29 są identyczne. Cylkow przetłumaczył je odmiennie. Nie widzę powodu dlaczego. Zaproponowałam zmiany wyrównujące oba zdania do tego z 26:24, bo jest bliższe oryginału. 26:24 I będą przystawały u spodu, i szczelnie przystawały od góry do jednego pierścienia: tak będzie z obydwoma, które na obu węgłach będą'. 36:29 'I były spojone u spodu i razem łączyły się z wierzchu w jednej obręczy: tak zrobił z obydwoma po obu węgłach'. moja propozycja: »I były przystające u spodu i razem łączyły się u góry w jednym pierścieniu: tak zrobił z obydwoma po obu węgłach«. Belki czy deski Miszkanu nie były 'spojone' tylko zestawione obok siebie i nigdzie indziej Cylkow nie użył słowa 'obręcz'. [przypis edytorski]

zrobił Becalel — „Ponieważ [Becalel] włożył całą duszę w tę pracę, bardziej niż inni mistrzowie, dlatego [dzieło to] powiązane zostało z jego imieniem”, Raszi do 37:1 [1]. [przypis tradycyjny]

I zrobił Becalel arkę — przypisy odnoszące się do elementów arki: zob. rozdział 25:10-21. [przypis edytorski]

z samego wieka wykonał cheruby — to samo wyrażenie מִן־הַכַּפֹּרֶת (min hakaporet) w 25:19 i 37:8 Cylkow przetłumaczył odmiennie. 25:19 wystającymi z wieka wykonacie cheruby, 37:8 z samego wieka wykonał cheruby. Wersja z 37:8 jest bliższa oryginału. [przypis edytorski]

I sporządził stół — przypisy odnoszące się do elementów stołu: zob. rozdział 25:23-30. [przypis edytorski]

misy jego, i czasze, i kielichy, i dzbany — u Cylkowa w 25:29 misy jego, i czasze i dzbany i kielichy, w 37:16 misy jego, i kadzielnice, i dzbanki, i czasze. Konsekwentnie z rozdziałem 25 i zgodnie z oryginałem w 37:16 powinno być: »misy jego, i czasze, i kielichy, i dzbany«. [przypis edytorski]

zrobił świecznik — przypisy odnoszące się do elementów świecznika: zob. rozdział 25:31–39. [przypis edytorski]

podstawa — u Cylkowa: słupiec, zmiana zgodnie z 25:31, chodziło o rodzaj skrzynki, na której świecznik był osadzony, nie o słup. [przypis edytorski]

szczerego — hebr. טָהוֹר (tahor): czysty. [przypis edytorski]

wyrobił ołtarz do kadzenia — przypisy odnoszące się do elementów ołtarza na kadzidło: zob. rozdział 30:1-6. [przypis edytorski]

wyrobił ofiarnicę całopaleń — przypisy odnoszące się do elementów ołtarza: zob. rozdział 27:1-8. [przypis edytorski]

Zrobił też miednicę — przypisy odnoszące się do miednicy: zob. 30:18. [przypis edytorski]

ze zwierciadeł kobiet — w oryginale nie ma tu słowa kobiety, ale użyte jest wyrażenie הַצֹּבְאֹת אֲשֶׁר צָבְאוּ (hacow-ot aszer caw-u): gromadzące się, które się gromadziły (zbierały) i wiąże się to ze słowem צְבָאוֹת (cewaot): zastępy, armia, (por. Wj 12:41). Midrasz interpretuje to tak, że „córki Israela miały ze sobą [miedziane] lustra, w których przeglądały się, gdy się upiększały, ale nie wahały się dobrowolnie przynieść ich na [potrzeby] Przybytku. Jednak Mojżesz wzdragał się przed przyjęciem tych [luster], jako że służyły do podsycania pożądania. Lecz Święty Błogosławiony powiedział mu: przyjmij, bo te [lustra] są Mi najbardziej miłe ze wszystkich [darów], gdyż dzięki nim kobiety dochowały się licznych zastępów [potomstwa] w Micraim; gdy ich mężowie byli wyczerpani przymusową pracą, one przychodziły, niosąc im jedzenie i picie, karmiły ich, brały lustra, a każda patrzyła na siebie i swojego męża w lustrze, i przymilała się, mówiąc: ja jestem piękniejsza od ciebie. Tym samym budziły pożądanie swoich mężów, współżyły z nimi, zachodziły w ciąże i rodziły tam”, Raszi do 38:8 [1]. Według Ibn Ezry wyrażenie »zbierały się u wejścia« oznacza, iż „były w Israelu kobiety, które służyły Wiekuistemu, i które odstąpiły od żądz tego świata i dobrowolnie podarowały swoje zwierciadła, bo nie potrzebowały ich już do upiększania się, tylko przychodziły każdego dnia do wejścia Przybytku, aby się modlić i słuchać nauk o przykazaniach”, Ibn Ezra do 38:8 [2]. [przypis tradycyjny]

dworzec (daw.)— tutaj w znaczeniu podwórze, dziedziniec [przypis edytorski]

zrobił dworzec — przypisy odnoszące się do elementów podwórza: zob. rozdział 27:9-18. [przypis edytorski]

zapony — słowa zapony (zasłony) nie ma tu w oryginale. [przypis edytorski]

haczyki u słupów i klamry ich — ze srebra — u Cylkowa brak słów haczyki u słupów i klamry ich ze srebra. [przypis edytorski]

powłoka dla wierzchów ich — dosł. pokrycie ich wierzchołków. [przypis edytorski]

kotara dla wrót — przypisy odnoszące się do kotary: zob. rozdział 26:36–37. [przypis edytorski]

powłoka wierzchów ich — dosł. pokrycie ich wierzchołków. [przypis edytorski]

Przybytku świadectwa — „[Był] świadectwem dla Israela, że Święty Błogosławiony odpuścił im postępek ze [złotym] cielcem, bo oto Szechina (Boska Obecność) spoczęła pomiędzy nimi”, Raszi do 38:21 [3]. [przypis tradycyjny]

służba Lewitów — „Nadzór nad Przybytkiem i jego sprzętami to praca powierzona lewitom na pustyni, aby go przenosić, rozkładać i ustawiać, każdy [lewita] zgodnie z ciężarem, który mu przydzielono, por. Lb 4”, Raszi do 38:21 [4]. [przypis tradycyjny]

wszystko, co przykazał Wiekuisty Mojżeszowi — „Nie jest napisane »co nakazał Mojżesz«, ale »co przykazał Wiekuisty Mojżeszowi«, nawet w tych rzeczach, których jego nauczyciel [czyli Mojżesz] nie powiedział mu wprost, idee [Becalela] były zgodne z tym, co oznajmione zostało [Mojżeszowi] na Synaju. Mojżesz nakazał mu wykonać sprzęty a potem Przybytek, lecz Becalel powiedział mu: zazwyczaj na świecie najpierw stawia się dom, a potem wnosi się do niego sprzęty. A Mojżesz odrzekł mu: tak właśnie słyszałem z ust Świętego Błogosławionego! I dodał: w cieniu Boga byłeś [co jest aluzją do imienia בְּצַלְאֵל (Becalel) czyli בְּצֵל אֵל (becel El): w cieniu Boga], bo rzeczywiście tak nakazał mi Święty Błogosławiony. Najpierw zatem uczynił Przybytek a potem wykonał sprzęty”, Raszi do 38:22 [1]. [przypis tradycyjny]

pomysłowiec — projektant. [przypis edytorski]

talentów — hebr. כִּכַּר (kikar): talent miara wagi, około 30 kg. [przypis edytorski]

szekla — hebr. שֶׁקֶל (szekel), miara wagi 11,95 g. [przypis edytorski]

Beka — hebr. בֶּקַע (beka), połówka szekla świątynnego; słowo pochodzi od rdzenia בקע, rozłupać, rozdzielić, podzielić na pół. Jedna beka to ok. 5,7 g srebra. [przypis edytorski]

sześciuset trzech tysięcy i pięciuset pięćdziesięciu — „Taka była ilość synów Israela i tyle też wynosiła ich liczba po wzniesieniu Przybytku, [kiedy zostali ponownie policzeni] w Lb 2”, Raszi do 38:26 [2]. [przypis tradycyjny]

podsłupi świątyni i podsłupi zasłony — Raszi wylicza: desek [tu: »bali«] Przybytku było 48 a do nich 96 podsłupi, a podsłupi zasłony oddzielającej 4, czyli razem 100, Raszi do 38:27 [1]. [przypis edytorski]

powlókł wierzchy ich — Raszi wyjaśnia: wierzchołki kolumn pokrył srebrem, Raszi do 38:28 [1]. [przypis tradycyjny]

szaty przetykane — dosł. splatane. [przypis edytorski]

szaty przetykane, do służby w świątyni — ponieważ nie ma w tym wersecie wzmianki na temat lnu, Raszi wyciąga wniosek, że nie chodzi tu o szaty kapłańskie, a o tkaniny służące do okrywania sprzętów Przybytku podczas wędrówki przez pustynię, zob. Raszi do 39:1 [1]. „Bóg przykazał, aby arkę zakrywano zasłoną (parochetem) na znak szacunku, parochet okrywano skórami techaszim [tu: »borsuczymi«], na to nakładano tkaninę całą z błękitu, logiczne więc, że błękit wyrażał uhonorowanie arki, gdy była ładna pogoda. A gdy padał deszcz usuwali [błękitne okrycie] i zakładali na [arkę] pokrycie ze skór techaszim. Na stół nakładano tkaninę z błękitu i z karmazynu, a na to okrycie ze skór techaszim, tkaniną błękitną okrywali menorę i złoty ołtarz na kadzidło, a purpurową ołtarz całopaleń i na to wszystko kładli skórę z techaszim”, Ibn Ezra do 39:1 [1]. [przypis tradycyjny]

zrobili też szaty święte dla Aharona — przypisy odnoszące się do elementów szat Aharona i innych konehów: zob. rozdział 28. [przypis edytorski]

przyramki — tu: paski naramienne. [przypis edytorski]

na dwóch końcach swoich, aby się tak zawięzywał — dosł. przyłączone do obydwu końców. [przypis edytorski]

zawój z bisioru, i zdobne mitry z bisioru — Ibn Ezra wyjaśnia, że te nakrycia głowy różniły się od siebie: מִצְנֶפֶת (micnefet): turban, zawój noszony był przez Aharona, a מִגְבָּעֹת (migbaot): mitry, turbany przeznaczone były dla pozostałych kohenów, zob. Ibn Ezra do 39:28 [1 i 2]. [przypis tradycyjny]

dostawili — hebr. וַיָּבִיאוּ (wajawi-u) dosł. przynieśli. [przypis edytorski]

I dostawili Przybytek Mojżeszowi — midrasz uczy, że przynieśli gotowe elementy Przybytku do Mojżesza „ponieważ nie potrafili postawić Przybytku, a jako że Mojżesz nie wykonał żadnej pracy przy nim, Święty Błogosławiony pozostawił mu zadanie ustawienia, gdyż żaden człowiek nie był w stanie podnieść [Przybytku] z powodu ciężaru desek, nikt nie miał takiej mocy, by ustawić je pionowo, a Mojżesz tego dokonał. Powiedział Mojżesz do Świętego Błogosławionego: jakże możliwe jest ustawienie [Przybytku] ludzką siłą? A [Bóg] odrzekł: uczyń to ty, twoją ręką. I wyglądało to tak, jak gdyby to [Mojżesz] go postawił, ale [Przybytek] podniósł się samoczynnie i stanął, i tak jest też napisane »wystawiony został Przybytek« (Wj 40:17) bo stanął samoistnie”, Raszi do 39:33 [1]. [przypis tradycyjny]

oponę zasłaniającą — tkaninę, która rozdzielała przestrzeń na dwie części. [przypis edytorski]

Szaty służbowe, do służby — Cylkow usiłował oddać obecną w oryginale grę słów: hebr. הַשְּׂרָד לְשָׁרֵת (haserad leszaret) dosłownie oznacza tkany do służby. [przypis edytorski]

urządzisz porządek na nim — czyli ułożysz „dwa rzędy chlebów wystawnych”, Raszi do 40:4 [1]. [przypis tradycyjny]

umywalnię (daw.) — hebr. כִּיּוֹר (kijor): misa, kocioł, miednica. Kijor było to miedziane naczynie, przechowywano w nim wodę, której koheni używali do uświęcania, czyli obmywania rąk i stóp, zanim przystąpili do wykonywania swoich obowiązków związanych ze służbą świątynną. Na innych miejscach Cylkow przekłada to słowo jako miednica, por. Wj 30:18. [przypis edytorski]

pokrowiec namiotu — Raszi wyjaśnia, że do tego posłużyły tkaniny z wełny koziej, zob. Raszi do 40:19 [1]. [przypis tradycyjny]

świadectwo — „[Czyli] Tablice Przykazań”, Raszi do 40:20 [1]. [przypis tradycyjny]

obiata śniedna (daw.) — ofiara pokarmowa. Słowo obiata oznacza ofiarę, natomiast śniedny to dawne określenie na coś jadalnego, od śniadać czyli jeść. Do dziś rdzeń ten przetrwał w wyrazie śniadanie. [przypis edytorski]

umywali z niej — „Ósmego dnia [obrzędu] upełnomocniania, wszyscy oni [Mojżesz, Aharon i jego synowie] byli równi w kapłaństwie, słowo »umywali« Targum Onkelos tłumaczy jako uświęcali [swoje ręce i nogi] i tego dnia Mojżesz uświęcił [czyli obmył swoje ręce i nogi] razem z nimi”, Raszi do 40:31 [1]. [przypis tradycyjny]

nie mógł Mojżesz wnijść do Przybytku zboru — „Jak długo obłok spoczywał na [Przybytku, Mojżesz] nie mógł tam wejść, gdy obłok znikał, [Mojżesz] wchodził i rozmawiał z [Bogiem]”, Raszi do 40:35 [1]. [przypis tradycyjny]

pochodach swoich — hebr. מַסְעֵיהֶם (maseihem): podróżach ich, wędrówkach ich. [przypis edytorski]

we wszystkich pochodach ich — Raszi komentuje: podczas każdego etapu wędrówki, obłok spoczywał nad miejscem, gdzie obozowali; a miejsce ich zatrzymania także określane jest słowem מַסָּע (masa) dosł. podróż, wędrówka [tu: pochód], zob. Raszi do 40:38 [1]. [przypis tradycyjny]