Julian Tuwim

Czyhanie na Boga

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Czyhanie na Boga

Rodzicom

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Czyhanie na Boga

Teofania

Idziesz! Przeczuwam Ciebie! Jak daleka łuna, 

Czerwieni się olbrzymia moc błyskawicowa! 

Widzę cię, święta moja wizjo złotostruna! 

Widzę cię — świtasz — idziesz, o Poezjo Nowa! 

Choć nie dostrzegłem jeszcze twojego oblicza, 

Z którego Bogiem tryśnie wieków treść ukryta, 

Wiem, że będziesz szalona! będziesz tajemnicza, 

O Duszo, która idziesz, w której przyszłość świta! 

A będzie ci na imię groźnie, twórczo: «Jestem». 

Obejmiesz sobą wszystko, tyrańska, potworna! 

I objawisz się światu — Ognia Manifestem: 

— Przyszłam po sny szaleńców, ksieni niepokorna! 

Dusza

Apokalipsowego nosim w sobie zwierza. 

Słowacki

Objawia się. I nagłym, ukrytym odruchem 

Przypomina o sobie. Zahuczy, jak burza! 

Chłośnie w twarz straszną prawdą — lub świetlistym duchem 

Przepaja mnie: i zwodzi, mami i odurza... 

Lub targnie się — i ostrym mnie kantem ubodzie 

W najczulszy nerw — i wstrząśnie całą mą istotą! 

Albo przychodzi do mnie, gdy jestem w ogrodzie, 

Sycąc dalekim wzrokiem zachodowe złoto. 

A jest wszędzie: i w bogach zapomnianych czasów 

I w mglistych napomknieniach o czymś, co być może, 

I w gęstwie niewidomej dumnych, starych lasów, 

I w widmach, co rzucają gwiezdne łkania w morze. 

I w tych, co umierają w słoneczne południe, 

I w tych, co przeklinają, w tych, co błogosławią, 

W tych, co Chrystusów zwodzą, całując obłudnie, 

I w tych, co się w rozpuście pod krzyżami pławią. 

Wszędzie jest! Dręczy, cieszy, marę zwątpień ciska, 

Zachodzi z tyłu skrycie, w proch rzuca, uśmierza, 

Ukaja i przeraża, w wszechświętości błyska! 

— Apokalipsowego nosim w sobie zwierza. 

Ogień

Bądź mi, o życie twórcze, bryłą wielościenną, 

Nieubłaganie, zimno w sobie symetryczną, 

Byś twarde, czyste było swą treścią niezmienną 

I pełne w formie swojej harmonią mistyczną¹. 

I bądź mi diamentowe. A gdy boskie słońce 

Przeszyje cię pieszczotą złotego promienia, 

Oślepiająco zalśnij, błyskami drgające, 

Milionem blasków zagraj, roziskrzyj się w lśnienia! 

Bo wiedz, o twórcze życie, o dziwny diamencie, 

Ścięty w kształt harmonijny swą mądrością czystą, 

Że cię ocean dźwigał w rozgwiezdnym² odmęcie, 

A złowiłem cię — z szramą³ na czole ognistą. 

Patos dali

O, rzucie mój! O, oddalenie w nieskończoność! 

— Cisnę źrenice w najdalsze przestrzenie, 

W jakieś zupełne, twórcze oderwanie — — — 

(O, muzyko, muzyko dali złocistej!...) 

Słoneczna gra przybliżeń i oddaleń... 

Rozpłynąć się tak — hen... hen... 

Falistą linią rytmów płynąć, płynąć bez końca... 

(Strzeliła złota droga. Prosta. Równa. 

Strzeliła sobą w dal! O, odległości niezmierzona!) 

Płynąć... płynąć... i poczuć Patos⁴ Bezmiaru⁵, 

Patos ciśniętej w bezkres⁶ perspektywy!!... 

(O, muzyko, muzyko dali drżącej, złocistej...) 

Modlitwa

Modlę się, Panie, ale się nie korzę: 

Twarde są słowa modlitwą zrodzone. 

Daj mi wytrwania i sił wiele, Boże, 

W życiu, co będzie twórcze i szalone.  

Daj mi, o Panie, poczynań płomienność 

I nieugiętą daj ku Sobie wolę. 

Niech życie moje zwie się: wieczna zmienność 

W wiecznej jedności na duszy cokole.  

Ale pamiętaj: gdy padnę, nieszczęście 

Moje olbrzymie w twarz cisnę Ci, Boże! 

Wiedz: w górę wzniosę dwie żelazne pięście⁷, 

Oczy spłomienię, spojrzę i — zagrożę!  

Miłość

Jak tęcza — — jak tęcza — — półkręgiem wielkim, aureolą, nade mną, szczęście moje jasne, szczęście moje światłe, radość moja głęboka, mądrość moja, ostatnie piętro wieży, szczyt mój słonecznohławy⁸: Miłość.

Jak tęcza — — jak tęcza — — łuk olbrzymi — — spięcie. Oczy wzniesione w górę. Ręce splecione modlitewnie. Usta szepcące. Szepcą słowa o Przyjściu, o Zmartwychwstaniu, o Ogniu, o lśniącej rozpalonej Białości. Szepcące słowa męki: niewypowiedzeń, bezedna⁹, bezkresu modlitwy.

I pełen jestem duszy twojej.

Wierzę, wierzę, wierzę w Boga. I w ciebie wierzę.

Jak tęcza — jak tęcza — pręży się siedmiobarwny łuk, archaniołowe cuda: Miłość moja.

Duszę mą światło zalało, duszę mą słodycz zalała. Patrzą na mnie twe oczy, twe oczy jak kwiaty boże, twe oczy tchnące wiosną. I pełen jestem duszy twojej.

Patrzę, patrzę, a potem przymykam oczy, złocą mi się pola nieba, modrość jasna, słodycz mą duszę zalewa, rozpływam się w jasności, w cieple odwiecznym, w tęczy...

I jestem Myślą, bezcielesną żądzą, stopieniem siebie z niebiańską światłością... Szczęście moje! Szczęście moje!

I pełen jestem duszy twojej. Ja — jeden. Ja — jedyny. Cały. Niepodzielny — we wszystkim.

Milczę. Ręce wyciągam. Boskość we mnie wstępuje. Czuję ją, czuję, przez oczy moje wchodzi, serce mi Bogiem wypełnia: miłością moją.

W światłości płynę. Wierzę.

Duma

Rozrosła się wspaniale wola mej twórczości. 

Jest mi, jak glina palcom artysty, uległa, 

Choć mocna, choć potężna, choć jak granit legła 

W mej duszy, obcej żalom hamletycznej¹⁰ czczości. 

Uznałem życie wszędzie. A w sobie uznałem, 

Że jeszcze kiedyś wszystko, com posiadł, odrzucę... 

Pójdę — ogromnym smutkiem może się rozsmucę, 

A może się i szczęściem zachłysnę wspaniałem. 

Szczycę się — bom sam pojął swą niedoskonałość 

Nawet w woli twórczości, co w mą duszę wrasta. 

Dumny jestem — bo widzę w dali Złote Miasta, 

Nie idąc w nie. Bo wiem, że znajdę SKAMIENIAŁOŚĆ. 

Mędrkom

W wiecznej rozmowie z duszą pędząc ciche życie, 

Wiem, jaki los mnie czeka i jaka ma droga: 

Krzyczeć wam rozpaczliwie, że wszystko jest z Boga, 

Choć i tak moim prostym słowom nie wierzycie.  

Na targowiskach gwarnych słowa me ważycie, 

Pobłażliwie je ceniąc... Lecz żadnego trwoga 

Nie chwyci, że się zbliży chwila sądu sroga, 

Gdy wam się własne dusze otworzą w zachwycie.  

Wiedzcie: noce są długie, a sen jest niepewny... 

Może i w was piorunem uderzy Bóg gniewny 

I gwałtem was zdobędzie, tłuszczo¹¹ małowierna!  

Śmierć!!! słyszycie? wierzycie?! Chyba jedna ona, 

Choć przekleństwem witana, wreszcie was... «przekona»!... 

...A do mnie jako Siostra przyjdzie Miłosierna.  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Przetrwam...

Zmówiłem za nim pacierz potężnym milczeniem.

Norwid.

Przetrwam... Minęły lata i lata przeminą, 

Będzie tysiąc utraceń i tysiąc zdobywań, 

Będę tęsknił — godzina pójdzie za godziną 

W tańcu żalów, nadziei, łez i oczekiwań.  

Przetrwam... Lecz dzień nastanie, gdy wśród wielkiej głuszy 

Coś ostatniego skona pod męki ogromem: 

Wygaśnie Płomień Święty w umęczonej duszy, 

A dom Twój już nie będzie dla mnie Bożym Domem. 

I wtedy wielką ciszą żywot swój pocieszę, 

I będzie cisza owa — Tobie przebaczeniem. 

I winę Twoją straszną i grzech Twój rozgrzeszę, 

Modląc się za Twą duszę ogromnym milczeniem.  

Szczęście

Nieciekaw jestem świata, 

Ogromnych, pięknych miast: 

Nie więcej one powiedzą, 

Jak ten przydrożny chwast. 

Nieciekaw jestem ludzi, 

Co nauk zgłębili sto: 

Wystarczy mi pierwszy lepszy, 

Wystarczy mi byle kto. 

I ksiąg nie jestem ciekaw, 

— Możecie ze mnie drwić — 

Wiem ja bez ksiąg niemało 

I wiem, co znaczy żyć. 

Usiadłem sobie pod drzewem, 

Spokojny jestem i sam — — 

O, Boże! O, szczęście moje! 

Jakże dziękować Ci mam? 

Malarz

Na słońce, co mi w okno złotym snopem strzela, 

W milionie pyłków, w smudze sącząc się z ukosa, 

Wypuszczam, pełen twórczych szaleństw Rafaela¹², 

Kłęby dymu, srebrzyste chmury z papierosa. 

A na niebie błękitnym, niby kopce śniegu, 

Sterczą białe obłoki, rzucając w przestworze 

Sny o słońcach wędrownych, nieznających brzegu, 

Co wiecznie zapadają w bujne, szumne morze! 

Przymierze

Na głębie, duszo, na głębie 

Srebrzyste wypuść gołębie 

Z kwitnącą różdżką oliwną.  

Gołębie skrzydła rozwiną, 

Z radosną wrócą nowiną, 

Przyfruną z wieścią przedziwną:  

Że Bóg nam sady hoduje, 

Bóg Jasny — Dom nam buduje, 

I tańcząc kroki odmierza.  

Słońce do Boga się śmieje, 

A ponad Domem jaśnieje 

Tęcza Naszego Przymierza.  

Pieśń o radości i rytmie

Na niebie gwiazdy zabłysły. 

W przestrzeni — milardy wszechświatów. 

CISZA. 

Wspieram czoło na dłoni i MYŚLĘ. 

Nie śnię. 

Obudziła się we mnie wielka Rzeczywistość. 

Prawda, co w oczy się rzuca, 

Prawda będąca, widoczna, jedyna, 

Wieczna: 

Ja — pod tą gwiezdną olbrzymią kopułą, 

Ja — który mózgiem jej całość ujmuję, 

Przepajam się nią, stapiam się sam z sobą, 

Powoli — w sobie — dochodzę do siebie: 

Do wielkiej radości i wielkiego rytmu. 

Wszystko, com myślał i mówił i czynił 

Było jedynie owym dochodzeniem 

Do wszech-ujęcia: 

Gdy oto w sobie spoczywam radośnie, 

Ciszą ogromną zewsząd otulony, 

I gdy mi serce bije w rytm wszystkiego, 

Co mnie otacza. 

Dość. Słów nie potrzeba. 

Spadek

Wtrącony w wieczność bytu, w kołowrót zagadek, 

Przez dumną wolę Twórcy, który mnie wywołał, 

Z tajemnicą bój wiodę: takić wieków spadek, 

Choć wiem, iż po to walczę, abym nie podołał. 

Zmagam się, bluźnierczego boju spadkobierca, 

Widząc bezcel i nicość swojej walki krwawej; 

Walczę — w kres zapatrzony, co wszystko uśmierca, 

Ja, ogniwo w łańcuchu jakiejś Świętej Sprawy.  

A kiedy dni żywota do kresu dobiegną 

I ujrzę, iżem kroku nie postąpił — wtedy 

Przekażę bój odwieczny innym, co też legną, 

Omamieni ogromem przekazanej schedy.  

Wiosna

Serce pęcznieje, nabrzmiewa, 

Wesele musuje w ciele, 

Można oszaleć z radości, 

O moi przyjaciele! 

Od stóp do głowy krąży 

Potok niepowstrzymany! 

Pomyślcie, co się to dzieje! 

Jaki to pęd opętany! 

Jak bardzo jest! jak wiele! 

Jak żywo, zupełnie, cało! 

— Chodź, Młoda do Młodego: 

Ojcostwa mi się zachciało! 

Czereśnie

Siostrze 

Rwałem dziś rano czereśnie, 

Ciemnoczerwone czereśnie, 

W ogrodzie było ćwierkliwie, 

Słonecznie, rośnie¹³ i wcześnie. 

Gałęzie, jak opryskane 

Dojrzałą wiśni jagodą, 

Zwieszały się, omdlewając, 

Nad stawu odniebną¹⁴ wodą.  

Zwieszały się, omdlewając, 

I myślą tonęły w stawie, 

A plamki słońca migały 

Na lśniącej, soczystej trawie.  

Ja

W czerwcu, o piątej rano, 

W różowej słonecznej stolicy 

Idę środkiem najszerszej ulicy, 

Idę środkiem najszerszej ulicy!  

Jak tam jasno, jak tam daleko 

Za tym mostem błyszczącym, za rzeką! 

Ach, jak jasno i jak daleko!  

Mocno mi, pięknie i młodo! 

Pójdę mostem, nad spokojną wodą, 

Potem polem, potem zielonym polem 

Pójdę w dal, 

Jakby upity czystym, przezroczystym alkoholem!  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

A jak sobie wieczorem...

A jak sobie wieczorem po ulicy chodzę, 

Z podniesionym kołnierzem przy wytartym palcie, 

Jak wiem, że nie masz celu mej codziennej drodze, 

Chyba: podeszwy zdzierać na szorstkim asfalcie;  

Jak sobie naprzód idę, młody i wspaniały, 

Jak wsadzę do kieszeni twarde, suche pięście, 

— To, jakbym brzemię dźwigał, przewalam się cały: 

We mnie to się przewala me pijane szczęście!  

Pan

Pan¹⁵, sprośny satyr ¹⁶leśny, twór grecko-słowiański, 

Szalonej wiosny bożek z polskim sentymentem, 

Król-narwaniec¹⁷, radośnik¹⁸, apostoł pogański, 

Parskam, pękam ze śmiechu w upojeniu świętem! 

I jak się nie śmiać?! Świtem w lesie sobie leżę, 

Kopytem bijąc w sosny pień... Nade mną — ptaki 

I słońce... Więc się śmieję, rozkoszny bóg-zwierzę, 

Aż drżą ostępy¹⁹ dzikie i rozrosłe krzaki. 

Leżę, genialny kozioł... A wstanę — polecę, 

Huknę, stuknę, zadudnię, przestraszę wiewiórkę 

I zawlokę w jałowce kąpiącą się w rzece 

Miedzianowłosą Krystę, młynarzową córkę! 

Mądrość

Oto jest siejba²⁰, kmiecie²¹, oto jest siejba ziarna. 

W górze jest słońce białe, a tu jest gleba czarna.  

Oto jest lecha²² ziemi, pługami gęsto zryta, 

A czas nastanie, kmiecie, i wzrośnie łanem²³ żyta.  

A to jest wiosna, kmiecie, gdy ziarno leży w grzędzie; 

A kiedy żniwa przyjdą — to tamto lato będzie.  

I oto łada-młódka²⁴. A zważcie mądrze, kmiecie: 

Żeną²⁵ mi cudną będzie — a będzie miała dziecię.  

Takoż²⁶ i zboże wzejdzie, złociste i dostałe, 

Bo tu jest gleba czarna, a w górze — słońce białe.  

Dziedzilija

Są tajemnicze 

Błyski, szmery krwi, nieznane szelesty 

W głębi dziewiczych ciał — i te się budzą 

Bóg wie jak... 

Słowacki, Beniowski²⁷, pieśń VI.

Przeciężkie dojrzewanie zbóż. Dziewczyny z drżeniem czekają: czy już? O, cudne okrąglenie piersi! O, krwi! I czują jakieś przelewania w ciele, jakaś nieznana budzi się moc... O, biódr dziewczęcych wygięcia przecudne! Długie, słoneczne, żmudne, gorące dni! O, dojrzewanie dziewicze upojne! O, niespokojne, tajemnicze chęci kochania! Kwitnienie! O, mocy słodka i znojna! O, sny rozkwitłe w parną letnią noc! Przeczuwań chwile! Chwile dziwnych, trwożnych zagadek!

A słońce patrzy, a pali, lśni, i dziwne siły wlewa do krwi, i coraz więcej, coraz goręcej kocha się słońce we krwi dziewczęcej... (To jaśmin kwitnie... to kwitnie bez... śniły sen, a sen zczezł...)

— Jedna szepnęła: Wstyd...

— Druga szepnęła: Nic...

— Trzecia spytała: Wiesz?

— Czwarta, w płonieniu lic, jak róża, oczy przymruża i mówi: WIEM.

...I wtedy — dziwna spojrzeń powłóczystość! I wtedy — cudna ruchów ociężałość! Czystość! Białość! (A może chuć? A może tajne, groźne przeczuwanie lubieżnych czuć?)

I czują, że coś się stanie...

O, okrągłości! O, lato! O, dojrzewania mocy! O, pełni!

A wczoraj nie wiedziały, a dziś już wszystko wiedzą! Dziwie!

O, Dziedzilijo²⁸! Dziedzo!...

Protoplasta

Myśl moja, jak sprężyna, w przeszłość odskakuje 

I uderza w pierwotność wiecznej mojej duszy: 

Oto się mozół wieków w pył bezpłodny kruszy, 

Oto mi się Legenda wieków ukazuje! 

Powracam — tysiącolecia²⁹ mijają w przelocie, 

Pędzę wstecz — tam — do ciebie, Protoplasto twórczy! 

Czas w burzę się rozognia w szalonym odwrocie 

I ścięgno napęczniałe w rzut, w wieki, się kurczy! 

Cisnąłem! — Grom! W kosmicznym, cyklopowym błysku 

Została groźna wizja, snów gniotący nawał: 

Oto pod gwiezdną nocą siedzę przy ognisku, 

Rwąc ostrymi zębami krwawy mięsa kawał.  

***
[Życie? — rozprężę szeroko ramiona...]

Życie? — — — 

Rozprężę szeroko ramiona, 

Nabiorę w płuca porannego wiewu, 

W ziemię się skłonię błękitnemu niebu 

I krzyknę, radośnie krzyknę: 

— Jakie to szczęście, że krew jest czerwona! 

Helios

A na krańcu³⁰ dalekiej ulicy 

Zarumienił się świt złotolicy³¹! 

Zarumienił się, zaczerwienił się, 

Hejże, sława! Rozpłomienił się! 

Różowiła się dal przezroczysta, 

Podnosiła się kula ognista! 

Podnosiła się, wytaczała się,  

Hejże, sława! Powiększała się!  

I płomienne słoneczne języki 

Łaskotały kamienne chodniki, 

Całowały je i pieściły je! 

Hejże, sława! Hołubiły je! 

Wesoła pieśń o domu

Hej, wysoki dom, czerwony dom! 

Hej, otworzone wszystkie okna! 

Pusty, zupełnie pusty dom, 

Wiatr otworzone ciska okna 

Tu i tam, tu i tam! 

Z brzękiem, z trzaskiem wszystko drga, 

Ha-ha-ha! Ha-ha-ha! 

Wpadł weń z impetem szumny wiatr, 

Tańczy po salach, po pokojach! 

Za boki chwycił się — i rad, 

Że mu tak dobrze w tych pokojach! 

Ani się śmieje, ani łka, 

A we drzwi wali, niby łom, 

Raz w jedną a raz w drugą stronę! 

Hej, bo wysoki dom, czerwony dom, 

A wszystkie okna otworzone! 

A są w tym domu różne drzwi, 

Z zewnątrz i wewnątrz otwierane! 

Hulają sobie wolne drzwi, 

A wszystko trzaska, wszystko drży 

Jakieś radosne i pijane! 

Hej, bo się upił wielki dom, 

Jak słońce lub jak szewc w niedzielę, 

Hejże! Wysoki dom, czerwony dom! 

Tańczy w komnatach wicher śmiele³²! 

A są w tym domu różne drzwi, 

Z zewnątrz i wewnątrz otwierane! 

Wiatr sobie z drzwi i okien drwi, 

Myśli ma tańcem opętane! 

A hulaj, wietrze, tłucz i łam, 

A wal z komnaty do komnaty, 

Świśnij przeciągiem tu i tam, 

Toć wyniesiono wszystkie graty! 

Nie ma nikogo! Pusty dom! 

Swobodo moja! Dalej w tany! 

Samiśmy tutaj, sami, krom³³ 

Wichrowej pieśni opętanej! 

Wywijaj, wietrze, tłucz i grom! 

Tłucz nowe szyby! Drzwi pchaj w stronę, 

Gdzie były nieme i przymknięte, 

Hej bo wysoki dom, czerwony dom, 

A wszystkie okna otworzone!! 

Syna poetowego narodziny

Prą! Dębowe wrota wywalili, 

Wysadzili z zawiasów zawory, 

Rozśpiewali się, roztańczyli, 

Ni to larwy³⁴, ni zapustne zmory, 

Umaili kwiatami kędziory, 

Aj, pili snać³⁵! dużo pili! 

Dmą w piszczałki, tną w grube basetle, 

Sowizdrzały, łokietki, poczwary, 

Chochlik, Świstak i Boruta³⁶ stary, 

Pan Twardowski³⁷ i wiedźma na mietle, 

Żydy, pany, mieszczany i chłopy, 

Kuse fraki i szerokie popy! 

A na przedzie kompanii ochoczej 

Marchołt³⁸ gruby a sprośny się toczy, 

Podryguje, opasły, a sapie, 

Z tłustej brody małmazja³⁹ mu kapie, 

Kwiczy, bestia, tańcząc, wywijając, 

Dylu-dylu na badylu grając! 

A witajcieże mi, goście mili! 

A bywajcie mi, śmieszki-wesołki! 

Hej, pachołki, w rząd ustawiać stołki, 

Warzyć jadło, smażyć mięsa połcie, 

Będziem jedli, będziem miody pili, 

A witajcieże mi, goście mili! 

Racz do izby, kochany Marchołcie! 

Chrzciny u mnie! Chłopak — niech go katy! 

Tłuścioch pulchny, czerwony, pyzaty, 

Patrzcie — leży: ślipka wybałuszył, 

A nadąsał się czegoś, napuszył, 

Mam ja tęgi frasunek z mołojcem! 

Hej, Marchołcie, bądź mu chrzestnym ojcem! 

Śmiał się głośno, kiedy się narodził, 

A na czole miał wieniec różany; 

Mleka nie chce — wina piłby dzbany! 

Ksiądz-dobrodziej oglądać go chodził, 

Mówił, że się Antychryst narodził: 

Na świat przyszedł — pomyślcie — pijany! 

Ksiądz nie ochrzcił — wy mi go ochrzcijcie! 

Toć sto pociech będziem mieli z synem! 

A za zdrowie jego mocno pijcie, 

A pokropcie go święconym winem, 

A wykąpcie go w miodnej kąpieli! 

Herasz⁴⁰ diabłu i świętoszkom w Rzymie! 

Hulaj dusza! Niech się świat weseli! 

Dyjonizy będzie mu na imię! 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Symfonia o sobie

I
Maestoso

Hej — — — ! Wiatr — wiatr — wiatr — 

Hej — — — ! Dmie — dmie — dmie — 

Dmie prosto w twarz, 

Wieje, wionie, owiewa, 

Jak prąd ożywczy zalewa, 

Orzeźwia, ochładza, jak fale, 

Wiatr — wiatr — wiatr —  

Idzie człowiek naprzeciw wiatrowi, 

Idzie Młody po szumnej ulicy, 

Zdjął kapelusz i idzie swobodnie, 

Idzie człowiek naprzeciw wiatrowi, 

Śród miliarda «człowieków» — jedyny, 

Bowiem imię ma swoje i wygląd 

I nikt w świecie nie jest taki sam! 

A nazywa się na imię Julian, 

A po ojcu i po dziadach Tuwim, 

Więc to on jest, on, a nie kto inny! 

Duże kroki robi, kroki pewne, 

Czuje zgięcia lekkie w nóg przegubach, 

Lewą rękę wcisnął do kieszeni, 

Prawą ręką trzyma kij drewniany, 

I opiera się na twardym kiju, 

I tak idzie, idzie sobie naprzód, 

I rozwiewa mu wiatr ciemne włosy 

I do siebie się ten młody śmieje, 

Że tak idzie, idzie sobie naprzód, 

Że tak dnie mu w twarz rozweseloną 

Wiatr — wiatr — wiatr... 

A jak naprzód iść — to jest daleko, 

To jest cudnie i straszliwie mocno, 

Bo dal dalą w bezkres się wydłuża 

I jest prosto kędy się krok zwróci. 

A nie będzie ów Młody szedł kołem, 

Bowiem w linii sobie upodobał, 

W linii prostej, tyrańsko logicznej, 

W linii szybkiej, w bezcielesnej linii, 

Co się rusza, bo Młody się rusza, 

I posuwa się mądrze, genialnie! 

A nie zapędź się, Młody, nie zapędź! 

A poczekaj i rozważ, co czynisz... 

A posłuchajże śmiechu swojego, 

Jaki dziwny jest, jaki bezbrzeżny, 

Jak się w tobie gromadnie potęży, 

Jak zalewa ci duszę szaloną, 

Jak zaczyna się stężać kamiennie, 

Jak gruchoce, jak sypie diamenty, 

Jak bezładnie się w tobie szamoce, 

Jak pijany, zatacza się w tobie, 

Skacze, szumne wyprawia brewerie, 

Jak się łkaniem co chwila zanosi, 

Jak ci oczy smętnieją, gdy idziesz, 

Jak się boisz już śmiechu swojego, 

Kroku zwalniasz, ty Młody, zawzięty, 

I przystajesz, za serce się chwytasz, 

I oddychasz, zmęczony, i patrzysz, 

Jak ucieka dal twoja bezmierna... 

I faluje ci pierś niespokojna, 

I tęsknota cię wielka ogarnia,  

I powoli, powoli, powoli,  

Coraz głębiej, serdeczniej, swoiściej,  

Pieśń się budzi w twej duszy, o Młody!  

Jak kościelna podniosła melodia,  

Pieśń powstaje wspaniała i smutna,  

Pieśń o smutku kosmicznym, prastarym.../ 

I wróżebne melodie załkały:  

Nieukojne, głębokie, ogromne... 

II
Andante

I kędyż ty go prowadzisz, 

Drogo daleka? 

I czym go cieszysz, radujesz, 

Drogo strzelista? 

Ach, w owej dali ogromnej 

Nikt nań nie czeka, 

Chyba ta jaśń porankowa: 

Cicha i czysta. 

I cóż mu, drogo, odpowiesz 

Na skargę żalną? 

I czym go, drogo, pocieszysz 

W smutnym powrocie? 

Nie wyjdzie nikt na spotkanie 

Z pieśnią witalną, 

Jeno się trawy pochylą 

W wielkiej tęsknocie... 

A kiedy wróci, strapiony, 

Z boleścią srogą, 

Może się będzie oglądał, 

Czy kto nie czeka! 

Ach, czym go wtedy pocieszysz, 

Strzelista drogo? 

Ach, cóż mu wtedy odpowiesz, 

Drogo daleka? 

Przyjście

Uciszcie się, uciszcie się, 

Połóżcie dłonie na sercach: 

Przez łąki kroczy jasny Zjaw, 

Jak cień po bladych kobiercach.  

Uciszcie się, uciszcie się, 

Zbliża się Pasterz z oddali, 

A w ręce ma błękitny krzyż, 

A na nim krople korali.  

Uciszcie się, uciszcie się, 

Padnijcie na kolana! 

Hosanna, mówcie, chwała Mu! 

Witajcie śpiewem Pana.  

Chrystus

Nie skarżę się, mój Ojcze, nie skarżę się, mój Panie, 

Iżeś dał⁴¹ sercu memu to smutne miłowanie.  

Nie skarżę się, mój Ojcze, że tak samotnie chodzę, 

Żem⁴² się już wielce znużył na tej ciernistej drodze. 

Obchodzę chaty z wieścią: «Zbliża się, z łaski nieba», 

A ludzie mówią: «Z Bogiem...» I dają kromkę chleba. 

Czyli⁴³ są słowa moje tak bardzo niepojęte? 

Nie widzą, że się zbliża Królestwo Twoje święte.  

Nie widzą, że niebiosa rozwarły się⁴⁴ narodom, 

Nie wierzą, choć im prawię⁴⁵ z radością i z pogodą...  

Lecz się nie skarżę, Panie, że tak strapiony⁴⁶ chodzę, 

Że nie ma, nie ma kresu ciernistej mojej drodze. 

Ptaszkowie mają gniazdka i liszki⁴⁷ mają schowy 

I tylko Syn Człowieczy nie ma gdzie skłonić głowy.  

Lecz to nie skarga, Panie... Spraw jeno⁴⁸ w bliskim cudzie, 

Iżby⁴⁹ mnie zrozumieli ci dobrzy, cisi ludzie. 

Nowina

Radujmy się, dobrzy ludzie, 

Weselmy się, prostaczkowie! 

Przyszła do nas w zwykłym słowie, 

Przyszła do nas w jasnym cudzie 

Nowina, nowina! 

Czekaliśmy, niecierpliwi, 

Wyglądali za rogatki⁵⁰, 

Na spotkanie biegły dziatki⁵¹ 

I staruszkowie szczęśliwi, 

Na spotkanie Syna, 

Bożego Syna! 

O, jaka dobra godzina! 

O, jakie miłe zdarzenie! 

Przyszła do nas Nowina, 

Przyszło ślepym przejrzenie⁵², 

A grzesznym przebaczenie, 

A niewierzącym wiara! 

Ach, otwórzcie zawory⁵³! 

Ach, umajcie⁵⁴ zielenią 

Alkowy⁵⁵ i komory⁵⁶, 

Uzdrowiony jest chory, 

A smętny⁵⁷ — pocieszony, 

A kto pracą znużony, 

Odpoczywa po trudzie! 

Serca się uradują, 

Dusze się rozpromienią, 

Dobrzy ludzie!  

[Głupcy, gapy, głuptaski...]

Głupcy, gapy, głuptaski, 

Chodźcie, będziemy śpiewać! 

Dostąpcie Bożej łaski, 

Nikt się nie będzie gniewać!  

Nikt się z was śmiać nie będzie, 

Na łączkę chodźcie, na trawkę, 

Każdy z was mądrość posiędzie⁵⁸, 

Każdy mieć będzie zabawkę⁵⁹!  

Prawda? Strasznie na świecie!... 

Tyle się dzieje wokół, 

A głowę coś gniecie, gniecie, 

Jakby obręczą kto okuł.  

A tu świat prosty, wesoły! 

Wózki nas w pole wywiozły! 

Tu święte apostoły 

Też wywijają kozły!  

I my będziemy wywijać, 

Chichotać i gawędzić, 

Będziemy mleczko popijać, 

Szczęśliwie żywot⁶⁰ pędzić⁶¹!  

Dostąpcie Bożej łaski! 

Nikt drwić z was tu nie będzie! 

Głupcy, gapy, głuptaski! 

Każdy z was mądrość posiędzie!  

Solenizanci

Którzy jesteście obcy w tym ogromnym mieście, 

A w dali też nie macie domu ni rodziny, 

Którzy w samotni pustej i w smutku jesteście, 

A obchodzicie może dziś swe urodziny; 

Którzy siedzicie w wieczór zimowy przy stole, 

Patrząc w kąt nieprzyjazny zimnego pokoju, 

W wyszarzanym surducie, zjedzonym przez mole, 

Lub w sukni komicznego i starego kroju; 

Obrażeni na szarą obojętność godzin, 

Która wam uroczyste serca wasze rani; 

Którym nie ma kto tutaj winszować urodzin, 

Solenizanci biedni, cudzy i nieznani!  

Którzy nie macie dokąd kroków swoich zwrócić, 

Gdy pleśnią szarej nudy pokój wasz zarasta, 

O, moi nieszczęśliwi! Przestańcie się smucić! 

Przyjdzie wam dziś winszować jasny Chrystus Miasta!  

Chrystus miasta

Tańczyli na moście, 

Tańczyli noc całą. 

Zbiry, katy⁶², wyrzutki, 

Wisielce⁶³, prostytutki, 

Syfilitycy, nożownicy, 

Łotry, złodzieje, chlacze wódki.  

Tańczyli na moście, 

Tańczyli do rana.  

Żebracy, ladacznice⁶⁴, 

Wariaci, chytre szpicle⁶⁵, 

Tańczyły tan ulice, 

Latarnie, szubienice, 

Hycle⁶⁶. 

Tańczyli na moście 

Dostojni goście: 

Psubraty⁶⁷!  

Starcy rozpustni, stręczyciele, 

Wstydliwi samogwałciciele.  

Wzięli się za ręce, 

Przytupywali. 

Grały harmonie, harmoniki⁶⁸, 

Do świtu grali, 

Tańczyli tan swój dziki: 

Dalej! Dalej! 

Żarli. Pili. Tańczyli.  

A był jeden obcy, 

Był jeden nieznany. 

Patrzyli nań⁶⁹ spode łba, 

Ramionami wzruszali, 

Spluwali. 

Wzięli go na stronę: 

Mówili, mówili, pytali. 

Milczał.  

Podszedł Rudy, czerwony: 

— Coś za jeden? 

Milczał. 

Podszedł drugi, bez nosa, 

Krościasty: 

— Coś za jeden? 

Milczał. 

Podszedł pijus⁷⁰, wycedził: 

— Coś za jeden? 

Milczał. 

Podeszła Magdalena: 

Poznała, powiedziała... 

Płakał... 

Ucichło. Coś szeptali. 

Na ziemię padli. Płakali. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Staruszkowie

Patrzymy sobie na ulicę 

Przez wpółrozwartą okiennicę. 

W czółka całujem cudze dziatki 

I podlewamy w oknach kwiatki.  

Żyjemy sobie jak Bóg zdarzy. 

Zrywamy kartki z kalendarzy.  

Chrystusie...

Jeszcze się kiedyś rozsmucę, 

Jeszcze do Ciebie powrócę, 

Chrystusie...  

Jeszcze tak strasznie zapłaczę, 

Że przez łzy Ciebie zobaczę, 

Chrystusie...  

I taką wielką żałobą 

Będę się żalił przed Tobą, 

Chrystusie,  

Że duch mój przed Tobą klęknie, 

I wtedy — serce mi pęknie, 

Chrystusie... 

Melancholia stojących przy ścianie

Miasto też ma smutek, też ma zadumanie: 

Są w nim dziwni ludzie, co stoją przy ścianie.  

Stoją z pochyloną na bok głową ludzie, 

Może są zmęczeni, może śnią o cudzie.  

Stoją nieruchomi, w jeden punkt wpatrzeni, 

Szarzy, jak szarzyzna śródmiejskiej przestrzeni.  

Patrzą tępo, szkliście, jakby bez pamięci... 

Nie budźcie ich nigdy: to są ludzie święci. 

Święci, chociaż drzemią bezmyślnie pod płotem. 

Oni nic nie wiedzą, ale ja wiem o tem⁷¹.  

Śmierć

Przyniósł jej kwiaty o jesieni, 

(Mój Boże...) 

Tuberozy przyniósł jej śmiertelne.  

I byli w miłość zapatrzeni, 

(Mój Boże...) 

W jakieś wielkie szczęście niepodzielne.  

Mówiła: «Zostań, zostań ze mną, 

(Mój Boże...) 

Będę twoją w tę noc, mój jedyny!  

Będziemy sami nocą ciemną, 

(Mój Boże...) 

Będą dzisiaj nasze zaślubiny...  

Zamknę drzwi, nie będzie słychać, 

(Mój Boże...) 

Że tu jest mój miły Narzeczony»... 

A gdy poszła drzwi zamykać, 

(Mój Boże!!!) 

Ktoś je mocno szarpnął z drugiej strony.  

Dziewczynom

Zmęczone już jesteście. Wasze oczy ciemne 

Słodki zmierzch wytęskniły dziewczęcą tęsknotą. 

Słońce kona daleko... O, żale daremne 

Dnia, co próżno odganiał zórz czerwone złoto!  

Idźcie do domów swoich. Świec nie zapalajcie⁷², 

Bo wam miesiąc osrebrzy łagodnie świetlice⁷³. 

Smutkom, bladym kochankom, nocą się oddajcie, 

Dziewczyny mojej duszy, dziwne Tajemnice!  

I śnijcie... A gdy rankiem zadrży brzask różowy, 

Wdziejcie szare i proste, ze lnu tkane szaty, 

Pomódlcie się dobrymi, dziewczęcymi słowy 

I podlejcie w ogródkach swych ZAKWITŁE KWIATY.  

Ogrody szpitalne

Uchwyć tę dziwną chwilę, tę niewysłowioną, 

Co zwykle po południu schodzi na ulicę 

W dni świąteczne, — i żale cię drżące owioną 

I poczujesz niezmierną w swym sercu tęsknicę⁷⁴. 

Zobaczysz nudę ludzi i ulic zwątpienie, 

Niepokój zbytniej ciszy, żal słów pożegnalnych, 

I zbudzi się w twej duszy łagodne znużenie: 

Ewangeliczny smętek⁷⁵ ogrodów szpitalnych. 

...Dzwoni gdzieś jednostajny, monotonny dzwonek, 

Na drzewach nagich — gniazda samotnych jaskółek, 

Wdowie smutki, apatia⁷⁶, sieroty z ochronek, 

Ktoś nieładny w żalobie, i starców przytułek... 

Uchwyć tę dziwną chwilę... Ludzie siedzą w domu, 

Ulice suche, czyste... Gdzieś śpiew niewesoły... 

I taki smęt poczujesz, nieznany nikomu, 

Jak uczeń, co ostatni wychodzi ze szkoły. 

Ona

Kiełkował w duszy dziwny niepokój. (Przeczucia). 

Ktoś grał (z moderatorem⁷⁷) fantazję⁷⁸ Szopena⁷⁹. 

— Drgnęła nagle, jak od szpilki ukłucia. 

Przyszła zła zmora dziewczyn: trapiąca migrena⁸⁰. 

I przyłożyła ręce do tłukącej skroni 

I przymrużyła oczy. I cała pobladła. 

(A w uszach monotonnie, natrętnie coś dzwoni) 

I podeszła powoli (śmierć... śmierć...) do zwierciadła. 

Obejrzała się. Potem na chwilę stanęła. 

Spojrzenie. Uśmiech nikły. (A głowę coś tłoczy). 

Pięknym kobiecym ruchem stanik swój opięła. 

(Uwypuklone piersi drażniły mi oczy). 

Potem — podeszła do mnie. Blisko. Strasznie blisko. 

(Struchlałem...) Szła woń słodka od włosów kasztanu; 

Za rękę mnie ujęła... (zawróć... pada wszystko!...) 

I rzekła wolno: „Chciałam — — coś — — powiedzieć — — panu — —” 

[Są takie bardzo dziwne, bolesne istnienia...]

Są takie bardzo dziwne, bolesne istnienia... 

Są takie życia smutne, niewytłumaczone, 

Jak rzucane przez cichych wieczorne spojrzenia 

W nieznanych pięknych kobiet ocienioną stronę.  

Są takie melancholii pełne zmierzchy letnie... 

Są świętej głębi słowa, mówione — nie w porę! 

Są dziewczęta czternasto- i piętnastoletnie, 

Co milczą i na serce są przez lata chore.  

Są, jak nokturn Szopena... Jak zmierzchy, owiane 

Najsłodszym wspomnień żalem... Jak dawne godziny... 

Są — jak te słowa moje — niedopowiedziane 

Samotne, piękne, czułe, wieczorne Dziewczyny. 

Noszą w głębokich oczach przez całe swe życie 

Jakąś fiołkową własnej duszy tajemnicę. 

Wszystko im jest ostatnie... I więdną w rozkwicie, 

Trawione przez najświętszą jesienną blednicę⁸¹.  

A gdy zbliży się cicha godzina skonania, 

Milczą długo. Wtem — krzykną!! — i serce im pęka. 

...Wtedy w innym pokoju zegar «raz» wydzwania, 

I przy pościeli zmarłej ktoś szlochając klęka.  

Potem mają mogiłkę, bratkami zasianą, 

Pomnik, gdzie chór płaczący zbiera się i gwarzy, 

I śmierć, jak życie, mają niedopowiedzianą, 

Taką cichą, jak wiosna śród miejskich cmentarzy...  

Zostaje po nich kajet — «pamiętnik» najszczerszy, 

Owionięty przedziwną tęsknotą liryczną, 

Zostaje trochę słodkich, nieudolnych wierszy 

Z jakąś miłością tajną: zmysłowo-mistyczną...  

Zostaje po nich pamięć trwożna... Jakaś inna, 

Niż po zmarłych być zwykła... Nie mówi się o nich... 

— — — — — — — — — — — — — — 

— — — — — — — — — — — — — — 

Są takie: piękne, ciche i na serce chore... 

Są jak upadające bez powrotu gwiazdy... 

Jak zaduma nad wodą w bladych zmierzchów porę... 

Jak listy niewysłane... jak smutne odjazdy... 

Czekają, aż im życie śmierć ukojna przetnie, 

A usypiają w drżeniu, całując Śnionego... 

...Są dziewczęta czternasto- i piętnastoletnie, 

Co mają serca chore i smutne... 

Dlaczego? 

Płuca

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

I

Strasznie muszą wyglądać nasze chore płuca, 

Bo chrapliwą orkiestrą przeraźliwie wyją, 

Gdy czarną krew ich głębia gwałtownie wyrzuca 

Na białe chustki, które siostry nasze szyją. 

Szyjcie, siostry... Bo mamy na tym białym płótnie 

Panoramę cuchnącą, kalejdoskop krwawy... 

Szyjcie, siostry... Nie patrzcie tak trwożnie i smutnie! 

I my musimy użyć. Chcemy też zabawy... 

Kiedy świeżą chusteczkę do ust przykładamy, 

Aby na nią wraz z kaszlem spłynęła posoka⁸², 

To w fantastyczne krew się wzorzy panoramy, 

W obrazki dla naszego wyblakłego oka.  

Widzimy oczy dzikie, nabiegłe purpurą, 

Słyszymy krzyki żądzy rozbestwionych zwierząt, 

Tarzających się w orgii... śnimy chuć ponurą 

I nagich skowyczących cielsk haniebny nierząd. 

Patrzymy, dobre siostry, z zapartym oddechem, 

Jak się wolnej rozpusty krwawy wir weseli, 

Bo tęsknimy za wielkim urojonym grzechem 

Na naszej bladej, nudnej, codziennej pościeli. 

A my już bardzo słabi... Wszystkośmy wypluli... 

Więc i na was patrzymy grzesznym, podłym okiem... 

Boją się nas kobiety, bo im na koszuli 

Możemy ślad zostawić, rzygając krwotokiem. 

Więc roją się nam szały! We krwi na chusteczkach 

Dostrzegamy obrazy sprośne i nikczemne... 

...Śnimy o takich małych niewinnych dzieweczkach 

Na naszych chorych łożach w chore noce ciemne. 

Śnimy o naszych płucach zgniłych, co, jak próchno, 

Kawałkami odpada i dni życia skraca, 

Czekamy, aż rzężące symfonie w nich zgasną 

I w tym nędznym warsztacie ukończy się praca. 

II

A gdy męczący kaszel piersi im rozrywa 

I zanoszą się spazmem charczeń astmatycznych, 

Gdy znak czerwony śmierci na podbródki spływa, 

A mózgi mają pełne rojeń chaotycznych; 

Gdy trzęsą w kaszlu nędzne, wychudzone ciała, 

Zachłystując się bólem i męką szarpani, 

Gdy ceglastym rumieńcem twarz śmiertelna pała, 

A wysadzone oczy śnią patos konania; 

Gdy w ostatnim wysiłku odetchną zmęczeni 

I łapczywie zaczerpną świeżego powietrza,— 

Staje przed nimi smutna, szarooka Ksieni⁸³: 

Chrystusowa Łagodność, od księżyca bledsza... 

I wtedy, gdy kroplisty pot obetrą z czoła 

I wesprą lepiej głowy na poduszkach zmiętych, 

Łagodna Przeorysza ku sobie ich woła 

W jakichś słowach, im tylko na świecie pojętych. 

I w dal utkwiwszy oczy osłupiałe, słyszą 

Rozbłękitnionej dali muzykę wieczorną, 

I w zdrętwieniu, za bladą Siostrą Przeoryszą 

Odmawiają swą cichą modlitwę pokorną. 

Poruszają wargami, jako ludzie niemi, 

Błyszczą im powiększone oczy przezroczyste, 

A zda ci się, że temi wargi⁸⁴ zsiniałemi 

Szepcą tylko bezmyślnie: Chryste... Chryste... 

I siedzą nieruchomi, straszni, osłupiali, 

Wpatrzeni w Szarą Panią, co znika w rozwiewach: 

W tej modrej, nienasyconej, bezgranicznej dali, 

W rozpierzchu, w przytłumieniu, w rozmodlonych śpiewach... 

Wtem im w uszach zaczyna dzwonić coś strasznego, 

I znów, gdy im w ataku słaba pierś załkała, 

Zachłystują się spazmem kaszlu szarpiącego 

I śmiesznie trzęsą nędzne wychudzone ciała. 

Zemsta

Ledwo zadrżą w powietrzu wiosenne podmuchy 

I ciepły promień słońca pokoje oświeci, 

Budzą się w oknach czarne bzykające muchy, 

I podchodzą do okien małe miejskie dzieci. 

...Błądzą za biegiem muchy oczy podkrążone 

I palce się po szybach ślizgają pospiesznie, 

Już ją ma... nie, uciekła, w inną biegnie stronę, 

Aż ją dziecko w kąciku przyłapie uciesznie. 

Chwyta ją w zawalane atramentem palce, 

W ogryzionych paznokciach okrutnie ją ściska, 

Obywa jej skrzydełka, aż, zwycięzca w walce, 

Rzuca muchę, dość mając tego widowiska. 

A nocą, kiedy dziecko, zmówiwszy pacierze, 

Zda się śpi snem niewinnym — w straszliwej ohydzie 

Potwornego snu wstaje gigantyczne Zwierzę 

I za zbrodnię dnia głupią — Wielka Zemsta idzie! 

U sąsiada

Pewno ktoś chory u sąsiada, 

Bo co dzień, kiedy zmrok zapada, 

Postać się w oknie zjawia blada. 

Pewno ktoś ciężko chory doma⁸⁵, 

Bo staje drętwa, nieruchoma, 

Ze splecionymi w krzyż rękoma. 

I coś strasznego w oczach skrywa, 

Ani się słowem nie odzywa 

I tylko dziwnie głową kiwa. 

I tak bezsłownie opowiada, 

Jakby rzec chciała: biada, biada... 

...Pewno ktoś umarł u sąsiada. 

Dzień

Dzień był dziś dziki, dziwnie niespokojny. 

Krążyły głuche wieści między ludem, 

Tłum po ulicach spacerował rojny, 

I było w mieście trwożnie... Jak przed cudem.  

Biegli. Wracali. Czekano nowiny. 

Bledli. Szeptali. I znaki robili. 

Mówcie! — Milczeli. Płynęły godziny... 

Mówcie!! — «Nie wiemy...» Kłamiecie! — «Zabili!» 

Upał straszliwy piekł suche chodniki, 

Leniwa nuda wpełza w puste domy... 

Chaos i cisza... Obłęd krążył dziki, 

Zataczał koła, zastygł nieruchomy...  

I parno było, duszno do wieczora... 

I zanosiło się na wielką burzę... 

Sina nad miastem rozrosła się Zmora, 

Ciemnoliliowe chmury zwisły w górze.  

Zakręcił wicher szary pył uliczny! 

Szyldy się tłukły o cierpliwe ściany... 

Księżyc zza chmurzysk wychynął mistyczny 

I skrył się, blady śmiertelnie, znękany...  

Noc się już zbliża. Wyje wiatr na dworze 

I drzewa zgina i liście kołysze... 

Daj sen spokojny starcom, Panie Boże, 

A wszystkim grzesznym wiekuistą ciszę!  

Pogrzeb

Świeciła mdło naftowa lampka, 

Wynieśli na czarne schody, 

Na czarne schody drewniane, 

Szli, szli, schodzili, 

Szeptali coś, mówili, 

Schylali głowy, 

Głowami kiwali, 

Szli, szli, schodzili, 

Śnieg padał, mokro było, 

Ręce załamywali.  

Żydzi

Czarni, chytrzy, brodaci, 

Z obłąkanymi oczyma, 

W których jest wieczny lęk, 

W których jest wieków spuścizna, 

Ludzie, 

Którzy nie wiedzą, co znaczy ojczyzna, 

Bo żyją wszędy, 

Tragiczni, nerwowi ludzie, 

Przybłędy.  

Szwargocą, wiecznie szwargocą, 

Wymachując długimi rękoma, 

Opowiadają sobie jakieś trwożne rzeczy 

I uśmiechają się chytrze, 

Tajnie⁸⁶ posiedli najskrytsze 

Z miliarda czarnych, pokracznych literek 

Ci chorzy obłąkańcy, 

Wybrany Ród człowieczy! 

Pomazańcy!  

Pogładzą mokre brody 

I znowu radzą, radzą... 

— Tego na bok odprowadzą, 

Tego wołają na stronę, 

Trzęsą się... oczy strwożone 

Rzucą szybko przed siebie, 

Czy kto nie słyszy... 

Wieki wyryły im na twarzach 

Bolesny grymas cierpienia, 

Bo noszą w duszach wspomnienia 

O murach Jerozolimy, 

O jakimś czarnym pogrzebie, 

O rykach na cmentarzach...  

...Jakaś Szatańska Msza, 

Jakieś ukryte zbrodnie 

(...pod oknami... w piątki... przechodnie... 

Goje... zajrzą do okien... Sza! Sza-a-a!) 

— — — — — — — — — — — —  

— — — — — — — — — — — — 

Symfonia wieków

Huczy wieków symfonia hymnem uroczystym: 

Wryły się w twardej ziemi grudy ostre radła, 

Brzękły miecze stalowe rozdźwiękiem srebrzystym, 

Z łukiem ciężkim upadły młoty na kowadła! 

W bębny wojenne biją! Hej, mocniej! W rytm trwogi! 

Rozniósł się wielkim echem hymn milionostrunny, 

Tłumy czarną kurzawą zapełniły drogi, 

Tętentem kopyt końskich pędzą dzikie Hunny! 

Miasta płoną! Rzym płonie łun pożogą krwawą 

Cezarom na uciechę, dla władców pijanych! 

Strach śmierci! Płacze starców, zagłuszone wrzawą, 

Zgiełk paniczny w olbrzymich grodach obłąkanych! 

Z Chrystusami na krzyże! Płoną drzewa stosy! 

Miserere żałobne... — Ciał płonących swądu! 

Krwi! Samic! Chleba! Złota! Padają Kolosy 

W gruzy kamieni z trzaskiem! Sodoma! Dzień Sądu! 

Hej, silniej! straszniej! groźniej! Walą w mur kilofy! 

Pękają kotły maszyn! Rewolucje! Mordy! 

Kataklizmy żywiołów! Wojny! Katastrofy! 

Zgrzyt rygli czarnych więzień! Żądz buchają hordy! 

Ryczy Symfonia Wieków! Ryczy pieśń wspaniała! 

Szalona w groźnym pędzie! Bez kresu! Bez końca! 

— Hej, Ziemio! I mnie dusza w pieśń się rozśpiewała: 

«Pędzisz dokoła słońca, słońca, słońca, słońca!!» 

Sztab

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

I

Puste, ciche, bezludne ulice. 

Noc. Blask biały elektrycznych lamp. 

Cicho. 

Lampy świecą, jak srebrne księżyce, 

I poświatę na chodniki leją. 

Błyszczą szyny, a domy bieleją, 

Domy równe, wysokie, milczące: 

Z tej strony rząd — i z drugiej rząd.  

A z dali, z dalekiego krańca, 

Z dalekiego rynku u wylotu, 

Pędzą czerwono-złote słońca, 

Pędzą cicho.  

— Coraz większe. (Suną bez szelestu). 

— Coraz bliżej. (Snopy światła niosą). 

— Coraz szybciej. (Psswiu-u! psswiu-u!) 

Trąbka: tru-tu-tu-tu! 

Elegancko, elastycznie przemknęły, 

Zostawiły swąd i dym białawy, 

Zostawiły w oczach poblask krwawy, 

Zniknęły. 

II

Czternaście samochodów otwartych, 

A piętnasty, zamknięty, na przedzie, 

Popędziły szosą wyboistą. 

Sztab na pozycje jedzie. 

W pierwszym — dwaj siwi i dwaj młodzi. 

Milczą. Palą. 

W innych — sami młodzi. 

Wyjeżdżają na pozycje z Łodzi, 

Na front, gdzie armaty walą, 

Gdzie trejkocą piekielne maszyny, 

Gęsto warczą twarde karabiny... 

Pędzą. 

III

Siedzieli przy stołach, schyleni 

Nad mapami, planami wielkiemi, 

I pisali, kreślili, znużeni, 

Gorączkowo, twórczo zamyśleni: 

«Cembrowice», «Żelazna», «Makówek», 

Trzeci korpus na zachód, do Płońska, 

Do ataku dywizja dragońska, 

Von Borgovius z swym pułkiem niech wraca, 

Von Kolmacky niech czeka w Miedzinie, 

Wrzała praca, gorączkowa praca, 

Pukał, stukał aparat na stole, 

Dzwonił cicho dyskretny telefon: 

«Osaczeni. Sześć. Osiem. A. — w kole», 

Na pasemku literki skakały, 

Chorągiewki na mapach sterczały, 

To szły naprzód, to w tył, to w półkole... 

...Pukał, stukał aparat na stole. 

IV

Nagle — siwy z purpurowym lampasem 

Zmarszczył brwi, do ust palec przyłożył, 

Suchą dłonią mocniej ścisnął słuchawkę... 

W aparacie coś pękło z hałasem, 

Zabębniło, zadudniło, zadrżało, 

(W młodych serce zamarło, omdlało, 

Wznieśli oczy i wparli w siwego — — —) 

«Meine Herren, die Linie durchbrochen...»⁸⁷ 

(Dolna warga, jak wprawiona w drgawkę) 

— Coś cisnęło się nagłym popłochem! — 

Ktoś na mapie czerwonym ołówkiem 

Krąg nakreślił nad samym Makówkiem, 

Ktoś papiery pakował do teki, 

Ktoś gdzieś krzyknął, ktoś bardzo daleki, 

Jakiś wzrok, jakiś gest, jakieś słowo — — 

...Ktoś pospiesznie przekładał przez ramię 

W futerale lornetkę polową...  

Extrablatt!

Pan kapelmistrz⁸⁸ zwariował widocznie: 

Macha strasznie, podnieca go hałas! 

Brak już tchu! Panie, niech pan odpocznie! 

Takie tempo — to absurd, to chaos! 

Wrzawa, wrzawa, a two-step⁸⁹ szalony 

Wre i pieni się, miota iskrami! 

Ponad głową mą kelner spocony 

Z entuzjazmem wywija kuflami!  

Sapią, dyszą, parują i pachną, 

Wrzawa, wrzawa, w rozgwarze, w rozdźwięku! 

«Extrablatt!»⁹⁰ Ktoś wyskoczył i machnął 

W dymie, zgiełku i krzyku, i brzęku! 

A przez miasto, kipiące narodem, 

Który buchnął, jak czarna krew z płuca, 

Pędzi Śmierć, pędzi Śmierć samochodem, 

Chmary kartek czerwonych rozrzuca! 

„Mort homme⁹¹”

(W ogniu)

— Słuchaj! Czy ty nie słyszysz? 

Krzyczę wszak⁹², krzyczę do ciebie! 

Dlaczego śmiejesz się głupio? 

Dlaczego nie odpowiadasz? 

Och, huk — huk — huk — huk!... 

Słuchaj, zemdlała ręka, 

Trzasnęło... tu... koło mnie... 

Och, głupi — dlaczego padasz?! 

Nie trzymaj! Jezu! Puść! 

Ja nie chcę! Nie chcę! Nie mogę! 

Nie czepiaj się moich nóg! 

W gardle mi zaschło! Nie mogę! 

Czego wskazujesz na nogę? 

Nic nie wiem... a! ręką o gwoźdź!! 

Dlaczego tak trzeszczy w głowie? 

Dlaczego ty na mnie wisisz?! 

Ty podły, podły, puść! 

Po pysku będę walił! 

A!! Patrz! Ten się spalił! 

(Huk — huk — huk —!) 

Słuchaj! Ja krzyczę! Krzyczę! 

Czy — ty — nie — sły — szysz — ?!  

Atak

«Hurra!» Łby opuścili, jak bawołów stado, 

Zgięli się — i runęli naprzód, na bagnety! 

Upojeni krwią, ogniem, krzykiem, kanonadą, 

Wściekli, cudowni, pędzą, jak konie do mety. 

Trzeszczą kartaczownice⁹³ gęstym, suchym trzaskiem, 

Zmiatają ludzi w pędzie, rośnie zgiełk i wrzawa, 

Pęknie coś — i w twarz trzepnie żelastwem i blaskiem, 

Kłębią się cielska trupów, góra mięsa krwawa. 

Dopadli! Kopią, gryzą, prują bagnetami 

Brzuchy, piersi i twarze, krew gorąca bucha, 

Miażdżą twarze poległych ciężkimi butami 

Lub wdeptują ich ciężar do krwawego brzucha.  

Wreszcie, człapiąc nogami w kałuży krwi czarnej, 

Spoceni, poszarpani w tym śmiertelnym tańcu, 

— Jak szaleńcy, co wnoszą kwiaty do trupiarni, 

Zatykają swój sztandar na zdobytym szańcu.  

Krwawy chleb

Wzrośnie wam z tłustej ziemi niebywałe zboże: 

Ciężkie, ogromne kłosy, napęczniałe ziarna, 

Cuda się będą działy w pulchnej ziemnej korze, 

Za ziarno każde — korzec⁹⁴ da wam gleba czarna.  

Zbierzecie plon zasobny⁹⁵ na długich lat wiele, 

Wymłócicie cepami⁹⁶ dary płodnej gleby, 

Ponapełniacie worki, młynarz ziarno zmiele, 

Matka mąkę zamiesi⁹⁷ — i upiecze chleby.  

I przy dymiącej misie siądźcie z słowem Bożem, 

Ojciec krzyżem przeżegna bochen wypieczony, 

Lecz, gdy go krajać zacznie poszczerbionym nożem, 

Tryśnie z chleba waszego strumień krwi czerwony!  

Liryka

Płynność... płynność... falistość... 

Rytm wieczornych dostrzeżeń... 

Drżąca, żywa rtęcistość... 

Śnień wstydliwość i zwierzeń.  

Chwilna, zwiewna przelotność, 

Nikłe, smętne więdnienie, 

Cicha, cicha samotność, 

Cienie, cienie i cienie...  

Słowa: słowa ukryte. 

Oczy: oczy spuszczone. 

(Przeświecanie rozkwitu 

Przez pajęczą zasłonę).  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Jak wiersz powstaje

Liryzm przedziwny. Liryzm chwil. 

Css... Czeka dusza na zdarzenie, 

Na nieuchwytne «coś...» (wzruszenie 

I styl odczuwań, ton i styl...)  

A potem — słowo. Pierwsze z słów 

Zwykle jak błysk przez myśl przechodzi 

I w samo sedno stylu godzi, 

I każe duszy: dalej mów!  

A wtedy — wicher! Wtedy — szał! 

Mus i tyrański rozkaz chwili! 

A potem — spokój. Skroń się chyli 

I jeno⁹⁸ łkałbyś... słodko łkał...  

Podmuch wiosny

Dzwoneczki konwalijne, 

Dziewczęce sny lilijne! 

Kębłane⁹⁹, hołubione¹⁰⁰ 

Gołąbki białołone! 

Jabłonek kwietne puchy, 

Świetliste, mgliste duchy! 

Obłoków kłęby zwiewne! 

Łzy rzewne! Piosnki śpiewne! 

Miłosne słodkie słowa! 

O, woni fijołkowa! 

Błagalne, pożegnalne 

Westchnienia moje żalne! 

O, ciszo!... O, łagodo!.., 

Błękitnych śnień pogodo! 

Gołąbki białołone, 

Kębłane... hołubione...  

Wieczór

Dziewczyny anemiczne, blade, jak wspomnienia, 

Spod długich rzęs przelotne rzucają spojrzenia. 

I wolno, krok za krokiem, stąpają niepewne, 

Szepcąc bladymi wargami słowa modlitewne. 

I znużone swej własnej wątłości słodyczą, 

Cicho sobie nawzajem dobrej nocy życzą. 

Z podróży

...I przywita cię rozpachniona, 

Pełna słońca — ciepła Italia, 

Gdzie na niebie lśni roztopiona 

Połyskliwa, modra emalia. 

Nad twą złotą promienną głową 

Nimb szafiru niebo roztoczy: 

Szafirowo i lazurowo 

Zajaśnieją twe słodkie oczy. 

Zatrzepoce w nich szczęście żywe: 

Miłość, słońce i kwietne fale, 

I popłyną oczy szczęśliwe 

W przezroczyste błękitne dale... 

I przyniosą radość kochania 

Z bezgranicznej jasnej przeźroczy: 

Ramion sploty, ust całowania 

Obiecają miłosne oczy... 

...A wieczorem — tkliwą pieszczotę 

Ześle dolce chiaro di luna¹⁰¹, 

Drzewa szepną: «Buona notte»¹⁰², 

Gdzieś zadzwoni trącona struna... 

I zaszemrze — rozkołysana, 

Jak aksamit dźwięczny pianina, 

La canzona napolitana, 

Che si canta con mandolina¹⁰³. 

Wieczorem

Ostrą, świeżą wonią pachnie siano. Siądźmy tu, pod stogiem. Siano wyschło, chrzęści. Rozgwieździło się wspaniale niebo. Cicho. Tylko świerszcze grają: cyk-trr, cyk-trr, cyk-trr...

Zmęczył mnie dzień upalny. A teraz dobrze. Wyciągam się, ręce rozrzucam i patrzę do góry: niezliczone mnóstwo błyszczących dziurek. Rżysko, jak okiem sięgnąć, srebrno-białe... I tylko kopce siana sterczą na nim w równych rzędach.

Ciepło. Świeżo. Pachnie. Cyk-trr, cyk-trr...

Siadłaś przy mnie. Jesteś w białej sukni z wyciętym kołnierzem. Wiedziałem, że tak będzie: schylasz głowę i wonnymi wilgotnymi wargami wsysasz się w usta moje. Nie widzę gwiazd: zasłoniła mi je twoja twarz. Zamykam oczy i cały staję się pocałunkiem, czując już okrągłe, pieściwe piersi twoje na sobie i chwytając się, jak po pijanemu, twoich ramion i biódr, ramion i biódr...

I widzę znów spokojne, mrugające gwiazdy...

Oglądasz się, czy kto nie widział, poprawiając włosy lewą ręką. Prawą zaś gładzisz mnie delikatnie po policzku i czujesz lekką szorstkość golonej dziś rano brody.

Skwar

Było raz bardzo gorąco. Nieruchome, nagrzane powietrze. W najsroższy upał leżałem w słońcu, lubując się okrucieństwem żaru. Pustka.

Przybiegła do mnie zdyszana. Widziałem, jak bije serce jej pod białą bluzką. Widziałem wspaniałą szerokość biódr, spływających półokrągłą linią w kształtne, krzepkie nogi. Gorąco, gorąco, moja Ty młoda, zagorzała, kochana!

Co się stało? — Co robisz?! — Uspokój się... Słuchaj... przecież — —! Och, upalne, straszliwe pieszczoty! Obłędne, skwarne oddanie! Stepy w oczach zamgławionych! Dyszące szybko piersi! Niesprawiedliwa wściekłość, co żąda nazbyt już wiele rozkoszy od naszych rozkochanych w sobie ciał w ten upał lipcowy!

Brzoskwinia

Słyszysz? Jest w tym słowie soczystość, jest cierpkawa słodycz rozgniecionej miazgi owocu: sok, spływający i spijany chciwie spragnionymi usty.

Mięciutka, okrągła, delikatnym puchem omszona, wabi mnie ta brzoskwinia, budzi pożądanie, chcę ją wargami pieścić, miąć w palcach lekko, pieszczotliwie gładzić i dmuchać w puszek aksamitny. Szkoda, że cała nie jest tak dziewiczo blado-różowa, jak w tym — patrz — miejscu... W brzoskwinię ciepłą, dłońmi moimi utuloną, tak miękką już, że sok lada chwila puści, wpijam się tym wszystkim, czym są usta... O, mięso kwietne! O, soku, któryś krążył w drzewie, pędzony tajemniczą Mocą Życia! Soku, którym nabrzmiał płód w cieple wiosny i słońca! Piję, piję, gniotę, wysysam — — — — —

Czy całowałem usta twoje?

Zdrada

I czemu sobie w nim upodobałaś, ty dziwna, surowa dziewczyno? Zimny jest, blady, jak trup samobójcy... Wstydu mi nie rób. Już cię pastuchy palcami wytykają, a ksiądz chce Cię wykląć z ambony.

Skąd wiem? Myślisz, że nie widziałem, jak biegłaś wieczorem po mokrej łące nad źródło leśne, obrośnięte miętą i niezapominajkami? Wyślizgnęło się rusałczane ciało Twoje z cienkich batystów i wiotką nagością wtuliło się w mech, gniotąc borówki. O, jak trzepotały ręce Twoje w powietrzu! O, jak chwytały go! Mówiłaś coś gorącym, szybkim szeptem oddania — lecz jakaś obcą mową, którą zrozumiałyby może muchomory lub znachorki:

«Árgile, árgile, tivio-tila, tia, tia!»

Wgarnęłaś go w siebie łabędzim opłotem, ty Ledo wiejska z białego domku, obrośniętego dzikim winem.

...A powracałaś późną nocą, błędnie uśmiechnięta, naga...

Błyszczało ciało Twoje srebrzystą polewą księżycową. Stopniał w gorących uściskach Twój zimny i blady kochanek...

Wiem, że mnie zdradzasz z księżycem...

— Ej, strzeż się, bo was przyłapię!

Lilia

Rozchyliłem stulone płatki lilii i pokazałem jej wstydliwe wnętrze kwiatu.

— Niech pan przestanie.

Jeszcze nie wiedząc, lecz już przeczuwając widocznie, zaśmiałem się nagle i nagle urwałem...

— Bo?...

Podniecające i sekretne były jej oczy, zmrużone niezdecydowaną odpowiedzią...

Wtedy rozwarłem szeroko na cztery strony białe ciało lilii i wilgotnymi wargami upieściłem wnętrze...

A gdy podniosłem oczy — ona stała w pąsach, z rozfalowaną piersią i błyszczącymi źrenicami.

I uśmiechnąwszy się nikle, (pewno z warg moich, ufarbowanych żółtym pyłkiem) — jakimś specyficznie wzruszonym i drżącym głosem powiedziała:

— Pan jest wy-ra-fi-no-wa-nie nieprzyzwoity!...

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Atlas

Klękam. Rozwieram ramiona na Twoje przyjęcie; głowę w tył odrzucam, przymykam oczy i rozchylam usta... Słyszę szelest... już idziesz... dolatuje mnie upojny zapach ciała ciepłego... promienie oczu Twoich muskają mnie po twarzy... Przeczuwam... wiem: to będzie pocałunek wieczny, pocałunek Sfinksa¹⁰⁴ z obrazu Stucka¹⁰⁵. Na piersi swej poczuję Ciebie, Kobieto! A kiedy przylgniesz do mnie — rozedmę, wyprężę pierś, aby się stała granitem i stalą: toć¹⁰⁶ będę Ziemię dźwigał — Ciebie, święta glebo Miłości!

Już utonęły wargi nasze w sobie... Wsparłaś się o mnie, Wieczna¹⁰⁷! — — —

— I rozdwoiła się na mnie Ziemia w krągłe, sprężyste, żywotne piersi Twoje...

Prowincja

Przyjdźcie dziś wieczór do karczmy, kochani moi druhowie, pogwarzymy sobie przy piwie. Lubię ciszę małego miasteczka, prostotę jego codziennych zdarzeń i przedziwną, ujmującą poezję prowincji. I dobrze mi tutaj. Stół w kącie przy oknie: podłoga, piaskiem wysypana; lampa naftowa, zawieszona na zakopconym drucie u pułapu; jasnowłosa Zosia lub Mania za szynkwasem¹⁰⁸; parę kiełbas, ser pod drucianym kloszem i inne specjały... Mili są sercu mojemu ci ludzie polscy, wchodzący do karczmy z pięknym „pochwalony” na ustach... i te długie historie, opowiadane szorstkim głosem, przerywane śmiechem a sycone kolejkami piwa... Obok, w komorze, usypia swą pociechę jakaś pani Michałowa lub Krajewska... Stukają miarowo bieguny kołyski, mały drze się od czasu do czasu, a wreszcie zasypia... Lu-laj, lu-laj, lu-laj...

Przyjdźcie, kochani druhowie moi...

Jesień zawiewa już chłodem, jesień niezdecydowana, z wielkim urokiem dla duszy mądrej i spokojnej... Jesień, jesień...

Ani nam w karczmie smutno, ani wesoło nie będzie... Bezcelowości spokojnej pragnę, smacznego snu, prostych myśli i ciepła...

Opowiem wam długą, piękną historię... Tylko się lepiej wtulę w miękkie zielone palto, w kąt głębiej się wcisnę (— trzy ciemne, panno Maniu! —), papierosa zapalę, o tak, zaciągnę się i zacznę opowiadać. Słuchajcie:

— „Ma jasne, smutne oczy i jest daleko” — — —

Kobieta

1.

Mocarz, rojący twórczo gwiezdne zawieruchy, 

Geniusz, huragan ducha, potworna potęga, 

Zbiera najbłahszych wspomnień drobniutkie okruchy 

I żalem, cierpkim wstydem, w dni minione sięga.  

Słów Bożych orędownik¹⁰⁹, apostoł, co w pieniach¹¹⁰ 

Sławi Zjawienie Pańskie śród¹¹¹ zbożnej pasterki, 

Szpera, jak rzezimieszek¹¹², po cudzych kieszeniach 

I kradnie w tłumie grosze: dla niej — na cukierki.  

Rudy zbir, bestia chutna¹¹³, arcyłotr ludzkości, 

Którym ze wstrętem gardzą z najpodlejszych podli, 

Płacze cicho i słodko w niemej samotności 

I o jej uśmiech nikły gorąco się modli... 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

2.

Czasem zastygnie drętwo w przykrym osłupieniu, 

Bezmyślnie zamyślona i znieruchomiała, 

Straszna w tępej apatii, w dzikim zapatrzeniu, 

Jak gdyby nagle w kącie martwą mysz ujrzała. 

Dwoi się jej męcząco w źrenicach zeszklałych 

Smutna nieokreśloność i chaos ogromny: 

Obłęd pól monotonnych, pustyń osowiałych, 

Zmiętych, obwisłych myśli natłok nieprzytomny.  

A gdy ją zbudzić raptem — pijana chaosem 

Drgnie, jak gdyby wróciła... Ale skrywa więcej: 

Bo, kiedy się odezwie ochrypniętym głosem, 

Ujrzysz, że to ta sama — sprzed lat stu tysięcy.  

3.

A gdy się święta staje za wolą Wyznawcy, 

Co i z kłody potrafi wyciosać swe bóstwo, 

Kiedy cudu objawień moc rozkazodawcy 

Odda za pył jej śladów i duszy ubóstwo, —  

Ona — walczyć zaczyna z olbrzymim Rozkazem, 

Czując, jak rośnie kościół wokół niej na ziemi, 

I pada, przytłoczona boskością, jak głazem, 

I złorzeczy Wyznawcy słowy straszliwemi¹¹⁴!...  

A on, wsłuchany w wieczność, wiarą oślepiony, 

Nie wie, że brzemię Boga w proch ją obróciło, 

I modli się, w wizyjne bóstwo zapatrzony, 

Nie widząc, że już stoi — tylko nad mogiłą.  

Na noże

Dzika gra! Straszna gra! 

Oczy płoną! Serce gorze¹¹⁵! 

Który? Dwóch nas być nie może! 

Albo ty — albo ja. 

Raz-dwa, raz-dwa! 

Na noże!!  

Krwi! krwi! Tak jak zwierz, 

Żarem tchnę, wzrokiem palę! 

Bez litości! W męce, w szale 

Wyje żądza, wyje chuć! 

Celnie gódź¹¹⁶! 

Dobrze dźgniesz — 

— Sam pochwalę! 

Stań wprost — nie jak tchórz, 

Lub ci sam pod żebro nóż 

Wwalę!  

Dzika gra, straszna gra: 

Albo ty — albo ja! 

Miękkie ciało — twarda stal, 

Tu się zaczaj, tam się skryj, 

Po rękojeść w serce wbij, 

Po rękojeść w serce wwal, 

W miękkie ciało twardą stal, 

Dźgnij!  

A ja też, a ja też, 

Chytrze, skrycie, niby zwierz, 

Póki krwią się nie obroczę¹¹⁷, 

Naprzód skoczę! 

Jedna chwila, jeden ruch: 

Raz-dwa! Prosto w brzuch! 

Wbiję nagle, szybko wtłoczę 

I rozpruję, i zawiercę, 

I bić będzie jedno serce, 

Jedno z dwóch!  

Dumna sprawa, ciężka sprawa, 

Chuć czerwona, krwawa sława, 

Harda gra! piękna gra! 

Albo ty — albo ja! 

Płonę! Dwóch nas być nie może! 

Raz-dwa! Raz-dwa! 

Na noże! 

Lecz nim błysną z nożów¹¹⁸ skry, 

Poprzysięgniem¹¹⁹, ja i ty, 

Że będziemy strzec jej najświęciej, 

My uparci, my zawzięci, 

By strumienie naszej krwi, 

Boże broń, nie pobluzgały 

Jej — lilijnej, cichej, białej, 

Kiedy w strasznej naszej walce 

Rękojeście ścisną palce, 

Kiedy wielki gniew rozgorze, 

Gdy będziemy życiu mścić, 

Gdy się zaczniem¹²⁰ strasznie bić 

Na noże! 

Przeklęty śpiew

Oto jest przeklęty śpiew mój, przyjaciele! 

Oto jest nerwowe, pospieszne, niecierpliwe pisanie, 

Ze łzami w oczach, skurczem w gardle i wykrzywioną twarzą, 

(Spojrzeć do lustra — a będzie śmiesznie przez tę brzydotę dzikiego smutku...) 

Oto jest głośny krzyk nieszczęścia i zawodzenie żalu i chwytanie się za czoło i bicie pieścią w stół, że aż boli! 

(Wiedzcie, że tak się właśnie pisze). 

Krzyk i krew! Krzyk i krew! 

Pierwszy raz: krzyk tęsknoty i krew, którą naiwny chłopiec napisał kilka słów przysięgi. 

Drugi raz: krzyk i krew w noc czerwcową — — — 

Trzeci raz: ten krzyk dzisiejszy i krew, co może jutro już tryśnie na tapetę. 

(Uch! Ryk, kałuża krwi, łapanie, trzaskanie drzwiami, krzyki na schodach, zapach jodoformu...) 

Przeklęty śpiew, który rośnie i rozsadza zrozpaczone serce i wyrywa się purpurą gniewu! 

Przeklęty śpiew o zrywaniu się w nocy i nadsłuchiwaniu! 

Przeklęty śpiew o martwym dziecku, wyciąganym z łona jasnej, świętej kochanki! 

Przeklęty śpiew o pijanej, bezgranicznej, mętnej białości, którą się widzi, zamykając oczy. Biały ocean melancholii. 

Rodzą się, umierają, boją się, cieszą — ruch, wrzawa, pęd świata — a tu siedzi jeden i krzyczy!  

Miał, stracił, chorował, błagał, groził, aż mu źrenice zaczęły błyszczeć niesamowitym blaskiem śmierci. I czeka. 

Przeklęty śpiew i wariackie patrzenie w jeden punkt, gdzie widzi się trawę wiosenną, złoty piasek, brunatny dół, smutnych ludzi i kobietę, mdlejącą nad grobem z krzykiem: «Jak wy możecie?!»  

(Mogą, mogą! Oni wszystko mogą!) 

...Jasna, młoda kobieta... 

Teraz się chodzi po błocie, po słocie, w deszcz, z podniesionym kołnierzem... 

Teraz siedzi się w domu, przy książce, przy pisaniu, w cukierni, śród ludzi... 

Teraz rozmawia się z różnymi ludźmi o różnych sprawach... 

Teraz zasypia się z chaosem pogmatwanych myśli... 

A zawsze, wszędzie, bezustannie, dzwoni w uszach wrzawa, wrzawa, wrzawa, zgiełk, symfonia tylu dni minionych... Jęczy, upomina się o coś, krzyczy daleka wrzawa modlitw, tęsknoty, szeptów, wyznań, radości, błagań — huczy, wikła się, spokoju nie daje... 

Kto potrafi rwać powrozy, niech mnie nauczy.  

Ciągnę je, naprężam, ale wcierają się jeszcze bardziej w ciało i nie pękają. Trzeba je ostrym nożem przeciąć. (To przenośnia, lecz nóż jest prawdziwy). 

Przeklęty śpiew! Nagromadzone są wielkie zapasy Ducha, nagromadzone są najcudowniejsze możliwości, a zaczną gnić. Tułać się zaczniesz, chodząca kloako! 

Albo stężeją, skamienieją, zmarnieją żywe pąki i nasiona. Będzie głaz, w granit zastygły ogród. 

Przeklęty śpiew o wywróceniu oczu w słup i głupkowatym uśmiechu upadłego. 

Przeklęty śpiew o świątyni, gdzie przybito tabliczkę: «Tutaj nie wolno się modlić». 

Uparta myśl, maniackie powtarzanie imienia i mętnobiały ocean melancholii. 

Przeklęty śpiew! Wstyd nazwania rzeczy po imieniu i ukrywanie świętych szczegółów! 

Ach, ta megalomania myśli: «Jak to? Mnie nie będzie?» 

Rozbrat człowieka współczesnego z tradycją bohaterstwa duszy! (Szczerość, tragiczna szczerość!) 

— I już rozmach — i już patos — i już alkohol poezji, gotowy upoić mnie, aż wtem znów uderzenie obuchem w głowę i krzyk, krzyk, szamotanie się z tą jedną myślą: 

«Przeklęty, przeklęty śpiew!» 

Swietozar

Jeśli morze przypomni — to je każę smagać, 

Tłuc, batożyć za karę stalowymi pręty! 

Zbałwani się, zawyje, by litość ubłagać, 

Zatopi mi, pomstując, ładowne okręty. 

Jeśli słońce przypomni — wydrę sobie ślepia, 

Olsnę¹²¹, włodarz szalony, na jasność promieni! 

Niech się w ślepocie czarnej tęsknica rozstepia, 

Dzika, jak melancholia słowiańskiej jesieni!  

A jeśli noc przypomni, noc omdlewająca, 

Ciepła i jaśminowa, miłością opiła¹²², 

Gdy mnie słodko w ciemności, drżąca i gorąca, 

Cielistym ud i ramion uściskiem więziła —  

— Rozżagwię noc pożarem, włoście¹²³ swe zapalę! 

Pójdę z słońcem w zawody! Dzień urządzę złoty! 

I w trzaskawicy ognia zasyczy wspaniale 

Dumna stolica moja, Złotogród Stuwroty! 

I na zgliszczach ostanę, oczu tępe szkliwo 

Utkwiwszy w ziemię macierz... A niewiada¹²⁴ po co!.. 

Na sercu mi markotno, w oczach migotliwo 

Od łez... I tak dzień za dniem... i tak noc za nocą... 

...Idą skwarnymi piachy garbiaste wielbłądy, 

Idą bezcenne, białe elefanty sjamskie, 

Pstre łupy i daniny niosą mi przez lądy, 

Tkaniny i wonności i skarby sezamskie.  

Ciągną z nałożnicami karawany żmudne, 

Tysiąc dziewek nubijskich śle nigrycki książę, 

Sromne¹²⁵ to a chutliwe¹²⁶, dzikie to a cudne, 

Snadź¹²⁷ wie ów czarnogęby, że za dziewką tążę¹²⁸!  

A za nimi bez końca tabuny, obozy, 

Tuczne stada, pojmańce chańskie i sułtańskie, 

A rżą krewkie rumaki, skrzypią ciężkie wozy, 

Idą zza siódmych granic w me ziemie słowiańskie...  

Dźwigają miechy z winem, kryształowe słoje, 

Kadzidła i balsamy, myrrhy, aloesy, 

Skrzynie usieręg¹²⁹, pióra puszyste i zbroje, 

Ciężkie misy ze złota i pękate kiesy. 

Dźwigają klejnotami nasadzone szaty, 

Kropiaste skóry, szuby, uprzęże, sajdaki¹³⁰, 

Korale purpurowe, niewidziane kwiaty 

I skrzeczące zamorskie dziwolągi-ptaki... 

Ślą mi pokłony korne wszyscy językowie, 

Nie waży się wróg żaden dojść pod grodu szańce, 

Odkąd na miazgę stłukłem skośnookie mrowie 

I w krwi się ukąpali Połowce-pohańce¹³¹! 

Hań¹³², pomnę, jakom ścisnął bachmata kolany¹³³, 

Jak mnie porwał, jak pomknął, ostrogami spięty! 

A za mną świst, hukanie, furkot chorągwiany 

I kopyt stutysięcznej konnicy tętenty! 

I gnali my jak wichry, choć zmydlonym koniom 

Krew się ciurkiem sączyła spod ostróg na trawy, 

A gdzie skoczę — podkowy zwycięstwo mi dzwonią, 

I dudni step szeroki od wodzowej sławy!  

Gnali my basurmanów¹³⁴, rumak za rumakiem, 

Świtem nas Don oglądał, a w przedwieczerz Wołga, 

Bieżał Konczak, wilk szary, a Gzak¹³⁵ za Konczakiem, 

I już chan połowiecki u stóp mi się czołga!  

A kiedyśwa¹³⁶ wracali przez skrwawione pole, 

I wraże¹³⁷ łby na dzidach zatknięte sterczały, 

Krzyczała mi drużyna, junaki sokole: 

«Żywie¹³⁸ Buj-tur Swietozar, wojewoda wdały¹³⁹!» 

Obłowiłem się wtedy nie gorszą zdobyczą, 

Niż rodzic mój, gdy zgromił nad Batłem wikingi¹⁴⁰! 

Po dziś-dzień liczą ciury¹⁴¹ (liczą, nie przeliczą!) 

Chańskie łuki, kolczugi i klejnotne klingi. 

Skarby moje niezmierne! Błyszczące kamienie! 

Szmaragdy, chryzolity, jaspisy, diamenty! 

Perły, gdzie drzemią tajne błękitne płomienie, 

Muszle, gdzie szumią jeszcze sinych fal lamenty! 

Jakżem ja was ślicznymi nazywał słowami, 

Gdyście ogniami lśniły, świetliki czerwcowe! 

Jakżem ja was miłował! Jakżem igrał wami, 

Rzucając szczodre garście w wody księżycowe! 

I zdało mi się wtedy, że się na dnie kłębi 

Przegibna błyskotliwość złotołuskich wężyc. 

Że z głębi wodnej w niebo, z nieba do wód głębi 

Tka siatkę pająk nocy: szaławiła-księżyc!... 

...Jasna, słodka i ciepła, jak majowe rano, 

Szła do mnie w takie noce na kwietne pościele. 

Szeptała, tuląc z lękiem główkę ukochaną: 

«Włodzicze najmilejszy, mój Lele-Halele!» 

A potem, nagle... z śmiechem, wwijała się we mnie, 

I, jak fala o brzegi biła w moje ciało, 

Włosy jej bursztynowe pachniały tajemnie, 

I od onej wonności serce łomotało! 

I od onej wonności mgławiły się oczy, 

Wargi wilgotne ssały słodycz nienasytnie, 

Od jędrnych mlecznych piersi rozsądek się mroczy, 

A w biodrach, jak jabłonka, z dnia na dzień mi kwitnie! 

I wiłem się w jej splotach, jako w sieci ryby, 

Niecierpliwy w gorączce, ramionami skuty! 

A one łaskotania! a one wygiby! 

A one tajne chwyty, skręty i podrzuty! 

...A potem, dysząc ciężko, najsłodziej znużony, 

Leżałem, patrząc w gwiazdy, w srebrnice-mruganki; 

Zawodziły w jeziorach tęskne Dziwożony, 

A w borach — Panny Leśne, nocne miłowanki. 

I roiłem najszczęśniej, że mi moja łada¹⁴² 

W płodnym łonie już dźwiga godnego dziedzica! 

Że pójdzie w syna cnota bitewna i włada¹⁴³, 

Jako i we mnie poszła z wielkiego rodzica! 

Byłbyś ty, Swietozarzyc, włodarz nad włodarze! 

Wojewoda piorunów! kneź na Złotogrodzie! 

Wicher Huraganowicz! Witeź w krasnej tiarze! 

Hospodyn purpurowy na słonecznym wschodzie! 

Ale cię skradła macierz i w łonie uniosła, 

Synu, synu, spodziewo i dumo ojcowa! 

Wydadzą ciebie na świat pokalane trzosła¹⁴⁴, 

Cudzołożna cię, synu mój święty, wychowa! 

Albo i rzuci ciebie, jak pomiot sobaczy¹⁴⁵, 

I będziesz rósł bezsławnie, najjaśniejsze czędo¹⁴⁶! 

I przeklniesz nieznanego rodzica w rozpaczy, 

Gdy cię za srom¹⁴⁷ matczyny lżyć ze śmiechem będą! 

...Pomnę, gdym niestrzyżonym jeszcze był chłopięciem, 

Przynieśli wieść tajemną wysłańce od Chazar¹⁴⁸, 

Że ze wschodu na pokłon przed jakimś dziecięciem 

Szli trzej włastowie: Melchior, Kacper i Baltazar.  

Rodzic zasię, częstując chmielnym piwem gości, 

Śmiał się, czkawiąc i trzęsąc kudłami rudemi; 

«Wierę¹⁴⁹, szydził pijany, nastały cudności: 

Wżdy¹⁵⁰ z bydłem w chlewie leży kneź z żydowskiej ziemi!» 

Ty byś legł, Swietozarzyc, w łabędziej kolebie, 

A ssałbyś, synu chrobry¹⁵¹, piersi gołębiane! 

Wytulił ci je ojciec! wcałował w nie — siebie! 

Wyhołubił¹⁵², wypieścił, dzieciątko kochane! 

Jak bije serce ziemi, sokiem napęczniałe, 

Tak od całunków moich jara¹⁵³ krew w niej biła, 

A we mnie moc szumiała, jak zboże dostałe¹⁵⁴, 

Moc święta miłowania, moc dziewięciosiła! 

Dymem żertw¹⁵⁵ błękitniały leśne uroczyszcza, 

Brzmiały śpiewem dziękczynnym poświęcone gaje, 

I sprzyjały mej sławie surowe bożyszcza 

Za miody, za tłustości, pszenne korowaje¹⁵⁶! 

Dziś gniewne bogi w dęby miotają pioruny, 

Dziś Lęk w sitowiu zżółkłym zaczaił się skrycie, 

Próżno leki raicie¹⁵⁷ mi, starce-widuny¹⁵⁸! 

Próżno wy, baby, zioła tajne mi warzycie¹⁵⁹!  

Wy mi wróćcie te oczy, smętnym stepem tchnące, 

Głos gędziebny¹⁶⁰ mi wróćcie i różane dłonie! 

Słyszcie: sławę wam oddam i skarbów tysiące 

I głowę uwieńczoną, jako rab¹⁶¹, przekłonię! 

O, nie zdzierżę¹⁶² ja bez niej ciebie, hardy mieczu, 

I na dziadowe włoście puszczę hordy wraże! 

Łup, Chazarze, Złotogród! Siądź, Pieczyngu¹⁶³, w Gieczu, 

A ty, psie połowiecki, w starym Krasnojarze¹⁶⁴!  

Hej, rumaka dosiędę, grzywy się uczepię 

I na oślep, na oślep stepowi pojadę!! 

Niechaj mnie wichry-czarty poniosą po stepie, 

Niechaj huczą, niech wyją na kneziową biadę! 

A ty, drużyno wierna, gdy mnie znajdziesz w polu, 

Powracając, jak ongi, z zwycięskiej wyprawy, 

Stypę spraw, miody pijąc a płacząc mnie w bolu, 

I na pękniętym sercu usyp kurhan sławy!...  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Poezja

(Spojrzenie w przyszłość)

1.

Powstał w mej duszy wprost szaleńczy plan, 

Plan, który można przyrównać herezji: 

Niechaj się dzisiaj dowie wszelki stan, 

Co ja właściwie sądzę... o poezji. 

Jakie w tej sprawie «przekonania» mam, 

Jak brzmią zasady tej mojej «teorii», 

Niech słucha mędrzec i niech słucha cham 

Teoretycznej mej fantasmagorii! 

Będą te słowa jak taneczny krok! 

Będą — jak złota do Stolicy droga! 

— POEZJA — JEST TO, PROSZĘ PANÓW, SKOK, 

SKOK BARBARZYŃCY, KTÓRY POCZUŁ BOGA! 

Jest to pierwotny, czippewajski¹⁶⁵ krzyk 

I chutna miłość do rodzącej ziemi, 

Zadowolony barbarzyńcy ryk, 

Gdy ujrzał Ogień oczy¹⁶⁶ zdumionemi. 

Wtedy — podskoczył!! To — poezji Bóg! 

Skoczył! — i krzyknął słowo obłąkańcze! 

Poświęcił Bogu chaty swojej próg, 

Poświęcił tańcem. Więc i ja też tańczę. 

2.

«Co? (pyta jakiś ironiczny pan) 

Dla nas wszak ogień to już nic nowego! 

Że dzikus tańczy lub dzikusów klan, 

To i my tańczyć musimy? Dlaczego?!» 

— Pardon, mój panie... Dla nas? Cóż to jest? 

Pan będzie łaskaw wyrażać się ściślej! 

«Dla nas!» I przy tym — ręką taki gest! 

Przepraszam, kogo pan dobrodziej myśli? 

Co do mnie (— może pan wierzyć lub nie —) 

Cieszę się z ognia tak samo, jak dzikus! 

Ogień! Gałęzie płoną! Żar się pnie! 

To Bóg Najwyższy, Deus Magnificus! 

Tak jest ze wszystkim! Rzecz! Cielesna rzecz! 

Dotknąć, zobaczyć, usłyszeć, wprost chciwie, 

Kamienie w ręce brać i rzucać precz, 

Powietrza w płuca zaczerpnąć łapczywie! 

To jest wszak bycie! To jest przecież Bóg! 

A Boga sławić trzeba — więc się pląsa, 

Skacze się, śpiewa, szuka nowych dróg, 

To... to... — Eh, widzę, że pan znów się dąsa!  

3.

Nie stracił czaru romantyczny smęt 

Róż i słowików, rusałek i goplan. 

Lecz coraz szybciej warczy życia pęd: 

Tam, gdzie jest księżyc, jest i aeroplan! 

Nie stracił mocy Achilles i Piast, 

I chwalon będzie każdy, kto bohater! 

Lecz już z czeluści elektrycznych miast 

Tłum wielki bucha, jak lawa przez krater! 

A kto jest wyższy — może wyższym być, 

Niechaj na skroń mu liść laurowy kładą, 

Lecz i Przechodniom ma być wolno żyć! 

Starzec olbrzymi rzekł im: Camerado!¹⁶⁷ 

A kto marzenie ukochał i sen, 

Niechaj je w śpiewną splata słów perlistość! 

Lecz oto z szczytów i przepastnych den 

Dźwiga się Potwór: Wielka Rzeczywistość! 

Byłaś, Poezjo, teatralną grą, 

Miałaś swe stałe, stare rekwizyty, 

Lecz oto moce niesłychane prą, 

I Śpiew Powszechny bije pod błękity! 

Gromada śpiewa, współczesności chór, 

Tłum ekstatyczny, który w bezmiar urósł! 

Hej, ŻYCIU DROGĘ! Stanął groźny Zbór, 

A na spotkanie Zborowi — Futurus. 

4.

Będę ja pierwszym w Polsce futurystą, 

A to nie znaczy, bym się stał głuptasem, 

Co sport z poezji czyni, i z hałasem 

Udaje maga, a jest tylko glistą; 

I to nie znaczy, bym na przeszłość plunął, 

Bym zerwał w wierszu nawet... z przeszłym czasem, 

Lecz iżbym stał się Idącego łuną, 

Bym głosił nową Wiedzę Oczywistą 

I iżbym na was jak słup ognia runął! 

Chcę swoje tańce, żale i zachwyty, 

Smutki, spojrzenia, szaleństwa i burze, 

Tęcze, koszmary, jesienie, podróże, 

Noce, księżyce, wichry i błękity, 

Pożary, gniewy, przemknienia i cienie, 

Rozpusty, słońca, zwycięstwa i róże, 

Przepaści, zbrodnie, niziny, przestrzenie, — 

Wszystko na MOJE wyprowadzić szczyty, 

Wszystkiemu chcę dać RÓWNOUPRAWNIENIE! 

«Wpływy»? Ja wpływów nie wstydzę się wcale! 

To duma moja, że Bożych olbrzymów 

Uczniem się stałem! Że śród moich rymów 

Znajduję echa, co dźwięczą wspaniale! 

Że dusza moja znalazła Patronów 

Śród lat minionych, śród ofiarnych dymów 

Wielkich Kapłanów, — nie pośród histrionów¹⁶⁸, 

Mimów i mydłków, zdobnych w póz blachmale¹⁶⁹, 

Nie śród wymoczków, nędznych epigonów! 

Idziesz, Poezjo Nowa! Jak przed burzą, 

Duszno nam... Czujem, że się chwila zbliża, 

Kłębem czerwonym wiruje, lot zniża, 

Czyhamy na nią, i dni nam się dłużą, 

Bo wiemy: nocą zbudzimy się z krzykiem, 

Z stygmatem w duszy świetlistego krzyża, 

Każdy się stanie snów orędownikiem, 

W Nowym Chrystusie dusze się zanurzą 

I będą pełgać boskości płomykiem. 

Idziesz, Poezjo! Wkrótce się zespoli 

Myśl i żelazo, westchnienie i Miasto! 

Nowego Boga urodzisz, Niewiasto! 

Wstanie Ogromny w ŻYCIA AUREOLI! 

I będzie Ludy nauczał żywota 

I będzie Nowych Zdarzeń protoplasta, 

A pójdzie za nim uboga gołota¹⁷⁰ 

Z twierdz, z miast, z podziemi, z fabryk, z ulic, z roli, 

I wszystkich Jutrznia rozsłoneczni złota!  

Bo to są LUDZIE!!! Bo to są narody, 

Przed Bogiem równe i Bogu nie krzywi¹⁷¹! 

Bo to są Dusze! To są Ludzie Żywi, 

Których czekają jasne życia grody 

I dusz pradawnych edeńskie stolice, 

W których się człowiek odrodzi, ożywi, 

Poczuje Boga, ujrzy Jego lice, 

I wstąpi w siebie — nowy, świeży, młody, 

I znikną wszelkie życia tajemnice! 

Niewiasto każda! Bądź nową Maryją! 

Mężczyzno każdy! Bądź Józefem nowym! 

Ciała połączcie uściskiem ogniowym! 

Pocznij, Niewiasto! W łonie twym się kryją 

Takie cudowne, wielkie możliwości, 

Że świat się wstrząśnie hymnem milionowym 

Wielkiej Radości, Niebiańskiej Miłości, 

Że dusze nasze przez siebie odżyją, 

I będziem siebie gościć, jako gości.  

Och, nie! Nie śmiejcie się, żem jest «prorokiem»! 

To nie proroctwo! To wola! To pewność! 

Poezja moja — to nie tylko śpiewność, 

Zrodzona szczęściem lub żalem głębokim... 

To Rewolucja Dusz! To śmiałe Rzuty! 

(...Ale i rzewność, niezgłębiona rzewność...) 

To są przeczucia człowieka, co, skuty 

Słowem i myślą i życia wyrokiem, 

W czynie nie może wykazać swej buty! 

— — — — — — — — — — — — — 

5.

Dosłownie, dobitnie, wyraźnie, 

Dla powszechnego zrozumienia. 

Bo o czymż mówię? 

O jednej wszechobecnej Sprawie, 

O prawdzie widomej, o bezspornej oczywistości: 

Sławię Bogo Ducha przez potysiączne Rzeczy i Wcielenia, 

Przez fale wieków i światów ogromy, 

Sławię dzieje, pochwalam istnienie, 

Tłumaczę śmierć. 

Raduje mnie boskie moje człowieczeństwo, 

Raduje rozkosz groźnych możliwości, 

Oddycham, oddycham, 

Pełną piersią, płucami jak miechy... 

Olbrzymie uczucie rośnie.  

6.

Olbrzymie uczucie rośnie i dech zapiera. 

W oczach mam stepy, w uszach wichury, a w sercu dzwony — 

Ogarniam, obejmuję, widzę,  

Wzruszenie do gardła się wznosi, 

Krzyknę — bo mi tak radośnie, radośnie, radośnie, 

Otwórzcie się, najdalsze widnokręgi, głębie i wysokości! 

Wiatry szerokie — wiejcie, wiejcie! 

Jest mi ogromnie i powszechnie, 

Zamykam oczy i śmieję się i śpiewam 

Beethoveniczne urojone psalmy, 

Wyprężam ramię — prowadzę —  

Chodźcie! — — —  

Nie chcę wam być przodownikiem, 

Chętnie w tłum się wcisnę, 

Będę ultimus inter pares¹⁷², 

Chodźcie, chodźcie, 

O, rozmaici, oddzielni, wszyscy współcześni, 

Muzyka gra marsza! 

O, żywe, porywające, radosne akordy! 

Co się dzieje! Co się dzieje! 

Nauczyłem się cudownej pieśni, 

Tryumfuję, szaleję z radości, 

Upiłem się światem Bożym, 

Pokochałem ostateczną miłością, 

Za pan-brat jestem z nieskończonością! 

Chodźcie, chodźcie! 

Liberté! Fraternité! Egalité!¹⁷³ 

Pochód idzie, manifestacja 

Braci Czerwonej Krwi! 

Otwórzcie bramy, okna i drzwi! 

I serca otwórzcie! 

Allons enfants! Allons enfants!¹⁷⁴ 

Hurra! To moja marsylianka życia! 

Hurra! To moja wesoła poezja! 

To me pijaństwo świeckie, 

Me święto wszechświatowe! 

Kajdany rwę! 

Allons enfants! Allons enfants! 

«Le jour de la vie est arrivé!»¹⁷⁵  

7.

Słyszeliście już taką pieśń: przybyła zza oceanu, wspaniałym potokiem płynęła z ust barda siwobrodego. 

Ja zaś, ku chwale imienia ojczyzny swojej, przeszczepiam obce pędy na Drzewo Rodzime, na krzepki Dąb Polski. 

Niech wrosną głęboko w trzon jego aż do korzeni, niech się rozłożą koroną konarów szeroko nad moją ojczyzną. 

Niech rozrastają się dalej świeże gałązki, niech zazielenią się liście na Dębie prastarym! 

Donośny głos antyfilozofa ku utrwaleniu nowej poezji.  

8.

Niech we mnie Bóg rozgorze, jak słoneczny żar, 

Iżby mi duszę światłość żywotna poiła. 

Twórczość moja precz rzuci nakaz dawnych wiar, 

Ale się skłoni wszędzie, kędy¹⁷⁶ jest mogiła. 

Twórczość moja ogarnie Wszechbędący Byt, 

Poprzez wieków kurzawę — wieki będzie gonić, 

Będzie stolicom ducha zapowiadać świt 

I na Twoje witanie, o Idący, dzwonić!  

Przypisy:

1. mistyczna — duchowa, związana z transcendencją, trudna bądź niemożliwa do racjonalnego wyjaśnienia. [przypis edytorski]

2. rozgwiezdny (daw.) — rozgwieżdżony. [przypis edytorski]

3. szrama — blizna. [przypis edytorski]

4. patos — podniosły ton. [przypis edytorski]

5. bezmiar — ogromna ilość czegoś. [przypis edytorski]

6. bezkres — pusta, rozległa przestrzeń, bez zauważalnych granic. [przypis edytorski]

7. pięście (daw. forma) — dziś: pięści. [przypis edytorski]

8. słonecznohławy — prawdopodobnie: słonecznogłowy. [przypis edytorski]

9. bezedno — bezdeń, otchłań, głębia bez dna. [przypis edytorski]

10. hamletyzm — wątpliwości i rozterki, skupianie się na skłonności do ciągłej autoanalizy; termin ukuty od imienia tytułowego bohatera sztuki Wiliama Shakespeare’a Hamlet. [przypis edytorski]

11. tłuszcza (pogard.) — hołota lub zgraja. [przypis edytorski]

12. Rafael właśc. Raffaello Santi a. Raffaello Sanzio (1483–1520) — włoski malarz, rysownik, architekt, jeden z najważniejszych twórców późnego renesansu. [przypis edytorski]

13. rośnie (daw.) — tak, że ziemia jest pokryta rosą. [przypis edytorski]

14. odniebny (poet.) — odbijający niebo. [przypis edytorski]

15. Pan (mit.) — grecki bóg pól i lasów, pół-człowiek, pół-kozioł; symbol nieokiełznanego erotyzmu. [przypis edytorski]

16. satyr (mit.) — rozpustny leśny demon; mianem satyrów określano również uczestników dionizyjskich orszaków. [przypis edytorski]

17. narwaniec (pot.) — osoba porywcza, impulsywna, nadpobudliwa. [przypis edytorski]

18. radośnik (daw.) — ktoś nad wyraz wesoły. [przypis edytorski]

19. ostęp — dzikie, tajemnicze i trudno dostępne miejsce w głębi lasu. [przypis edytorski]

20. siejba — wysiewanie ziaren zboża; okres siewu. [przypis edytorski]

21. kmieć — chłop. [przypis edytorski]

22. lecha (starop.) — zagon, grzęda. [przypis edytorski]

23. łan — obszar ziemi przeznaczonej do uprawy, wydzierżawiony osadnikowi. [przypis edytorski]

24. łada-młódka — tu: dziewczyna. Łada była rzekomą słowiańską boginią małżeństwa, życia i wiosny. Po raz pierwszy była wspomniana w XV wieku, utożsamiona wówczas z rzymskim bogiem wojny, Marsem. Istnienie Łady do tej pory pozostaje dyskusyjne, jednak pieśni i podania pochodzące z Bułgarii i Chorwacji wskazują na to, że faktycznie była czczona. [przypis edytorski]

25. żena (starop.) — kobieta; żona, małżonka. [przypis edytorski]

26. takoż (daw.) — również. [przypis edytorski]

27. „Beniowski” — poemat dygresyjny Juliusza Słowackiego; za życia autora wydano jedynie pierwszych pięć pieśni (1841). [przypis edytorski]

28. Dziedzilia — znana również jako Zizilia, Zezylia i Dzidzileyla; bogini małżeństwa. Zdaniem kronikarza Jana Długosza czczono ją na ziemiach polskich jako odpowiedniczkę rzymskiej Wenus. Wielu badaczy uważa dziś jednak, że autor Roczników błędnie zinterpretował fragment pieśni ludowej, że kult Dziedzilii nigdy nie istniał, a słowo samo nie jest imieniem bogini, a jedynie nic nieznaczącym wykrzyknikiem. [przypis edytorski]

29. tysiącolecia — dziś: tysiąclecia. [przypis edytorski]

30. kraniec — koniec. [przypis edytorski]

31. złotolicy (daw.) — o złotym obliczu, twarzy. [przypis edytorski]

32. śmiele (daw. forma) — dziś: śmiało. [przypis edytorski]

33. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

34. larwa (starop.) — maska. [przypis edytorski]

35. snać a. snadź (starop.) — widocznie. [przypis edytorski]

36. Boruta — diabeł z polskich legend, związany z Łęczycą. [przypis edytorski]

37. Pan Twardowski — także: Mistrz Twardowski, bohater polskich baśni i legend, szlachcica, który zaprzedał duszę diabłu, zw. polskim Faustem. [przypis edytorski]

38. Marchołt a. Markolf (łac. Marcolphus) — rubaszny bohater opowieści średniowiecznych, w których występuje on obok biblijnej postaci króla Salomona, a przysłowiowa mądrość króla jest w nich skontrastowana z prostacką i przyziemną, ale zabawną postawą błazna, jego rozmówcy; teksty o Marchołcie i Salomonie były dialogami, powstawały już od V w. i początkowo miały charakter poważny, dopiero od XII w. przybrały wydźwięk komiczny, począwszy od zredagowanej na terenie Niemiec wersji Disputationes quas dicuntur habuisse inter se mutuo rex Salomon sapientissimus et Marcolphus facie deformis et turpissimus, tamen ut fertur eloquentissimus („Dyskusje, które, jako mówią, miały miejsce między królem Salomonem najmądrzejszym a Marcolfem najszpetniejszym i bezwstydnym z wyglądu, lecz, wedle przekazu, najwymowniejszym”); polską wersję sporządził Jan z Koszyczek i opublikował w 1521 r. pt. Rozmowy, które miał król Salomon mądry z Marchołtem grubym a sprośnym, a wszakoż, jako o niem powiedają, barzo z wymownym; w oparciu o te opowieści powstała sztuka Jana Kasprowicza Marchołt gruby a sprośny, jego narodzin, życia i śmierci misterium tragikomiczne w obrazach czterech zamknięte. [przypis edytorski]

39. małmazja — ogólne określenie odnoszące się do słodkiego wina; pierwotnie nazwa ciemnych, aromatycznych win produkowanych w okolicach miasta Malvasia na Peloponezie. [przypis edytorski]

40. herasz (starop.) — na szczęście, pomyślności, powodzenia; to dobrze (wykrzyknik oznaczający życzenia lub aprobatę). [przypis edytorski]

41. iżeś dał (daw.) — inaczej: iż dałeś, że dałeś (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]

42. żem się (...) znużył — inaczej: że się znużyłem. [przypis edytorski]

43. czyli — czyżby (dawna konstrukcja z partykułą li). [przypis edytorski]

44. rozewrzeć się (daw.) — otworzyć się. [przypis edytorski]

45. prawić (daw.) — mówić. [przypis edytorski]

46. strapiony (daw.) — zmartwiony. [przypis edytorski]

47. liszka (daw.) — lis. [przypis edytorski]

48. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

49. iżby (daw.) — żeby. [przypis edytorski]

50. rogatka (daw.) — posterunek na granicy miasta, na którym pobierano opłaty za wjazd. [przypis edytorski]

51. dziatki (daw.) — dzieci. [przypis edytorski]

52. przejrzenie — tu: odzyskanie wzroku. [przypis edytorski]

53. zawora (daw.) — zasuwa, rygiel. [przypis edytorski]

54. umaić — przystroić, udekorować. [przypis edytorski]

55. alkowa (daw.) — sypialnia. [przypis edytorski]

56. komora (daw.) — izba, pokój; także: pomieszczenie przeznaczone do przechowywania rzeczy, służące jako skład, magazyn. [przypis edytorski]

57. smętny (daw.) — smutny. [przypis edytorski]

58. posiędzie (daw.) — dziś: posiądzie (dawna forma czasownika w 3. osobie liczby pojedynczej czasu przyszłego). [przypis edytorski]

59. zabawka (daw.) — tu: zabawa. [przypis edytorski]

60. żywot (daw.) — życie. [przypis edytorski]

61. pędzić (daw.) — spędzać. [przypis edytorski]

62. katy (daw. forma) — dziś: kaci. [przypis edytorski]

63. wisielce (daw. forma) — dziś: wisielcy. [przypis edytorski]

64. ladacznica (daw.) — pracownica seksualna; prostytutka. [przypis edytorski]

65. szpicel (pot.) — donosiciel, konfident. [przypis edytorski]

66. hycel (pot.) — hultaj, nicpoń. [przypis edytorski]

67. psubrat (pot.) — nicpoń, łajdak; dosł.: brat psa. [przypis edytorski]

68. harmonika a. harmonijka — organki; instrument, z którego dźwięk wydobywa się dmuchając w szczeliny ze stroikami. [przypis edytorski]

69. nań — inaczej: na niego. [przypis edytorski]

70. pijus (pot., pogard.) — pijak. [przypis edytorski]

71. tem — daw. forma N. i Msc. lp zaimków r.n.; dziś tożsama z r.m.: tym. [przypis edytorski]

72. Idźcie do domów swoich. Świec nie zapalajcie — być może swobodne nawiązanie do biblijnej przypowieści o pannach roztropnych i nierozsądnych (Mt 25, 1–13). [przypis edytorski]

73. świetlica — daw. największa, jasno oświetlona izba w wiejskiej chałupie, gdzie m.in. zbierano się na wspólne prace, rozmowy, świętowanie i zabawę. [przypis edytorski]

74. tęsknica (daw.) — tęsknota, smutek.
[przypis edytorski]

75. smętek, smęt (daw.) — smutek, melancholia, przygnębienie. [przypis edytorski]

76. apatia — częsty objaw depresji; stan obojętności, zniechęcenia, zmniejszonej wrażliwości na bodźce. [przypis edytorski]

77. moderator — urządzenie stosowane w niektórych pianinach, pozwalające na zmniejszenie natężenia dźwięku. [przypis edytorski]

78. fantazja — utwór muzyczny łączący kontrastujące nastroje, style i tematy. [przypis edytorski]

79. Fryderyk Chopin (1810–1849) — polski pianista, jeden z najwybitniejszych kompozytorów muzyki doby romantyzmu, nazywany poetą fortepianu. [przypis edytorski]

80. migrena — charakterystyczny ból głowy, któremu często towarzyszą fotofobia, osmofobia, fonofobia oraz nudności i wymioty. [przypis edytorski]

81. blednica (daw., med.) — anemia, niedokrwistość związana z niedoborem żelaza, występująca głównie u młodych dziewcząt i kobiet. [przypis edytorski]

82. posoka (daw.) — krew. [przypis edytorski]

83. ksieni (daw.) — przełożona w klasztorze zakonu żeńskiego. [przypis edytorski]

84. temi wargi (daw. forma) — dziś: tymi wargami. [przypis edytorski]

85. doma (daw.) — w domu. [przypis edytorski]

86. tajnie (daw.) — tajemnice; tajniki. [przypis edytorski]

87. Meine Herren, die Linie durchbrochen (niem.) — Panowie, linia została przerwana. [przypis edytorski]

88. kapelmistrz — kierownik orkiestry. [przypis edytorski]

89. two-step — taniec towarzyski wywodzący się ze Stanów Zjednoczonych. [przypis edytorski]

90. Extrablatt! (niem.) — dodatek nadzwyczajny. [przypis edytorski]

91. mort homme (fr.) — dosł. martwy człowiek; Le Mort Homme: położone we Francji w okolicy Verdun pole bitwy. Najgorętsze walki toczyły się tam między 23 marca a 24 maja 1916 roku. [przypis edytorski]

92. wszak (daw.) — przecież. [przypis edytorski]

93. kartaczownica — wielolufowa odtylcowa ciężka broń palna; także: mitralieza (fr. mitrailleuse). [przypis edytorski]

94. korzec (daw.) — jednostka objętości produktów sypkich (ziarna, mąki itp.), licząca ok. 120 litrów. [przypis edytorski]

95. zasobny — tu: obfity. [przypis edytorski]

96. cep — proste narzędzie służące do młócenia zboża, zbudowane z dwóch połączonych ze sobą rzemieniem lub łańcuchem kijów, z których dłuższy (dzierżak) służył jako uchwyt, a krótszy (bijak) do uderzania w zboże, ułożone na twardym podłożu; dzięki umiejętnemu uderzaniu (bijak powinien spadać płasko, a nie na sztorc) oddzielano ziarno od plew i słomy. [przypis edytorski]

97. zamiesić (daw.) — tu: rozrobić z wodą; zrobić rozczyn. [przypis edytorski]

98. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

99. kębłany (starop.) — piastowany, pieszczony; od kębłać: piastować, pieścić. [przypis edytorski]

100. hołubiony — chowany (hodowany) z troską; otaczany opieką. [przypis edytorski]

101. dolce chiaro di luna (wł.) — słodkie światło księżyca. [przypis edytorski]

102. buona notte (wł.) — dobranoc. [przypis edytorski]

103. La canzona napolitana, che si canta con mandolina — neapolitańska piosenka śpiewana przy wtórze mandoliny. [przypis edytorski]

104. Sfinks (mit. gr.) — skrzydlata groźna hybryda o głowie kobiety i tułowiu lwa; symbol tajemniczości. [przypis edytorski]

105. Stuck, Franz von (1863–1928) — niemiecki symbolista i ekspresjonista. Do jego najsłynniejszych dzieł należy między innymi Pocałunek Sfinksa (1895). Obraz przedstawia klęczącego, nagiego mężczyznę w objęciach uwodzicielskiego Sfinksa, ukazanego jako femme fatale. Zmysłowe kształty kobiety wyłaniają się na tle czerwonego nieba, natomiast mężczyzna połączony z nią w pocałunku, znajduje się na mrocznym, czarnym tle. Ciasna kompozycja oraz ciepłe barwy dodatkowo potęgują wrażenie brutalnego erotyzmu. [przypis edytorski]

106. toć — przecież. [przypis edytorski]

107. Kobieto (...) Wieczna — zwroty użyte w tekście stanowią nawiązanie do motywu i idei wiecznej kobiecości (Ewigweibliche), wprowadzonej przez Johanna Wolfganga Goethego w drugiej części dramatu Faust; jest to koncept ponadczasowego ideału kobiecości, który cechuje się pięknością, mądrością, troską i duchowym przewodnictwem, archetypu siły duchowej, moralnej i estetycznej, zdolnej „ciągnąć ku wyżynom”: „das Ewigweibliche zieht uns” (wieczna kobiecość pociąga nas wzwyż). [przypis edytorski]

108. szynkwas — bufet, lada w karczmie (szynku), przy której kupowało się trunki. [przypis edytorski]

109. orędownik (daw.) — głosiciel jakiejś idei; por. orędzie. [przypis edytorski]

110. pienie (daw.) — pieśń. [przypis edytorski]

111. śród — dziś: wśród; tu: podczas. [przypis edytorski]

112. rzezimieszek (daw.) — złodziej; dosł. ten, który odcina mieszki (woreczki na pieniądze), żeby je ukraść. [przypis edytorski]

113. chutny (daw.) — pożądliwy. [przypis edytorski]

114. słowy straszliwemi (daw. forma) — dziś N lm: słowami straszliwymi. [przypis edytorski]

115. gorzeć (daw.) — palić się, płonąć. [przypis edytorski]

116. godzić (daw.) — uderzać, trafiać czymś w coś, dźgać. [przypis edytorski]

117. obroczyć się (daw., poet.) — poplamić się krwią. [przypis edytorski]

118. nożów (daw. forma) — dziś: noży. [przypis edytorski]

119. poprzysięgniem (daw.) — dziś: poprzysięgniemy. [przypis edytorski]

120. zaczniem (daw.) — dziś: zaczniemy. [przypis edytorski]

121. olsnąć (daw.) — oślepnąć; por. olśnienie. [przypis edytorski]

122. opiły (daw.) — pijany. [przypis edytorski]

123. włoście — dziś: włości; posiadłości. [przypis edytorski]

124. niewiada (starop.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

125. sromny (daw.) — wstydliwy. [przypis edytorski]

126. chutliwy (daw.) — pożądliwy. [przypis edytorski]

127. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

128. tążyć (starop.) — tęsknić, pragnąć. [przypis edytorski]

129. usieręg (daw.) — kolczyk (starocerkiewnosłowiańska prapożyczka z gockiego ausa-hrings, będącego połączeniem słów: ucho i pierścień, w niem. Ohrring); także skróconej formie: serga, sierga. [przypis edytorski]

130. sajdak a. sahajdak — wyposażenie łucznika składające się z futerału na łuk oraz futerału na strzały (kołczanu). [przypis edytorski]

131. Połowce-pohańce — Połowcy a. Kumanowie, lud ałtajski, który od VIII w. wędrował z rejonu dzisiejszego Kazachstanu na tereny obecnej Ukrainy, w XII w. wyparty przez władcę Rusi Kijowskiej za Don i Wołgę, w następnych wiekach zasymilował się wśród ludów Złotej Ordy; pohaniec (starop.): poganin, niewierny. [przypis edytorski]

132. hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

133. kolany (daw. forma) — dziś forma N.lm: kolanami. [przypis edytorski]

134. basurman (ros. басурманин, z tur. müslüman, daw.) — muzułmanin, mahometanin; także: bisurman. [przypis edytorski]

135. Konczak, Gzak — postaci z opery Aleksandra Borodina Książę Igor, wodzowie Połowców (Kumanów). [przypis edytorski]

136. kiedyśwa wracali (starop.) — kiedy wracaliśmy. [przypis edytorski]

137. wraży — obcy, wrogi. [przypis edytorski]

138. żywie (daw.) — niech żyje. [przypis edytorski]

139. wdały (starop.) — piękny, okazały. [przypis edytorski]

140. wikingi (daw. forma) — dziś forma B.lm: wikingów. [przypis edytorski]

141. ciura (daw.) — członek czeladzi (służby) obozowej w wojsku. [przypis edytorski]

142. łada — tu: dziewczyna, piękność. [przypis edytorski]

143. włada — tu: władza, władztwo. [przypis edytorski]

144. trzosło a. trzósło (daw.) — ostrze pługa odcinające pionowo skibę ziemi podczas orki; tu przen.: biodro. [przypis edytorski]

145. sobaczy (z ros.) — psi; należący do psa, właściwy psu. [przypis edytorski]

146. częda (starop.) — dziecię; dziecko. [przypis edytorski]

147. srom (starop.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]

148. Chazarowie — koczowniczy lud przybyły z głębi Azji i zamieszkujący w VI w. n.e. ziemie położone na płn. od Morza Czarnego i Kaspijskiego (step pontyjsko-kaspijski), zajmujący się pasterstwem i handlem, ale też wypadami łupieskimi; ich państwo, Kaganat Chazarski, zamieszkiwali również Alanowie, Goci, Bułgarzy, Madziarowie, Pieczyngowie, Rusowie i in., panowała w nim tolerancja religijna i wielowyznaniowość; na początku IX w. władca (kagan) oraz możnowładcy z jego otoczenia przyjęli judaizm, mając na celu centralizację władzy i ujednolicenie państwa, jednakże wywołało to bunt arystokracji w prowincjach oddalonych od stolicy (Itil, położonej w pobliżu dzisiejszego Astrachania) oraz wieloletnie walki na tle polityczno-religijnym, które wykorzystały sąsiednie plemiona i państwa; ostatecznie Chazarowie zostali pokonani przez książąt kijowskich Światosława i Włodzimierza Wielkiego, ich miasta zostały zburzone, a oni sami ulegli rozproszeniu; część osiadła na Krymie. [przypis edytorski]

149. wierę (starop.) — zaprawdę, zaiste. [przypis edytorski]

150. wżdy (starop.) — wszakże, przecież; także: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]

151. chrobry (starop.) — dzielny, mężny. [przypis edytorski]

152. hołubić (daw.) — tulić, pieścić, niańczyć, otaczać troskliwą opieką. [przypis edytorski]

153. jary (starop.) — krzepki, silny, jurny. [przypis edytorski]

154. dostały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

155. żertwa (daw.) — ofiara składana bogom. [przypis edytorski]

156. korowaj (starop.) — obrzędowe ciasto weselne; pieróg. [przypis edytorski]

157. raić komuś coś (daw.) — namawiać kogoś do czegoś. [przypis edytorski]

158. widun (reg.) — wieszcz, jasnowidz; szaman. [przypis edytorski]

159. warzyć (daw.) — gotować; por. war: wrzątek. [przypis edytorski]

160. gędziebny (daw.) — muzyczny, melodyjny, śpiewny; por. daw. gędźba: muzyka (gł. na instrumencie strunowym, np. lirze). [przypis edytorski]

161. rab (daw.) — niewolnik. [przypis edytorski]

162. zdzierżyć — wytrzymać. [przypis edytorski]

163. Pieczyngowie — związek plemion, które w VIII–XI w. wędrowały z Azji Środkowej na zachód; Pieczyngowie walczyli początkowo z Ujgurami, następnie z Madziarami, a po upadku Kaganatu Chazarskiego z Rusią. W XI w. osiedli na zach. wybrzeżach Morza Czarnego i niepokoili Turcję. W następnych wiekach stracili tożsamość kulturową. [przypis edytorski]

164. Krasnojar — najprawdopodobniej: Krasnojarsk, od 1628 r. miasto (zał. przez kozaków bojara Andrzeja Dubieńskiego dla obrony przed Tatarami), daw. miejscowość u wybrzeży Jenisieju o nazwie Krasnyj jar (czerwone wzgórze), od nazwy tatarskiej Kyzył Dżar. [przypis edytorski]

165. czippewajski — przym. od zniekształconej nazwy rdzennej ludności Ameryki Północnej z plemienia Odżibwa (a. Czipewej; ang. Ojibwa, Ojibwe, Ojibway, Chippewa), najliczniejszego plemienia obszaru Wielkich Jezior, trzeciej co do wielkości grupy rdzennej ludności w Ameryce; Odżibwejowie należą do algonkiańskiej grupy językowej, ich nazwa pochodzi od słowa (ojibwa) w języku algonkiańskim oznaczającym „kurczenie się na skutek przypiekania”, co odnosiło się do charakterystycznej techniki robienia szwów na mokasynach i odzieży. [przypis edytorski]

166. oczy zdumionemi (daw. forma) — dziś: oczami zdumionymi. [przypis edytorski]

167. Starzec olbrzymi rzekł im: Camerado! — nawiązanie do wiersza Walta Whitmana (1819–1892) Song of the Open Road, w którym pojawiają się m.in. wersy: „Allons! the road is before us! (...) Camerado, I give you my hand!”. [przypis edytorski]

168. histrion — wędrowny aktor w średniowieczu. [przypis edytorski]

169. blachmale (z niem. Blachmal: płaska plama, szumowiny na srebrze) — bielmo. [przypis edytorski]

170. gołota — biedak; biedota. [przypis edytorski]

171. krzywy (starop.) — zły; winien (w wyrażeniach typu ja temu nie krzyw: to nie moja wina) [przypis edytorski]

172. ultimus inter pares (łac.) — ostatni z równych sobie. [przypis edytorski]

173. Liberté! Fraternité! Egalité! (fr.) — Wolność! Braterstwo! Równość!; hasło wielkiej rewolucji francuskiej 1789 roku (właśc. w odmiennej kolejności: „Liberté, égalité, fraternité”). [przypis edytorski]

174. Allons enfants — chodźmy, dzieci; początkowe słowa Marsylianki (fr. La Marseillaise), pieśni wielkiej rewolucji francuskiej, powstałej w 1792 r., obecnie hymnu państwowego Francji. W wierszu obecne są odwołania do dwóch pierwszych wersów pieśni: „Allons enfants de la Patrie, / Le jour de gloire est arrivé!” („Chodźmy, dzieci Ojczyzny, / Nadszedł dzień chwały!”). [przypis edytorski]

175. Le jour de la vie est arrivé! — nadszedł dzień życia. [przypis edytorski]

176. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-czyhanie-na-boga/

Tekst opracowany na podstawie: Julian Tuwim, Czyhanie na Boga, Skład Główny u Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1918.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Martyna Boncal, Paulina Choromańska, Monika Kępska, Natalia Matusiak, Kornel Myczko, Aleksandra Sekuła, Dagmara Śniowska.

Okładka na podstawie: Portret Juliana Tuwima, Stanisław Ignacy Witkiewicz, domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2026-01-07.