Władysław Syrokomla

Córa Piastów

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3956-4

Córa Piastów

Powieść z dziejów litewskich — 1282 r.¹

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

I.

I znowu chodźcie posłuchać ciekawie, — 

I znowu bitwę przed oczy wam stawię, 

I znowu kreślę litewskie postacie, 

Brodate, dzikie, ubrane w niedźwiednie², 

Miękkie jak dzieci, gdy w domowej chacie, 

Straszne, gdy idą w krainy sąsiednie, 

Kiedy dzikości popuściwszy wodze, 

Kąpią się we krwi, rabują w pożodze³. 

Nawet, niepomny obowiązków syna, 

W niedobrej chwili kreślę ich oblicze, 

Gdy ich bojaków⁴ skrwawiona drużyna 

Wiedzie z sąsiady⁵ wojny napastnicze 

I w cztery strony, czterma⁶ wiatry bieży⁷ 

Dla brzydkiej zemsty lub brzydszej łupieży. 

II.

Wstyd nie płomieni synowskiego czoła, 

Że mych praojców łupieżcami zową: 

Czyż ich sąsiady żyjące dokoła, 

Co wyznawały wiarę Chrystusową, 

Lepsze poganom podawały wzory 

Bratniej miłości i świętej pokory? 

Kiedy zachodni rycerze jak fala 

Zabijać Litwę dla odpustu płyną, 

Zowiąc jej synów dziećmi Beliala, 

Dzikim potworem i leśną gadziną; 

Czegóż się dziwić, że gromada dziczy 

Głowę podniesie i żądłem zasyczy, 

Gdy krew’⁸ bojową Kawas⁹ mu poruszy, 

Kiedy go Perkun¹⁰ do zemsty poduszczy? 

Bardziej się dziwić, gdy dziki syn puszczy 

Słodkim uczuciom da przystęp do duszy, 

Gdy bałwochwalcy marsowa¹¹ jagoda¹² 

Łzami czułości zaleje się hojnie, 

Kiedy starcowi dłoń synowską poda, 

Gdy uszanuje słabszego na wojnie, 

Kiedy oszczędzi dla rycerskiej cześci¹³ 

Głowę dziecięcą albo wstyd niewieści. 

Spytajcie wtedy: skąd on cnotę bierze? 

Gdzie on to widział? kto w nim ludzkość budzi? 

Czy własne serce? albo leśne zwierzę? 

Skąd się nauczył? — pewno nie od ludzi! 

Gdy doń Krzyżacy pukają we wrota, 

Wie, co go czeka od wyznawców Chrysta: 

Starcom zaguba, niewiastom sromota, 

Mężom kajdany i hańba wieczysta, 

A chacie płomień, a bogom zniewaga — 

Nikt nie wymodli, nikt się nie wybłaga. 

I Litwin — srogi, gdy twierdzę zdobędzie, 

Pluska się we krwi, nie oszczędza jęku, 

A miecz i ogień, zniszczenia narzędzie, 

Nie dopuść Boże widzieć w jego ręku! 

Jednak wśród ognia, wśród jęków skonania 

Uszy zatyka i oczy zasłania: 

Bo mu potrzeba być sroższym od zwierza, 

A on własnemu sercu nie dowierza. 

Żelaznym hełmem uzbrojona głowa 

Lęka się dumek¹⁴, co rozczulić mogą, 

A dzielna ręka w godzinę złowrogą 

Od bicia serca zadrżeć mu gotowa: 

Och! bo to serce bogowie odlali 

Z miękkiego wosku i ze twardej stali. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

III.

Stareć¹⁵ to czasy, które wam wygwarzę¹⁶. 

Dawno już w próchno rozpadły się ręce 

Owego ludu, co w szumnym rozgwarze 

Dał Trojdenowi¹⁷ oznaki książęce, 

Co mu zwierzając przyszłość swojej doli, 

Przybrał młodzieńca w uroczyste szaty, 

W szkarłatną szubę¹⁸ i kołpak¹⁹ soboli²⁰, 

Dał mu miecz kuty i pancerz bogaty. 

Ten miecz i pancerz, i szubę z hatłasu²¹ 

Dawno już wilgoć przejadła z mogiły; 

Trzy łokcie ziemi i sześć wieków czasu 

Tamtejszych ludzi dawno już przykryły. 

W stolicy Kniaziów, w odwiecznym Kiernowie, 

Kurhany władców zaorane miedzą²²; 

Śpi stara Litwa — a jej potomkowie 

Nawet podania swych ojców nie wiedzą²³. 

Zimnym toporem ścinają dąb wzniosły 

Z piersi pradziada na grobie wyrosły; 

A z niego drewka szczepiąc²⁴ do komina, 

W święto do ognia zaprosiwszy gości, 

Naród cóś²⁵ marzy, niby przypomina, 

Majaczy powieść o starej przeszłości. 

Wtedy cóś burzy jego krew zaskrzepłą, 

Iskra zapału odżywa w nim jawna; 

Czy to z powieści, czy z kominka ciepło? 

Może ten ogień tlał w duszy od dawna? 

Bóg raczy wiedzieć! 

IV.

Litewską stolicę 

Po Narymuncie²⁶ objął Trojden młody. 

Już go poznały sąsiednie narody, 

Gdy jeszcze sprawiał podlaską dzielnicę, 

Wiedzieli o nim i cudzy, i swoi, 

Że mądry w radzie, a chrobry we zbroi. 

Ze swej stolicy, jak ze skały sokół, 

Śledził, skąd grożą najbliższe zamachy: 

I Ruś, i Niemców, Mazowsze i Lachy²⁷ 

Bystrem spojrzeniem obrzucił naokół. 

Wszędy wrogowie na Litwę zażarci, 

Gotowi działać czy jawnie, czy zdradnie. 

Trojden rozmyślał: kogo naprzód skarci? 

Czyje najazdy uprzedzić wypadnie? 

Najniespokojniej jego oko pada 

Na Mazowiecką dzielnicę Konrada²⁸. 

V.

Syn Ziemowitów — od Białego Leszka 

Dzierżył te kraje na prawach wasali. 

Znajoma Litwie na Mazowsze ścieżka, 

Znajome pola, gdzie krew przelewali, 

I twarde mury mazowieckich grodów, 

I twarde piersi tamecznych narodów. 

Dziś dobra pora odznaczyć się świetnie: 

Trojden wypadków mazowieckich świadom, 

Konrad, pacholę siedemnastoletnie, 

Sił jeszcze nie ma oprzeć się napadom; 

Matka, po życia smutnego kolejach, 

Mężowskiej śmierci płacząc dogorywa; 

A lud Mazowszan pracuje we żniwa, 

A baronowie polują po kniejach, 

A starostowie ucztują w komnatach, 

A straż zamkowa usypia na czatach. 

Niechże ucztują, niech bawią się sami, 

Niech śpią ich straże z bardyszem²⁹ we dłoni, 

Nim róg litewski pobudkę zadzwoni 

Pod ceglanemi ich grodów basztami. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

VI.

Trojden dał hasło o rannej jutrzence: 

Pokorne echo z gór, lasów i rzeki 

Poniosło pilnie rozkazy książęce — 

Przez dzień obiegło po Litwie dalekiej, 

Że każda strona, każdy Litwy przedział 

Już się wieczorem o haśle dowiedział. 

I z gór, i z lasów wychyliły głowę 

Srogie postaci wojowniczej dziatwy. 

Śpieszą pod Kiernów wojska Trojdenowe, 

Że ich rachunek zaprawdę niełatwy, 

A wszystko krzepka gdyby³⁰ dęby młodzież, 

Chrobre³¹ jej twarze, a straszliwa odzież. 

W niedźwiedzich szubach, kudłami do góry, 

Przy bokach trąba i siekiera wisi, 

W rękach oszczepy, korbacze³², kostury, 

A zamiast czapki łeb wilczy lub rysi, 

A jeszcze inszy uczepił na czole 

Długie kły dzika lub rogi bawole; 

A konie Litwy oszyte w rogoże³³ 

Parskają spięte tręzlą³⁴ wojownika, — 

Zdumione oko rozeznać nie może: 

Jaki to potwór z lasu się wymyka? 

Bo ludzkich kształtów dojrzeć tu niesnadnie³⁵, 

Chyba je serce lękliwe odgadnie. 

VII.

Na przodzie Litwy książę Trojden hasa: 

Ma strój ozdobny junacko a suto, 

Uderza w trąbę, co wisi u pasa, 

W trąbę bawolą we srebro okutą. 

Kibić³⁶ ma smukłą — znać zaraz młodziana, 

A hełm wysoki, roboty nie lada, 

A kita strusia, wiatrami rozwiana, 

W pysznych zakrętach na szyję mu spada. 

Twarz ogorzała, lecz kraśna³⁷ a świeża, 

Brew’³⁸ lekkim marsem pysznie się najeża; 

A spod brwi gęstej gdy spojrzeniem strzela, 

To mu i sokół zda się nie dostoi — 

Wzrokiem przeszywa pierś nieprzyjaciela 

I czułe serce niewinnej dziewoi³⁹. 

Włos kędzierzawy i kita pierzasta 

Igrają z wiatrem, gdy leciuchno wionie; 

Zdobi wąs czarny Trojdenowe skronie, 

A czarna broda bujno mu zarasta. 

Ręce niezbrojne, krom⁴⁰ lnianej odzieży, 

By tem swobodniej wymierzać zamachy, 

Pancerz u piersi kolcami się jeży, 

A na ramionach ma skrzydełka z blachy. 

Przez jedno ramię, na rzemiennym pasie 

Wisi róg żubra, którym hasło dawa⁴¹; 

Przez drugie ramię szeroka, jaskrawa, 

Zwisa siekiera, co krwi pragnąć zda się. 

U boku wodza, na poprędze złotej, 

Miecz długi, ciężki, niekształtnej roboty. 

Rumak, obleczon czaprakiem z niedźwiedni, 

I rży, i parska, snadź⁴² zwycięstwo wróży... 

Truchlejcie ludy krainy sąsiedniej, 

Już wam podobno nie ostać się dłużej! 

Nie dla popłochu, nie na popis marny 

Ten hufiec z puszczy wynurzył się czarnej! 

Aż rzeźwo słuchać, gdy ziemia zatętni 

Pod kopytami niezliczonych koni, 

Aż echo rade, gdy wojacy chętni 

Gwarliwie jadą po leśnej ustroni, 

Lub z męskiej piersi, co się nic nie lęka, 

Zagrzmi w sto głosów pochodu piosenka. 

VIII. Pieśń pochodu Litwinów⁴³

Niech wesoło szumi las: 

Kniaź do boju wezwał nas; 

Umocnijmy dzisiaj ducha, 

Jutro falą krew zaplucha — 

Idziem w dobry czas. 

Śmiało, koniu, idź na bój! 

Towarzyszu dobry mój! 

Kiedy pan twój wrogów draźni, 

Ty nie pierzchaj dla bojaźni, 

Ale mężnie stój. 

W mocnych murach mieszka Lach⁴⁴, 

Ale w piersiach jego strach; 

A my Lacha w jednej chwili 

Zwyciężyli, wyszydzili, 

Wzięli twierdzy gmach! 

Ziemię Niemców dobrze znam: 

Bo dziewczęta kraśne⁴⁵ tam; 

Lecz my Niemca krwią się zleli, 

Krasawice⁴⁶ uścisnęli, 

Nie uciekły nam! 

Gdyśmy dalej poszli w tan, 

Drżały mury gdańskich ścian — 

My wypadliśmy z zasadzki, 

Aż pobledniał⁴⁷ wódz krzyżacki, 

Gdańskich murów pan! 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

IX.

Babiński zamek choć ludny i zbrojny, 

Lecz mur i rycerz niegotów do wojny. 

Zwodzona brama na oścież otwarta, 

Wały zarosły, ostrokół wyjęty, 

Wodzowie drzemią, a żołdacka warta 

W sąsiednich puszczach walczy ze zwierzęty⁴⁸: 

Bo książę Konrad syn Ziemowitowy 

Polubił tylko biesiady i łowy. 

Niedoświadczony, zwyczajnie jak młodzian, 

Ognia nad domem nie baczy — i nie wie, 

Że najstraszniejsze przygasłe żarzewie, 

Że wróg najbliższy, kiedy najmniej spodzian⁴⁹. 

Jeleń wysmukły przebieżał mu drogę, 

Więc postanowił spolować rogacza, 

I wszystkich wodzów, i całą załogę 

Wezwał na łowy. 

Drużyna junacza, 

Barony państwa, jakby motłoch ślepy, 

Marnie w ostępach łamią swe oszczepy. 

Już drugi tydzień jak goście sproszeni: 

Z rana za zwierzem goni się gromada, 

W południe sypia wpośród leśnych cieni; 

Wieczorem gwarno do uczty zasiada, 

A książę wesół — a zdrojami płyną 

Miód mazowiecki i pannońskie⁵⁰ wino. 

X.

Właśnie przy zwłokach leśnego rogala 

Huczna drużyna piła pogrzebowe, 

Gdy łoskot trąby odezwał się z dala, 

Głuchy, niepewny, stłumion⁵¹ przez połowę⁵²; 

Raz... drugi... trzeci... ozwały się wreszcie 

Okrzyki mężów i płacze niewieście. 

Konrad spójrzenie zwrócił ku drużynie: 

«Słyszycie — mówi — skąd ten okrzyk płynie?» 

«Nic, Mości książę, wszak słuch mi się nie ćmi; 

(Odpowie Pełko, starszy wojewoda) 

To jakaś w wiosce kłótnia między kmiećmi⁵³. 

Kończmy kielichy: bo przerywać szkoda!» 

«Czyście słyszeli te trąby rozgwary?» 

(Zapytał książę Zbigniewa Kanclerza). 

«To jakiś strzelec zwoływa⁵⁴ ogary. 

Śpieszmy do lasu: bo opuścim zwierza». 

«Widzicie łunę pożarną na niebie?» 

(Rzekł ku Lassocie, staroście warowni). 

Lassota spójrzał naokoło siebie: 

«To nic — odpowie — to jacyś wędrowni, 

Jacyś pielgrzymi, wracając z odpustu, 

Przy drodze sobie naniecili chrustu⁵⁵. 

Spocznijmy raczej, miłościwe książę: 

Bo jutro rano pracowite łowy. 

Niech Wasza Miłość swój pancerz odwiąże». 

Taką dał radę starosta grodowy; 

Trafiło słowo do ucha Konrada: 

Odwiązał pancerz i swój oszczep składa, 

A na niedźwiedni, jak w miękkiej pościeli, 

Układł się⁵⁶ książę, plemię Ziemowita; 

Wzorem książęcia dworzanie posnęli. 

A poza lasem znowu trąba zgrzyta 

I słychać jęki zmięszane z hałasem, 

I chmura dymu zawisła nad lasem. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

XI.

A Trojden w zamku — już wdarł się na wały, 

Powiązał straże łyczanemi⁵⁷ sznury⁵⁸; 

Trąby litewskie w warowni zagrały; 

Wstąpił w swe prawa zwycięzca ponury. 

Litwin z okrzykiem do skarbcu się wdziera 

I srebra Piastów garściami rozdziela. 

Drzwi do kaplicy rozdarła siekiera, 

Gdzie był złocisty obraz Zbawiciela; 

Zabrano srebrne wzorzyste ornaty, 

Złote kielichy i relikwijarze. 

Do nóg Trojdena padał ksiądz brodaty, 

Pewien, że świętość uszanować każe. 

Trojden popatrzył na oblicze Chrysta: 

«To Bóg wasz? — spyta — za cóż go męczycie?» 

Stanął, podumał — i łza uroczysta 

Z oczu pogańskich polała się skrycie; 

I rzekł do księdza: «Ten krzyż to mi znany, 

Bo go Krzyżacy na swych płaszczach noszą; 

Pewno to przez nich Bóg ukrzyżowany: 

Bo oni męczyć gotowi z rozkoszą. 

Czemuście, pytam, stary wajdeloto, 

Nie dali wiedzieć do Litwy w tej chwili? 

Tam insze bogi — ale mniejsza o to — 

Waszego Boga my byśmy bronili. 

Och! jak on cierpi! jak zraniony srodze! 

Za cóż go męczą ciernistą koroną?» — 

Tak mówił Trojden — i krzyknął na wodze, 

By nic z kaplicy więcej nie ruszono. 

Litwa, czcząc rozkaz książęcej potęgi, 

Wyszła z kaplicy i dalej się wali 

W ciemne komnaty, gdzie chowano księgi 

Pargaminowe⁵⁹ z klamrami ze stali. 

Jedne z nich świętsze a oprawne suto, 

Stalnym łańcuchem do półki przykuto; — 

Insze, obite cedrowemi deski⁶⁰, 

Pobożna ręka zebrała dokoła, 

To są Doktory, Ojcowie Kościoła, 

Z nich dusza ludzka ma pokarm niebieski; 

A insze pracy niesłychanej potem 

I piękne kunsztem wybornej skryptury⁶¹, 

Malował barwą, naprowadził złotem 

Mnich benedyktyn świętokrzyskiej góry — 

To chrześcijańskiej nauki filary 

Ewangielija⁶² lub Testament stary; 

A insze zasię pargaminu skręty, 

Żywe świadectwo pięknej świata chwili, 

To Marek Tullus, Horacy, Wirgili, 

Starego Rzymu relikwijarz święty. 

Rzym, chrzestna matka Lechowej krainy, 

Tuląc ją k’sobie⁶³ niedawnemi laty⁶⁴, 

Podarowała ten spadek jedyny, 

Jak święte krzyżmo⁶⁵ wiary i oświaty. 

Piśmienne skarby Piastowie od wieka 

Zbierali skrzętnie, kupowali drogo. 

Ale się Litwin w książki nie zacieka: 

Lęka się czarów, które w nich być mogą. 

Zamknięty w klamrach może tam duch jaki 

Wywoła wróżbę Litwinom złowieszczą; 

Kto wie, te czarne i kraśne⁶⁶ zygzaki 

W swych ostrych żądłach czy jadu nie mieszczą. 

Tak się lękając nieznanej potęgi, 

Trojden spoglądał na łacińskie księgi; 

Wdział rękawicę — i wolumen stary 

Ujął, popatrzył raz, drugi i trzeci, 

I rzekł do Litwy: «Wynieście te czary, 

Puścić je z dymem — niechaj zło uleci». 

Więc dzika tłuszcza na księgi się miota, 

Odziera klamry ze srebra i złota, 

I w środku zamku suty⁶⁷ ogień kładnie⁶⁸, 

I skarby wiedzy rzuca nań bezładnie. 

A kiedy ogień z między kart wybucha, 

Gdy się pargamin kurczy i popieli, 

Litwini z boku naocznie widzieli 

Latającego ponad stosem ducha: 

Jak biały ptaszek zwinął się w przestrzeni. 

Otoczon blaskiem ze siedmiu promieni. 

To był zaprawdę duch mądrości Bożej, 

Z którego Światło, Roztropność, Odwaga; 

Ten Duch skrzydlaty nie mści się, nie sroży; 

Kiedyś go Litwa na klęczkach przebłaga; 

On na jej głowę rzuci swe odblaski 

Ze siedmiorakich promieni swej Łaski. 

XII.

Aż dotąd w zamku był rabunek cichy: 

Związana warty⁶⁹ żołnierska drużyna, 

A tłum niewieści i dwa stare mnichy 

Żadnym oporem nie drażnią Litwina, 

Kto niedołężny, pogląda z daleka, 

Kto może uciec, trwożliwie ucieka. 

Ale gdy Litwin lochów się dopyta, 

Gdzie stały miody kołodzieja Piasta, 

Gdy pije stare wina Ziemowita, 

W zagrzanych głowach szaleństwo urasta. 

Już się zwyciężca⁷⁰ na niewiasty miota, 

Na karkach starców próbuje brzeszczota, 

Podkłada ogień pod dębowe ściany, 

Puszcza do okien kamienie i strzały, 

Już dzikie pieśni, już trąby zagrały, 

Zawył wrzask dziki z płaczem pomięszany; 

A kędy⁷¹ stąpią zwyciężcy gwałtowni, 

Krew bryzga ziemię i ściany warowni 

Wtem most zatętnił — i co siła zmoże 

Pędzą z ostępu strzelcowie⁷² Konrada, 

Zbrojni w oszczepy i myśliwskie noże. 

Pełko piorunem na Litwiny⁷³ wpada, 

Tratuje końmi ich wpół pijane głowy, 

W szerokie piersi wpędza sztych stalowy. 

Prędko się Litwa z upojenia trzeźwi 

Sygnałem trąby i krwawemi dzieły⁷⁴, 

I bój gwałtowny zakipiał tém rzeźwiej, 

Że chrobre piersi dawno go pragnęły. 

W lekkich kolczugach wymuskane Lachy 

Zwinniej harcują i mieczami sieką; 

Litewskich ramion silniejsze zamachy 

Zadają cięcia straszliwsze daleko. 

Grzmią silne piersi, człek z człekiem się splata, 

Zgrzytają miecze po pancernej blasze, 

Prosta niedźwiednia i zbroja bogata 

Latają w szmaty — łamią się pałasze, 

Żelazne hełmy druzgocze siekiera, 

Śmierć ulatuje i swe łupy zbiera. 

XIII.

Dowódca zamku Pełko siwobrody 

Z młodym Trojdenem puszcza się w zawody. 

Wiek ich nierówny, ale dzielność równa; 

Spotkać się z sobą pragną najgoręcej: 

Dusza Trojdena ognistsza, gwałtowna; 

Lecz Pełko w boju doświadczony więcej. 

Zwarli się na pół żelaznemi ciały⁷⁵ — 

Jeden drugiego nie zachwiał, nie zdążył; 

Grzmotnęli w miecze, aż skry posypały — 

Lecz żaden miecza w piersiach nie pogrążył. 

Ciosy Trojdena piorunem ognistym 

Z góry z gwałtownym uderzają świstem. 

Pełko, jak granit mchem siwym porosły, 

Tępi pioruny na swem twardem łonie. 

W oczach Trojdena całe piekło płonie; — 

U Pełki uśmiech bohaterski, wzniosły, 

Miecz zda się przyrósł do prawicy dziada, 

Na każde cięcie — cięciem odpowiada, 

Po każdym ciosie znać, że wprawna ręka, 

Lach litewskiego nie szczędzi mocarza, 

Gniewem nie płonie, śmierci się nie lęka, 

Życia niebacznie na sztych nie naraża: 

Był to bój piękny — i Litwa, i Lachy 

Stanęli patrzeć, co się zeń wywiąże. 

Lach miał kolczugę, a litewskie książę 

Pancerz ze szwedzkiej wykowany blachy. 

Miecz u Litwina był gruby, miedziany, 

Kuty po prostu w niemieckiem kowadle, 

Zwijał się w rękach szybko i zajadle, 

Rąbał kolczugę, lecz nie zadał rany. 

A miecz u Pełki stalowy, wenecki, 

Dobrze hartowny i cieńki⁷⁶ jak wstęga, 

Takt jego pewny, zamach nie zdradziecki, 

Przekrawa pancerz, aż do ciała sięga, 

A gdzie dosięże, to jak ogniem pali, 

Kraśny⁷⁷ krwi sznurek wytryska spod stali. 

Lecz takie cięcia, to jak żądła pszczole⁷⁸ 

Burzą do zemsty Litwina nad Lachem: 

Trojden zakipiał — i silnym zamachem 

Strzaskał mu stalną przyłbicę na czole. 

Pełko się zachwiał i na odlew płatnie, 

Pancerz Trojdena ugiął się podatnie; 

Aż prysnął rzemień, co mu pancerz spinał, 

Ciężki napierśnik oderwał się z szyje⁷⁹; — 

Już w rękach Lacha wenecki puginał 

Miał się dopytać, kędy serce bije; 

Gdy mężny Trojden swe miedziane ostrze 

Wrąbał mu w czoło — padł lacki⁸⁰ wojwoda, 

Jak dąb spróchniały gdy się gromom poda, 

Z trzaskiem po ziemi konary rozpostrze, 

Pierś Lacha takty ostatnie dobija, 

A usta szepcą: Jezus i Maryja... 

Skonał... 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

XIV.

Litwini wszędy górę biorą; 

Lach pod ich stopy rzuca miecz z pokorą. 

Jeszcze krwią płynie podwórzec zamkowy, 

Jeszcze gdzieniegdzie walka kipi żwawo. 

Leżą na ziemi okryte kurzawą 

Szczątki zbroicy⁸¹ i ludzkie tułowy, 

Dobija rannych litewska siekiera, 

Jęk konających aż duszę rozdziera. 

Już Trojden z Lachów boleśnego⁸² jęku 

Może odgadnąć zupełną wygranę⁸³, — 

Zamek bezbronny ujrzawszy w swem ręku, 

Chce z niego zabrać łupy niezabrane, 

Więc broń obejrzał, porozstawiał czaty 

I poszedł w dalsze zamkowe komnaty. 

XV.

Po starych komnat kamiennej podłodze 

Idzie stukając miedzianym brzeszczotem, 

Wiedzie za sobą swoje chrobre wodze⁸⁴, 

A twarz zwyciężcy zlana krwią i potem. 

Kibić ma smukłą, znać zaraz młodziana, 

A hełm wysoki, roboty nie lada, 

A kita strusia wiatrami rozwiana 

W pysznych zakrętach na szyję mu spada. 

Twarz ogorzała, lecz kraśna a świeża, 

Brew’ lekkim marsem pysznie się najeża. 

A spod brwi gęstej gdy spójrzeniem strzela, 

To mu i sokół zda się nie dostoi: 

Wzrokiem przeszyje pierś nieprzyjaciela 

I czułe serce niewinnej dziewoi. 

Choć jest zwyciężcą wśród warowni Piasta, 

Szałem wściekłości oko mu nie płonie, 

Zdobi wąs czarny Trojdenowe skronie, 

A czarna broda bujno mu porasta. 

Ręce niezbrojne, krom lnianej odzieży, 

By tem swobodniej wymierzać zamachy. 

Pancerz u piersi kolcami się jeży, 

A na ramionach ma skrzydełka z blachy. 

Dwie mu popręgi idą przez ramiona: 

Na jednej trąba, którą hasło dawa, 

Na drugiej ostra, szeroka, jaskrawa, 

Zwisa siekiera już krwią napojona; 

Krew’⁸⁵ na jej ostrzu jeszcze się rumieni, 

Spada kroplami na tafle kamieni. 

XVI.

Z głuchym łoskotem przeszli dwie komnaty, 

Tylko im echo na odpowiedź tętni. 

Tu stare Piasty dawniejszemi laty⁸⁶, 

Tu ucztowali wodzowie pamiętni, 

Tu zwykł i Konrad zmordowany łowy⁸⁷ 

Ucztować z pany, ze swymi starosty; 

Na łosich rogach wsparty stół dębowy, 

Dalej ławice⁸⁸, gdzie siada lud prosty; 

A dalej sfory przykute do ściany, 

Gdzie śpią ogary i łowcze brytany; 

A dalej komin, co w słotną pogodę 

Sowitym ogniem wybuchał po sali, 

Kędy siadają starcy siwobrode⁸⁹, 

A u ich kolan pachołkowie mali, 

Gdzie z piersi mężów wesołość wybucha, 

Gdzie miód i wino leje się w puchary; — 

Dziś ta komnata i pusta, i głucha, 

Ledwie rozmierzyć okiem jej obszary, 

Tylko tu goszczą od końca do końca 

Echo rozwlekłe i pasemka słońca 

U krat okiennych. 

Komin się nie węgli, 

Gwar pogadanki nie kipi wesoło. 

Litwini przeszli, spójrzeli wokoło, 

Wreszcie do trzecich podwojów⁹⁰ dosięgli. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

XVII.

Trojden pchnął we drzwi — ciężkie rygle pękły, 

Skrzypnęły rdzawe zawiasy na osi. 

Litwin się cofnął, jak gdyby przelękły, 

Rękę do boku... i już miecz podnosi: 

Mniemał, że jaka ukryta zasadzka, 

Miał już syn puszczy zaryknąć z nałogu; 

Lecz się opatrzył — to dziewica lacka 

Przeciw zwyciężcom stanęła na progu. 

Była to Hanna, córka Ziemowita, 

Rycerska siostra gnuśnego Konrada. 

Jak biała róża, gdy jeno⁹¹ rozkwita, 

Tak twarz dziewczęcia nadobna i blada; 

Lecz jej spójrzenie ogniście się żarzy, 

A wyraz strachu nie postał na twarzy. 

Po ojcu wnuczka i prawnuczka Piasta, 

Kędy się rodzą i Chrobrzy, i Śmiali, 

Wśród szczęku broni rodzi się, wyrasta, 

Dzieckiem igrała z bardyszem ze stali. 

Stara piastunka nad księżniczki głową 

Nuciła starą piosenką bojową, 

Gwarzyła różne ciekawe powieści 

O Litwie srogiej i łagodnej razem; 

Cóż więc dziwnego, że umysł niewieści 

Zbratał się z wojen straszliwym obrazem? 

W czarnej odzieży i w białem nagłowiu, 

Stanęła we drzwiach jak rycerz na straży, 

Myśliwski oszczep dzierżąc w pogotowiu, 

Groziła przebić, kto wnijść się odważy. 

Litwin oszczepu nie lęka się pchnięcia, 

Złamałby oręż, co dziewica pieści; 

Lecz piękny wyraz godności niewieściej 

Straszliwszem ostrzem przebił pierś książęcia. 

Jakiś wstyd przebiegł po zwyciężców tłumie; 

Znowu spójrzała — cofnęli się srodzy, 

I mową ruską, co Litwa rozumie, 

Tak się ozwała do litewskich wodzy: 

«Słabość dla mężnych jedyna zapora. 

Nie wnijdziesz dalej: bo tam matka chora. 

Książe rycerskie! bądź wierny twej cześci, 

Nasza niedola niech nas zabezpiecza. 

Szanuj dom Piastów w dniu jego boleści, 

Nie nadużywaj praw twojego miecza. 

Prawa zwyciężcy, zdobyte gwałtownie, 

Kończą się tutaj, gdzie jęczy choroba. 

Masz skarby nasze, piwnice, zbrojownie, 

Zabieraj wszystko, co ci się podoba, 

A cześć uszanuj w godzinę złowrogą: 

Bo twoje losy przeważyć się mogą. 

Nie patrz szyderczo, że słaba i młoda 

Grożę oszczepem chrobremu wodzowi: 

Gdy o cześć idzie, Bóg losy stanowi, 

Bóg mię uzbraja, a rozpacz sił doda. 

Potrafię umrzeć; lecz dopóki zginę 

Nie wstąpisz, wodzu, w komnaty matczyne!» 

Rzekła — i k’piersiom⁹² litewskiego księcia 

Podnosi oszczep, na życie niepomna, 

Płonie w jej twarzy wstydliwość dziecięcia, 

A w oczach zapał i wola niezłomna. 

XVIII.

Trojden pokraśniał⁹³, spuścił wzrok ku ziemi 

I zakłopotan do dziewicy rzecze: 

«Kniahini Lachów! my chrobrzy z chrobremi; 

Lecz u nas w piersiach jest serce człowiecze. 

Żaden zły zamiar w mej myśli nie postał, 

I żal, i wstyd mi, żem zwyciężcą został. 

Lecz na to wojna... ta czasem zaślepi, 

Czasem się rycerz w bitwie zapomina, 

Wziąłem wasz zamek — to nie moja wina: 

Dlaczegóż wasi nie strzegli go lepiej? 

Nie wskrzesić z martwych tych, co w boju padli; 

Lecz każę przestać wojennej srogości. 

Nie mówcie, proszę, żeśmy zbyt zajadli, 

Przyjmijcie, Lachy, Litwinów za gości; 

Dziś w waszym zamku zajmiemy załogę, 

A jutro w dalszą puścimy się drogę!» 

Rzekł i na stronę wodzów odprowadza, 

Wydał rozkazy do drużyny dzikiej 

I w jednej chwili Trojdenowa władza 

Ucisza w zamku bojowe okrzyki. 

Staje jak wryta zawścieklona tłuszcza, 

Wpół taktu w bójce żelazo upuszcza, 

Tylko z dziedzińca posłyszysz z daleka 

Jęknie raniony lub trwożny ucieka. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

XIX.

Hanna oparta na drzewcu od włócznie⁹⁴, 

Zdumionem okiem na Trojdena patrzy; 

Bo czyn szlachetny, piękniejszy im rzadszy, 

Serce dziewicze zhołduje widocznie, 

Jeśli chcesz mężu mieć łaski Kupida⁹⁵, 

Trefić twe włosy na mało się przyda, 

Niechaj niewiasta raczej na twem czole 

Pięknego czynu widzi aureolę! 

Ty strojny blaskiem twojego promienia, 

Zostaw zaloty pieszczonej młodzieży, 

Niech z oczu twoich zamiast przymilenia 

Jak błyskawica wielka myśl uderzy, 

A ta co myśli, co czyny wywoła, 

Potędze twojej oprzeć się nie zdoła, 

Dusza jej stanie w nadziemskim zakresie. 

Dumna twym czynem przestanie być płocha, 

Ołtarz dla ciebie w swojem sercu wzniesie, 

Wprzódy uwielbi, potem cię pokocha, 

A taką miłość, uwielbienie, chlubę, 

Niełacno z serca, niełacno utraci, 

Choćbyś jak Trojden w jej dom niósł zagubę, 

Choćbyś się skrwawił posoką⁹⁶ jej braci, 

Ona niepomna swych łez i rozpaczy, 

Duszę pogrąży w twego czynu pięknie, 

Wszystko zapomni, wszystko ci przebaczy 

I mimowolnie przed tobą uklęknie, 

Bo serca niewiast lękliwe a drżące, 

Każde wrażenie do głębi poruszy, 

Czułe na piękno jak kwiatek na słońce, 

Lubią się zdumieć bohaterskiej duszy. 

XX.

Trojden powrócił — a na jego czele 

Już się promieni cnotliwe wesele 

I pięknym blaskiem wzrok mu się rozżarzy, 

I mężne ręce jak do prośby składa; 

Tak w tej postaci było mu do twarzy, 

Że się spłoniła krasawica blada. 

«Kniahini Lachów! wnet bój się uśmierzy; 

Wrócę⁹⁷ wam łupy, wynagrodzę straty. 

Wpuśćcie mnie teraz do dalszej komnaty, 

Niechaj się waszej pokłonię macierzy⁹⁸, 

Niech trudy wojny złożywszy z mej szyje, 

Z Piastowym rodem chleb i sól spożyję». 

«Szlachetny Kniaziu! — odpowie mu Hanna — 

Możesz rozkazać, a prosisz z pokorą. 

Ale twój pancerz i zbroja blaszanna 

Może przestraszyć moję matkę chorą, 

Na twym toporze i na pochwie miecza, 

Patrz, jeszcze płynie świeża krew’ człowiecza. 

Zdejm z głowy kirys⁹⁹, odpasaj oręża, 

A chleba z nami spożyjesz pospołu. 

U moich przodków szerokiego stołu 

Jest gdzie pomieścić rycerskiego męża. 

Rycerstwo nasze jest przy moim bracie, 

Wkrótce powróci z obławy na zwierza, 

I wypijecie puchary przymierza, 

I ręce sobie chętliwie¹⁰⁰ podacie. 

U Ziemowitów — u stołu Konrada, 

Nie bój się, żadna nie grozi ci zdrada!» 

XXI.

Wyszła uprzedzić matkę o gościnie, 

Trojden zdejmuje hełm pierzasty z głowy, 

Otarł krew’ lacką, co po zbroi płynie, 

Odpasał z ramion swój topor stalowy 

I miecz swój gruby, wykowany z miedzi, 

I tęskno z komnat czekał odpowiedzi. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

XXII.

«Wnijdź, książę Litwy! gość w domu, Bóg w domu». 

Mówiła Hanna rumieńcem oblana, 

Wzięła za rękę pięknego młodziana, 

A już jej ręka drżała po kryjomu. 

Szli przez komnatę sklepioną, wysoką, — 

Nic nie przerywa uroczystej ciszy; 

Trojden k’niej zwrócił płomieniste oko 

Cóś mu się zdało, że westchnienie słyszy; 

Zwiesiła główkę — a Pan Bóg że zgadnie, 

Co się tam w myśli dziewicze zakradnie, 

Wtem się sąsiednia otwarła alkowa¹⁰¹: 

Tam matka Hanny, poważna matrona, 

Księżniczka z Rusi, Ziemowita wdowa, 

Jęczała długą niemocą dotkniona 

I obyczajem swej rodzinnej strony 

Chciała uklęknąć — lecz chwieje się, słania. 

«Kniahini Lachów! — rzekł Trojden wzruszony — 

Dajcie mi rękę na znak przejednania». 

«Nie gub nas, nie gub i duszą, i z ciałem! 

My wiemy, wiemy, czem są wojny prawa!» 

Mówiła matka z wejrzeniem nieśmiałem, 

A łza boleści na jej oczach stawa¹⁰². 

«Pokój wam, księżno! — Trojden jej odpowie, 

Zgrzybiałą rękę całując z pokorą — 

Nie bój się Litwy: już my nie wrogowie; 

Złóż na posłanie twoję¹⁰³ głowę chorą. 

W twym grodzie Litwin tryumfował górą; 

Lecz się ukorzył przed kraśną¹⁰⁴ twą córą». 

«Hanno! — spytała mazowiecka księżna — 

Czemu Konrada nie mam przed oczyma? 

Pewnie, gdy naszła drużyna orężna, 

Wybiegł do walki — może go już nie ma! 

O, głowa biedna! głowa moja siwa! 

Jakiegoż dzisiaj sieroctwa dożywa!» — 

I załamała rozpaczliwie ręce. 

«Na co mi życie? na co mi zaszczyty? 

Na co mi państwa i grody książęce? 

Mówcie: gdzie Konrad? czy syn mój zabity?... 

Wodzu Litwinów! tem samem żelazem 

I mnie zabijcie... zabijcie z nim razem!» 

«Konrad z panami na łowach się cieszy». 

(Odpowie Hanna). «On nic jeszcze nie wie. 

Obaczył pewnie nad zamkiem żarzewie¹⁰⁵, 

Nie bój się, matko, zaraz tu pośpieszy». 

XXIII.

«Jam tutaj, matko! — zabrzmiał okrzyk w sali 

Potrafię chodzić po ojcowskiej ścieżce. 

Niedługo będą cieszyć się zuchwali: 

Z grodu mych przodków wycisnę łupieżce¹⁰⁶!» 

Drzwi się rozwarły — i Piast młody wpada; 

Zajadłość w oku, miecz w ręku Konrada. 

«A, tuś mi Kniaziu!... tu na moje szczęście!» 

Rzekł k’Trojdenowi podbiegając srodze. 

Trojden bezbronny ścisnął silne pięście, 

Grzmotnął mu w piersi, złożył na podłodze. 

Krew’ kipi w piersiach Piastowego syna, 

Powstał z podłogi... słania się i chysta — 

Miecz w jego rękach jak piorun zaśwista, 

I straszna walka znów się rozpoczyna. 

Litwin hartownej podobien¹⁰⁷ opoce, 

Znowu mu w piersi całą siłą grzmoce. 

Lecz w tejże chwili, jak jutrznia poranna, 

Pomiędzy dwiema grzmotowemi chmury, 

Między walczących przedziera się Hanna, 

Rozbroić zapęd i gniew ich ponury. 

«Nie sroż się, bracie! posłuchaj mię wolej¹⁰⁸; 

Od twojej zemsty nie wskrzesną umarli. 

Wiadoma losu wojennego kolej: 

Litwini wpadli — nasz zamek odarli. 

Była tu walka mordercza i wściekła; 

Część naszych padła, a reszta uciekła. 

Nasi zwyciężcy już byli gotowi 

Rozpocząć pożar i rabunek w grodzie; 

Jam tylko sama wyszła ku wodzowi — 

Męska szlachetność już mu duszę bodzie: 

Wstrzymała walkę jego woli władza, 

Łupy nam wraca, szkody wynagradza. 

Wyzuł się z hełmu, odpasał miecz kuty, 

A teraz gościem przychodzi w te progi. 

Nie czas na żale, nie czas na wyrzuty, 

Złóżcie, rycerze, wasz zapęd złowrogi. 

Ten, co szlachetnie usłuchał niewiasty, 

Co miecz zwycięski sam na stronę kładnie¹⁰⁹, 

Czyż ma żałować, że wszedł między Piasty 

Zginąć w ich zamku zamordowan zdradnie?» 

Tak mówi Hanna — a jasne jej oko 

Zagrało blaskiem i łzami zachodzi. 

Bystrem spojrzeniem zmierzyli się młodzi, 

W głąb’¹¹⁰ swego serca zajrzeli głęboko, 

I w bratni uścisk serdecznie się wiąże 

Z książęciem Litwy mazowieckie książę. 

XXIV.

W dziedzińcach zamku, u jednego stołu, 

Litwa i Lachy ucztują pospołu. 

Synowie Piastów gościnni, bogaci, 

Hojnie rycerstwu rozdają miód stary; 

A Litwa spełnia najpierwsze puchary, 

Jako spominek po umarłej braci, 

Drugie w cześć bogów i ojczystej ziemi, 

Trzecie na zgodę z dziećmi Lachowemi. 

Ucztują wespół zgodni i weseli, 

Jak gdyby nigdy wzajem krwi nie leli. 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

XXV.

A druga uczta na zamku Konrada. 

Jeszcze weselej i jeszcze tam słodziej: 

Wróg przeciw wroga do stołu zasiada, 

Obadwaj¹¹¹ chrobrzy i obadwaj młodzi; 

Toczą rozhowor¹¹² o łowach i psiarnie¹¹³, 

O bystrych koniach i rodzajach broni. 

A Hanna włosy znad czoła odgarnie, 

Patrzy w Trojdena, słów jego nie roni; 

Tak zasłuchana i zaciekawiona, 

Sama nie zgadnie, co się w głowie marzy; 

Jeno skraśnieje jak wiśnia czerwona, 

Gdy wzrok Litwina spocznie na jej twarzy; 

A sama nie wie, że swemi oczyma 

Lwa straszliwego na uwięzi trzyma. 

Ale król puszczy nie zwykł do łańcucha, 

Nie zdoła w ciszy zachować się dłużej; 

Nie zwykła taić, gdy się serce burzy, 

Mężna pierś jego westchnieniem wybucha; 

Nalał swój puchar, wypił go w połowie: 

«Kniahini Lachów! to za wasze zdrowie, 

W cześć waszej córy! ja k’niej¹¹⁴ sercem płonę. 

Dajcie mi Hannę, dajcie mi za żonę! 

My stara Litwa, żołnierscy a prości, 

U nas długiemi słowy się nie mami. 

Szerokie moje ziemice i włości; 

Wiecznem przymierzem opiszę się z wami; 

Książęce skarby złożę pod jej nogi; 

Zrównam jej głowę z wielkimi mocarze¹¹⁵; 

Będzie czcić swoje, a ja swoje bogi, 

Będzie się modlić, jak jej wiara każe; 

Zostanie bóstwem na litewskiej ziemi; 

Będzie królować nad ludźmi dobremi!» 

«Mocarzu Litwy! jam tylko niewiasta; 

(Odpowie matka) — jam przyzwolić rada. 

Konrad jest głową u rodziny Piasta: 

Mocarzu Litwy! zapytaj Konrada». 

«Hanno! — brat spyta — wola, czy nie wola?» 

Hanna oblicze w drobnych rączkach chowa: 

«Trojden zwycięzca — jam branka bojowa, 

Niechaj od niego zależy ma dola; 

Niech waszym chęciom uczyni się zadość; 

Będę nagrodą szlachetnego dzieła!» 

Klękła przed matką i płakać poczęła, 

A przez jej oczki prześwieca się radość. 

Epilog

Lecz może mi powiecie, żem skończył zbyt skoro¹¹⁶, 

U nas się kochankowie tak prędko nie biorą, 

Darujcie, jam podania nie wysnuł z mej głowy, 

Wziąłem je całkowicie z kroniki dziejowej; 

Jeden wiek pisze swoje, drugi swoje prawa, 

Każdemu cudzy zwyczaj dziwnym się wydawa¹¹⁷. 

Historyja podania nie kłamie, jak tuszę¹¹⁸: 

Ej dziwne Laszek oczy, a Litwinów dusze! 

Litwa do pięknych czynów zapala się snadno¹¹⁹, 

Ej to cud pięknych oczu, co sercem zawładną! 

Nie wstyd być dla mężnego pod urokiem wdzięku, 

I złożyć krwawy brzeszczot, co już dzierżył w ręku, 

Ej nie wstyd bajarzowi, nie wstyd dla pieśniarza, 

Sławę takiego czynu gdy ludziom powtarza! 

Każda cnota natchniona świętym Duchem Bożym, 

Łacniej¹²⁰ się upamiętni, gdy ją w pieśń ułożym. 

A gdy lubim powieści z upłynionej¹²¹ chwili, 

Dajcie ucho mej pieśni, czytelnicy mili, 

A obrokiem duchownym niech was Bóg posili! — 

Borejkowszczyzna. 

D. 22. maja 1855.  

Przypisy:

1. Córa Piastów — powieść obecną osnuliśmy na podaniu zapisanem u p. Narbutta (Historia narodu litewskiego, t. IV, s. 288). Wypadek ten jakkolwiek nie podany z całą pewnością, lecz jeno zapisany w jakiejś notatce i na jej wiarę powtórzony, znaleźliśmy pełnym poezyi i dobrze charakteryzującym starą Litwę. Autor. [przypis autorski]

2. niedźwiednia — ubranie (futro) z niedźwiedziej skóry. [przypis edytorski]

3. pożoga — wielki ogień, pożar. [przypis edytorski]

4. bojak — wojak; żołnierz. [przypis edytorski]

5. z sąsiady — dziś popr. forma N.lm: z sąsiadami. [przypis edytorski]

6. czterma — dziś: czterema; tu forma skrócona zapewne dla zachowania rytmu wiersza. [przypis edytorski]

7. bieżyć (daw.) — iść. [przypis edytorski]

8. krew’ — ten zapis ujawnia jeszcze daw. obecność na końcu wyrazu jeru miękkiego, półsamogłoski występującej w języku prasłowiańskim do XI w. [przypis edytorski]

9. Kawas — bóg wojny. [przypis autorski]

10. Perkun (lit. Perkūnas) — w mitologii bałtyjskiej gromowładny bóg niebios, ognia, burzy i wojny, a także płodności; poświęconym mu drzewem był dąb (stąd może pochodzi nazwa bóstwa; indoeur. perk-: dąb); odpowiednik słowiańskiego Peruna. [przypis edytorski]

11. marsowy — surowy, srogi. [przypis edytorski]

12. jagoda (daw.) — tu: policzek. [przypis edytorski]

13. cześci — dziś popr. D.lp: czci. [przypis edytorski]

14. dumka — ludowa ballada. [przypis edytorski]

15. stareć — forma z partykułą -ci; skróconą do -ć; streć to czasy: stare ci to [są] czasy. [przypis edytorski]

16. wygwarzyć — tu: opowiedzieć. [przypis edytorski]

17. Trojden a. Litawor Trojden, a. Traidenis (zm. 1282) — wielki książę litewski w latach 1269–1282, wybitny dowódca; prowadził wyprawy łupieżcze na ziemiach krajów ościennych; dwukrotnie pokonał zakon kawalerów mieczowych (pod Karusami i pod Kiernowem), powstrzymał najazd Tatarów; dążył do zjednoczenia Bałtów przeciwko niemieckim kolonizatorom chrześcijańskim, do czego udało się mu przekonać zmagających się w tym czasie z zakonem krzyżackim Jaćwingów, Żmudzinów i Prusów; działał na rzecz powrotu Litwy do pierwotnej wiary pogańskiej; zapoczątkował zbliżenie polityczne Litwy z ziemiami polskimi, mianowicie z Mazowszem (przypieczętowane ślubem córki z księciem mazowieckim Bolesławem II). W roku 1282, kiedy toczy się akcja utworu, nie mógł być „młodzieńcem”, jak jest tu opisywany, ponieważ walkę o władzę rozpoczął niemal 20 lat wcześniej, a więc liczył sobie co ok. 40 lat lub nawet więcej. [przypis edytorski]

18. szuba — obszerny płaszcz a. futro. [przypis edytorski]

19. kołpak — futrzana, wysoka czapka. [przypis edytorski]

20. soboli — sobolowy; z futra sobola. [przypis edytorski]

21. hatłas — atłas. [przypis edytorski]

22. miedza — podłużny skrawek ziemi oddzielający pola uprawne. [przypis edytorski]

23. nie wiedzieć (daw.) — nie znać. [przypis edytorski]

24. szczepić — tu: rozszczepiać, dzielić na niewielkie kawałki. [przypis edytorski]

25. cóś — dziś: coś. [przypis edytorski]

26. Narymunt (1300–1348) — postać znacznie późniejsza, pierworodny syn wielkiego księcia litewskiego Giedymina, nie przejął władzy po ojcu; Trojden przejął władzę po Szwarnie (lit. Švarnas, 1230–1269). [przypis edytorski]

27. Lachy — Polacy. [przypis edytorski]

28. Konrad II czerski (1250–1294) — książę mazowiecki 1264–1294; w 1262 r. w wyniku najazdu na Mazowsze wojsk litewskich pod dowództwem Trojnata zginął jego ojciec, a on sam popadł w dwuletnią niewolę. [przypis edytorski]

29. bardysz a. berdysz — topór bojowy osadzony na długim drzewcu. [przypis edytorski]

30. gdyby — tu: jakby, niby. [przypis edytorski]

31. chrobry (daw.) — dzielny, mężny, śmiały, silny. [przypis edytorski]

32. korbacze — bat o krótkim trzonku i do którego przytwierdzano pęk rzemieni, służył to wymierzania kary chłosty, także: kańczug, harap; tu prawdopodobnie chodzi o kiścień (a. masłak): broń obuchową, zbudowaną z krótkiego trzonka, do którego łańcuchem a. rzemieniem przymocowany był bijak w postaci kolczastej kuli, bywa on niekiedy mylnie zwany korbaczem. [przypis edytorski]

33. rogoża — mata z sitowia. [przypis edytorski]

34. tręzla (daw.) — uzda; uprząż jeździecka. [przypis edytorski]

35. niesnadnie (daw.) — niełatwo. [przypis edytorski]

36. kibić (daw.) — talia, stan; tu: górna część tułowia do pasa. [przypis edytorski]

37. kraśny (daw.) — piękny a. czerwony, rumiany. [przypis edytorski]

38. brew’ — ten zapis ujawnia jeszcze daw. obecność na końcu wyrazu jeru miękkiego, półsamogłoski występującej w języku prasłowiańskim do XI w. [przypis edytorski]

39. dziewoja — dziewczyna. [przypis edytorski]

40. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

41. dawa — daw. forma 3.os.lp; dziś: daje. [przypis edytorski]

42. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]

43. Pieśń pochodu Litwinów — wariant z oryginalnej pieśni litewskiej. [przypis autorski]

44. Lach — Polak. [przypis edytorski]

45. kraśny (daw.) — tu: piękny. [przypis edytorski]

46. krasawica — piękna kobieta. [przypis edytorski]

47. pobledniał — dziś: pobladł. [przypis edytorski]

48. ze zwierzęty — daw. forma N.lm; dziś popr.: ze zwierzętami. [przypis edytorski]

49. spodzian — spodziewany. [przypis edytorski]

50. pannoński — pochodzący z Pannoni; Pannonia a. Panonia: w staroż. nazwa prowincji Imperium Rzymskiego, położonej na południe od Dalmacji, obejmująca ziemie dzisiejszych krajów: wsch. Węgier, wsch. Austrii, płn. Chorwacji, płn.-wsch Serbii, Słowenii, zach. Słowacji oraz płn. Bośni i Hercegowiny. [przypis edytorski]

51. stłumion — stłumiony. [przypis edytorski]

52. przez połowę — w połowie; połowicznie. [przypis edytorski]

53. kmiećmi — dziś popr. forma N.lm: kmieciami; kmieć: chłop, członek ludności wiejskiej. [przypis edytorski]

54. zwoływa — dziś popr.: zwołuje. [przypis edytorski]

55. naniecili chrustu — rozpalili ognisko z chrustu. [przypis edytorski]

56. układł się — dziś: ułożył się. [przypis edytorski]

57. łyczany — zrobiony z łyka. [przypis edytorski]

58. łyczanemi sznury — dziś popr. forma N.lm: łyczanymi (łykowymi) sznurami. [przypis edytorski]

59. pargaminowe — pergaminowy. [przypis edytorski]

60. obite cedrowemi deski — dziś: obite cedrowymi deskami. [przypis edytorski]

61. skryptura — sztuka pisania, kaligrafia. [przypis edytorski]

62. Ewangielija — dziś: Ewangelia. [przypis edytorski]

63. k’sobie (daw.) — do siebie. [przypis edytorski]

64. niedawnemi laty — dziś: niedawnymi latami; w niedawnym czasie. [przypis edytorski]

65. krzyżmo — tu: uroczyste namaszczenie; krzyżmo to mieszanka oliwy i wonnego balsamu, którą używa się w chrześcijaństwie przy udzielaniu różnych sakramentów (chrztu, bierzmowania, święceń kapłańskich). [przypis edytorski]

66. kraśny — tu: czerwony. [przypis edytorski]

67. suty — obfity, wielki. [przypis edytorski]

68. kładnie — dziś: kładzie, podkłada. [przypis edytorski]

69. związana warty — dziś: związana wartami. [przypis edytorski]

70. zwyciężca — dziś: zwycięzca. [przypis edytorski]

71. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

72. strzelcowie — dziś forma M.lm: strzelcy. [przypis edytorski]

73. na Litwiny — dziś: na Litwinów. [przypis edytorski]

74. dzieły — dziś forma N.lm: dziełami. [przypis edytorski]

75. ciały — dziś forma N.lm: ciałami. [przypis edytorski]

76. cieńki — dziś: cienki. [przypis edytorski]

77. kraśny — tu: czerwony. [przypis edytorski]

78. żądła pszczole — dziś: żądła pszczele. [przypis edytorski]

79. z szyje — dziś popr. forma D.lp: z szyi. [przypis edytorski]

80. lacki — polski; pochodzący z Lachów. [przypis edytorski]

81. zbroica — zbroja. [przypis edytorski]

82. boleśny — dziś: bolesny. [przypis edytorski]

83. zupełną wygranę — dziś B.lp: (...) wygraną. [przypis edytorski]

84. Wiedzie (...) swoje chrobre wodze — dziś: (...) swoich chrobrych wodzów. [przypis edytorski]

85. krew’ — ten zapis ujawnia jeszcze daw. obecność na końcu wyrazu jeru miękkiego, półsamogłoski występującej w języku prasłowiańskim do XI w. [przypis edytorski]

86. laty — dziś popr. forma N.lm: latami. [przypis edytorski]

87. zmordowany łowy — dziś popr. forma N.lm: (...) łowami. [przypis edytorski]

88. ławica — tu: ława. [przypis edytorski]

89. starcy siwobrode — dziś: starcy siwobrodzi. [przypis edytorski]

90. podwoje — podwójne drzwi. [przypis edytorski]

91. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

92. k’piersiom — ku piersiom, do piersi. [przypis edytorski]

93. pokraśnieć — tu: zaczerwienić się. [przypis edytorski]

94. od włócznie — daw. forma D.lp r.ż.; dziś: od włóczni. [przypis edytorski]

95. Kupid — Kupidyn, Amor; bożek miłości. [przypis edytorski]

96. posoka — krew. [przypis edytorski]

97. wrócić — tu: zwrócić, oddać. [przypis edytorski]

98. macierz (daw.) — matka. [przypis edytorski]

99. kirys — zbroja osłaniająca korpus rycerza do pasa; tu: hełm. [przypis edytorski]

100. chętliwie — chętnie, ochoczo. [przypis edytorski]

101. alkowa — pomieszczenie narożne; tu: sypialnia. [przypis edytorski]

102. stawa — dziś: staje. [przypis edytorski]

103. twoję — dziś popr. forma B.lp: twoją. [przypis edytorski]

104. kraśny — tu: piękny. [przypis edytorski]

105. żarzewie — dziś: zarzewie; tu: łuna pożaru. [przypis edytorski]

106. łupieżce — dziś popr. forma B.lm: łupieżców. [przypis edytorski]

107. podobien — dziś: podobny. [przypis edytorski]

108. wolej (daw.) — lepiej. [przypis edytorski]

109. kładnie — położy. [przypis edytorski]

110. głąb’ — ten zapis ujawnia jeszcze dawną obecność na końcu tego wyrazu jeru miękkiego, półsamogłoski występującej w języku prasłowiańskim do XI w. [przypis edytorski]

111. obadwaj — dziś: obydwaj. [przypis edytorski]

112. rozhowor — rozmowa. [przypis edytorski]

113. psiarnie — daw. forma Ms.lp r.ż.; dziś: o psiarni. [przypis edytorski]

114. k’niej (daw.) — ku niej. [przypis edytorski]

115. z wielkimi mocarze — dziś: z (...) mocarzami. [przypis edytorski]

116. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

117. wydawa — dziś popr. forma 3.os.lp: wydaje. [przypis edytorski]

118. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję; por. otucha. [przypis edytorski]

119. snadno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

120. łacniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

121. upłyniony — ten, który upłynął; przeszły. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-cora-piastow

Tekst opracowany na podstawie: Władysław Syrokomla, Pisma epiczne i dramatyczne, tom pierwszy, wyd. M. Jagielski, Poznań 1868.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Utwór powstał w ramach konkursu "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: puliarf@Flickr, CC BY 2.0

ISBN-978-83-288-3956-4

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.