Wacław Rolicz-Lieder

Szkoła

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Szkoła

Ja byłem dzieckiem smutnym, takie dzieci 

Albo mrą wcześnie, lub żyją zbyt długo. 

Na moim czole siedziało marzenie 

Ciche, a w sercu coś grało harficznie, 

Coś wiecznie grało, a oczy nieśmiało 

Patrzyły w przestrzeń daleką — w obłoki, 

Malując z ruchów niebieskich obrazy 

Dziwne, ruchliwo-kalejdoskopowe¹. 

Od lat najmłodszych czerpiąc wdzięczne życie 

Ze źródeł baśni, sam się baśnią stałem; 

Baśnią, pachnącą ambrą² i arabskim 

Pismem, jak wschodni druk niezrozumiałą. 

Ktokolwiek wzrok mi na twarzy zawiesił, 

Mawiał: o rzeczach złych chłopiec ten myśli. 

Ja byłem dzieckiem smutnym: takie dzieci 

Albo mrą wcześnie, lub żyją zbyt długo. 

Rodzice chcieli mieć ze mnie człowieka, 

Więc wcześnie dziecko do szkoły oddali. 

Pamiętam dzień ten, gdy czarny tornister 

Przygiął mi plecy do jarzma niezdatne... 

Pamiętam dzień ten — zaczęto od Boga, 

U Wszystkich Świętych chłopcy się modlili. 

A potem padał deszcz, a mój mundurek 

Zapachniał wonią zmoczonego sukna; 

A potem w domu w szkołę się bawiłem 

Z dziećmi, a potem zaczęło się życie 

Nowe, smutniejsze niż oczy me smutne, 

Jak rozbaśnione moje serce — ciche. 

Odtąd mi zwiędły kwiatczyny marzenia, 

Odtąd zagasły dzieciństwa świeczniki. 

Rodzice chcieli mieć ze mnie człowieka, 

Więc wcześnie dziecko do szkoły oddali. 

Był to budynek o twarzy więziennej, 

Wewnątrz niewoli uczono nieletnich. 

Gdym próg przekraczał — powietrze więzienne 

Wnet bicie serca zwiększało, a mury 

Zdały się z oczów dozorców dźwignięte, 

Wszystko widzące, a pośród dziedzińca 

Słońce sybirskie świeciło. A ściany 

Były w czerwony marmurek pisane 

Niby krwią więźniów nocą potraconych. 

Długi korytarz wzdłuż piętra każdego 

Do sal więziennych wiódł, kędy wchodziły 

Dzieci przez ojców gromadnie zsyłane, 

W rańcu³ żołnierskim, zapiętym mundurze, 

Z śmiechem na ustach i — inkwizytorzy⁴. 

Był to budynek o twarzy więziennej. 

Wewnątrz niewoli uczono nieletnich. 

Gdy szkolny dzwonek rozjęczał budynek, 

Chłopcy gromadnie z klasy wybiegali — 

Po korytarzach chodzili panowie 

W niebieskich frakach⁵, z wyciągniętą szyją, 

Słuchając, o czym chłopcy i jak mówią. 

A jeśli który mową się odezwał, 

Którą mu matka dała w dniu urodzin — 

Złych obyczajów był winien i zbrodni 

I do wieczora szedł pod klucz więzienny. 

A jeśli chłopiec jedno pisnął słowo, 

O powód pytał — biada była dziecku! 

Bowiem majestat obrażał cesarski. 

Panowie owi mieli słuch ślepego, 

Panowie owi mieli wzrok niemego. 

Gdy szkolny dzwonek rozjęczał budynek, 

Chłopcy gromadnie z klasy wybiegali. 

Jeszcze z rzęs moich nie spadły marzenia, 

Jeszcze mi w sercu coś grało cudownie. 

Więc byłem niemy, wiecznie zadumany, 

Wiecznie płoszony w myśleniach lirycznych. 

Nikt mię z początku nie gabał⁶ — bom milczał. 

Ale milczenie jest zbrodnią, bo milcząc 

Knują się bunty krnąbrne i powstania. 

Więc mię słowami kłuto, bym przemówił, 

Przez przemówienie tajemnice zdradził. 

Lecz jam w marzeniach tak był zakochany, 

Żem nie czuł mieczów rzucanych w milczenie, 

Żem nie zapytał: czego chcą ode mnie? 

Koledzy także szemrali dokoła: 

On nic nie mówi, więc lizus pewnikiem. 

Jeszcze z rzęs moich nie spadły marzenia, 

Jeszcze mi w sercu coś grało cudownie. 

Byłbym był⁷ nędznym, gdybym w tej wyrobni 

Niewoli, lękom ulegał jakowym! 

I choć na chwilę zapomniał, że w piersi 

Serce Kościuszków mam i Kochanowskich. 

Jam się nie lękał gróźb gburów uczących 

I nieraz w kozie siedziałem zamknięty, 

Popołudniami, spłakany serdecznie, 

Żem bez obrońców na ziemi! I często 

Deszcz, trzepiąc w dachy blaszane, deszcz przykry, 

Łkaniom chłopczyka wtórował żałobnie, 

A rynny rytmem rozpaczy bębniły. 

W domu rodzina siadała do stołu: 

Ojciec i matka, i gość przypadkowy, 

A jam się w rynien wsłuchiwał bębnienie... 

Byłbym był nędznym, gdybym w tej wyrobni 

Niewoli, lękom ulegał jakowym! 

Jak hiacynty w wiosennym ogrodzie, 

Z wolna zakwitła na czole mym duma, 

Pieśń przemówiła przez usta nieśmiało... 

Odtąd w tornistrze nosiłem wierszyki, 

Upity większą godnością — lecz za nią 

Pogłówne⁸ płacić musiałem gotówką: 

Upokorzeniem! o hańbo nad hańby! 

Nienawiść była towarzyszką moją: 

Nienawiść — życiem, nienawiść — pokarmem, 

Nienawiść — trunkiem, nienawiść — oddechem, 

Nienawiść — ziemią, całą atmosferą! — 

Każdy mi w serce nienawiść celował; 

Krewni, koledzy moi i znajomi, 

Zaś ustawiczni szkolni dręczyciele. 

Jak hiacynty w wiosennym ogrodzie, 

Z wolna zakwitła na czole mym duma. 

Odkąd się chłopiec do twierdzy dostanie, 

Nie mają prawa do dziecka rodzice..., 

Na czarnej ławce siedziałem porżniętej, 

Uczyciel⁹ strasznie chłopców indagował¹⁰; 

Płacz... narzekanie... krzyk i... znowu cisza. 

Słońce przez szyby paliło piekielnie, 

W uczelni zaduch panował koszarny¹¹, 

Gorąco mózgi nieletnich smażyło — 

Mdlałem... lecz oto nade mną głos zabrzmiał: 

Łotrze! śmiesz ręce rozkładać? poczekaj, 

Synu ze suki ulęgły! Jam odrzekł: 

Chamie, zastanów się! Krzyk powstał straszny, 

A możnowładczy profesor zazgrzytał: 

Aresztu godzin dwadzieścia i cztery. 

Odkąd się chłopiec do twierdzy dostanie, 

Nie mają prawa do dziecka rodzice... 

O najszczytniejszym tytule na ziemi, 

Rodzice! serce gdzież macie? gdzie dumę? 

Czemu wy krew swą, swe ciało dajecie, 

Owoc drzew waszych na pokarm niewoli? 

Czemu milczycie, gdy szkolni tyrani 

Plują zniewagę w twarz dzieci, i czemu 

Łotrów o dalsze urągi¹² prosicie, 

Kiedy wam dziecko ze szkół chcą wydalić? 

I wyście śmieli ślubami się łączyć? 

I wyście śmieli pokolenie tworzyć? 

Wy bez sumienia i serca, i woli? 

Wy nieświadomi rodzicielskich ustaw? 

Wy nieletniego jarzma całkownicy¹³? 

Niewolniczego dostawcy towaru? 

O najszczytniejszym tytule na ziemi, 

Rodzice! serce gdzież macie? gdzie dumę? 

Błogosławioną niech będzie godzina, 

W której sumienie me buntem zagrzmiało. 

Pękła cierpliwość w żelazo kowana¹⁴ 

I dom niewoli za plecyma¹⁵ został; 

A w sercu straszna nienawiść do rasy 

Dręczącej dzieci Polaków i wzgarda 

Dla wszystkich ojców i matek, co dzieci 

Do helockiego¹⁶ oddają rzemiosła, 

Praw rodzicielskich zrzekając się trwożnie. 

I żal mi został za moim chłopięctwem, 

Co wypachniało pod okiem tyranów, 

I jedna prośba do mojej królowej, 

Tej pańskiej dumy mej, ażeby dała 

Odpust hańbiącym myślenie wspomnieniom... 

Błogosławioną niech będzie godzina, 

W której sumienie me buntem zagrzmiało. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. kalejdoskop — urządzenie optyczne, w którym dzięki trzem zwierciadłom umieszczonym względem siebie pod kątem 60°, uzyskuje się wielokrotne odbicia obrazów tworzące symetryczne figury zmieniające się przy obracaniu kalejdoskopu; przen. różnorodne obrazy, wrażenia, wydarzenia szybko następujące jedne po drugich. [przypis edytorski]

2. ambra — żywica kopalna (bursztyn), wyławiana w morzach, pochodząca z warstw trzeciorzędowych. [przypis redakcyjny]

3. raniec (ros. raniec, z niem.) — tornister. [przypis redakcyjny]

4. inkwizytor — członek sądu inkwizycji; o osobie przesadnie podejrzliwej; tu: nauczyciele rosyjscy. [przypis edytorski]

5. niebieskie fraki — służbowe ubranie nauczycieli w szkołach rosyjskich. [przypis redakcyjny]

6. gabać — nagabywać, zaczepiać. [przypis redakcyjny]

7. byłbym był — daw. forma czasu zaprzeszłego trybu przypuszczającego; dziś: byłbym (wówczas, wcześniej). [przypis edytorski]

8. pogłówny (daw.) — liczony od każdej osoby; pogłówne: daw. podatek pogłówny, podatek od głowy, podatek pobierany od każdej zobowiązanej do tego osoby. [przypis edytorski]

9. uczyciel — rozmyślny rusycyzm zam.: nauczyciel. [przypis redakcyjny]

10. indagować — wypytywać, badać, zasypywać pytaniami. [przypis edytorski]

11. koszarny — dziś: koszarowy; taki jak w koszarach, tj. budynkach, w których stacjonuje wojsko. [przypis edytorski]

12. urągi — dziś: urągania; urąganie: uwłaczanie, wymyślanie, ubliżanie. [przypis redakcyjny]

13. całkownik — kmieć, chłop. [przypis edytorski]

14. kowany — dziś: kuty. [przypis edytorski]

15. za plecyma — dziś popr. forma N.lm: za plecami. [przypis edytorski]

16. heloci — niewolnicy w Sparcie; helocki: niewolniczy. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/rolicz-lieder-szkola

Tekst opracowany na podstawie: Młoda Polska. Wybór poezyj, oprac. Tadeusz Boy-Żeleński, wyd. drugie, Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, Wrocław 1947

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Łukasza Jachowicza.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marta Niedziałkowska, Emilia Radlak, Aneta Rawska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: VinothChandar@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.