Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Pocałunki

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-8011-5

Pocałunki

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pocałunki

Plaża w nocy

Cicho jest całkiem od gwiazd do palm, od palm do cieni... 

Na końcu świata, nad morzem zwieszony świt się zieleni... 

I tylko czasem drzewka mirtowe przez sen zaszemrzą słabo, 

w pianie morskiej bezsenna Wenus¹ przewróci się z boku na bok. 

Wybrzeże

Meduzy rozrzucone niedbale. 

muszle, które piasek grzebie, 

i ryba opuszczona przez fale, 

jak serce moje przez ciebie. 

Syreny

Ogród nad morzem pachnie słodkim groszkiem, 

na brzeg wpływają rozpienione treny. 

W morzu płaczą syreny, 

bo morze jest gorzkie...  

Morze i niebo

Fale świecą się jak szkiełka czeskie 

i szepcą, by się morza nie bać, 

choć jest jak połowa nieba: 

równie pełne śmierci i niebieskie...  

Portret

Usta twoje: ocean różowy. 

Spojrzenie: fala wzburzona. 

A twoje szerokie ramiona: 

Pas ratunkowy... 

Gorzka zatoka

Szeroki, wesoły, wysoki, 

nieulękły marynarzu siłaczu! 

Wyłowiłeś mnie z mego płaczu, 

jak syrenę z gorzkiej zatoki...  

Wiersz ukradziony

Papierowy okręcik popłynąć nie może 

wciąż odrzucany przez szumiące morze.  

Lecz niech go tylko słońce wysuszy na wietrze, 

a popłynie jak żaden — w powietrze! 

Westchnienia

Morze jest dzisiaj smutne. Westchnienia się żalą 

przy brzegu porośniętym siwo-złotą sierścią. 

Jak pierś wznosi się fala i ginie za falą. 

Morze wzdycha falami. Ziemia — moją piersią. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Mewa

Tęsknota nade mną szeleszcze². 

Trąca mnie skrzydłem mewiem³. 

Czy wciąż ta sama jeszcze? 

Nie wiem! Nie wiem... 

Talerz z Kopenhagi

Z okrągłego siwego morza 

wychodzi chłopiec nagi 

i podaje swą złotą nagość, 

jak na talerzu z Kopenhagi. 

Obrazek

Na piasku, z chmurami za sobą 

siedzą dziewczynki w trykotach. 

Ziemia jest siedmiobarwna jak ich radość życia. 

Morze jest jak moja tęsknota... 

Kobieta w morzu

1

W czarnym trykocie lśniącym 

i w kasku z gumy czerwonej 

zachodzi w morzu jak słońce, 

tylko z przeciwnej strony.  

2

Zamieszana w srebrzystą pianę, 

zamiatana szumiącą grzywą, 

przekomarza się z oceanem, 

który chciałby ją kochać nieżywą.  

3

Leży jak w łożu. 

Na fali oparła głowę. 

Otworzyła ramiona płowe. 

Cała oddana morzu.  

4

Morze wzbiera ponad krawędzie, 

zagarnia ją chciwym ruchem — 

i są jak Leda z Łabędziem, 

okryci łabędzim puchem.  

5

Jak muszla wpółzanurzona 

w fal szmaragdowym obiegu, 

wsparta na smukłych ramionach 

faluje leżąc przy brzegu.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

6

Odpina z ramion zapięcia, 

otrząsa krople z dłoni: 

łzy szczęścia gorzkiej toni, 

która ją miała w objęciach.  

7

Jak skarb wyrzucony przez fale 

otoczona konturem blasku 

spoczywa rozparta wspaniale 

na migdałowym piasku.  

Umarły

Spadłeś z ziemi jak gdyby do morza 

w gorzkie i czarne bezkresy. 

Pożarły Cię złote ryby: 

Arktury i Antaresy⁴... 

Zmierzch na morzu

Wybrzeże coraz to bledsze 

w liliowej półżałobie 

i żaglowiec oparty na wietrze, 

jak ja na myśli o tobie. 

Marina

1

Szum morza w otwartym oknie budzi mnie w nocy znienacka. 

Świat leży przy mnie i błyszczy jak złotych gwiazd pełna tacka. 

Godzina druga. Głowonóg dawno już zasnął w ciemności, 

Pod ciężką głowę podłożył ramię niezmiernej długości...  

2

Jedwabne rybki zmęczone w falbankach tiulowych skrzeli, 

spadają sennie daleko, aż do cna czarnej kąpieli, 

i te największe, z atłasu, z podszewką cudnie dobraną, 

kładą się w ciemną kołyskę i szepcą sobie: dobranoc...  

3

W oddali błędnej, najdalszej chwieje się srebrny krążownik. 

Zasnęli już marynarze w rozkołysanej warowni. 

I ukwiał zacisnął płatki najciszej i jak najtajniej, 

i małe morskie koniki śpią w czarnej głębokiej stajni.  

4

Na morzu wznoszą się fale jak tysiąc ust do księżyca... 

Woda ma barwę młodego, zieleniącego się żyta...  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Bezpieczeństwo

Boicie się o mnie? Dlaczego? 

Ach, życie jest burzliwe i złe nieskończenie, 

lecz czyż potrzeba syrenie 

pasa ratunkowego? 

Narcyz

Nad sadzawką oprawną w modre rozmaryny 

klęczałem, zapatrzony w moją twarz młodzieńczą, 

by się w niej doszukać przyczyny, 

czemu mnie nie kochają i za co mnie męczą?  

Miłość

Nie widziałam cię już od miesiąca. 

I nic. Jestem może bledsza, 

trochę śpiąca; trochę bardziej milcząca, 

lecz widać można żyć bez powietrza!  

Anioł i Jakub

Jak Jakub z Aniołem⁵, tak ja z tym wspomnieniem 

mocuję się nadaremnie, 

bo ono silniejsze ode mnie 

i słodkie nieskończenie... 

Cnoty

Wszystkie cnoty miłe Panu Bogu 

maleją mi w oczach i bledną. 

Posiadam już tylko jedną: 

kocham cię, mój Wrogu... 

Upał

Dni znużone jak muły włoką się po wybojach. 

W żaluzje pukają kanikuły⁶... 

Upał przyszedł z ogrodu i zamieszkał w pokojach. 

Ach, jak pragnę twego serca z lodu... 

Lwy w klatce

Lwica senna i naga nie czuje więzienia. 

Leżąc, spogląda w oczy lwu, panu stworzenia. 

On się przybliża, cały w grzywie i w męskości, 

a jakaś pani patrzy — i płacze. Z zazdrości! 

Telegram⁷

Wiadomość biegła szybko ze sztyletem po drucie, 

jak tancerka z parasolem po linie, 

i zdyszana dobiegła w oznaczonej godzinie, 

by mnie zabić w oznaczonej minucie.  

Ptak

Ptaszek umierający chowa się, ucieka, 

by go nie ujrzał nikt w świecie, 

jak serce, co się skryło w głąb piersi człowieka, 

by, umierając, umrzeć w sekrecie.  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Wielki Wóz

Wędrujemy cygańskim obozem, 

nocujemy w gwiaździstej grozie, 

dzisiaj pod Wielkim Wozem⁸, 

jutro na Wielkim Wozie... 

Nietoperz

1

Gdy już zmierzch wonne olejki w tęczowe niebo wetrze, 

nietoperz wylatuje ze strychu. 

I zaczyna mierzyć po cichu 

wielkie koła tęsknoty rozlane na wietrze... 

2

Traci ślad i zaczyna na nowo, 

cicho trzepie skrzydłem błoniastem⁹ 

I mierzy, i mierzy do świtu 

koła wieczornych tęsknot wiszących nad miastem. 

Ćma

Fotel i książki, i świeca z cieniem 

i nagle w świecy jęk pełen skarg: 

To ćma płonie jasnym płomieniem 

jak sama Joanna d’Arc¹⁰...  

La précieuse¹¹

Widzę cię w futro wtuloną,  

wahającą się nad małą kałużą 

z chińskim pieskiem pod pachą, z parasolem i z różą... 

I jakżeż ty zrobisz krok w nieskończoność?  

Zraniona gazela

Dusza jest nieulękła, 

że nicość na życie zamienia — 

oto zraniona gazela uklękła 

z podziwu nad mocą cierpienia... 

Ofelia

Ach, długo jeszcze poleżę 

w szklanej wodzie, w sieci wodorostów, 

zanim nareszcie uwierzę 

że mnie nie kochano, po prostu.  

Krowy

Uśmiechnięci, obojętni i zdrowi 

krążycie spokojni w pobliżu, 

jak trawę żujące krowy, 

wkoło kogoś, co umiera na krzyżu... 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Fotografia

Gdy się miało szczęście, które się nie trafia: 

czyjeś ciało i ziemię całą, 

a zostanie tylko fotografia, 

to — to jest bardzo mało...  

Tancerka

Te dwie zmarszczki przekreśliły cię skrycie 

i choć tańczysz z beztroską motyla, 

w twojej sukni półniebieskiej, półlila 

jesteś już jak wspomnienie, nie jak życie.  

Aeroplan

Aeroplan¹², najpiękniejszy ptak biały, 

leci w oddal, ponad chmur szarzyznę — 

Ma skrzydła jak szarańcza. Jest jak orzeł śmiały. 

A oczy ma i serce mężczyzny. 

Huragan

Niebo się gniewa, 

obłoki nadbiegają w tłumie! 

Szczęśliwe drzewa! 

Będą się mogły wyszumieć!  

Oczy na skrzydłach

1

Ćmy srebrne ślepe i ciche lecą w ogniste sidła, 

nie widzą złotego ciernia, który się chwiejnie żarzy. 

Lecz czemu ja wpadłam w ogień, czemu spaliłam skrzydła? 

Widać mam oczy na skrzydłach, zamiast je mieć na twarzy... 

2

Oczy na skrzydłach nie widzą, choć są otwarte szeroko. 

Tęczowe oczy na skrzydłach nie wiedzą, gdzie lecieć trzeba. 

I zawsze zmylą drogę. Bo na cóż skrzydłom oko? 

Wpatrzy się ślepo w błysk świecy i myśli, że leci do nieba. 

Na balkonie

1

Na srebrnym balkonie pękatym, 

w smudze lipowych olejków 

milczymy. W skrzynkach drżą kwiaty, 

powój dźwiga noc w pobladłym lejku. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

2

Twoje usta są teraz nocne, 

i blade jak usta księży. 

Oczy masz srebrne i mocne, 

a włosy przygładzone przez księżyc. 

3

Księżyc ma kołnierz z tęczy. 

Wszystko już dziś maskaradą. 

Jak pajac przede mną klęczysz... 

Teraz maskę nakładasz bladą... 

4

Czy ci wierzyć? Z chmur kapią blaski, 

niebo jest jak puch perlicy, 

a cień twój długi i płaski 

zaczepia kobiety w ulicy! 

Róża

W tym parku pobladłym bez śmiechów i gości 

przy róży rozkwitłej stoję. 

Otośmy jedynymi świadkami piękności 

ja jej, a ona mojej. 

Tapicer

Nad łóżkiem samotnej kobiety, 

dla której nie ma już rady, 

księżyc, tapicer blady, 

rozwija pełne wspomnień tapety... 

Cykorie

Fiołkowo-niebieskie tęsknoty 

twarzą ku ziemi leżące 

i wsłuchane w dalekie turkoty 

radości odjeżdżających... 

Grad

Chmury błyskawicą podpięte 

i grad lecący na głowę, 

jak anielskie cukierki lodowe 

z wysokości tysiąca pięter.  

Listy

Do pieca, miłosny zeszycie! 

Do pieca, listy — stos cały! 

A żeście z ognia powstały, 

więc w ogień się obrócicie!  

Krokusy

Krokusy wyskakują z ziemi 

jak wiolinowe nuty, 

a panny się chylą nad niemi 

i z nut układają bukiet.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Gwiazdy spadające

Z twoich ramion widzę niebo drżące rozkoszą... 

Spadła gwiazda. I druga, i trzecia. Prawdziwa to epidemia!  

Widać dzisiaj niebem jest ziemia, 

dlatego się gwiazdy przenoszą... 

Wiosna

W parku, wkoło jakiegoś nudnego popiersia 

zakwitły bzy jedwabne, ciężkie — cała Persja! 

Posąg szepce do siebie: «Bzy kwitną. Jestem wieszcz. 

Żałuję bardzo. Czego? Wiosno, ty już wiesz...». 

Łabędź

Patrz! Łabędź jak znak zapytania 

wypłynął na staw przeźroczy¹³... 

Świat czeka i patrzy ci w oczy 

pełne wahania...  

Słowiki

Słowiki są dziś nieswoje. 

Bzy są jak chmury krzyżyków. 

Chcesz zabić serce moje? 

Przecież się nie zabija słowików? 

Zawód

Wieczność woła daremnie 

o jeden twój pocałunek! 

Nieśmiertelnie płacze we mnie 

zawiedziony, nieśmiertelny gatunek... 

Ogród

Gdy wiosna zaświta 

jest w ogrodzie raz ciemniej, raz jaśniej. 

Wciąż coś zakwita, przekwita. 

Wczoraj kwitło moje serce. Dziś jaśmin. 

Wydarty bukiet

Już zwiędły kwiaty w bukiecie 

wydartym mi siłą z dłoni. 

Żyć to mi nie dajecie, 

lecz umrzeć mi nikt nie wzbroni... 

List

Ktoś list dostał. Komuś serce bije. 

Idzie czytać pod kwitnące jabłonie. 

Czyta. Chwyta się ręką za szyję 

i dno traci, i w powietrzu tonie. 

Ślepa

Ślepa jestem. Oślepiona majem. 

Nic nie wiem, prócz, że pachną bzy. 

I ustami tylko poznaję,  

żeś ty nie ty... 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przebyta droga

Słońce stanęło w zenicie. 

Oglądam się na przebytą drogę: 

«To ma być moje życie? 

Patrzeć się na to nie mogę!». 

Burza

Przeżywamy dziś burzę: drzewa, ja i wy. 

Lecz ja szepcę słowa najcichsze, 

a wy ryczycie w wichrze 

jak zielone lwy... 

Nike

Ty jesteś jak paryska Nike z Samotraki¹⁴, 

o miłości nieuciszona! 

Choć zabita, lecz biegniesz z zapałem jednakim, 

wyciągając odcięte ramiona... 

Atlas

Nie odchodź, piękny Atlasie¹⁵! 

Moje niebo na tobie spoczywa! 

Niech choć chwilę śpiewa wieczność szczęśliwa 

w twoich ramion atletycznym atłasie. 

Jesień

Chodzi w szalu czerwonym i złotym. 

Przegląda się w owalu jeziora. 

Lecz jest chora. I nic nie wie o tym, 

że ją pochowają w tym szalu. 

Kurze łapki

I już kurze łapki na skroni? 

Ach, czas jak gdacząca kura 

o zabłoconych pazurach 

przebiegł po białych płatkach okwitłej jabłoni! 

Dni

Życie moje wstawione w cień 

więdnie bez światła dziennego. 

Codziennie opada z niego 

pożółkły, zwiędły dzień... 

Październik

Brzozy są jak złote wodotryski. 

Zimno jest jak w ostatnim liście. 

A słońce jest jak ktoś bliski, 

który ziębnie i odchodzi. Lecą liście... 

Liście

Rumieńce lata pobladły. 

Liść złoty z wiatrem mknie. 

I klonom ręce opadły,  

i mnie... 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Żebrak

Darmo stoję i żebrzę od godzin tak wielu! 

Wiatr tylko liść mi rzucił w nadstawiony kapelusz. 

Lecz liście nisko stoją¹⁶. Gdy umrę, bom już stary, 

to mi go może w niebie wymienią na dolary. 

Dziadek

Źle widzę jednym okiem, 

nienawidzę przeciągów 

i patrzę z moich okien 

jak z okien pociągu... 

Babka

Pierś moja coraz słabiej oddycha, 

krew moja coraz wolniej płynie, 

w sieci zmarszczek jak w pajęczynie 

leżę spętana i cicha... 

Kobieta, która czeka

Czeka, patrzy na zegar swych lat, 

gryzie chustkę z niecierpliwości. 

Za oknem świat zszarzał i zbladł... 

A może już za późno na gości? 

Żurawie

O żurawie na niebie krwawym!  

O kluczu lekki i złoty, 

który otwierasz tęsknotę 

za nieskończonym odlotem! 

Pod kościołem

Niebo pobladło z tęsknoty, 

złote liście toczą się kołem... 

Moja młodość była jak gotyk. 

Siedzę teraz jak pod kościołem... 

Kwiatki z Waterloo

Wiersze moje jak kwiaty krótki zapach ślą, 

jak kwiaty tracą płatki. 

Na wielkich, samotnych polach Waterloo¹⁷ 

zerwane kwiatki... 

Spóźniony list

Może kiedyś, nieoczekiwanie, 

przyjdzie list ten. I nic się nie stanie. 

Tylko patrząc w oczy Panu Bogu, 

rzeknę z cicha: «Za późno, mój Panie!». 

Przypisy:

1. Wenus (mit. rzym.) — rzymska odpowiedniczka Afrodyty, bogini miłości, która zgodnie z legendą wyłoniła się na brzegach Cypru z piany morskiej. [przypis edytorski]

2. szeleszcze — dziś popr. forma: szeleści. [przypis edytorski]

3. mewiem — dziś: mewim; dawna forma fleksyjna zachowana ze względu na rym: z „nie wiem”. [przypis edytorski]

4. Arktury i Antaresy — najjaśniejsze gwiazdy w gwiazdozbiorach odpowiednio: Wolarza i Skorpiona. [przypis edytorski]

5. Jakub z Aniołem — wiersz jest nawiązaniem do popularnego w sztuce motywu biblijnego, przedstawiającego walkę Jakuba z Aniołem pochodzącą z Księgi Rodzaju. Pawlikowska-Jasnorzewska sięga po ten obraz, aby zilustrować ambiwalentne, pozytywne i zarazem negatywne, uczucia. [przypis edytorski]

6. kanikuły — upały. Nazwa ta pochodzi od łac. canicula oznaczającego „suczkę”, co wiąże się z nazwą gwiazdy (Syriusza) w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa. Syriusz wschodzi na niebie w okresie letnim, gdy nadchodzą upały. [przypis edytorski]

7. telegram (z gr. tele: daleko, grámma: litera, pismo) — wiadomość tekstowa przekazywana stosunkowo szybko (szybciej niż list) na odległość za pomocą telegrafu (systemu urządzeń elektromagnetycznych), następnie dalekopisu; usługi takie świadczyły urzędy pocztowe; telegramów używano od lat 50. XIX w., a w pierwszej dekadzie XXI w. ta metoda komunikacji została porzucona w związku z upowszechnieniem internetu i korespondencji za pomocą poczty elektronicznej (e-mail) czy telefonów komórkowych (SMS). [przypis edytorski]

8. Wielki Wóz — jeden z najbardziej rozpoznawalnych asteryzmów północnej półkuli nieba, złożony z siedmiu najjaśniejszych gwiazd gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy. [przypis edytorski]

9. błoniastem — dziś: błoniastym, dawna forma zachowana ze względu na rym. [przypis edytorski]

10. Joanna d’Arc (1412–1431) — bohaterka narodowa Francji; podczas wojny stuletniej poprowadziła armię francuską do kilku ważnych zwycięstw, twierdząc, że działa kierowana przez Boga; została schwytana przez Burgundczyków, przekazana Anglikom, osądzona przez sąd kościelny za herezję i spalona na stosie; święta Kościoła katolickiego (od 1920). [przypis edytorski]

11. la précieuse (fr.) — wykwintnisia. [przypis edytorski]

12. aeroplan (daw.) — samolot. [przypis edytorski]

13. przeźroczy (daw.) — dziś: przeźroczysty. [przypis edytorski]

14. Nike z Samotraki — marmurowa rzeźba hellenistyczna odnaleziona bez głowy na greckiej wyspie Samotraka, obecnie przechowywana w Luwrze. [przypis edytorski]

15. Atlas (mit. gr.) — tytan dźwigający sklepienie niebieskie. [przypis edytorski]

16. stać nisko — tu: mieć niską wartość handlową. [przypis edytorski]

17. Waterloo — miejscowość w Belgii, znana z ostatecznej klęski Napoleona w bitwie z 1815 r. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pawlikowska-jasnorzewska-pocalunki/

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (www.wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Ilona Kalamon, Wojciech Kotwica, Paweł Kozioł, Monika Kępska, Aleksandra Sekuła, Paulina Stefańska, Paulinav Stefańska.

Okładka na podstawie: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, autor nieznany, domena publiczna

ISBN-978-83-288-8011-5

Plik wygenerowany dnia 2025-07-06.