Bolesław Leśmian

Postacie (cykl)

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Postacie (cykl)

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Postacie

W marzeniu moim puste na przestrzał komnaty, 

Wbrew nocy rozjarzone spiekotą południa. 

Cisza. W lustrach się dwoją i troją złe kwiaty. 

Bije północ. Snu próżnia nagle się zaludnia. 

Idą z mroku, na oślep, śpiesznie i kolejno 

Postacie, co swym chodem i bladością czynną 

Przypominają kogoś, co zmarł w beznadziejną 

Noc, gdy wszystko, prócz niego, umrzeć było winno. 

Czarną na białych płaszczach znakowane kresą, 

Twarz ode mnie ku snowi odwracają pilnie, 

Stąpając po podłodze wiernie i usilnie, 

Jakby chciały pokazać, że są tym, czym nie są... 

I nie tylko zwierciadła, ale ślepe sprzęty 

Odbijają niejasno i niecałkowicie 

Owych ludzi, co, idąc z odmętów w odmęty, 

Chętnie starliby ślad swój i swoje odbicie... 

Wiem, że boją się chwili, która zewsząd kroczy, 

A w której dłoń wyciągnę i pierwszego z brzegu 

Wytrącę, jak sen jeden z reszty snów szeregu, 

I zapytam o imię i zajrzę mu w oczy! 

Ale który to będzie — nikt nie wie, nie zgadnie... 

Przechodzą, los nieznany tłumiąc w płaszczów bieli. 

A ja dłoń opóźnioną wyciągam bezradnie 

Do tych, co już mijają i już przeminęli... 

Matysek

Grał w lesie Matysek na skrzypkach z jedliny — 

I wygrał, i wygrał — płacz zmarłej dziewczyny. 

O, płaczu bezbrzeżny, dlaczego tak płaczesz? 

Dlaczego w pnie drzewne, jak we drzwi, kołaczesz? 

Zapomnij o klęsce, a świat się odmieni, — 

I rosą spłyń w zieleń, i spocznij w zieleni! 

Lecz nie chciał wypocząć, ni wyzbyć się męki — 

I różnie się krwawił o kwiaty i sęki — 

Czerwony — zielony — srebrzysty — złocisty — 

O, Boże, mój Boże — płacz bardzo wieczysty! 

Takie było Matyskowe granie, 

Zanim pieśni nastało konanie. 

Grał w lesie Matysek na skrzypkach z jedliny — 

I wygrał, i wygrał — śmiech zmarłej dziewczyny, 

O, śmiechu niedobry, dlaczego się śmiejesz? 

Dlaczego tak żywcem po lesie szalejesz? 

Stłum grzeszną ochotę, zbarcz¹ dźwięk swój — żałobą, 

I rozpłacz się w niwecz — i przestań być sobą! 

Nie przestał być sobą — i śmieszył sam siebie — 

I w barwach się mienił — na ziemi i niebie — 

Czerwony — zielony — srebrzysty — złocisty — 

O, Boże, mój Boże — śmiech bardzo wieczysty! 

Takie było Matyskowe granie, 

Zanim pieśni nastało konanie. 

Grał w lesie Matysek na skrzypkach z jedliny — 

I wygrał, i wygrał sen zmarłej dziewczyny. 

Śnie błędny — niezbędny, dlaczego tak śnisz się? 

Dlaczego tak pilnie majaczysz i skrzysz się? 

Przepadnij bez śladu w tym jarze i rowie, 

Lub w tamtym strumieniu, co wszystko ci powie!... 

Lecz nie chciał bez śladu przepadać w bezkresie, — 

I śnił się, i tęczą migotał po lesie 

Czerwony — zielony — srebrzysty — złocisty, — 

O, Boże, mój Boże, — sen bardzo wieczysty!... 

Takie było Matyskowe granie, 

Zanim pieśni nastało konanie. 

Dzień skrzydlaty

Rozwidniły się w słońcu dwie otchłanie — dwa światy, — 

Myśmy byli — w obydwu... A dzień nastał skrzydlaty.  

Nikt nie umarł w dniu owym, — nie zataił się w cieniu... 

I pamiętam, żem myślał o najdalszym strumieniu. 

Nie mówiłaś nic do mnie, lecz odgadłem twe słowa. 

A on — zjawił się nagle... Zaszumiała dąbrowa.  

Taki — drobny i nikły... I miał — ciernie na skroni. 

I uklękliśmy razem — w pierwszej z brzegu ustroni.  

W pierwszej z brzegu ustroni, — w pierwszej kwiatów powodzi. 

I zdziwiło nas bardzo, że tak biednie przychodzi. 

Ubożeliśmy chętnie — my i nasze zdziwienie... 

A on — patrzał i patrzał... Cudaczniało istnienie...  

Zrozumieliśmy wszystko! — I że właśnie tak trzeba! 

I że można — bez szczęścia... I że można — bez nieba...  

Tylko drobnieć i maleć od nadmiaru kochania. 

A to była — odpowiedź, i nie było — pytania.  

I już odtąd na zawsze przemilczeliśmy siebie, 

A świat znów się stał — światem... I czas płynął po niebie.  

I chwyciłaś źdźbło czasu, by potrzymać je — w dłoni, 

A on — patrzał i patrzał... I miał — ciernie na skroni.  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Bałwan ze śniegu

Tam — u samego lasów brzegu, 

Gdzie kruk — jedyny pustki widz, 

Ktoś go ulepił z tego śniegu, 

Co mu na imię: biel i nic...  

Na głowę śmieszną wdział czapulę, 

A w bok żebraczy wraził kij — 

I w oczy spojrzał mu nieczule 

I rzekł na drwiny: „Chcesz — to żyj!” 

I żył niezgrabny, byle jaki, 

A gdym doń przyszedł śladem trwóg, — 

Już weń wierzyły wszystkie ptaki, 

Więc zrozumiałem, że to — bóg... 

Czarował drzewa ócz błyskotem, 

Piersią, do której wichry lgną — 

I kusił mnie niewiedzą o tem, 

Co było we mnie — tylko mną... 

Pan ośnieżonej w dal przyczyny 

Poprzez ślepotę mroźnych cisz 

Patrzał w wądoły i w niziny, 

Co mu się śniły wzwyż i wzwyż! 

A kiedy poblask wziął od słońca 

I w nicość zalśnił — błędny wskaz — 

Pojąłem wszystko aż do końca 

I uwierzyłem jeszcze raz! 

Pszczoły

W zakamarku podziemnym, w mieszkalnym pomroku, 

Gdzie zmarły, zamiast dachu, ma nicość nad głową, 

W pewną noc Wiekuistą, a dla nas — Lipcową 

Coś zabrzękło... Śmierć słyszy i przynagla kroku...  

A to — pszczoły, zmyliwszy istnienia ścieżynę, 

Zboczyły do tych pustek, jak do złego ula! 

Rój się iskrzy tak obco, tak brzęcząco hula, 

Że strach w mroku tę jurną ujrzeć pozłocinę²!...  

A zmarli w zachwyceniu, źrenicę rozwiewną 

Przesłaniając od blasku skruszałych rąk wiórem, 

Tłoczą się cień do cienia i wołają chórem: 

— «To — pszczoły! Pamiętacie? To — pszczoły na pewno!» 

Przytłumione snem bóle na nowo ich trawią! 

Wdzięczni drobnym owadom za zbudzoną ranę, 

Z wszystkich sił swej nicości patrzą w skry zbłąkane, 

Co wzdłuż śmierci i w poprzek żywcem się złotawią... 

Znali niegdyś te cudła³ złotego pomiotu, 

A dzisiaj, zaniedbani w swych mgieł niedobrzysku, 

Podziwiają skrzydlatą szaradę rozbłysku 

I chyżą łamigłówkę brzęczącego lotu!  

Ale, drogę powrotną zwęszywszy w odmęcie, 

Pszczoły lśnią się gromadą już co chwila rzadszą, 

Już — w świat się przedostając, gasną na zakręcie, — 

Już ich — nie ma! — A oni wciąż patrzą i patrzą... 

W zakątku cmentarza

Mają zmarli w niedzielę ten pośmiertny kłopot, 

Że w obczyźnie cmentarza czują się — bezdomnie, — 

A lubią noc tę spędzać popod mgłą, lub popod 

Wiecznością, co się w jarach gęstwi nieprzytomnie. 

Maria z Bzówka — wygody wspomina izdebne, 

Słońce — w łóżku, wiatr — w sieni — i ogród macierzyn⁴, 

Gdzie było tyle w radość uchodzących ścieżyn, 

A wszystkie takie — trafne i drzewom — potrzebne!... 

Żebrak, co się zadławił na śmierć krztyną chleba, — 

Kijem niegdyś wędrownym obłędnie się babrze 

W nieodgadle⁵ błękitnym — pełnym Boga — chabrze, 

By zeń dla snu wiecznego wydłubać — źdźbło nieba. 

Mnich, co po to byt ziemski tłumił bez szemrania, 

By pędzić żywot wieczny w sposób nienaganny, — 

Kreśli palcem na próchnie list do panny Anny 

Z życzeniami rychłego w kwiatach — zmartwychwstania. 

Panna Anna udaje, że jest — w bezżałobie 

I biorąc na kolana młodą mgłę — pieszczochę, — 

Ukradkiem z pajęczyny tka zwiewną pończochę 

Dla brzozy, co tkwi boso na kochanka grobie. 

A opodal — mniej więcej naprzeciw rozstaju, 

We fraku bezrozumnie skąsanym przez szczura, 

Na czele kilku cieni żeńskiego rodzaju 

Nieboszczyk Madaleński — prowadzi mazura. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Kocmołuch

Gdy śródlistne trzepoty gilów i jemiołuch 

Zmącą ciszy cmentarnej ustrój niezawiły, — 

Cień z trudem z zaniedbanej wychodzi mogiły, 

Cały w rdzach i liszajach — podziemny kocmołuch. 

Słońce, grzejąc zmarłego, roztrwania po trawie 

Złote krzty — złote supły i złotsze podłużki, 

A on zmysłem nicości wyczuwa jaskrawie, 

Jak śmierć w słońcu — w kształt nikłej maleje śmiertuszki... 

Niezbyt pewny swej jawy i ufny snom niezbyt, — 

Spogląda oczodołów próżnicą wierutną 

W obłoków napuszyście wybujały Bezbyt, 

Poza którym nic nie ma, prócz tego, że smutno... 

Lecz on smutek w pośmiertnej przekroczył podróży, 

Pierś wzbogacił weselem nowego żywota, 

A gdy mu nieśmiertelność zbyt modro się dłuży, — 

Tka snowi wieczystemu wezgłowie ze złota!...  

Zazdroszczę mu, bo duszę do trosk ma niezdolną, 

Nie wie, co to jest — nędza i żal i pustkowie. 

Poznał przepych tajemnic! Niech wszystko opowie, 

Bo już — czas! Bo już dłużej przemilczać nie wolno! 

Lecz w chwili, gdy chcę zwiewne zadać mu pytania 

O słonecznych utrudach, o gwiezdnych mozołach, 

Widzę nagle, jak blednąc męczeńsko się słania 

Ten zagrobnych ran pleśnią pokryty biedołach!...  

W gęstwinie — cieniścieje bezludzie i lśni tam 

Zejście nieba na ziemię do drzew na uboczu, — 

A ja patrzę w mrok jego spustoszałych oczu 

I nie pytam już o nic... Już o nic nie pytam...  

Znikomek

W cienistym istnień bezładzie Znikomek błąka się skocznie. 

Jedno ma oko błękitne, a drugie — piwne, więc raczej 

Nie widzi świata tak samo, lecz każdym okiem — inaczej — 

I nie wie, który z tych światów jest rzeczywisty — zaocznie⁶? 

Dwie dusze tai w swej piersi: jedna po niebie się włóczy, — 

Druga — na ziemi marnieje. Dwie naraz kocha dziewczyny: 

Ta czarna — snu wieczystego na pamięć barwnie się uczy, — 

Ta jasna — całun powiewny tka dla umarłej doliny. 

Którąż z nich kocha naprawdę? Złe ścieżki! — Głębokie wody! — 

Urwiska! — Nawoływania! — I znikąd żadnej pomocy! — 

I powikłane od lęku, w mrok pierzchające⁷ ogrody! — 

A w dłoniach — nadmiar istnienia, a w oczach — okruchy nocy! 

I mgła na ustach dziewczyny, rumianych marzeń rozgrzewką, — 

A kwiaty wzajem się widzą — a zgony wzajem się tłumią! — 

Znikomek spożył kęs nieba i miesza złotą mątewką⁸ 

Cień własny z cieniem brzóz kilku. A brzozy śnią się i szumią... 

Wiosna

Takiej wiosny rzetelnej, jaką w swym powiecie 

Widział Jędrek Wysmółek, — nikt nie widział w świecie! 

Poprzez okno karczemne łeb w bezmiar wyraził 

I o mało się w durną mgłę nie przeobraził! 

Lecz umocnił się w karku i, nieco przybladłszy, 

Łbem pochwiał dla otuchy i splunął, i patrzy... 

Jego własna chałupa wraz z babą i sadem 

Odwróciła się nagle nieproszonym zadem⁹. 

Wieprz — znajomek, niewiększy na pozór od snopa, 

Biegnie w skradzionych portkach Magdzinego chłopa. 

Ryj mu lilią zakwita! Czar bije od przodu! 

I z wołaniem: «Gdzie Magda?» — pcha się do ogrodu! 

Wóz drabiasty, jaskółczej doznając uciechy, 

Z okrzykiem: «Co ja robię?» — frunął ponad strzechy. 

A wójt w ślad mu się jarzy to modry¹⁰, to złoty 

I zębami przedrzeźnia znikłych kół turkoty. 

Wywróconą na opak do rowu ulicą 

Mknie Kachna i płonącą powiewa spódnicą. 

Wichrzy się i pokłębia i upałem bucha, 

Cała w ogniu i szumie! Pożar — nie dziewucha! 

Skry miota wedle woli, — nie szuka powodu, 

I z szeptem: «Moja wina!» — dymi się od spodu! 

A Maciej — ten z przeciwka, co to brak mu klepki, 

Konno dybie¹¹ w niebiosy wesoły i krzepki! 

Cały w różach i malwach, coraz nieznajomszy 

Pyskiem w niebie wydziwia, jakby służył do mszy. 

Tuż obok, jak to bywa między błękitami, 

Przelatuje siedząco Pan Bóg z aniołami. 

A ten wrzeszczy od rzeczy i na koniu pstroku¹² 

To skoczy, to zje malwę, to ginie w obłoku! 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Srebroń

Nastała noc, spragniona wymian 

Mroku na dreszcze w półśnie rosy. 

Dąb bałwochwalczo wierzy w Tymian, 

We wpływ Tymianu — na niebiosy. 

Światła na trawie mrą pokotem, — 

Śmierć świateł wzrusza leśne knieje. 

Północ przedawnia się pod płotem, 

A płot — przyszłością gwiazd srebrnieje. 

Gdzie jest bezdroże? A gdzie — droga? 

Gdzie — dech po śmierci? Ból — po zgonie? 

Więc nie ma tchu i nie ma Boga? 

I nie ma nic — a księżyc płonie? 

Księżyc to — wioska ogromniasta, 

Gdzie ciszę ciuła brat mój — Srebroń, 

Co siebie własnym snem przerasta, 

Więc mu istnienia w srebrze — nie broń!  

To — niepoprawny Istnieniowiec! 

Poeta! — Znawca mgły i wina. 

Nadskakujący snom — manowiec, 

Wieczności śpiewna krzątanina.  

W sieć rymów łowi srebrne myszy, 

I srebrny chwast i srebrną jabłoń, — 

I rzuca strzępy srebrnej ciszy 

Na księżycową błoń czy prabłoń... 

— «Śmierci! — powiada — Mrok nas słyszy! 

Nie śmiej się w niebo i nie błaznuj!» — 

I rzuca strzępy modrej ciszy 

Na księżycowy znój¹³ czy praznój... 

— «Jam ten — powiada — co mgłą dyszy 

I wie, że Bóg to — łza i zamieć!» — 

I rzuca strzępy złotej ciszy 

Na księżycową miedź czy pramiedź... 

Pełno tam — dolin, wzgórz, bajorów¹⁴, 

Modrych rozwiśleń¹⁵ i udniestrzeń¹⁶, 

I niby scena bez aktorów, 

Rozpacza pusta w świetle przestrzeń.  

I szepce Srebroń w dal znikomą: 

— «Nie samym światłem mrok się żywi, — 

Wszyscy jesteśmy nieszczęśliwi, 

Lecz po co srebrnieć? — Nie wiadomo... 

Nim śmierć w źdźbło mroku przeistoczy 

Pomysł mych łez — i zarys ducha — 

Niech mi gwiazdami spyla oczy 

Nicości złota rozsypucha!» — 

I gdy tak mówi, — nicość właśnie 

Kłami połyska — zła i szczera, — 

I jeszcze jedna gwiazda gaśnie, — 

I jeszcze jeden Bóg umiera. 

Kopciuszek

Gdy Kopciuszek łachmanów rozmarzonym zgrzebłem 

W balu niedostępnego wdumał się przepychy, 

Wróżka, lecąca jutra niepewnym śródniebiem, 

Nagle przed nim stanęła. Był wieczór dość cichy. 

A ona w cudach pilna i w radości chyża 

Utkała z pajęczyny, skradzionej spod płota, 

Suknię, co prześwituje do oczu pobliża 

Oddalami w szkarłatach zanikłego złota... 

Szczypta złudy... Źdźbło jawy... Zaufaj, nim zgaśnie! 

Wdzięk nicości zdrobniałej... Garść zlękłego głogu... 

Już gotów koralowy naszyjnik, co właśnie, 

Lśniąc na piersi dziewczęcej, podobał się Bogu.  

Bal się zaczął! Czas jechać! Snom wrzaw się zachciewa! 

Więc szczura przedzierzgnęła w tęgiego woźnicę, 

A myszy — w dwa rumaki, a wiatr — w uździenicę 

A szum drzew — w tentent koński! Strwożyły się drzewa!...  

Bywały różne czasy i różne bezczasy... 

Więc dynię, która soków nabrzmiała swawolą, 

Przeobraziła w pudło złocistej kolasy, 

Co skrzy się od wieczności, że aż oczy bolą! 

Bicz zaświstał! Ruszyły rumaki z kopyta! 

Złe jary — wyrwy w złudach, zmór pełne kałuże! 

Przepaść śni się łbom końskim! Śmierć za koła chwyta! 

Baczność, durny woźnico! Oszalały szczurze!  

Już zmyliłeś otchłanie!... Brniesz w nicość po grudzie! 

Mrok się zaśmiał!... Strach — spojrzeć! Duch blednie człowieczy! 

Pędzą konie! O, Boże! Szczęść myszom w ich cudzie!... 

Grzmi kolasa! O, Boże! Miej dynię w swej pieczy!... 

Lalka

Jam — lalka. W mych kolczykach szkli się zaświat dżdżysty. 

Suknia jawą atłasu ze snem się kojarzy. 

Lubię fajans mych oczu i zapach kleisty 

Farby, rumieńcem śmierci młodzącej mat twarzy.  

Lubię leżeć, gdy pokój słonecznieje czynnie, 

Na strojnego dywana¹⁷ narożnej purpurze, 

Gdzie irys obok sarny kwitnie bezroślinnie, 

A z wieczności pluszowej unoszą się kurze.  

Dziewczynce, co się moim bawi nieistnieniem, 

Wdzięczna jestem, gdy w dłonie mój niebyt porywa, 

I mówi za mnie wszystko, różowa natchnieniem, 

I udaje, że wierzy w to, iż jestem żywa. 

Pilnie wróży mi z ręki, że w najbliższym maju 

W świat wyruszę, a w drogę wezmę chleb i zorze, 

By piechtami wędrując po Znaszlitymkraju, 

W ustach chłopca-włóczęgi całować bezdroże. 

Ubezdrożyć się muszę na ziemi i niebie, 

By w chwili, kiedy najmniej spodobam się losom, 

Znaleźć się niespodzianie, na przekór niebiosom 

W położeniu — bez wyjścia — bez śmierci — bez siebie. 

Mam stały wyraz twarzy, niby Człowiek Śmiechu¹⁸. 

Znam tę powieść i inne... Ta sama dziewczynka 

Uczyła mnie czytania, jak się uczy grzechu, 

I jestem pełna wiedzy, jak do listów skrzynka. 

Mam zamiar pisać powieść, której bohaterką 

Jest Praścieżka, wiodąca urwiskami w Pralas, 

Gdzie ukryła się lalka, — i nikt jej nie znalazł! 

Duszę ma z macierzanki i patrzy w lusterko.  

Mówi tylko dwa słowa: Papa, albo Mama. 

Mama — mówi do śmierci, a Papa — do grobu, 

I śmieje się... Sen chwieje łbem u próżni żłobu, 

A ona śmiechu swego nasłuchuje sama...  

Koniec mojej powieści jest ten, że Praścieżka 

Odbiera sobie życie... W mgle o tym są wzmianki... 

Ginie świat... Z rodzicami znika lalka — śmieszka. 

Nic nie ma, prócz lusterka i prócz macierzanki. 

Wartoż pisać tę powieść? Baśń wyszła już z mody, 

Jak krynolina z tęczy!... Módl się do korala 

O wiersz barwny!... Zszarzały dusze i ogrody, 

A mnie wkrótce do lalek poniosą szpitala!  

Wyrwę w biodrach zasklepią, brew wznowią nad okiem, 

Wargom uśmiech narzucą taki, że aż zbrzydnie, 

I na pokaz wystawią, abym się bezwstydnie 

Do przechodniów łatanym mizdrzyła urokiem.  

Stracę wartość. Nastąpią cen spadki i zniżki. 

I wówczas, gdy już mroki poczuję w pobliżu, 

Wyciągnę dłonie ścisłe i wklęsłe, jak łyżki, 

Do Boga, co nie za mnie umierał na krzyżu!  

On, wiedząc, jak mi trudno, choć sen się snem łata, 

Grać rolę siebie samej na życia arenie, 

Dla prób nieśmiertelności, po zniżonej cenie 

Nabędzie mnie — za jedną łzę z tamtego świata!  

Akteon

Powieść o Akteonie: wiosna szumi w borze. 

Podpatrzył w blask boginię¹⁹ skąpaną w jeziorze. 

Za karę go w jelenia przedzierzgnęła mściwie. 

Pokrwawiła się wieczność o leśne igliwie!... 

Psy go własne opadły, szarpiąc jak zwierzynę! 

Wpośród godzin istnienia miał taką godzinę!... 

Próżno bronił obcego, które boli, ciała! 

Śmierć go, psami poszczuwszy, z jeleniem zrównała... 

Próżno wzywał na pomoc dawnych towarzyszy, 

Nasłuchując ich kroków na pobrzeżach ciszy! 

Nikt nie poznał po głosie i po znoju rany, 

Że to człowiek — nie jeleń! Duch — upolowany! 

Nikt nie zgadł tajemnicy narzuconych wcieleń! 

Musiał być tym, czym nie był! I zginął jak jeleń! 

I jam niegdyś był inny. Dziś jeszcze się złocę, 

A złociłem się bardziej... Świadkami — złe noce! 

Pamiętam dawnych braci rozbłyskane twarze. 

Wówczas o czymś marzyłem... Dziś blednę, gdy marzę! 

Nikt nie umiał tak istnieć jak ja, w tej godzinie, 

Gdym cię, Boże, podpatrzył! — Duch mój odtąd ginie! 

Przemieniony w człowieka za nędzę mej zbrodni, 

Dźwigam obce mi ciało w blask Bożej pochodni! 

I ginę śmiercią obcą, co mym kościom przeczy... 

Inna mi się należy!... Nie chcę tej — człowieczej!... 

Ginę w ludzką powłokę wsnuty jak w płaszcz zgrzebny. 

Kto mnie pozna po płaszczu? Precz z nim! Niepotrzebny! 

Kto mnie pozna po głosie, że to ja tak śpiewam? 

Milcz, głosie! Nie mój jesteś! Swego już nie miewam... 

Majacząc cudzych kształtów zgubną niepodobą, 

Nawet w śmierci godzinie nie mogę być sobą! 

Krwawą zmorę jelenia unosząc śród powiek, 

Próżno wołam o pomoc! — I ginę jak człowiek! 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Alcabon

Był na świecie Alcabon. Był, na pewno był! 

O brzóz przyszłość wiódł z mgłami walki nieustanne. 

Próżnię życia na karku dźwigał z całych sił! 

— «Tere-fere!» — tak śpiewał, 

Gdy się śmierci spodziewał. 

Aż pokochał osiadłą na strychu Kurjannę. 

Dur go pchał wzwyż po schodach. Dur, na pewno dur! 

We łbie miał złote mroczki i srebrne zamiecie, 

Gdy, wspinając się ku niej, dawał baczny zór 

Na czar, co się po cichu 

Tak utrwalał na strychu, 

Jakby miejsca zabrakło gdzieindziej na świecie. 

W drzwi uderzył oburącz. W drzwi, na pewno w drzwi! 

Ktokolwiek w drzwi kołacze — niech wejdzie i kocha! 

Kurjanna, jak Kurjanna... Śni raczej, niż drwi... 

Na barłogu — od środka 

Patrzy duża i słodka, — 

Lgnie do niej ufna ciału koszula — ciasnocha. 

Znój mu wargi przynaglił. Znój, na pewno znój! 

Szedł do niej po ciemnościach, jak wicher po łanie! 

Kto ma oczy — niech widzi! Był ich cały trój: 

On i barłóg, i ona 

I wyrychlił ramiona, 

By ją porwać na trwałe wbrew światu kochanie! 

Biel jej ciała przywłaszczał. Biel, na pewno biel! 

A chłonęła go w siebie ciszkiem jak mogiła. 

Poznał, czym jest czar nocy, szept i chętna ściel, 

I tak skochał dziewczynę, 

Że wołała w mrok: «Ginę!» — 

Bo się pierwszej miłości niechcący broniła. 

Gil jej w uszach zadzwonił. Gil, na pewno gil! 

Tak tętniła krwią śpiewną, tak drżała w głąb chcenia... 

Zdzierż szczęście!... Nie zdzierżyła!.. Ledwo kilka chwil!... 

Nienawykła do czaru, 

Zmarła z westchnień nadmiaru, 

Umierając, nie miała nic do powiedzenia! 

Strych zawinił wszystkiemu! Strych, na pewno strych! 

Z jego wyżyn dał w nicość nura bezpowrotnie, — 

Zaśmiał się w samo niebo, a przy ziemi — ścielił, 

Pilnej śmierci cios tępy 

Duszę rozpruł na strzępy, 

Aż się z niej wysypały skarby dożywotnie! 

Piach się z duszy wysypał! Piach, na pewno piach! 

Ten, co w podróż się złoci do zorzy, gdy kona, — 

Bochen chleba w gwiazd wieńcu — skrót pałacu w mgłach — 

Rzęsa Boża — dwie pszczoły — 

I trzy z wosku anioły. 

Czego tylko nie było w duszy Alcabona! 

W pałacu królewny śpiącej²⁰

Królewna dłoń o martwe zraniła wrzeciono. 

Szerzy się snu zaraza!... Śmierć drzemie u płotu... 

Drzewa, jawą parując, posnęły zielono. 

Motyl zawisł nad studnią skrzydłami bez lotu. 

Mrużąc przygasłych ślepi pilne ametysty, 

Kot do snu łeb przypłaszczył na perłach w szkatule. 

Pies się zwinął oszczędnie w kłębek wiekuisty, 

Ogonem myśl o ludziach zaznaczając czule. 

Kucharz wbił raz na zawsze nos, pełen spiekoty, 

W dym, co zastygł w pióropusz, kędzierzawie zmarły, 

I w kierunku wszechświata dzierżył rondel złoty, 

Gdzie do dna nicość z sadłem za pan brat przywarły... 

Jego żona kochliwa, złoconą kopystką 

Szumną zupę bełtając w cwałującym garze, 

Zasnęła ciałem — w kuchni, a duchem w bezmiarze 

W chwili, gdy pomyślała, że miłość to — wszystko!... 

Wujna z stryjną raczyły skamienieć biblijnie 

W dwa posągi, godnością napuszone czujną 

W czasie, gdy stryjna z króla szydziła przed wujną, 

A wujna włos zsiwiały pobarwiała stryjnie... 

A w sieni król, że wielbił prostotę kobiecą, 

Ściskając pokojówkę w miłosnym rabunku, 

Zdrętwiał na samym wstępie tego pocałunku, 

Co twarz w dziób niedorzeczny wydłużył mu nieco... 

Rój dziadów na portretach w przeszłość zwiesił głowę... 

A fotel, gdzie, od drzemki głupiejąc bezwiednie, 

Paź w uścisku pogmatwał poręcz i królowę²¹, 

Pruł się przez sen, co zresztą czynił w dnie powszednie... 

Zaś w ostatniej komnacie, na łożu z purpury, 

Śniąc o drogich zawczasu minstrelach²² i skaldach²³, 

Królewna, że tak powiem, byt przeżyła z góry 

Z głową w przyszłość wtuloną pod domyślny baldach²⁴!... 

I w puchach prałabędnych grążyła doszczętnie 

Swe ciało tym piękniejsze, że już bez znaczenia... 

A, twarz biedząc uśmiechem, przydawała chętnie 

Stłumionemu istnieniu — wyraz nieistnienia. 

Marcin Swoboda

Z górskich szczytów lawina, Bogu czyniąc szkodę, 

Strąciła w przepaść nizin Marcina Swobodę.  

Spadał, czując, jak w ciele kość szaleje krucha, 

I uderzył się o ziem ostatnią mgłą ducha.  

Poniszczony śmiertelnie, chciał się z bólem wadzić, 

Wokół bólu jął miazgę człowieczą gromadzić.  

Dłoń złamana w niej tkwiła jak nóż w ciepłym chlebie! 

To się ciułał, to trwonił... I tak pełzł przed siebie. 

I z trudem bezkształtnego ciała rozwłóczyny 

Doczołgały się wreszcie aż do stóp dziewczyny.  

Wargami, zszarpanymi o skały i krzaki, 

Szeptały własne imię pewno dla poznaki. 

Bocząc się na pełzacza, w ogrodzie bielała. 

— «Nie strasz kwiatów ranami! Precz, kałużo ciała.  

Odkrwaw mi się od stopy! Szukaj leków w niebie! 

Próżno szepcesz swe imię! Nie poznaję ciebie!» —  

A Bóg z nieba zawołał: «Wstyd dziewczyno młoda! 

Nie poznałaś? — Jam poznał! To — Marcin Swoboda!»  

I pobladła dziewczyna i odrzekła: «Boże! 

Już to ciało Marcinem dla mnie być nie może!»...  

A Bóg otchłań do niego przybliżył mogilną, 

Aby ciału ułatwić śmierć już bardzo pilną.  

I biedne, przez dziewczynę niepoznane ciało, 

Poszeptawszy swe imię, w otchłań się przelało. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Poeta

Zaroiło się w sadach od tęcz i zawieruch — 

Z drogi! — Idzie poeta — niebieski wycieruch! 

Zbój obłoczny, co z światem jest — wspak i na noże! 

Baczność! — Nic się przed takim uchronić nie może! 

Słońce — w cebrze, dal — w szybie, świt — w studni, a zwłaszcza 

Wszelkie dziwy zza jarów — prawem snu przywłaszcza. 

Rad Boga między żuki wmodlić — do zielnika, 

Gdzie się z listem miłosnym sam jelonek styka!... 

Świetniejąc łachmanami — tym żwawszy, im golszy — 

Nie bez wróżb się uśmiecha do grabu i olszy, — 

I widziano w dzień biały tego obłąkańca, 

Jak wierzbę sponad rzeki porywał do tańca! 

A tak zgubnie porywać, mimo drwin i zniewag, — 

Zdoła tylko z otchłanią sprzysiężony śpiewak. 

Żona jego, żegnając swój los znakiem krzyża, 

Na palcach — pełna lęku do niego się zbliża. 

Stoi... Nie śmie przeszkadzać... On słowa nawleka 

Na sznur rytmu, a ona płochliwie narzeka: 

— „Giniemy... Córki nasze — w nędzy i rozpaczy... 

A wiadomo, że jutro nie będzie inaczej... 

Wleczesz nas w nieokreślność... Spójrz — my tu pod płotem 

Mrzemy z głodu bez jutra, a ty nie wiesz o tem!” — 

Wie i wiedział zawczasu!... I ze łzami w gardle 

Wiersz układa pokutnie — złociście — umarle, — 

Za pan brat ze zmorami... Treść, gdy w rytm się stacza, 

Póty w nim się kołysze, aż się przeinacza. 

Chętnie łowi treść, w której łzy prawdziwe płoną, — 

Ale kocha naprawdę tę — przeinaczoną... 

I z zachłanną radością mąci mu się głowa, 

Gdy ujmie niepochwytność w dwa przyległe słowa! 

A słowa się po niebie włóczą i łajdaczą — 

I udają, że znaczą coś więcej, niż znaczą!... 

I po tym samym niebie — z tamtej ułud²⁵ strony — 

Znawca słowa — Bóg płynie — w poetę wpatrzony. 

Widzi jego niezdolność do zarobkowania 

I to, że się za snami tak pilnie ugania! 

Stwierdza z zgrozą, że w chacie — nędza i zagłada, — 

A on w szale występnym wiersz śpiewny układa! 

I Bóg, wsparty wędrownie o srebrzystą krawędź 

Obłoku, co się wzburzył skrzydłami, jak łabędź, — 

Z łabędzia — do poety, zbłąkanego we śnie, — 

Uśmiecha się i pięścią grozi jednocześnie! 

Urszula Kochanowska²⁶

Gdy po śmierci w niebiosów przybyłam pustkowie, 

Bóg długo patrzał na mnie i głaskał po głowie. 

— „Zbliż się do mnie, Urszulo! Poglądasz²⁷, jak żywa... 

Zrobię dla cię, co zechcesz, byś była szczęśliwa”. 

— „Zrób tak, Boże — szepnęłam — by w nieb Twoich krasie 

Wszystko było tak samo, jak tam — w Czarnolasie!²⁸” — 

I umilkłam zlękniona i oczy unoszę, 

By zbadać, czy się gniewa, że Go o to proszę? 

Uśmiechnął się i skinął — i wnet z Bożej łaski 

Powstał dom kubek w kubek, jak nasz — Czarnolaski. 

I sprzęty i donice rozkwitłego ziela 

Tak podobne, aż oczom straszno od wesela! 

I rzekł: „Oto są — sprzęty, a oto — donice. 

Tylko patrzeć, jak przyjdą stęsknieni rodzice! 

I ja, gdy gwiazdy do snu poukładam w niebie, 

Nieraz do drzwi zapukam, by odwiedzić ciebie!” 

I odszedł, a ja zaraz krzątam się, jak mogę, — 

Więc nakrywam do stołu, omiatam podłogę — 

I w suknię najróżowszą ciało przyoblekam 

I sen wieczny odpędzam — i czuwam — i czekam... 

Już świt pierwszą roznietą złoci się po ścianie, 

Gdy właśnie słychać kroki i do drzwi pukanie... 

Więc zrywam się i biegnę! Wiatr po niebie dzwoni! 

Serce w piersi zamiera... Nie!... To — Bóg, nie oni!... 

Jadwiga

Cień za cieniem się ugania, a motyla motyl ściga, — 

Rozpłakała się w lesie niekochana Jadwiga. 

— «Raczej ciało niepieszczone wilkom rzucić w bór za borem, 

Niż nie zaznać pieszczoty choćby nawet z potworem!» — 

I wypełznął czerw²⁹ spod ziemi zwilgotniałym pyskiem czynny. 

— «Ot ja ciebie popieszczę! Ot ja właśnie — nikt inny!» — 

Obejrzała się na drogę i na tuman³⁰ poza drogą. 

— «Oprócz ciebie na świecie nie mam, czerwiu, nikogo!» 

Legła przy nim na murawie, głowę wsparła o kamiążek, 

Miała kilka pierścieni i łez kilka, i wstążek. 

— «Owom³¹ — twoja! Pieść do syta! Nie szczędź w lesie mego ciała! 

Jam tu przyszła³² nie po to, bym się sama ostała»... 

Wiatr warkocze jej z ramienia na to drugie ramię przesuł, 

Ona była nieswoja, a on rad był i wesół. 

Pyskiem własił się i włudził w piersi wonne jak dwa jabła, 

Aż Jadwiga stęknęła, aż Jadwiga osłabła. 

Krew jej w głowie zahuczała pogrzebnego echem dzwonu, 

A to była choroba — i już blisko do zgonu. 

— «Inni boją się miłować krwi schorzałej szaleniznę, 

A ja nawet potrafię kochać ciała zgniliznę!» — 

I przeniknął pieszczotami bezpowrotnie aż do kości, — 

Nie, — nie było na świecie tak niesytej miłości! 

Nie wiadomo, co za szumy z czasu w bezczas zaszumiały, 

Gdy obnażył się w słońcu szkielet biały, bo — biały! 

Maj był w lesie i na polu i opodal — na rozstaju, — 

W maju działo się właśnie — tyle jeno, że w maju. 

Słychać było, jak w gęstwinie wiatr się krząta i chrabęści, — 

Tedy szkielet poskoczył i zacisnął swe pięści! 

— «Powiedz, czerwiu, gdzie jest tysiąc obiecanych w niebo ścieżek»? 

A on tylko popatrzył — i nic nie rzekł, nic nie rzekł... 

— «Powiedz, czerwiu, czy Bóg widział moje męki, moje żale? 

I czy jest On w niebiosach, czy też nie ma go wcale?» — 

A on zadarł pysk ku niebu i mackami wzruszył dwiema 

I pokazał na migi, że go nie ma, bo — nie ma! 

Więc ku snowi wieczystemu uchyliła nieco czoła 

I spojrzała w zaświaty, a tam nicość dokoła! 

A tam — nicość, rozścierwiona od padołów aż do wyżyn! 

I tańcował, i śmiał się biały szkielet Jadwiżyn³³... 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Migoń i Jawrzon

Niewidomską czapulę wdział Migoń na głowę 

I poszedł do Jawrzona w sady czereśniowe.  

Stał Jawrzon przy dwóch ulach — ubrany od święta. 

— «Kto się tak bezcieleśnie w mym sadzie wałęta? 

Słyszę kroki odważne, lecz wroga nie widzę. 

Odsłoń twarz, abym stwierdził — kogo nienawidzę!...»  

— «Po głosie zgadnij wroga, co cię dziś nawiedził 

I wyznaj, żeś czarami mą zbrodnię wyśledził!  

W jednym ulu ukryłeś — westchnienie mej winy, — 

W drugim — duszę zabitej przeze mnie dziewczyny.  

Oddaj mi oba sprzęty zdobiące mą zbrodnię, 

Bo mi bez nich w pałacu — czczo i niewygodnie!...» 

— «Nie ja — ciebie — rzekł Jawrzon — lecz tyś mnie ograbił, 

Dziewka wpierw mnie kochała, niźliś ty ją zabił!  

Ledwo na mnie spojrzała w czereśniowe sady, 

A już ją umęczyłeś za nikły cień zdrady!  

Znalazłem ją w parowie więcej, niż nieżywą! 

Imię swe na jej piersi wyżarłeś — pokrzywą!  

I nie wszystką znalazłem: brak wargi i ręki! 

Coś z nią czynił? Odpowiedz! Lub — męki za męki!»  

I przeżegnał się Jawrzon i tak — w imię Boga 

Mieczem niewidzialnego chciał wyszperać wroga.  

Na to zaśmiał się Migoń: — «Bawmy się w chowanki! 

Mów, co wolisz? Cichanki, czy może — klaskanki?...  

A zważaj, byś na oślep potrafił się bronić!... 

Sam ci mieczem o miecz mój pomogę zadzwonić!...» 

Zadzwoniły dwa miecze. Maj zmierzchał upalny. 

Jeden wróg był widzialny, drugi — niewidzialny.  

Obaj zwarli się ściśle — z kolanem kolano, 

Ale tylko jednego — jak walczył — widziano.  

Do obydwu mrok śmierci na palcach się skradał, 

Ale tylko jednego widziano, jak padał.  

Aż słońce, poranniejąc w obłokach nieśmiało, 

Rozwidniło to właśnie, co nocą się stało.  

Rozwidniło dwa trupy i obok — dwa ule 

I jedną niewidomską na krzaku czapulę!...  

Zmierzchun

Póty w cieniu jałowca śniła rozłożyście, 

Aż z lasu wybrnął Zmierzchun — i pomącił liście. 

Złote żuki, wylęgłe z ciepłych snów dziewczyny, 

Wnicestwiły³⁴ się w bujnej piersi — kosmaciny.  

Poznał żuki — po złudzie... I jednym spojrzakiem³⁵ 

Ogarnął — krzak — dziewczynę — i nicość za krzakiem.  

Płodząc we łbie żądz nagłych jadowite męty³⁶, 

Pełznął ku niej — w biel ramion zaborczo wśmiechnięty.  

Tchem drapieżnym uderzył o senny brzeg ciała... 

— „Śmierć, lub miłość!”... Pobladła — i miłość wybrała! 

A w dalekim ogrodzie — za siódmą gęstwiną — 

Tam widziano dwie dłonie, co z baśni w baśń płyną.  

Żałowały się wzajem, zmarniałe przedwcześnie, — 

A deszcz padał w ogrodzie — i padał deszcz we śnie. 

Obie mokre od deszczu, w nierównej z snem walce 

Do modlitwy o szczęście splatały swe palce.  

I w dalekim ogrodzie omdlewały czasem, 

Gdy je Zmierzchun zbyt pieścił w swej norze — pod lasem.  

Śnigrobek

Kiedy las od ukąszeń zmór drzewnych pożółciał, 

Śnigrobek, błękitnawo zapatrzony w paproć — 

Wędrownie się zazłocił — z dali w dal — po dwakroć, 

Aż się wsnuł do krainy półduchów i półciał. 

Tam ukochał przestwornie mgłę — nierozeznawkę³⁷, 

Co się na wznak — uśmiecha, a na klęczkach — ginie, 

Albo się uwysmukla — podobna dziewczynie, 

Która los w snach zgubiła, jak pustą zabawkę. 

Mgła rzekła: «Ust mych przyszłość — z bzu się nie wyzwoli! 

Prócz dreszczu — nie mam w kwiatach innego dorobku... 

Kochaj mnie w mej pośmiertnej za grobem niedoli, 

Bom bez niej — nie ta sama... Sprawdź mój czar, Śnigrobku!» — 

I rzekł na to Śnigrobek: «Niech nicość nam sprzyja! 

Tak mi modro dziś z tobą!... Łzy — oddaj aniołom. 

Wszelka radość jest w końcu tyleż, co niczyja... 

W urojonych ogrodach znajdź mnie i oszołom!» — 

Szołomiła mu usta, obłąkała ręce, 

A on tulił cud chwiejny i czar jej nieścisły, — 

I patrzył w zakochane mglistości dziewczęce, 

Gdzie obok żądzy śmierci — wrą pieszczot domysły. 

I ginąc od nadmiaru mgły w czujnym objęciu 

Wpośród złotawych przyćmień i błękitnych zadym, — 

Skonał wreszcie — posłuszny temu wniebowzięciu, 

Które przez sen zawdzięczał — fioletom bladym. 

Czas się włóczył po drzewach. Noc przyszła — żałobna. 

Cienie wszystkich umarłych — ubożuchno szare — 

Pochowały Śnigrobka na wieczną niewiarę — 

We wszystkich grobach naraz i w każdym — z osobna. 

Mgła mu w trumnę skrzystego nawrzucała nieba, 

A wszechświat, co już stał się czymś w rodzaju mitu, — 

Ożywiony pogrzebem — pomyślał, że trzeba 

Zmienić cel nieistnienia i miejsce — niebytu. 

Więc — choć ktoś go do mgławic i dróg mlecznych przykuł, — 

On, wstrząsając łańcuchy przeznaczeń bez treści, — 

Śnił, że w drogę wyrusza, jak rdzawy wehikuł, 

Zbłąkany w złotym wnętrzu zamierzchłej powieści. 

Wrogowie

Tam na zielonym dąb szumi dolińcu³⁸, 

A pod tym dębem — półskrzyniec³⁹ ze złota, 

A łabędź biały śpi w złotym półskrzyńcu, 

A w jego dziobie — igła się migota⁴⁰, 

A na jej ostrzu — wroga mego życie. 

Leżę pod dębem. Dąb szumi obficie. 

Dość mi przyłamać ostrze od niechcenia, 

A śmierć swym wichrem w proch nędzny go utrze! 

Wśród dębowego namyślam się cienia, 

Czy dziś — czy jutro — czy może pojutrze? 

Lecz on coś przeczuł i nagle się zbliża, 

I dąb pośpiesznie żegna znakiem krzyża... 

A ja udaję, żem spoczął na rosach, 

O niczym nie wiem i sny mam dziecięce. 

Chrzabąszcz się w moich zawieruszył włosach, 

Twarz mi zdrętwiała i ścierpły mi ręce, 

Bom ich nie zdążył usunąć z pokrzywy. 

Wróg mój jest chytry, zły i podejrzliwy. 

I z nożem w dłoni w twarz mi się pochyla, 

Zagląda pilnie i bada, i waży... 

Jedna, w swym locie nieostrożna chwila, 

Nikły wstrząs powiek, nie ten wyraz twarzy!... 

W głąb snu się wtulam, aż w oczach mi ciemno, 

Dech zataiłem. Dąb szumi nade mną... 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Kochankowie

Ledwo dziewczyna przyszła z daleka, — 

Dreszcz go obleciał skrzydlaty. 

Zatrzepotała martwa powieka, — 

I z grobu wyjrzał na światy. 

— «Dobrze, żeś przyszła! Gniję daremnie, 

Własnego niepewny cienia! 

Gdziem jest, że oto — nie ma mnie we mnie? 

Są tylko moje cierpienia. 

Powiedz — schylona ponad mogiłą — 

Śpiącemu w mogił obłędzie, — 

Gdzie się podziewa to, co mną było, 

A nigdy mną już nie będzie?» — 

Nic nie odrzekła w trwodze dziecięcej, 

Lecz martwa padła na wrzosy. 

Pewno kochała o wiele więcej, 

Niż myślał — kusząc niebiosy. 

Padła w ustroniu ojesieniałem, 

Gdzie kwiatom — straszno różowieć, 

By kochankowi całym swym ciałem 

Dać tę jedyną odpowiedź! 

Karczma

Między niebem a piekłem, wśród słynnych bezdroży, 

Które lotem starannie pomija duch boży, 

Stoi karczma, gdzie widma umarłych opojów 

Święcą tryumf swych szałów pijackich i znojów. 

Skąpiec, co, mrąc, ostatnie połknął ametysty, 

Znajdzie tu za dwa grosze nocleg wiekuisty, — 

I zbrodniarz, co w błysk noża zachował swą wiarę, 

Zdoła tutaj niejedną nadybać ofiarę, — 

I nierządnica, sennym wabiąca pachnidłem, 

Brwi nabytym w tej karczmie barwi błękitnidłem, 

By się mizdrzyć do cieniów jakiegoś tłuściocha, 

Co po śmierci w tych barwach lubieżnie się kocha. 

I są w karczmie grajkowie, stłoczeni w kapelę, 

Co dbają o pląs cieniów i o ich wesele, 

A grają im takiego szczękacza — brzękacza, 

Że karczma z tancerzami w otchłań się zatacza 

I, przyźbą⁴¹ przytupując, wstrząsa tłum ich dziki, 

Aż im w ślepiach migają te krwawe świerszczyki! 

Jedna tylko za piecem ukryta starucha, 

Mać⁴² pięciorga wisielców — tej wrzawy nie słucha 

I, pośmiertnie skulona, śni w sobie po cichu 

Cuda pierwszej miłości, spełnionej na strychu, 

I, zawzięcie słodkiemu oddana wspomnieniu, 

Gra polkę — wytrzykąta na rdzawym grzebieniu. 

Ludzie

Szli tędy ludzie biedni, prości, — 

Bez przeznaczenia, bez przyszłości. 

Widziałem ich, słyszałem ich!... 

Szli niepotrzebni, nieprzytomni, — 

Kto ich zobaczy — ten zapomni. 

Widziałem ich, słyszałem ich!... 

Szli ubogiego brzegiem cienia, — 

I nikt nie stwierdził ich istnienia. 

Widziałem ich, słyszałem ich!... 

Śpiewali skargę byle jaką 

I umierali jako tako... 

Widziałem ich, słyszałem ich!... 

Już ich nie widzę i nie słyszę, — 

Lubię trwającą po nich ciszę. 

Widziałem ją, słyszałem ją!... 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Anioł

Czemu leciał tak nisko ten anioł, ten duch, 

Sięgający piersiami skoszonego siana? 

Wiatr rozgarniał mu skrzydeł świeżący się puch, 

A od kurzu miał ciemne jak murzyn kolana... 

Włos jego — hartowana w niekochaniu miedź! 

Oczy płoną miłosnym nieskalane szałem! 

Snem wezbrała mu w skrzydłach niewiadoma płeć, 

Kiedy, lecąc, sam siebie przemilczał swym ciałem... 

Możem zbyt go zobaczył lub uwierzył zbyt, 

Bo w niechętnej zadumie przystanął w pół drogi... 

I znów w oczach mu błysnął nieczytelny świt, 

Gdy do lotu pierś tężył i prostował nogi. 

Rosa jeszcze mu ziębła na wargach, a on 

Już piętrami swych skrzydeł ku niebu się wzbielił 

I ogrom ciała oddał bezmiarom na strwon, 

A jam się do niebiosów wówczas onieśmielił... 

Odtąd, gdy wchodzę z tobą w umówiony park, 

Gdzie światła księżycowe do stóp nam się łaszą, — 

W twych wargach szukam jego przemilczanych warg 

I nie wiem, co się dzieje z tą miłością naszą?...  

Niewidzialni

Niewidzialnych istot tłumy sąsiadują z nami wszędzie. 

I kto kogo ujrzy pierwej? I kto komu duchem będzie?  

Błąkają się między nami i po nocy i o świcie — 

I nie wiedzą, że to właśnie jest wzajemność i współżycie.  

Oni o nas, a my o nich nic nie wiemy — tylko tyle, 

Że bywają nagłe zmierzchy i przychodzą pewne chwile... 

A łódź moja trwa u brzegu — ponad rzeki głęboczyzną, — 

I ta woda, co śni siebie, — jest jej grobem i ojczyzną.  

I ktoś bardzo wieloraki łodzią chwieje i kołysze, — 

A stwierdziłem wokół zieleń i stwierdziłem wokół ciszę...  

A to oni łódź trącają, upojeni snem i trwogą, — 

I odpłynąć chcą koniecznie, lecz nie mogą, bo nie mogą...  

Sił im starczy do majaczeń w mgle, co w śmierć się sączy błędna, 

Ale brak im dzielnej mocy, co do wioseł jest niezbędna...  

A ja pragnę, by łódź drgnęła, gdy się tłumnie zbliżą do niej, 

I by dłoń ich nieostrożna pozostała w mojej dłoni...  

Goryl

Spoza drzew gęstwy goryl kosmaty 

Śmieszliwym ślepiem wyzierał w światy. 

Małpował orła, gdy ranny strzałą 

Wlecze po ziemi nic warte ciało.  

I lwa małpował, kiedy w barłogu 

Kłem spłoszonemu zagraża Bogu.  

I, drwiąc, przedrzeźniał wieczności minę, 

Kiedy z błękitu schodzi w dolinę.  

Aż śmierć, wtulona w szary przyodziew⁴³, 

Stanęła przed nim, że zbladł nad spodziew!  

Chciał ją zmałpować, ale nie umiał, — 

Chciał coś zrozumieć — i nie zrozumiał.  

I padł jej do nóg, nie wiedząc czemu, 

I — niewiedzący — skomlał po psiemu.  

A ona cicho, niby mogiła, 

Pierś mu przydeptać stopą raczyła.  

Niezmałpowana, nieprzedrzeźniona 

Patrzyła w niego, jak rzężąc, kona.  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pozorzanie

Zanim dzień nastał, żeśmy w świat przybyli, 

My — ród Pozorzan, nieśmiertelny ród, — 

Żył niegdyś człowiek, twór jakiejś tam chwili, 

Ten cudów nie znał, ale wierzył w cud. 

Szał jego tęsknot wyczarował z mroku 

Nasz byt, od zgonu wolny i od łez, — 

A to się stało w tym roku... w tym roku, 

Kiedy istnienie zatraciło kres. 

On śnił w przestrzeni i wszystko mu było 

Dalekie, pełne bezdroży i dróg, — 

Rozpaczał w czasie, co z taką łkań siłą 

Mijał, aż minął wysnuty zeń Bóg. 

My poza czasem i poza przestrzenią 

Trwamy, spełnieni od stóp aż do głów. 

Czym dla nas człowiek, co z leśną zielenią 

Zamienił ledwo kilka mylnych słów? 

Czemuż on dotąd tak czujnie nam śni się, 

Jak gdyby tryumf błogosławił nasz? 

Czemu nam w twarzy odmiennych zarysie 

Tkwi coś, co jego przypomina twarz? 

Dokoła klombu

Gdy wzbiera ciszą śmierci południa upalność, — 

Dokoła mego klombu — zgiełk i niewidzialność!  

Grzmią wozy, chrapią konie i dzwonią kopyta, — 

Lśni kurzawa, ku słońcu bezrozumnie wzbita!  

Wciąż dokoła, dokoła... Wciąż tą samą drogą!... 

Słychać wszystko i wszystkich — nie widać nikogo!  

Pędzą z szumem tysiąca oszalałych borów, 

Wykrzykując gwiazd nazwy i nazwy przestworów!  

Brak im miejsca! Ścisk we śnie! Aż próżnia się mroczy! 

Czy to — byt, czy to — niebyt tak wrzawnie się tłoczy?  

Nic nie ma, prócz pośpiechu! Gdzie teraz ich — ciało? 

I czy ciągle się staje to, co raz się stało? 

Zdaje mi się, że pęd ich mam w uszach i skroni — 

I że lecę wraz z nimi, jeżeli to — Oni!... 

A gdy wrzawa zamilka i cisza się dłuży, 

Zdaje mi się, żem stanął u celu podróży... 

Panna Anna

Krakowianka jedna 

Miała chłopca z drewna. 

Znana piosenka.

Kiedy wieczór gaśnie 

I ustaje dzienny znój⁴⁴, — 

Panna Anna właśnie 

Najwabniejszy⁴⁵ wdziewa strój. 

Palce nurza smukłe 

W czarnoksięskiej skrzyni mrok, 

I wyciąga kukłę, 

Co ma w nic utkwiony wzrok.  

To — jej kochan⁴⁶ z drewna, 

Zły, bezmyślny, martwy głuch! 

Moc zaklęcia śpiewna 

Wprawia go w istnienia ruch.  

On nic nie rozumie, 

Lecz za niego działa — czar... 

Panna Anna umie 

Kusić wieczność, trwonić żar...  

W dzień od niego stroni, 

Nocą — wielbi sztywny kark, 

Nieugiętość dłoni, 

Natarczywość martwych warg.  

— «Bóg zapomniał w niebie, 

Że samotna ginę w śnie! 

Kogóż mam, prócz ciebie? 

Pieść, bo musisz pieścić mnie!» — 

Pieści ją bezdusznie, 

Pieści właśnie tak a tak — 

A ona posłusznie 

Całym snem omdlewa wznak. 

Śmieszny i niezgrabny, 

Swą drewnianą tężąc dłoń, 

Szarpie włos jedwabny, 

Miażdży piersi, krwawi skroń.  

Blada, poraniona 

Panna Anna bólom wbrew 

Od rozkoszy kona, 

Błogosławiąc mgłę i krew!  

Poprzez nocną ciszę 

Idzie cudny, złoty strach... 

A śmierć się kołysze 

Cała w rosach, cała w snach.  

Potem nic nie słychać, 

Jakby ktoś na dany znak 

Nie chciał już oddychać — 

Byle istnieć tak a tak... 

A gdy świt się czyni — 

Panna Anna dwojgiem rąk 

Znów zataja⁴⁷ w skrzyni 

Drewnianego sprawcę mąk. 

Sztuczne wpina róże 

W czarny, ciężki, wonny szal — 

I po klawiaturze 

Błądząc dłonią — patrzy w dal... 

Dźwięki płyną zdradnie, 

Płyną właśnie tak a tak... 

Chyba nikt nie zgadnie — 

Z kim spędziła noc i jak?  

Przypisy:

1. zbarcz (neol.) — obarcz. [przypis redakcyjny]

2. pozłocina (neol. od czas. pozłocić) — coś złocistego, złocisty blask. [przypis edytorski]

3. cudło (daw.) — cudo, dziwo, niezwykłość. [przypis edytorski]

4. macierzyn — matczyny. [przypis edytorski]

5. nieodgadle (neol.) — tajemniczo. [przypis edytorski]

6. zaocznie — tu: obiektywnie, niezależnie od tego, co się widzi. [przypis redakcyjny]

7. pierzchać — uciekać, znikać. [przypis redakcyjny]

8. mątewka a. mątew — drewniane narzędzie do mieszania. [przypis redakcyjny]

9. zad — tylna część ciała, pośladki. [przypis redakcyjny]

10. modry — intensywnie niebieski. [przypis redakcyjny]

11. dybać — tu: jechać dążyć. [przypis redakcyjny]

12. pstrok — pstry, pstrokatej barwy (tj. o maści konia: srokaty, jabłkowity lub tarantowaty). [przypis redakcyjny]

13. znój — ciężka praca, trud. [przypis redakcyjny]

14. bajorów (gw.) — dziś popr. forma D. lm: bajor. [przypis redakcyjny]

15. rozwiślenie — neol. od nazwy rzeki Wisły. [przypis redakcyjny]

16. udniestrzeń — neol. od nazwy rzeki Dniestr. [przypis redakcyjny]

17. dywana — dziś popr. forma D. lp: dywanu. [przypis redakcyjny]

18. Człowiek Śmiechu — tytuł powieści Victora Hugo; jej bohatera okaleczono w młodości, wycinając okolice ust w kształt uśmiechu, przez co później jego twarz nie była zdolna wyrażać cierpienia, które czuł. [przypis redakcyjny]

19. bogini — Artemida, gr. bogini łowów, zwierząt, lasów; w mit. rzym. utożsamiana z Dianą. [przypis redakcyjny]

20. W pałacu królewny śpiącej — wiersz nawiązuje do baśni Charles’a Perrault Śpiąca królewna. W tej baśni zła czarownica przepowiedziała, że w dniu 15. urodzin królewna ukłuje się w palec wrzecionem i umrze. Jedna z siedmiu dobrych wróżek złagodziła jednak ten czar: królewna po ukłuciu zapadła w głęboki sen, a obudzić ją mógł tylko pocałunek księcia. [przypis edytorski]

21. królowę — dziś popr. forma B. lp: królową. [przypis edytorski]

22. minstrel — średniowieczny wędrowny śpiewak i recytator poezji. [przypis edytorski]

23. skald — średniowieczny skandynawski poeta i śpiewak. [przypis edytorski]

24. baldach (daw.) — baldachim, osłona z tkaniny nad łożem lub tronem. [przypis edytorski]

25. Ułuda—fikcja, wymysł. [przypis edytorski]

26. Urszula Kochanowska (zm. 1578) — córka Jana Kochanowskiego i Doroty Podlodowskiej. Zmarła w dzieciństwie, po jej śmierci ojciec–poeta napisał cykl XIX Trenów. Cykl traktuje o skandalu egzystencjalnym, jaki wywołuje śmierć — szczególnie tak nieoczekiwana i nieuzasadniona jak przedwczesna śmierć dziecka. W popularnej lekturze Treny odczytywane są jako wyraz żalu ojca po śmierci dziecka. [przypis edytorski]

27. Poglądasz — wyglądasz. [przypis edytorski]

28. Czarnolas — wieś w województwie mazowieckim, gdzie żył i tworzył poeta Jan Kochanowski. [przypis edytorski]

29. czerw — larwa, poczwarka owada, tu: robak. [przypis edytorski]

30. tuman (daw.) — mgła. [przypis edytorski]

31. owom (gw. daw.) — oto jestem. [przypis edytorski]

32. jam tu przyszła (gw., daw.) — konstrukcja z przechodnią końcówką czasownika; inaczej: ja tu przyszłam. [przypis edytorski]

33. Jadwiżyn (daw.) — forma D. lp.; dziś: Jadwigi. [przypis redakcyjny]

34. wnicestwić się (neol.) — zniknąć (w czymś), wniknąć (w coś). [przypis edytorski]

35. spojrzak (neol.) — spojrzenie, rzut oka. [przypis edytorski]

36. męty — to, co mąci, np. drobne cząsteczki zawieszone w płynie, mącące jego przezroczystość; niejasność i chaotyczność myśli lub wypowiedzi; tu: pożądanie, mącące myśli. [przypis redakcyjny]

37. nierozeznawka — neol. od czas. rozeznawać, tj. orientować się, rozpoznawać. [przypis redakcyjny]

38. doliniec — dolina. [przypis edytorski]

39. półskrzyniec — własc. półskrzynka; rodzaj domku lęgowego dla ptaków. [przypis edytorski]

40. migota — dziś popr. forma 3os. lp cz.ter.: migoce a. migocze. [przypis edytorski]

41. przyźba — własc. przyzba: wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej. [przypis edytorski]

42. mać (daw.) — matka. [przypis edytorski]

43. przyodziew — ubranie, przyodziewek. [przypis edytorski]

44. znój — ciężka praca, trud. [przypis redakcyjny]

45. najwabniejszy — ten, który dodaje najwięcej powabu, wdzięku; najbardziej twarzowy. [przypis redakcyjny]

46. kochan — kochanek. [przypis redakcyjny]

47. zatajać — ukrywać. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/napoj-cienisty-postacie-cykl

Tekst opracowany na podstawie: Bolesław Leśmian, Napój cienisty, Wydawnictwo Mortkowicza, Warszawa 1936

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dorota Bednarczyk, Danuta Białowąs, Iwona Ciećwierz, Anna Dyja, Katarzyna Dąbek, Izabela Erdmann, Agnieszka Ginalska, Sylwia Hornowska, Aleksandra Kosińska, Dorota Kowalska, Marta Kuszpit, Justyna Lech, Natalia Mazan, Małgorzata Nadwadowska, Marta Niedziałkowska, Krystyna Paczoska, Magdalena Paul, Paula Rapiej, Aleksandra Sekuła, Monika Staniszewska, Olga Sutkowska, Weronika Trzeciak.

Okładka na podstawie: SML8ed Forms in Yellow and Magenta / 20091121.7D.00410.P1.L1.SQ / SML, See-ming Lee æŽæ€æ˜Ž SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.