Bolesław Leśmian

Pieśni kalekujące (cykl)

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pieśni kalekujące (cykl)

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Zaloty

Nędzarz bez nóg, do wózka na żmudne rozpędy 

Przytwierdzony, jak zielsko do ruchomej grzędy, 

Zgroza bladych przechodniów i ulic zakała¹, 

Obsługując starannie brzemię swego ciała, 

Kręci korbę, jak gdyby na lirze² w czas słoty 

Wygrywał swoje skoczne ku niebu turkoty — 

I nad brzegiem urwistym tęczowych rynsztoków 

Toczy się wraz z odbiciem zmydlonych obłoków, 

Toczy się bałamutnie³ do dziewki z podwórza, 

Do przystani stóp bosych — i ducha wynurza 

Z łachmanów, i wyciąga paździory⁴ swych dłoni 

Ku jej zębom śnieżystym, i tak mówi do niej: 

«Kocham strzęp twojej błotem zbryzganej spódnicy, 

Kocham głośny twój oddech! Na całej ulicy 

Ty jedynie mym ustom bywasz tak potrzebna! 

Wiem, że moja tęsknota, niby szkapa⁵ źrebna⁶, 

Wlekąc mię⁷, wyda na świat płód nowych udręczeń. 

W tym mój tryumf, że jestem niestrudzony klęczeń⁸ 

Twej krasy⁹! Kochajże mnie! Nuże¹⁰ do pieszczoty! 

Potwór błaga cię o nią! Przyjm¹¹ moje zaloty! 

Wnijdź¹² naga i bezwstydna w mej nędzy bezdomność 

I tak pieść, by wargami pożreć mą ułomność!» 

Ona mu się broni, 

A on mówi do niej: 

«Wszak musi ktoś pokochać to, co już się stało — 

I ten wózek męczeński, i korbę zbolałą, 

I żądzę w resztkach cielska, jak w zgliszczach, poczętą, 

I ten ochłap człowieka, co chce być przynętą! 

Odsłoń czar w mej brzydocie! Znijdź¹³ z wyżyn do karła! 

Bądź posłuszna mym dłoniom, jak ślepa lub zmarła! 

Zdołam być nieodparty, jako grzech i zguba, 

I potrafię wysiłkiem zmyślnego kadłuba¹⁴ 

Zdobyć się na pieszczoty słodkie, jak czereśnie, 

Których dotąd nikt nigdy nie oglądał we śnie!» 

Ona mu się broni, 

A on mówi do niej: 

«Małoż¹⁵ ci pół człowieka, by stał się twym skarbem? 

Chcę być drogą ci raną, wiernym tobie garbem! 

Czyż próżni, którą nóg mych nieobecność tworzy, 

Nie zapełni ból, miłość ni jęk mych bezdroży? 

Śmiech mię bierze! O, gdybym ziemię nieobjętą 

Mógł uderzyć raz w życiu zdrową, silną piętą 

I widzieć, jak zdeptana pod stopą wygląda! 

Śpieszno mi w nieskończoność! Wiem, że mnie pożąda 

I bez wstrętu spożyje me łachy i żale. 

Są gdzieś dłonie mi chętne i usta — korale, 

Co od głów się przesuną w pieszczocie ochoczej 

Aż do stóp, których nie ma! Niech wóz się potoczy 

Na przełaj¹⁶ — tam, gdzie właśnie ode mnie z daleka 

Ktokolwiek, zwierz lub robak, na mą miłość czeka!» 

Ona mu się broni, 

A on w zaświat stroni, 

Ona go swoim czarem do bólu zachęca, 

A on patrzy, nie patrząc, i korbę pokręca, 

I odjeżdża — odjeżdża — gdziekolwiek — pośpiesznie, 

Turkocząc i furkocząc, niezgrabnie i śmiesznie, 

Odjeżdża, kalekując¹⁷, w poszukiwań znoje, 

W kraje przygód miłosnych, w wieczne niepokoje. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Szewczyk

W mgłach daleczeje¹⁸ sierp księżyca. 

Zatkwiony¹⁹ ostrzem w czub komina, 

Latarnia się na palcach wspina 

W mrok, gdzie już kończy się ulica. 

Obłędny szewczyk — kuternoga²⁰ 

Szyje, wpatrzony w zmór odmęty, 

Buty na miarę stopy Boga, 

Co mu na imię — Nieobjęty²¹! 

Błogosławiony trud, 

Z którego twórczej mocy 

Powstaje taki but 

Wśród takiej srebrnej nocy!  

Boże obłoków, Boże rosy, 

Naści²² z mej dłoni dar obfity, 

Abyś nie chadzał w niebie bosy 

I stóp nie ranił o błękity! 

Niech duchy, paląc gwiazd pochodnie, 

Powiedzą kiedyś w chmur powodzi, 

Że tam, gdzie na świat szewc przychodzi, 

Bóg przyobuty²³ bywa godnie! 

Błogosławiony trud, 

Z którego twórczej mocy 

Powstaje taki but 

Wśród takiej srebrnej nocy! 

Dałeś mi, Boże, kęs istnienia, 

Co mi na całą starczy drogę — 

Przebacz, że wpośród nędzy cienia 

Nic ci, prócz butów, dać nie mogę. 

W szyciu nic nie ma, oprócz szycia, 

Więc szyjmy, póki starczy siły! 

W życiu nic nie ma, oprócz życia, 

Więc żyjmy aż po kres mogiły! 

Błogosławiony trud, 

Z którego twórczej mocy 

Powstaje taki but 

Wśród takiej srebrnej nocy! 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Garbus

Mrze²⁴ garbus dosyć korzystnie: 

W pogodę i w babie lato²⁵. 

Garbaty żywot miał istnie, 

I śmierć ma istnie garbatą. 

Mrze w drodze, w mgieł upowiciu²⁶, 

Jakby baśń trudną rozstrzygał, 

A nic nie robił w tym życiu, 

Jeno²⁷ garb dźwigał i dźwigał. 

Tym garbem żebrał i tańczył, 

Tym garbem dumał i roił²⁸, 

Do snu na plecach go niańczył, 

Krwią własną karmił i poił. 

A teraz śmierć sobie skarbi, 

W jej mrok wydłużył już szyję, 

Jeno garb jeszcze się garbi, 

Pokątnie²⁹ żyje i tyje. 

Przeżył swojego wielbłąda 

O równą swej tuszy³⁰ chwilę, 

Nieboszczyk ciemność ogląda, 

A on — te w słońcu motyle. 

I do zmarłego dźwigacza 

Powiada, grożąc swą kłodą: 

«Co ten twój upór oznacza, 

Żeś w poprzek legł³¹ mi przegrodą? 

Czyś w mgle potracił kolana? 

Czyś snem pomiażdżył swe nogi? 

Po coś mię³² brał na barana, 

By zgubić drogę w pół drogi? 

Czemuś łbem utkwił na cieniu? 

Z trudem w twych barach się mieszczę! 

Ciekawym³³, wieczysty leniu, 

Dokąd poniesiesz mnie jeszcze?» 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Ręka

Podczas gdy ciało w mękach żebraczego postu 

Kurczyło się, jak ochłap wyschłego moczaru, 

Ręka ma w samowolnym obłędzie rozrostu 

Wszerz i wzwyż potworniała od żądzy bezmiaru. 

Wypaczona od skwarów i pusta, jak dzieża³⁴, 

Miażdżąc stawów hamulce, rosła mi i rosła, 

Czując radość zawczasu ciosanego wiosła, 

Co już w samym zapłodku³⁵ śni morskie bezbrzeża! 

Ręko, nadmierna Ręko, 

W pięść modlitewną się złóż! 

Męko, nadmierna Męko, 

Zmalej i skurcz się, i znuż! 

My, co mamy dłoń większą nad zamiar człowieka, 

Pośpieszniej się od niego lub od niej oddalmy! 

Jakże znikąd przyszliśmy i jakże z daleka, 

Że dłoń nasza w świat rzuca nieludzki cień palmy! 

Sen unika jej w nocy, ptak płoszy się we dnie, 

Pierś dziewczęca nie spocznie w jej chwytnej ustroni! 

Przechodzień na jej widok wzdraga się³⁶ i blednie, 

Bo nie starczy jałmużny dla tak wielkiej dłoni! 

Ręko, nadmierna Ręko, 

W pięść modlitewną się złóż! 

Męko, nadmierna Męko, 

Zmalej i skurcz się, i znuż! 

Przekroczyła mych kości zbolałe granice, 

Przerosła moją duszę, sumienie i łoże, 

I lękam się, że skoro ukryję w niej lice³⁷, 

Nigdy już ich na światy nie wyłonię boże! 

A gdy nią się przeżegnam — przesadny znak krzyża, 

Obłąkany rozpędem zbytniego ogromu, 

Źdźbłem zaledwo³⁸ się garnie do mego pobliża, 

A resztą — pierzcha w mroki, nieznane nikomu! 

Ręko, nadmierna Ręko, 

W pięść modlitewną się złóż! 

Męko, nadmierna Męko, 

Zmalej i skurcz się, i znuż! 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Żołnierz

Wrócił żołnierz na wiosnę z wojennej wyprawy, 

Ale bardzo niemrawy i bardzo koślawy. 

Kula go tak schłostała po nogach i bokach, 

Że nie mógł iść inaczej, jak tylko w poskokach³⁹. 

Stał się smutku wesołkiem, skoczkiem swej niedoli, 

Śmieszył ludzi tym bólem, co tak skacząc, boli. 

Śmieszył skargi hołubcem⁴⁰ i żalu wyrwasem⁴¹, 

I żmudnego cierpienia nagłym wywijasem. 

Zwlókł się do swej chałupy: «Idź precz popod⁴² płoty, 

Niepotrzebny nam skoczek w polu do roboty!» 

Pobiegł do swego kuma, co w kościele dzwonił, 

Lecz ten nie chciał go poznać i kijem postronił⁴³. 

Podreptał do kochanki, a ta się zaśmiała 

Ramionami, biodrami, wszystką mocą ciała⁴⁴! 

«Z takim w łożu drygałą⁴⁵ mam tańczyć do śmierci? 

Ciała ledwo ćwierć miary, a skoków — trzy ćwierci! 

Ani myślę ci dotrwać w takim niedopląsie⁴⁶! 

Ani myślę wargami sypiać na twym wąsie! 

Zanadtoś mi wyskoczny do nieba na przełaj⁴⁷! 

Idźże sobie gdziekolwiek i nie klnij, i nie łaj!» 

Więc poszedł do figury, co stała przy drodze: 

«Chryste, na wskroś sosnowy, a zamyśl się srodze! 

Nie wiem, czyja cię ręka ciosała wyśmiewna⁴⁸, 

Lecz to wiem, że skąpiła urody i drewna. 

Masz kalekie kolana i kalekie nogi, 

Pewno skaczesz, miast⁴⁹ chodzić, unikając drogi? 

Taki z ciebie chudzina, takie nic z obłoków, 

Że mi będziesz dobranym towarzyszem skoków». 

Chrystus, słysząc te słowa, zsunął się na ziemię, 

Ów, co Boga wyciosał, bity bywał w ciemię⁵⁰! 

Obie ręce miał lewe, obie nogi — prawe, 

Sosnowymi stopami podziurawił trawę. 

«Marna ze mnie sośnina, lecz piechur niemarny, 

Przejdę wieczność piechtami⁵¹, chociażem⁵² niezdarny. 

Pójdziemy nierozłącznie, bo wspólna nam droga, 

Będzie nieco człowieka, będzie nieco Boga. 

Podzielimy się męką — podzielnać jest męka! — 

Wszak ta sama nas ludzka skoślawiła ręka. 

Tobie trocha⁵³ śmieszności, mnie śmieszności trocha, 

Kto się pierwszy zaśmieje — ten pierwszy pokocha. 

Ty podeprzesz mię⁵⁴ ciałem, ja ciebie sośniną, 

A co ma się nam zdarzyć, niech się zdarzy ino⁵⁵!» 

I wzięli się za ręce, i poszli niezwłocznie, 

Wadząc nogą o nogę śmiesznie i poskocznie. 

I szli godzin wieczystych nie wiadomo ile, 

Gdzież bo owe zegary, co wybrzmią te chwile? 

Mijały dnie i noce, którym mijać chce się, 

I mijało bezpole, bezkrzewie, bezlesie⁵⁶. 

I nastała wichura, i ciemność bez końca, 

I straszna nieobecność wszelakiego słońca. 

Kto tam z nocy na północ w burzę i zawieję 

Tak bardzo człowieczeje i tak bożyścieje? 

To dwa boże kulawce⁵⁷, dwa rzewne cudaki 

Kuleją byle jako w świat nie byle jaki! 

Jeden idzie w weselu, drugi w bezżałobie⁵⁸, 

A obydwaj nawzajem zakochani w sobie. 

Kulał Bóg, kulał człowiek, a żaden — za mało, 

Nikt się nigdy nie dowie, co w nich tak kulało? 

Skakali jako trzeba i jako nie trzeba, 

Aż wreszcie doskoczyli do samego nieba! 

Przypisy:

1. zakała — osoba przynosząca wstyd. [przypis edytorski]

2. lira — instrument muzyczny szarpany. [przypis edytorski]

3. bałamutny (daw.) — uwodzicielski; zalotny. [przypis edytorski]

4. paździory — zdrewniałe części łodyg lnu lub konopi. [przypis edytorski]

5. szkapa — z politowaniem o koniu, zwłaszcza lichym, zabiedzonym. [przypis edytorski]

6. źrebna — tu: ciężarna klacz. [przypis edytorski]

7. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

8. klęczeń (neol.) — wielbiciel. [przypis edytorski]

9. krasa — uroda. [przypis edytorski]

10. nuże — okrzyk oznaczający poganianie: dalej, szybciej. [przypis edytorski]

11. przyjm — dziś popr.: przyjmij. [przypis edytorski]

12. wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]

13. znijść (daw.) — zejść. [przypis edytorski]

14. kadłub — ciało, tułów. [przypis edytorski]

15. małoż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, pełniącą funkcję wzmacniającą. [przypis edytorski]

16. na przełaj — najkrótszą drogą. [przypis edytorski]

17. kalekować (neol.) — być kaleką. [przypis edytorski]

18. daleczeć (neol.) — wydawać się dalekim. [przypis edytorski]

19. zatkwiony — dziś popr.: utkwiony. [przypis edytorski]

20. kuternoga — kulawy. [przypis edytorski]

21. nieobjęty — ogromny, niewyobrażalny. [przypis edytorski]

22. naści (daw.) — trzymaj, weź. [przypis edytorski]

23. przyobuty a. obuty — zaopatrzony w buty, mający buty na nogach. [przypis edytorski]

24. mrzeć — umierać. [przypis edytorski]

25. babie lato — tu: ciepłe dni wczesnej jesieni. [przypis edytorski]

26. upowicie (przestarz.) — owinięcie, otulenie. [przypis edytorski]

27. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

28. roić — marzyć. [przypis edytorski]

29. pokątnie — potajemnie, w ukryciu. [przypis edytorski]

30. tusza — tu: rozmiary ludzkiego ciała, zwłaszcza otyłego. [przypis edytorski]

31. żeś w poprzek legł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: że (...) ległeś. [przypis edytorski]

32. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

33. ciekawym — tu: jestem ciekawy. [przypis edytorski]

34. dzieża — drewniane naczynie do wyrabiania ciasta. [przypis edytorski]

35. zapłodek — embrion. [przypis edytorski]

36. wzdragać się — wzbraniać się. [przypis edytorski]

37. lico (daw.) — twarz; dziś popr. forma B. lm: lica. [przypis edytorski]

38. zaledwo (przestarz.) — zaledwie. [przypis edytorski]

39. poskok (daw.) — podskok. [przypis edytorski]

40. hołubiec — figura w tańcu polegająca na uderzeniu obcasem o obcas podczas podskoku. [przypis edytorski]

41. wyrwas — ludowy taniec mazowiecki z przyśpiewkami. [przypis edytorski]

42. popod (daw.) — pod. [przypis edytorski]

43. postronić (neol.) — czas. utworzony od stronić (unikać czyjegoś towarzystwa); wygnać kogoś, nie chcąc przebywać w jego towarzystwie. [przypis edytorski]

44. wszystką mocą ciała — dziś popr.: całą siłą ciała. [przypis edytorski]

45. drygała (neol.) — rzecz. utworzony od czas. drygać: podskakiwać, drgać. [przypis edytorski]

46. niedopląs (neol.) — niezdarny sposób poruszania się. [przypis edytorski]

47. na przełaj — najkrótszą drogą. [przypis edytorski]

48. wyśmiewny (przestarz.) — szyderczy. [przypis edytorski]

49. miast — zamiast. [przypis edytorski]

50. bity bywał w ciemię — nawiązanie do związku frazeologicznego nie w ciemię bity, oznaczającego kogoś sprytnego, umiejącego sobie radzić w każdej sytuacji; tutaj w znaczeniu przeciwnym. [przypis edytorski]

51. piechtą (pot.) — pieszo. [przypis edytorski]

52. chociażem — popr.: chociaż jestem. [przypis edytorski]

53. trocha — dziś popr.: trochę. [przypis edytorski]

54. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

55. ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

56. bezpole, bezkrzewie, bezlesie — neologizmy oznaczające w kolejności przestrzeń bez pól, krzewów i lasów. [przypis edytorski]

57. kulawiec (obelż.) — człowiek kulawy. [przypis edytorski]

58. bezżałoba (neol.) — brak żałoby. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lesmian-piesni-kalekujace-cykl/

Tekst opracowany na podstawie: Bolesław Leśmian, Łąka, J. Mortkowicz, Warszawa 1920.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Biernadski, Paulina Choromańska, Marianna Czabator, Radosław Czajka, Jakub Grześkowiak, Aleksandra Kopeć, Aleksandra Kopeć-Gryz, Dorota Kowalska, Marcin Koziej, Wiktoria Lewandowska, Jagoda Maciejewska, Marta Niedziałkowska, Weronika Trzeciak, Hanna Zając.

Okładka na podstawie: Zomerweelde, Jac van Looij, domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-11-04.