Wincenty Korotyński

Płaszcz królewski

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Płaszcz królewski

(Podanie historyczne)

Jedną z uliczek odległych Krakowa, 

Po dniu majowym, o zmroku już dobie, 

Przy niebios lampie, co nad miastem pływa, 

Zwolna ją orszak otacza w żałobie, 

Aż kilku xięży poprzedza z daleka, 

Zlewa się z płaczem pieśnia¹ żałościwa, 

Gwarne we dzwony rozlega się bicie,  

Mnóstwo chorągwi i świateł sowicie; 

Lecz trumnę — stary tylko szmat² obleka. 

Jakiś przychodzień, jak widać z odzieży, 

Szedł tędy — czoło uchylił pobożnie; 

Potem k’jednemu ze starców podbieży, 

I z uczciwością zapyta nieśmiało: 

„Z wszystkiego widzę, że w domu zamożnie, 

Dlaczegóż łachman okrywa to ciało? 

Czyż mu na całun godniejszy nie stało³?” 

— „Nie bluźń! — odrzecze mu starzec surowo — 

Chcesz? Jać opowiem; lecz my Chrześcijanie!” 

I poszedł dalej z nachyloną głową, 

I młodzian za nim. 

Już ostatnie słowo: 

„Wieczny spoczynek daj mu, Chryste Panie! ” 

Chwiejąc się, z wolna wzleciało ku niebu; 

Już ziemia wraca na rodzicy łono. 

Zdjęto łachmany z trumiennego wieka 

I ze czcią w piękny pokrowiec złożono. 

Obcy człek tajni z ócz starca docieka; 

Starzec skwapliwie⁴ wziął rękę młodziana: 

„Gdyśmy spełnili powinność człowieka, 

Niech inszych stypa przynęca pijana — 

Pójdźmy inędy⁵! ” 

I poszli z pogrzebu, 

Tam, kędy wstęga błyszczy się wiślana. 

— „Nie dziś to było, nie za moich latek, 

Chociaż ta głowa ośm krzyżyków⁶ dźwiga. 

Był i za domem, i w domu dostatek, 

I cześć u ludzi, i łaska u Pana, 

Gdy Króla Chłopków⁷ latorość⁸ kochana, 

Gdy nam władała po Piastach Jadwiga⁹. 

Było wszystkiego.. . Lecz piękna królowa, 

Świętym małżeństwem związawszy dwa kraje, 

Przelała władzę — i krew Olgierdowa¹⁰ 

Nagrody, kary po prawdzie rozdaje; — 

Złożyła przepych — i ludzkości gwoli¹¹ 

Oddała swoje klejnoty, dostatki, 

Na podźwignienie tonących w niedoli, 

Na odrodzenie naszej Almy-matki¹² — 

Sama, jak gdyby nie na tron stworzona, 

Zakonną suknię przywdziała jak wdowa, 

I prostym płaszczem okryła ramiona. 

Znali ją przedsię i czcili poddani, 

I hołdy nieśli nie sukni, a pani. 

Było to w jesień — pięknego coś rana, 

Jak to się mówi, w dzień babiego lata. 

Wyszła dnia gwiazda, otyła, rumiana, 

Lecz bez uśmiechu, coś jakby zaspana, 

Zimno spojrzała na obszary świata. 

Siwizną wieku szron oblekł naturę, 

Milczy — snadź¹³ w piersiach już głosu nie stanie¹⁴. 

Ściska za serce uczucie ponure, 

Zda się, że patrzysz — na wielkie konanie. 

Dzień ten — to uśmiech, co¹⁵ darzy młodziana 

Z łoża boleści gasnąca kochana... 

Krzemienie serce chyba nie usłucha 

Przyjść na wezwanie cierpiącego ducha. 

Stare Wawelu rozwarły się wrota: 

Królowa wyszła ponad brzeg wiślany, 

Z nią piękny orszak od srebra a złota, 

Dworskie służebne, panięta i pany. 

Lecz mimo złota i drogich kamieni, 

Wśród nich Jadwiga, jak lilia wśród cierni, 

Jak perła w konsze, jak jutrznia wśród cieni: 

Byliby piękni — przy niej są mizerni. 

Bóg ją ubarwił nieziemskimi wdzięki¹⁶ 

I pięknym ciałem odział duszę piękną: 

Jeden jej uśmiech — już zleczył twe męki, 

Jedno skinienie — tysiące uklękną, 

Spojrzy — to Miłość i Wiara z Nadzieją, 

A zacznie mówić — ptaszęta niemieją. 

Lecz dzisiaj... dzisiaj coś sama nieswoja; 

Darmo ją bawić chcą słudzy najszczersi: 

Jak niezabudka kwitnąca u zdroja, 

Powisła główką ku szlachetnej piersi. 

Nagle zawrzały ponadbrzeżne chatki: 

„Pani! tam Pani!” — i dziatwy gromada 

Jak pszczółek z ula z chałupek wypada. 

„Pani! hej, pani!” — i wprost jak do matki, 

Jak do rodzonej, skoczyły pisklęta; 

Ruch, gwar, jak w czasie Kurkowego święta. 

Tłum różnowzorny otoczył Królową; 

Ten u jej kolan, ten już na jej ręku... 

— „Tak dawno! dawno!”... — „Bo byłam daleko, 

Za siódmą górą, za dziewiątą rzeką... 

No, jak się-ż macie? a w domu czy zdrowo? 

I ty tu, rybko!... a! i ty błazenku! 

Jakże się macie? jak idą pacierze?” 

I zabrzęczała niesforna rozmowa, 

Spór o pierwszeństwo, o Zdrowaś, o Wierzę; 

I wpół ucięte, zagadkowe słowa, 

Co miłujące tylko serce streści, 

Związała w jedno najświętsza osnowa: 

Dźwięk zespolonej miłości i cześci¹⁷. 

Lecz gdzie krom¹⁸ smutku Bóg radość nadarza? 

Życie tych uczuć amalgamat¹⁹ ścisły... 

Gdy wkoło pani natłok się pomnaża, 

Trącon znienacka młodzieńczyk kotlarza 

Stoczył się z brzegu we wrzący nurt Wisły — 

I grób ruchomy zasklepił swe brody... 

Pani krzyknęła: „O! kto w Boga wierzy!” 

I wnet co było ze dworskiej młodzieży 

Wszyscy na ratunk skoczyli do wody. 

Po chwili — strasznej niepewności chwili, 

Co życie całe skupiwszy w minucie, 

Szarpie i miota osłupiałe czucie — 

Śmiali pływacze z wód się wynurzyli. 

Dziecię zdrętwiałe u królowej łona 

Zwisło na ręku jak trawka skoszona. 

Gdy z przerażenia ochłonięto przecie, 

Jadwiga, zdjąwszy swój płaszcz zakonniczy, 

Skrzepłe od zimna otuliła dziecię; 

Jeden i drugi chętnymi ramiony 

Przynieśli pomoc dla Królowej żony; 

I B ó g to sprawia, czego dusza życzy: 

Cicho... nieznacznie odetchnął chłopczyna, 

I mętne oczki otwierać zaczyna. 

Tedy z modlitwą ku Najświętszej Pannie, 

Pocieszycielce niedoli człowieczéj, 

Królewskim płaszczem okryte starannie, 

Oddano dziecię macierzyńskiej pieczy... 

Biedny, kto nie czuł matczynej wdzięczności, 

Kto łez matczynych, kto nie zna radości! 

I pani, zawsze tak uprzejma, miła, 

Dzięków nie słucha, twarz dłonią zakryła — 

Władczyni świata, łez matce zazdrości: 

Och! biedna, biedna — bo matką nie była... 

Takąśmy mieli służebnicę Pana 

I takie króle, mój młody człowieku... 

Gdyby umiała ta struga wiślana 

Ludzkimi słowy opowiedzieć jaśnie²⁰, 

Co ona pomni z dawniejszego wieku — 

Dzisiejsi ludzie wzięliby za baśnie! 

Bo cóż im powie ten piasek ruchawy, 

Ten zimny kamień, lub trawka krzewiasta? 

Takie to dziwnie pospolite sprawy! 

A wszakże tutaj, na tejże wybrzeży 

Świeża, jak trawka, co wiecznie odrasta, 

I ta pamiątka przyczajona leży; 

Patrzy z kamienia, z roślinki oddycha, 

Oku za drobna, słuchowi za cicha. 

Bo dziś nam dosyć obecną żyć chwilką, 

Bo dziś my przeszłość niezdarnym pustkowiem 

A sami w pysze wielkimi się zowiem; 

Prawda, że wielcy — żal, iż w słowiech²¹ tylko... 

Ale odbiegłem mój rzeczy osnowy. 

Po krótkiej dobie²² od owej przygody, 

Świąteczną barwę przywdział gród zamkowy 

I stary Kraków wyładniał jak młody. 

Przyszło pociechy z nią wesela siła²³, 

Szczęście ze szczęściem biegło na wyścigi: 

Bo też nie lada uroczystość była 

Powrót od Litwy i święto Jadwigi. 

Właśnie się w Litwie i tarło, i mełło; 

Pani zjechała, ku zgodzie ją chyli: 

I mężny Witold²⁴ ze srogim Skirgiełłą²⁵, 

Obadwaj szorstkie puszcz litewskich syny, 

Obaj na siebie srożsi od gadziny, 

Ku czci Jadwidze w pochwy miecz złożyli, 

I obiecali pohamować wodze 

I mieć ją sędzią w polubownej drodze, 

Nim znowu rzucą żagiew rozpaloną. 

Ona wróciła na stolicy łono. 

Owoż, gdy natłok na zamku się gniecie, 

Przyszły i cechu kotlarskiego posły, 

I za płaszcz, którym okryła ich dziecię, 

Nowy a piękny Jadwidze przyniosły. 

Najstarszy z posłów i wiekiem, i zdaniem 

Rzekł do królowej odwiecznym zwyczajem: 

„Życzliwym sercem, choć prostym gadaniem, 

Tobie, Królowo i Matko, cześć dajem. 

Jako umiemy, parobkowie prości, 

Dusznie Ci życzym: daj Bóg długie lata, 

Daj Bóg Ci dożyć ze wnuków radości 

I łaski Boskiej jak cześci u świata! 

A co się tyczy owego zaś płaszcza, 

Który, gdy dziecku na zgubę się wiodło, 

Utulił, ogrzał ptaszeczkę ochłodłą, 

Co mu wydała zazdrościwa paszcza: 

Toć prosim, nie gardź, co dajem w zamianie, 

A płaszcz ów zasię niech przy nas zostanie. 

Niechaj snadź z ojca na syna przechodzi, 

I trumnę zdobi, jak życie okrasza; 

Niechaj się uczą więc starzy, więc młodzi, 

Czym jest Królowa oraz Matka nasza”. 

Pani ich słowem przychylnym obdarzy, 

I szczerej prośbie uczyniła zadość; 

I była wielka, bardzo wielka radość, 

Gdy płaszcz królewski został u kotlarzy. 

I długie wieki przepłynęły z wodą, 

To piorunami, to znowu pogodą; — 

Ale do uczuć nie przyszło utraty: 

Płaszcz ów na zawsze pozostał w swej cenie, 

I każdy kotlarz, ubogi, bogaty, 

Weń się ubiera na wieczne spocznienie... 

I pozostały na relikwię — szmaty... 

Lecz myśl — duch wieczny — po czasu powodzi, 

Jako ów święty, suchą nogą chodzi. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. pieśnia — dziś popr. forma M.lp: pieśń. [przypis edytorski]

2. szmat — dziś popr. forma M.lp: szmata. [przypis edytorski]

3. stać (daw.) — wystarczać. [przypis edytorski]

4. skwapliwie (daw.) — szybko, chętnie. [przypis edytorski]

5. inędy — gdzie indziej. [przypis edytorski]

6. ośm krzyżyków — osiemdziesiąt lat. [przypis edytorski]

7. Król Chłopków — przydomek Kazimierza Wielkiego. [przypis edytorski]

8. latorość — latorośl, przen.: potomstwo. [przypis edytorski]

9. Jadwiga (ok. 1374–1399) — córka Ludwika Węgierskiego, w 1384 koronowana na króla Polski (prawo nie przewidywało wówczas koronacji królowej), w 1386 poślubiła Władysława Jagiełłę, co dało początek unii polsko-litewskiej. [przypis edytorski]

10. Olgierd (ok. 1296 lub ok. 1304–1377) — lit. Algirdas, wielki książę litewski, syn Giedymina; po śmierci ojca w 1341, otrzymał w spadku Auksztotę, czyli górną Litwę, rządził wspólnie z Kiejstutem, który otrzymał Żmudź. [przypis edytorski]

11. ludzkości gwoli — ze względu na dobroć i szczodrość. [przypis edytorski]

12. Alma-matka — łac. alma mater, dosł. matka żywicielka, zwyczajowe określenie uniwersytetu (tu mowa o Akademii Krakowskiej). [przypis edytorski]

13. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

14. stać (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]

15. co — tu: którym. [przypis edytorski]

16. wdzięki — dziś popr. forma N.lm: wdziękami. [przypis edytorski]

17. cześci — dziś popr. forma D.lp: czci. [przypis edytorski]

18. krom a. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

19. amalgamat — stop metalu z rtęcią, przen. mieszanina. [przypis edytorski]

20. jaśnie — dziś popr.: jasno. [przypis edytorski]

21. w słowiech — dziś popr. forma N.lm: w słowach. [przypis edytorski]

22. po krótkiej dobie — niedługo po. [przypis edytorski]

23. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

24. Witold Kiejstutowicz, zwany Wielkim (ok. 1350–1430) — wielki książę litewski, brat stryjeczny Władysława Jagiełły. W latach 1382–1385 oraz 1390 przejściowo sprzymierzony z Krzyżakami przeciw Jagielle. [przypis edytorski]

25. Skirgiełło a. Świdrygiełło (ok. 1370–1452) — najmłodszy brat Jagiełły, przeciwnik unii polsko-litewskiej, często spiskujący z Krzyżakami. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/korotynski-czem-chata-bogata-tem-rada-plaszcz-krolewski

Tekst opracowany na podstawie: Wincenty Korotyński, Czema chata bogata, tem rada. Kilka poezyj Wincentego Korotyńskiego, nakł. J. Krasnosielski Księgarz, Wilno 1857.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska. Utwór powstał w ramach konkursu "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Paweł Kozioł.

Okładka na podstawie: visualpanic@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.