Bożena Keff

Nie jest gotowy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Nie jest gotowy

Urodzona w 1914 roku,  

w niebogatej, emancypującej się, żydowskiej rodzinie,  

jaka bym była? Raz żarliwie w środku, raz z boku,  

niecierpliwa, ale dość uważna.  

Gdyby były pieniądze, uczyłabym się. Gdyby nie było, 

też bym próbowała. Być może zarabiałabym szyciem  

i chodziła do szkoły pielęgniarek — bo zawód trzeba mieć  

koniecznie. Pewnego dnia  

na pedałowej maszynie Singer  

zszywałabym sukienkę z lejącej się, pełnej ruchu żorżety  

i dojechawszy — niekoniecznie równo — do końca szwu  

spojrzałabym w okno: błękitna zatoka  

między dachami i wypływające białe obłoki —  

i czułabym 

coś chętnego do zmiany,  

do przepływania. Cokolwiek bym zresztą robiła  

i tak bym wiedziała, że świat nie jest 

nie 

świat nie jest 

gotowy.  

Na pewno chciałabym wiedzieć; czytałabym  

socjalistów, Marksa i mnóstwo powieści. Z samouczka uczyłabym się francuskiego. Niezbyt bym 

wiedziała 

gdzie leży mój talent 

ale czułabym jak pieni się, buzuje. 

*

Tamtego wieczoru  

wychodząc z narzeczonym z kina  

jeszcze przenikałam z obrazu w obraz, przyciskając rękę  

do własnego serca  

w samym środku gęstych cudzych uczuć,  

na innych ulicach, wśród mgły przesączonej światłem —  

— Aż stanął przede mną  

martwy tunel tego z nim wieczoru — i wszystkich  

następnych. Za oknem kawiarni miejski skwer; latarnie  

podświetlające sklepienie czerwonawych liści nad aleją: pięknie 

byłoby nią odejść w Inne Możliwości.  

Grzebiąc w szarlotce  

Powiedziałam, że nie chcę już się z nim spotykać.  

Miał, owszem, jakieś miejsce dla mnie —  

czy dla kogokolwiek — stałe i na swój sposób nawet za poważne,  

przy domu i dzieciach. A ja bym chciała miłości,  

szczególnej Uwagi  

oraz Skłonności do Przemian. 

Przez kilka następnych wieczorów 

sztywniałam ze strachu  

że już zawsze 

zawsze i na wieki zostanę sama.  

*

Byłam sama, ale nie samotna,  

przeszłam właśnie z młodzieżowej sekcji 

Bundu (albo PPSu lub KZMP) 

do organizacji. Uwielbiałam wtedy słowo  

internacjonalizm 

mocne i pełne powietrza; jak poryw Erosa 

do najdalszych granic, czułość podobieństw  

i magnetyzm różnic  

Nie czułam się polska, na pewno,  

i żydowska tylko warunkowo,  

raczej z obrzeży, prędzej z negatywów jednego i drugiego,  

wewnętrzny ruch  

i tęsknota na zewnątrz  

Dyskutowaliśmy czy wraz z wyzyskiem i niewiedzą  

wygasną uprzedzenia, czy rasizm i antysemityzm 

znikną same z siebie, czy ciemnota 

to tylko ciemnota czy jeszcze  

coś więcej? Chodziliśmy na wycieczki  

z plecakami, biały kamyk kopnięty wysoko  

spadał do szybkiego zimnego strumienia,  

dwa razy w tygodniu grałam w siatkówkę, krzycząc piszcząc;  

— to wszystko pozwalało lubić teraźniejszość 

którą jednak raczej nazywałam jutro  

wobec czego mogłam lekceważyć ciemne dzisiaj  

mówiąc o nim wczoraj.  

*

W 1936 w lipcu 

każdego dnia rano  

kupowałam gazetę — z powodu wojny w Hiszpanii.  

„Oby tych żydków czerwonych — powiedział facet 

w opiętym garniturze — zgnietli jak wszy”  

i odszedł słoneczną ulicą 

nad jego głową korony drzew  

i szpalery otwartych okien 

a ja w pierwszej pustej bramie  

kucnęłam, twarz zasłoniłam gazetą i zapłakałam  

jak niczyje dziecko,  

a jednocześnie zaczęły wyrastać mi szpony  

i w gardle czułam ogień, którym mogłam zionąć..  

*

Gdybym się bardzo starała (a starałabym się) 

dostałabym się do Hiszpanii. Granicę przejechałam  

autobusem, półżywa ze strachu. Po przeszkoleniu  

wylądowałam u socjalistów, w oddziale UGT.  

Tak czy inaczej 

tutaj moja Oczywistość Wewnętrzna spotkała 

zewnętrzne tak świata; w szklistym powietrzu 

pomiędzy pasmami gór, na rozległych 

kamienistych równinach gdy pociąg skręca i z przednich 

wagonów machają do nas, w tylnych. Nawet w okopie gdzie od wilgoci boli mnie żołądek ale  

tak, si, ja, oui 

kiedy we dwoje we dwie my w trójkę siedzimy  

na wielkim nagrzanym głazie  

Czy chciałabym strzelać? Całą noc myślałam czy  

strzelać, i tak, mówię, tak, chcę broń, będę zabijać,  

skoro i mnie mogą, to jest sprawiedliwie. Strzelać;  

odsyłać upiora w niebyt —  

skoro inaczej się nie da 

Z końcem wiosny zaczęto  

zabierać kobietom broń; formowano Armię,  

wprowadzano bardziej wypróbowany porządek;  

na upalny front w Aragonii 

pojechałam już jako pielęgniarka, bez broni —  

i tam mnie trafiono 

na początku września. Kiedy mnie postrzelono 

obejrzałam się gdzie stoję 

ja 

ta nie trafiona. Nie było jej.  

Cóż,  

nasz oddział przestał istnieć w sierpniu,  

i już nie było tych, których ja najbardziej... 

W miasteczku nad morzem, na północ od Walencji 

najpierw mnie wyleczono potem ja  

leczyłam innych — ni żywa ni martwa,  

chodząc po plaży w zimowym białym słońcu  

jak w bąblu nocnego powietrza. Już zbliżał się koniec;  

i w różnych wariantach śnił mi się sen: Republika w czapeczce frygijskiej, ta z lwem,  

jest głuchoniema jak pies magazyniera z naszego szpitala 

ze smutku wyje w środku, i nikt tego 

nie słyszy.  

*

Buczenie statku, który mglistym rankiem 

odbijał od brzegu głuchej Europy,  

para mojego oddechu nad zimową wodą 

— żegnaj hieno matko 

*

Wyjeżdżałabym jako żona lekarza z Bostonu —  

pracowaliśmy razem nad morzem; miał legalne istnienie 

paszport i dom;  

dzięki niemu uwoziłam życie,  

które niedawno ocknęło się we mnie ze strachu 

przed rozkładaniem się w kamienistej ziemi;  

umierać — nie dokonawszy niczego, tak mało wiedząc  

Ten czas, to teraz w moich oczach ciemnieje tężeje  

pod lśniącą ruchliwą powierzchnią zdarzeń i dat 

trwa nieruchawy mezozoik, era wielkich gadów  

a może epoka wampirów; piją krew ale nie ożyją,  

oświecone dzieci — nie wierzyliśmy w nie  

lecz nie uciekniemy.  

*

W Stanach kilka pierwszych lat spędziłam  

jak nie w swojej skórze, powoli się ucząc kraju i języka,  

byłam żoną doktora i byłam mu wdzięczna 

ale polubiłam go kiedy się rozstaliśmy,  

po wojnie.  

*

Ten kraj, taki zauroczony sobą, a jednak  

rzetelny, podobał mi się, powinowactwa z wyboru  

były tu dostępniejsze, możliwości bliższe,  

drażniła mnie tutejsza kobiecość i męskość, krępowały mnie  

przywileje mojej skóry  

choć nie poczuwałam się do tej  

białości.  

Pracowałam w sklepie 

z aparatami fotograficznymi, potem  

w kinie u moich przyjaciół: w kasie i na sali 

i nauczyłam się obsługiwać projektor.  

Ten film uwielbiałam, jak wszyscy: ta scena, kiedy on mówi do niej  

nie dając po sobie poznać: I am not fighting for anything anymore 

except myself.  

Nie, nie, coś poza samą sobą także. Zawsze po lewej stronie  

ale już nie z wyznania, a tylko z przekonań; nienawidziłam  

McCarthy’ego, południa, republikanów, pań domu z życia 

i z reklam,  

teraz jednak bardziej intymnie ze sobą,  

z podwiniętymi nogami, zaczytana 

dopóki na kartki nie spadła kropla lodów pistacjowych,  

ta ich zieleń taka nieprawdziwa, taka naturalna 

Zdjęcia robiłam coraz lepsze,  

W czerwonym świetle ciemni  

patrzyłam  

jak na papierze pojawia się powoli obraz 

utrwalony wczoraj, rok temu i osiem lat temu  

i patrzymy na siebie, to znaczy ja patrzę dziś na to dawniej  

które już nie patrzy, ale je widać  

od strony aktualnej, po której ja stoję  

(do czasu — )  

W jakiś jesienny wieczór, kiedy przełamuje się dzień  

i noc, i fala rozlewa się w brunatno złotym świetle 

na ciemniejącym piasku czasu  

on wziął mój aparat  

i 18 kwietnia 1958, wieczorem  

pstryknął: stoję przed drzwiami domu i właśnie 

przekręcam klucz w zamku, w czerwonej wełnianej  

kurtce z postawionym kołnierzem,  

i patrzę w obiektyw,  

a potem otworzyłabym drzwi  

i weszliśmy do środka.  

*

A gdybym została w Polsce? Nie udało by się  

dostać do Hiszpanii albo bałabym się za bardzo;  

coraz bardziej bym czuła jak tu duszno, i że dotyczy mnie  

tyle nienawiści i tyle pogardy, że to musi uszkodzić ci duszę,  

ci korporanci, żyletkarze, księża wężowym jadem  

plujący z ambon,  

i ci Żydzi z małych miasteczek, ortodoksi,  

poza czasem i poza przestrzenią, te moje babcie i dziadkowie wobec których jestem zniecierpliwiona i nie najgrzeczniejsza,  

„proszę, jaka ona mądra”, mówiła by babcia 

z politowaniem.  

I co bym robiła? Kogo bym poznała, z kim się przyjaźniła, jakie 

plany układała? Czy zakochałabym się w Dorce z domu na rogu,  

czy raczej w jej bracie,  

a może zbierałabym się do Palestyny  

lub do Belgii,  

nie wiem 

W 1942 lub w 43 zagazowano by mnie albo zastrzelono  

nad rowem gdzieś w lesie 

lub może bym przeżyła jakimś cudem —  

— jakkolwiek by było 

i tak bym wiedziała 

że świat nie jest 

nie 

świat nie jest 

gotowy —  

1996

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/keff-nie-jest-gotowy-nie-jest-gotowy

Tekst opracowany na podstawie: Bożena Keff, Nie jest gotowy, OPEN Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2000.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: dion gillard@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.