Henryk Ibsen

Brand

tłum. Jan Kasprowicz

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-5575-5

Brand

Poemat dramatyczny w pięciu aktach

Osoby:

Brand¹

jego Matka

Ejnar, malarz

Agnieszka²

Wójt

Doktór

Proboszcz

Kościelny

Bakałarz

Gerda

Chłop

Syn chłopa, wyrostek

Drugi chłop

Kobieta

Druga kobieta

Pisarz

Duchowieństwo i Zwierzchność

Lud, Mężczyźni, Kobiety i Dzieci

Kusiciel w pustyni

Chór niewidzialnych

Głos

Rzecz dzieje się w naszych czasach, częścią w parafii, częścią poza parafią, obok fiordu, na zachodnimi wybrzeżu Norwegii.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Akt pierwszy

Na śnieżnych polach górskich.

Ciężkie gęste mgły; deszcz i półmrok. Brand w czarnym ubraniu, z laską i weretkiem³, przeciska się naprzód w kierunku zachodnim. Towarzyszący mu Chłop i Syn jego, wyrostek, postępują za nim.

CHŁOP

woła na Branda

Hej tam! Zaczekać, cudzy⁴ człecze! 

Gdzieżeś? 

BRAND

Tu jestem! 

CHŁOP

Człek się wlecze 

We mgle, że nawet kij swój traci 

Z oczu!... Zabłądzisz! 

SYN

A niech kaci! 

Jakieś tu żleby! 

BRAND

Jakieś złomy! 

Zaginął wszelki ślad widomy⁵! 

CHŁOP

krzyczy

Stać! Do stu diabłów! Ani kroku! 

Zwały z śnieżnego lecą stoku! 

BRAND

nasłuchuje

Słyszę jak gdyby grzmot z daleka. 

CHŁOP

Bystro przegryzła się tu rzeka, 

Na dół w bezmierną przepaść spada... 

Zginiesz i my zginiemy razem! 

BRAND

Ja muszę przejść tam, trudna rada! 

CHŁOP

Nas nie przynaglisz swym rozkazem... 

Mówię ci: zostań! Nie baczycie, 

Że tu o ludzkie chodzi życie? 

BRAND

Mój Pan się śmieje z trwogi twojej. 

CHŁOP

Któż to ten pan, co się nie boi? 

BRAND

Ten Pan to Bóg!...  

CHŁOP

A ty kim, panie? 

BRAND

Księdzem.  

CHŁOP

Daremne to gadanie: 

Choćby był proboszcz, biskup z ciebie, 

To byś odwagę swą w tym żlebie 

Na wiek pogrzebał, gdybyś jeszcze 

Chciał dalej iść w te mgły złowieszcze. 

zbliża się ostrożnie; przekonywująco 

Choćby był człowiek, mości księże, 

Nie wiem, jak mądry, nie dosięże, 

Czego dosięgnąć niepodobna! 

W jedno li⁶ życie jest zasobna, 

Księże, twa dusza; gdy to minie, 

Cóż ci zostanie w twej godzinie? 

Milę — powiadam prawdę szczerą —  

Masz do następnej stąd chałupy, 

A mgły tak gęste zewsząd kupy, 

Że nie rozetniesz jej siekierą... 

BRAND

Tak, lecz w tej pustce strasznej, dzikiej 

Żadne mnie błędne dziś ogniki, 

Widzisz, nie wodzą. 

CHŁOP

Lecz dokoła 

Sterczą lodowców groźne czoła. 

BRAND

Tamtędy pójdziem... 

CHŁOP

Co? Tamtędy? 

Śmierć pomknie z nami wraz, w te pędy! 

BRAND

A jednak uczył ktoś, że suchą 

Przejść można nogą grzbietem fali.  

CHŁOP

To było kiedyś... Dzisiaj dalej 

Trudno się zmagać z zawieruchą, 

Zginiem z kretesem! 

BRAND

chce odejść

Żegnam zatem. 

CHŁOP

Chcesz się pożegnać, widzę, z światem... 

BRAND

Chceli⁷ mnie Bóg doświadczyć prawy, 

Witajcie śniegi, mgły, siklawy⁸! 

CHŁOP

cicho

Jakiś szaleniec... szuka zguby. 

SYN

płaczliwie

Chodźmy stąd, ojcze!... Płone⁹ próby... 

Widać po wszystkim, że tu jeszcze 

Większe mgły będą, większe deszcze. 

BRAND

przystaje i zbliża się ponownie

O ile myśli moje mogą 

Przypomnieć sobie, toś miał drogą 

Córkę w tych stronach, no, i ona 

Dała ci kiedyś znać, zmartwiona, 

Że jej nie znaleźć ciszy w grobie, 

Jeśli nie spojrzy w oczy tobie 

Choćby raz jeszcze? Czy być może?  

CHŁOP

Tak mi dopomóż, Panie Boże! 

BRAND

Że dziś ostatni dzień widzenia? 

CHŁOP

Tak... 

BRAND

I to woli twej nie zmienia? 

CHŁOP

Nie! 

BRAND

Nie? Nie pójdziesz dalej ze mną? 

CHŁOP

Na mowę silisz się daremną, 

Ani się ruszę... 

BRAND

patrzy mu bystro w oczy

Miałbyś wolę 

Złożyć talarów sto na stole, 

Aby znalazła śmierć spokojną? 

CHŁOP

O, tak! 

BRAND

A dwieście? Czyż tak hojną 

Byłaby dłoń twa? 

CHŁOP

Czegóż nie da 

Dłoń ma dla córki? Cała scheda¹⁰ 

Niech sobie pójdzie! 

BRAND

No, a życie? 

CHŁOP

Życie?... Mój słodki!... 

BRAND

Nie?! ... Słyszycie... 

CHŁOP

drapie się w głowę

To już byłoby ponad siły... 

O Panie Jezu! Boże miły! 

Czego ty żądasz? A dyć¹¹ przecie 

Mam jeszcze w domu żonę, dziecię... 

BRAND

Lecz On się wyrzekł nawet matki!... 

CHŁOP

Za dawnych czasów to po gładkiej 

Szło jakoś drodze — cuda, dziwy 

Działy się ongi. Sprawiedliwy 

Człek dzisiaj o tym nie pamięta. 

BRAND

Twą drogą śmierć jest! Na cóż pęta 

Nakładasz na mnie? Nie znasz Pana, 

I Pan cię nie zna. 

CHŁOP

Niezbłagana 

Dusza w tym księdzu. 

SYN

ciągnie go

Chodźmy sami! 

CHŁOP

Nie! Nie! On musi iść stąd z nami! 

BRAND

Musi? 

CHŁOP

Tak, musisz... Bo inaczej, 

Jeżeli we wsi kto zobaczy, 

Żeśmy cię tutaj zostawili, 

Strażnik zabierze mnie w tej chwili —  

A, jeśli sczeźniesz tu, w tym lodzie, 

Dziś ja o chlebie i o wodzie 

Będę w areszcie. 

BRAND

Więc za bożą 

Pocierpisz sprawę... 

CHŁOP

Mnie nie trwożą 

Ni twe, ni boskie... mam ja swoje 

Nie byle jakie niepokoje, 

Więc chodź... 

BRAND

Żegnajcie! 

z dala słychać głuchy huk

SYN

krzyczy

O! Lawina! 

BRAND

do chłopa, który go chwycił za kark

Puść! 

CHŁOP

Nie! 

BRAND

Puść!  

SYN

Precz stąd!... 

CHŁOP

walcząc z Brandem

Zła godzina 

Niech mnie... 

BRAND

wyrywa mu się i rzuca go w śnieg

O tak, nie spoczniesz prędzej, 

Aż się doczekasz jakiej nędzy! 

znika

CHŁOP

wygrzebując się z śniegu i pocierając sobie ramię

Niech mu zapłacą za to czarci! 

Oto, co Pańscy słudzy warci! 

woła, podnosząc się 

Hej, mości księże! 

SYN

Poszedł granią! 

CHŁOP

Zda mi się... oko moje za nią 

Trop w trop podąża!... 

woła ponownie Hej, pastorze! 

Czy nam jegomość wskazać może, 

Skąd my tu błądzić dziś zaczęli? 

BRAND

we mgle

Po co ci rady? Jak najśmielej 

Już ty utartym kroczysz szlakiem. 

CHŁOP

Jeśli to prawda, jakiem takiem 

Człek się nacieszy legowiskiem, 

A nie na morzu lodów śliskiem. 

odchodzi wraz z synem w kierunku wschodu

BRAND

zjawia się znowu nieco dalej i nasłuchuje w kierunku, w którym odszedł chłop z synem

Wracają do dom... Chłystku podły! 

Gdyby cię siły li zawiodły, 

A nie zamiękła wola w tobie, 

Ulgę bym przyniósł ci w żałobie, 

Umęczonego wnet do celu 

Zaprowadziłbym cię w weselu, 

Lecz na nic pomoc, zacny kumie, 

Temu, co nawet chcieć nie umie... 

podchodzi bardziej ku przodowi 

Życie!... Hm! Jeśli człek rozważy, 

Jak je miłuje tłum nędzarzy, 

Jak każdy błazen nim się pieści, 

Jakby od jego marnej treści 

Zawisło¹² całe szczęście świata —  

Boże! Puściliby do kata 

Wszystko, prócz życia! To li jedno 

Sednem jest dla nich! Kiepskie sedno! 

uśmiecha się, jak gdyby sobie coś przypomniał 

Kiedym był dzieckiem, od początku 

Z dwóch rzeczy-m miewał ból w żołądku, 

W te najdawniejsze moje czasy 

Dwie sprawy darły ze mnie pasy: 

O nielubiącej mroków sowie 

Wciąż mi chodziła myśl po głowie, 

o rybie, co się boi wody, 

Ciąglem ja dumał, chłopiec młody... 

I śmiech mnie pusty brał z tej biedy —  

Czemu?... Bo czułem-ci już wtedy, 

Że świat śród innych chodzi dróg, 

Niźli, jak tego pragnął Bóg, 

I że swe jarzmo dźwiga człek, 

Choćby rad rzucił je po wiek. 

Tutaj jest każdy na kształt ryby, 

Albo też sowy. Skuty w dyby, 

W mroku żyć musi ludzki płód, 

Umierać musi w głębiach wód, 

Choć na to wszystko strach go bierze! 

Rad by porzucić swoje leże, 

Z mrocznej ciasnoty zbiec by rad 

W przezroczy, jasny słońca świat. 

zatrzymawszy się na chwilę, nasłuchuje, zdumiony 

Cóż to? Od dolin płyną głosy? 

Pieśni i śmiechy mkną w niebiosy... 

Cyt! Krzyczą hura! Raz i drugi, 

Trzeci i piąty... Słońce smugi 

Rozciera mgławe, lśnią przestworza, 

Jakaś drużyna ludzka, hoża, 

Po tej świetlistej igra łące, 

Poranne światło jaśniejące 

W stronę zachodu mroki goni. 

Słowa... całunki... uścisk dłoni... 

Już się rozchodzą, ku dolinie 

Zmierzają jedni, a zaś ninie¹³ 

Dwoje się ludzi ku mnie słania... 

Ostatnie ślą już pożegnania 

Kapeluszami, woalkami... 

„Bywajcie zdrowi!... Pan Bóg z wami!” 

słońce coraz to bardziej przeciska się przez mgły. Brand stoi nieruchomy, przypatruje się zbliżającym się  

Cóż to za blaski! Co za jaśnie! Rozwiewają się kłęby mgławe, Stopy przemiękką depcą trawę, 

Słońce złociste snuje baśnie! 

Może rodzeństwo? Bok przy boku 

Po tym kwiecistym spieszą stoku; 

Ona sukniami powiewnemi 

Snać nie dotyka nawet ziemi, 

On, jakby piórko, lekki!... Ona, 

O, skacze na bok, rozbawiona, 

Wyrywa mu się od niechcenia... 

O, już ją chwyta!.... Słodko, mile 

Droga się zmienia w krotochwilę¹⁴, 

W wesołą piosnkę śmiech się zmienia. 

Ejnar i Agnieszka w lekkich strojach podróżnych, oboje rozpromienieni, zjawiają się na wzgórzu. Mgły pierzchły. Szczyty lśnią w porannym słońcu

EJNAR

Agnieszko, motylku mój cudny, 

Nic ja się ciebie nie boję; 

Zacisnę ja oka swej sieci —  

Te oka, to piosnki są moje. 

AGNIESZKA

zwrócona twarzą ku niemu, cofa się, tańcząc i uciekając przed nim

Jeżelim ja cudnym motylkiem, 

To pozwól mi spocząć na kwiatku, 

A chceszli się bawić, więc goń mnie! 

Pochwycić? Przenigdy, mój bratku! 

EJNAR

Agnieszko, motylku mój cudny! 

Zwężają się oka mej sieci! 

Już mam cię! Już skarb mój najdroższy 

Przenigdy z tych ok nie uleci. 

AGNIESZKA

Jeżelim ja wiotkim motylkiem, 

To niechże mnie powiew uwodzi! 

A chwycisz mnie w oko swej siatki, 

Mych skrzydeł się dotknąć nie godzi! 

EJNAR

Nie! Lekko ja wezmę do ręki 

Ten ciężar mój słodki i lekki 

I zamknę go w sercu... Tam baw się, 

Tam sobie już igraj na wieki!  

zbliżają się ku stromej turni; stają nad przepaścią

BRAND

Stać!... Tutaj przepaść!... 

EJNAR

Któż to woła? 

AGNIESZKA

wskazując ku górze

O, tam! 

BRAND

Ni kroku! Śmierć dokoła! 

Z śniegiem spadniecie do tej głębi! 

EJNAR

obejmuje Agnieszkę i śmiejąc się, zwrócony ku górze

Nas to nie parzy ani ziębi, 

Szczęście jest z nami. Wyjdziem cało! 

AGNIESZKA

Zabawkę dziś nam życie dało... 

EJNAR

Szczęście nam śle dziś promień słońca: 

Sto lat on będzie trwał — bez końca! 

BRAND

Więc wy dopiero po stu latach...? 

AGNIESZKA

powiewając welonem

O tym ni słowa, proszę ciebie... 

Bawić się będziem wszak i w niebie. 

EJNAR

Sto lat na wonnych przeżyć kwiatach, 

Sto lat bez miary i bez celu 

W miłości kąpać się weselu! — 

BRAND

No, a co będzie potem? 

EJNAR

Potem? 

Do nieba pójdziem znów z powrotem. 

BRAND

Może wy z nieba tu przyszliście? 

EJNAR

Prosta rzecz: z nieba! Oczywiście! 

AGNIESZKA

To znaczy: teraz, o tej chwili, 

Myśmy tam z dołu tu przybyli. 

BRAND

I owszem, owszem... Oko moje 

Już zobaczyło was oboje 

Tam, gdzie się dzielą te potoki. 

EJNAR

Skierowaliśmy tu swe kroki, 

Pożegnawszy się z przyjacioły. 

Ręką, całunkiem tłum wesoły 

Stwierdzał przedrogich wspomnień rój! 

Zejdź-że pan ku nam! Panie mój, 

Zechciej zabawić się tu z nami, 

Posłuchać pieśni nad pieśniami¹⁵! 

Słodszej nie stworzył żaden czas! 

Czemu pan stoi niby głaz? 

Prędzej! My cuda ci pokażem! 

Ja, panie, byłem wprzód malarzem! 

Co to za szczęście, życie, świat 

Wciągać w swą sztukę! Człek jest rad, 

Że niby Stwórca może oto 

Przelichy metal zmieniać w złoto! 

Ale nad wszystko, czym mnie Bóg 

Obdarzyć raczył śród mych dróg, 

To ma Agnieszka!... Słodki plon, 

Gdym z południowych wrócił stron 

Z farbą i pędzlem — z niczym więcej... 

AGNIESZKA

gorąco

A, jakby posiadł sto tysięcy, 

Tak pewien siebie, tak zuchwały... 

EJNAR

Do wsi tej losy mnie przygnały... 

Tu zagościła ona właśnie, 

Aby słoneczne chłonąć jaśnie, 

Gorzkie powietrze, świerków wonie... 

I ja zjawiłem się w tej stronie: 

Snać przeznaczenie mnie tu niosło. 

Chciałem malarskie swe rzemiosło 

Zanurzyć w pięknie tego boru, 

Chciałem dla sztuki swej prawzoru 

Szukać w obłokach tych, w tej rzece... 

I oto, gdy tak na to lecę, 

Odrazum został arcymistrzem: 

Lice jej stało się ognistszem, 

W jej oczach szczęścia blask się jarzy, 

Uśmiech nie schodzi już z jej twarzy  

— Wszystko początek ze mnie wzięło... 

AGNIESZKA

Jeno¹⁶, malując to swe dzieło, 

Nie wiedział o tym chłopiec pusty¹⁷. 

Życie pełnymi chłonął usty¹⁸, 

Aż tu pewnego znów zarania 

Jął się¹⁹ na powrót malowania... 

EJNAR

Wtem, Boże drogi, coś mi wpadło, 

Że ze mnie istne jest dziwadło, 

Żem nie oświadczył się swej lubej! 

Więc zamiast pleść smalone duby, 

Od razu wziąłem się do sprawy. 

Nasz zacny doktór, zbyt łaskawy, 

Nie mógł opędzić się radości: 

W dom pozapraszał licznych gości  

— Wszystkie powagi, wszyscy księża, 

Młódź z okolicy, mąż-ci w męża, 

Że jeno patrzeć!... Trzy dni trwały 

Hulanki, tańce i hejnały. 

Dzisiaj zeszliśmy już mu z karku, 

Ale zabawy na folwarku 

Bynajmniej jeszcze nie skończono... 

Widziałeś to wesołe grono, 

Szyfry²⁰, chorągwie, kapelusze, 

Całe we wieńcach! Zacne dusze! 

Uciesze swej puścili wodze, 

Towarzyszyli nam w tej drodze. 

AGNIESZKA

A my we dwójkę po tej górze 

Skaczemy sobie, dzieci, duże! 

EJNAR

Mieliśmy z sobą wina moc! 

AGNIESZKA

Od śpiewów brzmiała letnia noc! 

EJNAR

O, nawet tłum tych ciężkich mgieł 

Bał się dziś z nami brać na kieł²¹! 

BRAND

A teraz dokąd? 

EJNAR

Tam, do miasta — 

AGNIESZKA

Skąd jestem rodem... 

EJNAR

Ma niewiasta 

I ja — nasamprzód o tę krztynę 

Ku zachodowi, a zaś potem 

W stronę fiordu ptaków lotem 

Na weselisko me jedyne 

Zawiodę skarby — zadyszany 

Rumak Egira²² przez bałwany 

Hen, nas poniesie w chyżym pędzie! 

Później, jak białe dwa łabędzie, 

Tam, na południe... 

BRAND

A tam, panie? 

EJNAR

Tam przepłomienne miłowanie, 

Jak sen potężne, a tak właśnie 

Słodkie i miłe, jako baśnie! 

W ono niedzielne, jasne rano 

Żadnego księdza nie przyzwano, 

A przecież pierzchły wszelkie troski... 

Dzień to był dla nas iście boski, 

Pobłogosławił nam... 

BRAND

Kto? 

EJNAR

Lud! 

Przyjaciół naszych tłum radosny, 

Który nam wiecznej życzył wiosny, 

Który odganiał od nas trud, 

Który ze wszystkich swoich sił 

Życzył nam zdrowia, wino pił, 

Wieńcami zdobił nasze włosy, 

Żeśmy wybrani snać przez losy... 

BRAND

Żegnam oboje... 

chce odejść

EJNAR

Zostań pan! 

Czyja-ż to postać?... Ktoś mi znan... 

BRAND

zimno

Obcy my sobie. 

EJNAR

Mnie się przecie 

Zdaje, że kiedyś, gdzieś na świecie, 

Myśmy się znali — może w szkole... 

BRAND

Tak, znaliśmy się, nim pacholę 

Stało się — mężem!... 

EJNAR

Czyż być może? 

Nie przypominam sobie... 

nagle, z krzykiem Brand!... O Boże! 

BRAND

Ja w te tropy 

Wiedziałem, kogo tutaj stopy 

Przywiodły dzisiaj. 

EJNAR

Witam, bracie, 

Witam serdecznie! Gdy tak na cię 

Patrzę w tej chwili, pewność mam, 

Żeś się nie zmienił, żeś ten sam, 

Żeś ten, co, z chmurą wciąż na czole, 

Nie mógł wytrzymać w naszym kole... 

BRAND

Byłem wam obcy... ale ciebie 

Jakoś lubiłem... W ciemnym żlebie 

Skalistej turni urodzony, 

O którą fale swoje tony 

Rozstrzeliwały... wy z południa... 

Życie, bywało, nam utrudnia 

Inna natura... 

EJNAR

Tutaj gdzieś 

Leży widocznie twoja wieś? 

BRAND

Przez nią mnie wiedzie powołanie. 

EJNAR

Przez nią? A potem cóż się stanie? 

Czyżby w daleki świat? 

BRAND

Niewiele 

Potrzeba pracy tu, w tym siele²³. 

EJNAR

Przecieżeś księdzem? 

BRAND

z uśmiechem

Tak, wikarym. 

Człek jest jak zając: czasem w starym, 

Odwiecznym musi spocząć lesie, 

A czasem w żyto los go niesie. 

EJNAR

Zaś ostateczna dokąd droga? 

BRAND

prędko i surowo

Nie pytaj o to. 

EJNAR

O, dla Boga! 

Czemu? 

BRAND

zmieniwszy ton

Ot, tak... Moi kochani, 

I mnie zawiezie do przystani 

Ten sam wasz okręt.  

EJNAR

Ten nasz statek, 

Którym do ślubu my...? Zadatek 

Szczęścia zbyt wielki. 

do Agnieszki Bądź wesoła, 

Jedziemy w trójkę... 

BRAND

Pogrzeb woła. 

AGNIESZKA

Pogrzeb? 

EJNAR

Co? Pogrzeb woła ciebie? 

Kogoś obecność twa pogrzebie? 

BRAND

Tego, co zwą go wargi twoje: 

Bogiem. 

AGNIESZKA

cofając się

Chodź, Ejnar, ja się boję! 

EJNAR

Brand!... 

BRAND

Wstrętne widmo spocznie w trumnie! 

Ten Bóg służalczy, co go tłumnie 

Służalców podła wielbi rzesza! 

Ta jedna myśl mnie dziś pociesza, 

Że mam go grzebać — i to w dzień!... 

Cuchnie, kto zdrowych nie miał tchnień, 

Kto konał całe tysiąc lat. 

EJNAR

Brand! Jesteś chory!... 

BRAND

A toś zgadł!... 

Tak, jestem chory, jak ta jodła, 

Co k niebu smukły pień wywiodła! 

Nie ja słabuję, czas jest chory, 

Jemu potrzebne są doktory, 

On leków żądny. Na tym świecie 

Wy tylko bawić się pragniecie. 

Na pół wierzycie, to być może, 

Lecz czy widzicie co na dworze? 

Nie! Jeśli jarzmo gnie wam karki, 

Wy je rzucacie wnet na barki 

Tego, co przyszedł, aby wiernie 

Krzyż dźwigać za was, znosić ciernie! 

Tak was uczono!... Wy tańczycie, 

Zabawą tylko jest wam życie! 

Tańcz, tańcz, nie patrząc w oną dal: 

Kiedyś ci będzie tego żal!... 

EJNAR

Znam ja tę piosnkę! Starzy, młodzi 

Słyszą ją co dzień, jak zawodzi 

Po wsiach, po miastach... Tyś jest z tych, 

Którym to życie jest jak szych²⁴, 

Co, niby nowym zdjęci duchem, 

Piekielnym straszą nas obuchem, 

Co, nieustannie grożąc biesem, 

Chcieliby złamać nas z kretesem. 

BRAND

Nie! Nie! Przed sobą nie masz klechy. 

Niewiele Kościół ma pociechy 

Z takiego, jak ja, kaznodziei. 

Nie wiem, czy ze mnie dziś kto sklei 

Chrześcijanina, lecz wiem jedno: 

Gdzie się dziś kryje życia sedno! 

EJNAR

Jeszczem nie słyszał, aby komu 

Miała zaszkodzić radość w domu. 

BRAND

Nie! To nie radość nas rozpiera, 

Ta bez zastrzeżeń, prosta, szczera! 

Żyj nią, służ wiernie jej na wieki, 

Ale od tego bądź daleki, 

By się za jednym zmieniać tchem. 

Dzisiaj być tym, a jutro — czym? 

Dziś chodzić tak, a jutro — jak? 

Być ni to ryba, ni to rak! 

W bachantach²⁵ rys wyraźny masz, 

Pijak przedrzeźnia li ich twarz; 

Sylen²⁶ posiada pyszny gest, 

Chlejus parodią tylko jest! 

Przemierz-że kraj nasz stopy swemi, 

Przyłóż swe ucho do tej ziemi, 

A wnet zobaczysz — wierz w me słowo  

— Że człek nasz jest ni to, ni owo! 

Nieco powagi w dni świąteczne, 

I obyczaje nieco grzeczne, 

Nieco ochoty do biesiady, 

Ponieważ miały ją pradziady; 

Nieco wielbiący kraj rodzinny, 

Którego człek nie zwiedził inny; 

Nieco bez głowy, gdy przyrzeka, 

Nieco dowcipny, gdy się z lekka 

Urżnie i potem płacić musi; 

Nigdy go żaden szał nie skusi, 

Zawsze jest mierny — w swej przywarze 

I w swojej cnocie, tak, jak każe 

Dawny obyczaj — same złomy²⁷ 

I zła i dobra, złom widomy²⁸ 

W wszystkim, co czyni, co tu działa. 

A już najgorsza rzecz, iż cała 

Ta jego praca wskroś niweczy 

Tę pozostałą resztkę rzeczy. 

EJNAR

Szyderca liche zbiera plony, 

Piękniej oszczędzać lud wzgardzony. 

BRAND

Tak, lecz niezdrowo! 

EJNAR

Gdybym razem 

Chciał tak za twoim dziś rozkazem 

Potępić lud nasz, powiedzże mi, 

W czym tu jest wspólność z słowy twemi, 

Że grzebiesz Boga niby chłystka, 

W którym treść dla mnie życia wszystka? 

BRAND

Przecie-ś Go, druhu mój, malował... 

I po cóż mi Go aż do pował 

Wciąż wynoszono, że, gdy człowiek 

Śmiał k Niemu unieść swoich powiek, 

Świętość spływała nań z tej wiary? 

A ja ci mówię: Bóg to stary — 

EJNAR

A no, i...? 

BRAND

Siwy. Rzadkie loki 

Naokół skroni ma wysokiej, 

Srebrem Mu broda biała świeci, 

Tak jest czcigodny, że aż dzieci, 

Kiedy nań spojrzą, chwyta trwoga... 

Możesz Go ubrać, tego Boga, 

W ciepłe pantofle, jeśli łaska, 

A chcesz Go mieć już tak, do diaska, 

Całkiem podobnym, to na głowę 

Daj mu szlafmycę, no i zdrowe 

Włóż okulary mu na nos! 

EJNAR

gniewnie

Cóż to ma znaczyć? 

BRAND

Ni na włos 

Nie ma szyderstwa w tym, com rzekł! 

Tak sobie nasz wystawia człek 

To familijne swoje bóstwo, 

Takim je widzi ludu mnóstwo, 

Taka dotychczas wiara nasza! 

Papiści²⁹ swego mesyjasza 

W dziecinne kładą powijaki, 

A zasię nasz Bóg, to już taki, 

Jako proroczy ów Jeremi³⁰, 

Co usty mamle dziecięcymi. 

A tak, jak wkrótce, mówię szczerze, 

Będą mieć klucze li papieże 

Na swej stolicy i nic zgoła, 

Tak wy grzebiecie dziś w Kościoła 

Swojego błocie już na wieki 

Królestwo boże... Czyż łączycie 

Z nauką bożą swoje życie? 

Od jej spełniania jak daleki 

Dzisiaj jest człowiek! Wy swe dusze 

Chcecie podnosić, ale, muszę, 

To wam powiedzieć, sił nie macie, 

Aby żyć w pełnym majestacie. 

Wam tylko tego dziś potrzeba, 

Ażeby Pan Bóg z swego nieba 

Przez palce patrzał na wsze sprawy, 

Ażeby wielce był łaskawy 

I na wzór świata, który minie, 

Chodził w szlafmycy i łysinie. 

Nie! Takie bajdy mnie nie służą, 

Twój Bóg jest wiewem, mój jest burzą! 

Twój Bóg, jak liche źdźbło, się łamie, 

A mój potężne ściąga ramię, 

Twój Bóg jest ciepły, mój zaś płonie, 

Miłość rozsadza jego skronie! 

Mój — to Herkules³¹, krzepki, młody, 

A nie właściciel siwej brody. 

Mój rzuca gromy wokół siebie, 

Kiedy się zjawi na Horebie³², 

W krzaku ognistym ognie krzesze, 

Kiedy przed sobą ma Mojżesze³³, 

Gdy pójdzie przed nich, jak przed karły, 

W swojej potędze nieumarłej! 

Słońce powstrzymał on w dolinie 

Gibeonowej³⁴, liczne cuda 

Wśród zdumionego czynił luda. 

I dziś by czynił, ale ninie³⁵ 

Ma tu li same niedołęgi!.... 

EJNAR

z nieszczerym uśmiechem

Mamy to zmienić? 

BRAND

Tak! Potęgi 

Trzeba! Tak! Przyjdzie owa zmiana, 

Pókim żyw jeszcze, jako dana 

Jest mi ta siła, bym swoimi 

Wygnał lekarstwy³⁶ słabość z ziemi, 

Tak to jest prawda!... 

EJNAR

potrząsa głową

Na przechwałki 

Nie gaśże, mówię ci, zapałki, 

Wprzód zapal świecę! I, dopóki 

Nie dałeś nowej nam nauki, 

Słów dawnych nie kreśl — dobre słowa! 

BRAND

Nauka moja nie jest nowa. 

Na wieczność baczę, mnie zapłaty 

Za nowych tych prawideł wątek 

Nie da ni Kościół, ni dogmaty, 

Bo to, co miało swój początek, 

Także i koniec swój mieć będzie. 

Wszystko ma finis³⁷ swój; w tym względzie 

Trzeba powiedzieć, że, co żyje, 

Zarazek gnicia w sobie kryje, 

Że, według trwałych, pewnych norm, 

Do coraz nowszych dąży form. 

Ale w tym wszystkim w wieczny nich 

Wprawia się tylko jedno: duch, 

Którego tutaj nikt nie stworzył, 

Ten duch, którego Zbawca wdrożył 

Na nowe tory po upadku 

W raju. Ten duch to na ostatku 

Zarzucił pomost między ciałem 

A między Bogiem, tym wspaniałem 

Praźródłem rzeczy! Dziś on przecie 

Zbladł już i stępiał; jeśli chcecie, 

Spowszedniał całkiem, jak ów Bóg, 

Który wśród waszych chodzi dróg, 

Ale z tych szczątków, złomków duszy, 

Z forsą³⁸ zbitego, co się kruszy, 

Z tych rąk kalekich, z tych to nóg, 

Znowu się wielka złoży całość, 

Ażeby boska znów wspaniałość 

Mogła uciechę mieć z Adama, 

Jak ongi w raju, który sama 

Kiedyś stworzyła, w dawnym czasie... 

EJNAR

przerywając

Żegnaj!... Najlepiej będzie, zda się, 

Gdy się rozejdziem. 

BRAND

Wy zdążacie 

Ku zachodowi... Tu, czy tam, 

Wnet się nasz cel ukaże nam. 

Żegnajcie! 

EJNAR

Żegnaj!  

BRAND

odwraca się raz jeszcze, uchodząc zboczem

A od mgieł 

Oddzielaj światło!... Weź na kieł, 

Że żyć jest sztuką! 

EJNAR

z gestem przeczenia

Jak chcesz, zwij! 

Dziś sobie nowe rzeczy twórz, 

A ja staremu Bóstwu już 

Dochowam wiary... 

BRAND

Tak jest, tak, 

Jak ci utarty każe szlak, 

Maluj to Bóstwo, daj mu kij 

Dziadowski w rękę, ja to boże 

Widmo do grobu dzisiaj złożę, 

schodzi granią w dół 

Ejnar zabiera się, milcząc, w dalszą drogę i patrzy za odchodzącym

AGNIESZKA

stoi chwilę, jak nieprzytomna, potem, zerwawszy się, rozgląda się niespokojnie naokoło siebie i pyta

Zagasło słońce? 

EJNAR

Mgła jedynie 

Blask jego śćmiła, wnet wypłynie... 

Już jest! 

AGNIESZKA

Wiatr wieje lodowaty. 

EJNAR

Od tej przełęczy... Chodźmy! Po tej 

Zajdziemy drodze... 

AGNIESZKA

wskazując w kierunku południa

Patrz, zjawisko 

Tej czarnej góry snać tak blisko 

Nie stało jeszcze przed minutą, 

Nie była grań tak groźną, lutą³⁹! 

EJNAR

Szczęście ci oczy przesłaniało, 

Więc nie spostrzegłaś... On niemało 

Zmieszał cię krzykiem. Niechże sobie 

Utrudnia drogę — Cóż ja zrobię?! 

My dalej będziem się bawili. 

AGNIESZKA

Nie! Dajmy spokój... nie w tej chwili. 

EJNAR

I ja mam dosyć — tak przez pół. 

A zresztą trudniej schodzić w dół, 

Niźli po gładkim dotąd grzbiecie. 

Ale potańczym my na świecie 

Stokroć weselej, niźli ninie, 

Skoro będziemy już w dolinie... 

Już on nam drogi nie zawali! 

Spojrzyj, Agnieszko, tam, w tej dali 

Ten błękit, skąpan w blasku słońca! 

Teraz się srebrzy snać bez końca, 

Teraz, jak bursztyn skrzy się złoty; 

To świeże, wielkie morze! Do tej 

Idziem rozkoszy! Ciemny dym, 

Jak wąż, się snuje w blasku tym. 

O, tam! — czy widzisz?... A tam, powiedz, 

Ten czarny punkcik? Nasz parowiec! 

Okrążył górę, znikł w zatoce! 

Dziś wieczór znowu zamigoce, 

Wyruszy w drogę razem z nami! 

Znów się pokryło wszystko mgłami... 

Nie masz, Agnieszko, w swej szczęśliwej 

Duszy ni słowa na te dziwy? 

AGNIESZKA

patrzy przed siebie w zadumie

Owszem... lecz mów, czyś widział... mów!... 

EJNAR

Co?  

AGNIESZKA

nie patrząc na niego, głosem stłumionym, jak gdyby znajdowała się w kościele

Jak on rósł śród swoich słów! 

schodzi z góry, Ejnar idzie za nią

BRAND

zjawia się w górze, na perci⁴⁰, schodzi w dół, zatrzymuje się jednak śród drogi przy wystającej opoce i spogląda na dół

Tak, poznaję wszystko, tak! 

Dom przy domu, łodzi szlak! 

Strome wzgórza, pola, jary, 

Poczerniały kościół stary —  

Jak za dawnych czasów — brzozy 

Wzdłuż potoku, olchy, łozy⁴¹! 

Jeno mi się coś wydaje, 

Że smutniejsze widzę kraje, 

Że ciaśniejsze są te mury, 

Że ten skalny zrąb ponury 

Jeszcze niżej śnieżnym czołem 

Nad tym biednym zwisa siołem, 

Że je stłoczy, jakby na dnie, 

Że je wciska, jakby w żleb, 

Jeszcze węższy skrawek nieba 

Pozostawia biednej rzeszy, 

Co się słońcem nie nacieszy, 

Tak je wróg ten chłonie, kradnie! 

siada i patrzy w dal 

Czyż ten fiord był równie brzydki, 

Równie nagi, równie płytki, 

Także dawniej? Czy też nagle 

Tak się zmienił dziś? Deszcz siecze! 

W stronę lądu łódź się wlecze, 

Opadają mokre żagle. 

Za łodziami, na pustkowiu, 

Przylepiona do ołowiu 

Szarej turni, chata leży. 

O, poznaję tę zagrodę!... 

Ustroń wdowia... Moje młode 

Czy pamiętasz jeszcze lata? 

Jawisz mi się, przebogata 

Dawnych wspomnień mych skarbnico! 

Tam, to ostre, głaźne lico 

Naszych brzegów i nic więcej —  

W tej samotności mój dziecięcy 

Duch się chował... Niezmożona 

Gniecie troska me ramiona, 

Że wydało mnie to plemię, 

Które kocha tylko ziemię, 

Zamiast duchem myśleć w czas⁴², 

Co się kiedyś stać ma z nas! 

Moich dawnych planów złomy, 

Jak dalekie huczą gromy, 

Siła, męstwo — pusta broń, 

Nie zdzierżyło serce, dłoń! 

Zalim⁴³ żył na swojskim chlebie 

Nazbyt długo śród swych ludzi? 

Oto, jak się Samson⁴⁴ budzi: 

Postrzyżony, oswojony, 

Z objęć swej łajdackiej żony! 

spogląda znowu na dół 

Co za życie! Ode wrót, 

Ode bram i progów lud 

Tłumnie, szumnie, sunie, płynie 

Ku dołowi, ku wyżynie, 

Turnią, granią, ścieżką, drogą, 

Chłopy, baby, czernią mnogą 

Do kościoła, widać, spieszą... 

wstaje 

Dobrze ja się znam z tą rzeszą! 

Wasze dusze, wasze zmysły, 

Wasze siły, co gdzieś prysły — 

Dobrze ja to wszystko znam! 

Wasz Ojcze-nasz leci tam 

Ku niebiosom; w ziemskim pyle 

Zanurzony, ma on tyle 

Tylko mocy, tyle prawdy, 

Że dla Boga dziś i zawdy 

Prośba czwarta⁴⁵ li dociera: 

Ona jedna bywa szczera! 

Ona jedna pozostała 

W waszym sercu jeszcze cała 

Z próśb tych siedmiu waszej wiary 

Którą strzaskał orkan szary! 

To ostatni jest już szczątek! 

On się wcisnął w dusz zakątek... 

Ale klątwa na was leży, 

Jak mogilny dech nieświeży! 

W rzeźwym wietrze tu od lat 

Chorągwiany nie drży płat. 

chce odejść; z góry pada kamień i, skacząc po perci, pada tuż u jego stóp

BRAND

Hejże! Któż tam głazy ciska?... 

GERDA

dziewczyna piętnastoletnia, biegnie granią, z kamieniami w fartuchu

Utrafiłam! Krzyknął! 

rzuca ponownie

BRAND

Kto tu? 

GERDA

Nie ma, widać, sił do lotu —  

Wpadł pomiędzy gałęziska! 

rzuca po raz trzeci, krzycząc

Znów się jawi! Znów się zrywa Z dziobem na mnie — ledwiem żywa! Hej, ratunku! 

BRAND

Przebóg!... 

GERDA

Cicho! 

Kto ty?... Cicho! Już to licho 

Precz ucieka! 

BRAND

Kto? 

GERDA

Straszliwy!... 

Nie widziałeś go? 

BRAND

Nie! 

GERDA

Dziwy! 

Jastrząb wściekły! Grzebień zgoła 

Przylepiony ma do czoła, 

Oczy w krwawej ma obwódce. 

BRAND

Dokąd idziesz? 

GERDA

Do kościoła. 

BRAND

Wspólna droga, zajdziem wkrótce. 

GERDA

Ma? O nie! Ja tam do góry! 

BRAND

wskazuje ku dołowi

Przecież kościół tam!  

GERDA

z szyderczym uśmiechem

Tam? Który? 

BRAND

Owszem, chodź! 

GERDA

Nie, ja się boję! 

BRAND

Czego? Powiedz!  

GERDA

On za mały! 

BRAND

Co, za mały? Czy widziały 

Większy kościół oczy twoje? 

GERDA

Większy? Juści! Żegnam!... 

idzie w górę

BRAND

Dziecię, 

Droga wiedzie po tym grzbiecie 

Ku tej dzikiej, strasznej grani! 

GERDA

Zbudowany właśnie na niej 

Z śniegu, lodu kościół mój!  

BRAND

Z śniegu, lodu!... Dziewczę, stój! 

Tak, pojmuję... Jużem zgadł! 

Za dziecięcych przecież lat 

Nieustannem słyszał wieści 

O pieczarze, co się mieści 

Pod tym szczytem, w lodów lesie, 

Lodowiowy kościół zwie się...! 

Jak przypomnieć sobie mogę, 

Zmarzły staw ma za podłogę, 

A śnieg, w zwały lodu zbity, 

Tworzy dachy i sufity. 

GERDA

Tak, pieczarą zwij go, panie, 

Lodowiową, nie przestanie 

Być kościołem. 

BRAND

Dziewczę lube, 

Ty na pewną idziesz zgubę! 

Wiatr zawieje, pękną ściany, 

Dach się zwali, z śniegu tkany, 

Jeden trzask — tak, jeden strzał...! 

GERDA

nie słuchając go wcale

Ze mną chodź do tego groda! 

Spadła-ci tam renów trzoda, 

Przyjdzie na nią, wierz, swoboda, 

Gdy się stopi śniegu wał! 

BRAND

Nie idź tam, gdzie czyha śmierć! 

GERDA

wskazując ku dołowi

Ta ku śmierci wiedzie perć! 

BRAND

Pan Bóg z tobą! 

GERDA

Chodź-że dalej! 

Gdzie ten kościół się krysztali! 

Lawina ci śpiewać będzie, 

A kazalne zaś orędzie 

Lodowcowy wiatr wypowie, 

Aż cię, człeku, przejdzie mrowie! 

Jeno niech cię w onej głębi 

Nie przeraża gniew jastrzębi! 

Choć nasadza czarny róg 

Na swe czoło, nie miej trwóg, 

Nie lękaj się jego piórek: 

Spoczywa on, jako kurek, 

Na wieżycy mej świątyni, 

Nic ci złego nie uczyni. 

BRAND

Dzika perć ta śród tych gór, 

Dziki duch twój, lutni wzór 

O spękanych strunach... Boże! 

Zło się w dobro zmienić może, 

Lecz, co marne, marnym zawsze... 

GERDA

Znowu leci... Coraz krwawsze 

Wlepia oczy — straszne ślepie! 

Coraz groźniej skrzydłem trzepie! 

Uciekajmy, cudzy człecze, 

W domowinę naszą! Pieczę 

Da mi kościół... To mój schron! 

krzyczy 

Won ode mnie! A precz! Won! 

Daj mi spokój, bo inaczej 

Już cię słońce nie zobaczy! 

znika w skałach

BRAND

po chwili

I ty także do kościoła! 

Jedno na dół, drugie zgoła 

Idzie w lody; komuż, komu 

Przyznać palmę? Kto dziś z domu 

Jak najdalej uciec chciał? 

Kogo-ż dzikszy pędzi szał? 

Lekkomyślność, z kwieciem w włosach, 

Bez trosk żadnych, bez powagi; 

Czy Bezmyślność, co swe ślady 

Znaczy z trudem, jak pradziady 

Przykazały, czy ten nagi 

Szał, błądzący tak straszliwie 

Po tej głaźnej, śnieżnej niwie, 

Że mu dobro z zła się bierze? 

Dalej! Bić w to trójprzymierze! 

Widzę jasno swe zadanie, 

Ono mnie dziś nęci, mami! 

Otwartymi tak oknami 

Płynie światłu, gdy dzień wstanie! 

O, nie spocznę-ci ja prędzej, 

Aże gorzkiej, ludzkiej nędzy 

Złożę sojusz ten w ofierze! 

Gdy ta trójka legnie w grobie, 

Będzie strasznej kres chorobie! 

Za miecz, duszo!... Prosta droga: 

Idźmy walczyć na wzór Boga! 

schodzi w dół

KONIEC AKTU PIERWSZEGO

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Akt drugi

Nad fiordem, otoczonym stromymi ścianami.

W pobliżu na pagórku, stary, zapadły kościół. Nadchodzi burza.

Tłum ludu: Mężczyźni, kobiety i dzieci grupują się częścią na wybrzeżu; nieco wyżej, w środku, na kamieniu siedzi Wójt; Pisarz pomaga mu przy rozdzielaniu zboża i artykułów spożywczych. W pewnym oddaleniu, otoczeni ludźmi, stoją Ejnar i Agnieszka. Na piasku, po odpływie, leży kilka łodzi. Brand stoi na pagórku kościelnym, ale tłum go na razie jeszcze nie widzi.

JEDEN Z MĘŻCZYZN

przeciska się przez tłum

Miejsca! 

JEDNA Z KOBIET

Ja pierwsza — i mnie skoro⁴⁶! 

MĘŻCZYZNA

odtrąca ją

Precz stąd! 

do wójta Mój worek! 

WÓJT

Cierpliwości! 

MĘŻCZYZNA

Na śmierć w domu się zapości 

Moich czworo — nie! pięcioro... 

WÓJT

żartobliwie

Co? Niełatwo lada komu 

Liczyć, prawda? 

MĘŻCZYZNA

Kiedy z domu 

Wychodziłem, jedno prawie 

Że konało... 

WÓJT

do pisarza

Dać łaskawie 

Listę. 

do chłopa, przeglądając papiery

Odstąp... Oczywiście 

Twe nazwisko też na liście? 

Twoje szczęście, że się mieści... 

do pisarza

A czy numer... tak... trzydzieści 

Już otrzymał?... Bez hałasu... 

Bez natłoku... dość jest czasu... 

Jakub Śnieżek! 

JEDEN Z MĘŻCZYZN

Tu! 

WÓJT

Mój Kuba, 

Taka, widzisz, jest rachuba, 

Że na ciebie dziś przypada 

Li⁴⁷ połowa.... 

MĘŻCZYZNA

Trudna rada —  

Mniej nas dzisiaj, wiem... ma żona 

Zmarła w nocy... 

WÓJT

Rzecz skończona. — 

Skreślić!... Juści wszędzie nędza, 

Nikt za mało nie oszczędza. 

do oddalającego się

Jeno⁴⁸ proszę pana Kuby, 

Nie od razu w nowe śluby... 

PISARZ

chichocąc

Hi! hi! 

WÓJT

ostro

Cóż to?... Śmiechy z mojej...? 

PISARZ

Wójt jegomość żarty stroi... 

WÓJT

Mnie nie zbiera się na żart, 

Lecz żart czasem tynfa⁴⁹ wart! 

EJNAR

wychodzi z Agnieszką spośród otaczającej ich grupy

Nie, ja tutaj nic nie zmienię! 

Wypróżniłem już kieszenie —  

Ot, przychodzę tu na brzeg, 

Jak żebrzący jaki człek... 

Mam zegarek, laski kawał... 

WÓJT

Nikt by na was nie nastawał, 

Jeno to, cośmy zebrali, 

Nie zaważy zbyt na szali. 

Drodzy moi przyjaciele, 

Rzecz wiadoma, niezbyt tłusta 

Idzie strawa w głodne usta 

Z rąk, co same niezbyt wiele... 

spostrzega Branda i wskazuje na niego

Witam, witam! Jeśli pana 

Wieść tu gnała niesłychana, 

Że to u nas głód się pleni, 

Proszę sięgnąć do kieszeni... 

Najdrobniejszy przyjmę datek! 

To, co mamy, to ostatek... 

A w dzisiejszej, panie, dobie, 

Trudno już wymarzyć sobie, 

By dwie rybki tysiąc luda 

Nakarmiły... takie cuda... 

BRAND

Przetysiączne ziarna kosze 

Marnują się... 

WÓJT

Bardzo proszę, 

Słów nam tutaj nie potrzeba, 

Nie zastąpią one chleba! 

EJNAR

Nie wiesz, jak tu cierpiał lud... 

Tu u nędznych domostw wrót 

Grób przy grobie... trupy leżą... 

BRAND

Tak jest, widzę klęskę świeżą... 

Patrząc w tę pobladłą twarz, 

Dłoń sędziego jawną masz! 

WÓJT

Przecież serce masz, jak stal. 

BRAND

wychodzi z tłumu i mówi z naciskiem

Tak, byłoby mi bardzo żal, 

Gdyby wam życie tak powoli 

Wlokło się w nędzy i niedoli. 

Ta żądza chleba juści-ć we mnie 

Nie szukałaby dziś daremnie 

Jakiejś litości... Plemię człecze, 

Gdy na czworakach tu się wlecze, 

Juści-ć, że zwierzę w nim się budzi! 

Pełznie, jak orszak pogrzebowy, 

Juści-ć myśl łatwo im do głowy 

Wpadnie rozpaczna, że z swej księgi 

Bóg ich wykreślił już na zawsze. 

Lecz On was kocha, coraz krwawsze 

Zsyła wam troski i mitręgi. 

Smaga was biczem poprzed grób, 

Bierze, co wprzód nasypał w żłób. 

KILKA GŁOSÓW

przerywając mu groźnie

Drwi z nas! A, sprawcie go⁵⁰! Co prędzej! 

WÓJT

Chleba zazdrości wam w tej nędzy?! 

BRAND

potrząsa głową

Gdybym mógł w czym dopomóc wam, 

Krew ja bym swą wytoczył sam, 

Sam bym otworzył swoje żyły, 

Gdyby przydatne na co były, 

Ale bym jemu zadał kłam! 

On chce was wyrwać z waszej klęski; 

Naród prawdziwy, naród męski, 

Choćby nieliczny, lecz niezgniły, 

Wynosi z nieszczęść świeże siły! 

Duch jego gubi się w przezroczu; 

Na orlich lecąc skrzydłach, z oczu 

Traci powszednich spraw osnowę... 

Wola, podnosząc dumnie głowę, 

Wie, że zwycięży jak najświetniej! 

Lecz kogo ból nie uszlachetni, 

Temu już nic z pomocy bożej. 

JEDNA Z KOBIET

Za chwilę burza się rozsroży! 

To, jego słowa ją przywiodły. 

INNA

Zazna on niebios kar ten podły! 

BRAND

Twój Bóg już cudów tu nie stwarza. 

KOBIETY

Jest burza! — Burza!... 

GŁOSY Z TŁUMU

Hej! Zbrodniarza 

Ukamienować! Skłuć nożami! 

Cóż on tu robi między nami? 

groźny tłum gromadzi się naokoło Branda. Wójt wkracza między ciżbę. Od strony wsi nadbiega Kobieta, dzika, obdarta

KOBIETA

krzyczy w kierunku tłumu

Ratujcie, ludzie! W imię Boga! 

W imię Jezusa!... 

WÓJT

Skąd ta trwoga? 

Co ci się stało? Mów, coć trzeba? 

KOBIETA

Nie chcę pieniędzy, nie chcę chleba, 

Rzecz stokroć gorsza od tych żądz! 

WÓJT

Więc mów! 

KOBIETA

Nie mogę! Gdzie wasz ksiądz? 

WÓJT

Tego tu szukasz nadaremnie. 

KOBIETA

Najnieszczęśliwszy człowiek ze mnie! 

Ach, czemużeś mnie stworzył, Boże? 

BRAND

zbliża się do niej

Ksiądz się tu przecież znaleźć może. 

KOBIETA

chwyta go za ramię

Więc się ulituj, sprowadź, panie! 

BRAND

Co stać się może, to się stanie. 

Lecz naprzód powiedz... 

KOBIETA

Tam — mój mąż... 

Poza fiordem — — 

BRAND

Co? Co? 

KOBIETA

Wciąż 

Nieustająca nędza w domu... 

Troje dzieciątek... o dniu sromu⁵¹! 

Czy on potępion? Nie! Nie!... Mów, 

Że nie!... 

BRAND

Ja słucham twoich słów. 

KOBIETA

wskazując na piersi

Wyschnięte były do cna!... Rety! 

Litości nie miał dla kobiety, 

Ni człek, ni Bóg... Najmłodsze dziecię 

Prawie konało... i tak, wiecie, 

Nie mógł wytrzymać mąż ten mój 

I zabił... 

BRAND

Zabił? 

LUD

przerażony

Dziecko?!... Stój! 

KOBIETA

Wraz na nim grzech się pomścić miał, 

Przyszła nań skrucha, przyszedł szał —  

Na własne targnął się on życie!... 

O, chodźcie ze mną! Zobaczycie! 

Potrzeba mi pomocy waszej! 

Złorzeczy życiu, śmierć go straszy... 

Z trupkiem w objęciach, ach, bez końca 

Wzywa szatanów!... Gdzież obrońca?  

BRAND

do siebie

Tak, to jest nędza. 

EJNAR

blady

Piekło czeka 

Nieszczęśliwego tego człeka. 

WÓJT

Urząd mój tutaj na nic!... 

BRAND

krótko do tłumu

Łódź! 

Kto płynie ze mną? 

JEDEN Z TŁUMU

Myśl tę rzuć! 

Przy takim wietrze? Pewna śmierć! 

WÓJT

Naokół fiordu idzie perć⁵². 

KOBIETA

Nie! Nie! Ta droga dzisiaj na nic, 

Potok ją zalał!... Nie ma granic 

Moje nieszczęście! 

BRAND

Czółno daj! 

JEDEN Z TŁUMU

To niemożliwe! Cały kraj 

Zalała burza... 

INNY

wskazując na przeciwległy brzeg

Stamtąd płynie 

Ogromna fala... mgły jedynie, 

Skały fiordu w dymie, w mgłach! 

TRZECI Z TŁUMU

Strach na to wszystko spojrzeć — strach! 

Proboszcz cię zwolni!... 

BRAND

Grzeszny człek, 

Gdy na śmiertelnym łożu legł, 

Czekać nie będzie, aż się burzy 

Moc uspokoi... Kto mi służy? 

wskakuje do łodzi, naciąga żagiel

Statek ten można? 

WŁAŚCICIEL

Można — przecie 

Zostań! 

BRAND

Kto zrzucić się odważy 

Śmiertelny zewłok? 

JEDEN Z TŁUMU

W czas ten wraży? 

Ja nie! 

INNY

I ja nie! Za nic w świecie! 

KILKU

Któż by się tak narażać mógł? 

Zguba niechybna! 

BRAND

Tak! Wasz Bóg 

Nie uratowałby nikogo! 

Lecz mój wybawia! 

KOBIETA

załamując ręce

O, jak srogo 

Żyć! On tam kona!... 

BRAND

z czółna

Jedna dusza 

Gdyby zechciała siąść do łodzi, 

Wylewać wodę z tej powodzi... 

Juści, że nikt tu was nie zmusza, 

Lecz było dość tu dzielnych ludzi, 

Może się przecież ktoś potrudzi 

I da co więcej — da mi siebie!... 

KILKU

cofając się

Nie żądaj tego... 

JEDEN Z TŁUMU

groźnie

Jest na niebie 

Bóg, ty go nie kuś! Co za wiele, 

To już za wiele! 

KILKA GŁOSÓW

Na topiele 

Ty się nie puszczaj!... Burza wzrasta! 

INNI

Łańcuch się zerwał!... 

BRAND

przytwierdził się osęką⁵³ do gruntu i woła na kobietę

Hej! Niewiasto! 

Chodź ty! Nie zwlekaj! 

KOBIETA

cofa się

Ja — gdy drudzy... 

Nie! 

BRAND

Nie? 

KOBIETA

Mam dziatki, proszę łaski! 

BRAND

śmiejąc się

Oto widzicie, same piaski, 

Na których gmachy swe stawiacie! 

AGNIESZKA

z rozpłomienionym obliczem zwraca się do Ejnara, kładzie mu rękę na ramieniu i mówi

Słyszałeś? 

EJNAR

On się nie ulęknie! 

AGNIESZKA

Swój obowiązek spełnij pięknie! 

Jest ktoś, co będzie godzien ciebie — 

do Branda

On z tobą razem w tej potrzebie! 

BRAND

Chodź! 

EJNAR

blady

Ja? 

AGNIESZKA

Poświęcam cię! Idź!... Siła 

Ślepoty tej, co mnie raziła, 

Już mnie opuszcza! 

EJNAR

Nim cię znałem, 

Poświęciłbym się sercem całym, 

Sam, dobrowolnie... lecz w tej chwili... 

Zbyt wiele byśmy poświęcili... 

AGNIESZKA

drżąc

W tej chwili? — — 

EJNAR

Tak jest... ja nie mogę! 

AGNIESZKA

cofając się

Co powiedziałeś?... 

EJNAR

Na tę drogę 

Iść mi nie wolno! 

AGNIESZKA

z krzykiem

Teraz, Boże, 

Rozszalało się straszne morze 

Pomiędzy nami! 

do Branda

Ja przy tobie! 

BRAND

Dobrze! Więc płyńmy!... 

KOBIETY

z przerażeniem patrząc na wsiadającą

Jezu Chryste! 

EJNAR

w największym przestrachu chce ją powstrzymać

Agnieszko! 

TŁUM

przybiega

Zostać! Toć to czyste, 

Straszne szaleństwo! Lepiej w grobie 

Od razu... 

BRAND

Powiedz, gdzie twój dom? 

KOBIETA

pokazuje

Trzeba okrążyć skalny złom — 

O tam! Ten czarny zrąb!... 

łódź odbija od brzegu

EJNAR

krzyczy za odpływającymi

O matce 

Pomyśl, o braciach, jak ohydnie 

Mordujesz szczęście ich i swoje! 

AGNIESZKA

Tutaj, w tej łodzi jest nas troje! 

łódź odpływa. Tłum zbiera się na pagórkach i śledzi z największym natężeniem

JEDEN Z TŁUMU

Wybrnie! 

INNY

Nie wierzę! 

PIERWSZY Z TŁUMU

Wybrnie, zda się! 

Zakręcił dobrze! W takim czasie! 

INNY

Wiatr w bok uderzył... Tęgie wiosło! 

WÓJT

Gdzieś mi kapelusz hen poniosło! 

KOBIETA

Niby dwa wielkie skrzydła krucze 

Rozwiał swój czarny włos na tuczę⁵⁴, 

PIERWSZY Z TŁUMU

W okrąg się kurzy, dymi! 

EJNAR

Cyt! 

Jakiś krzyk straszny, jakiś zgrzyt! 

KOBIETA

O stamtąd! Z wierchu! 

INNA

wskazując ku górze

Toć to Gerd! 

Ona tak wita przewoźnika. 

PIERWSZA Z KOBIET

W barani róg uderza, dzika, 

Opoki strąca z głaźnych stert. 

DRUGA Z KOBIET

Róg rzuca teraz w morza toń, 

Trąbi, zwinąwszy w trąbę dłoń!... 

JEDEN Z TŁUMU

Trąb sobie, trąb, dopóki chcesz: 

On morze przetnie wzdłuż i wszerz! 

INNY

Teraz bym z nim popłynął już 

Śród najburzliwszych choćby mórz! 

PIERWSZY Z TŁUMU

Czym on był? 

EJNAR

Księdzem! 

DRUGI Z TŁUMU

Czym on był? 

Mąż to prawdziwy! Krew śród żył 

Ma, rzekę, dzielną, zwąc jak zwąc! 

PIERWSZY Z TŁUMU

Nam by się przydał taki ksiądz! 

WIELE INNYCH GŁOSÓW

Nam by się przydał taki ksiądz! 

rozpraszają się

WÓJT

zbiera książki i papiery

Ja się ogromnie temu dziwię, 

Boć to co najmniej niewłaściwie, 

Że tutaj wścibiać chce swój nos 

I bez naglących przyczyn zgoła, 

Gdy taki straszny świat dokoła, 

Życie na chwiejny rzuca los. 

Ja dbam o wszystko, jak to będzie, 

Lecz tylko wówczas, gdym w urzędzie. 

znika

Przed chatą, na wyskoku lądu.

Pełnia dnia. Fiord spokojny, błękitny. Agnieszka siedzi na wybrzeżu. Bezpośrednio potem wchodzi Brand.

BRAND

Umarł... Cicho idzie stąd, 

Z jasnym licem i bez troski, 

Jakby go tam sąd już boski 

Nie miał czekać, straszny sąd! 

Jak ta śmierć w promienny dzień 

Przeinacza mroczny cień! 

Nie znał grzechu swego treści, 

Tyle tylko, co się mieści 

W jego nazwie, tylko tyle, 

Ile człek, żyjący w pyle, 

Domacać się może winy 

Swoją ręką: śmierć dzieciny 

Tylko widział, nic poza tym! 

Lecz tych dwojga, którzy z światem 

Są związani, co w tej chwili 

Pełny trwogi wzrok wlepili 

W jego oczy, jak na dachu 

Owe ptaki, w wielkim strachu 

W krzywdę swoją zapatrzone — 

Te istoty biedne, płone⁵⁵, 

Tak bezmyślnie, tak bezradnie 

Nie wiedzące, co wypadnie, 

Czy nie czeka ich ta sama 

Dzisiaj dola, straszna, głucha —  

Te stworzenia, którym w ducha 

Taka wżarła się dziś plama, 

Że ni stal jej nie wywabi 

Rozżarzona, ani kwas 

W najpóźniejszy nawet czas —  

Ci dwaj ludzie, wątli, słabi, 

Te dwa kiełki, już w zarodzie 

Nieszczęśliwe dzieci znoju, 

Powstrzymane w swym rozwoju 

Tą dziś klątwą, co, z czeluści 

Piekieł rodem, nie opuści 

Już ich nigdy — tak, tej pory 

One dla tej duszy chorej, 

Jakby wcale nie istniały! 

Nie rozumiał tej zakały, 

Która serc się ich uczepi 

Już na wieki!... Może ślepi, 

Może głusi też i oni 

Grzęznąć będą w grzechów toni, 

Może pójdzie dalej w krąg 

Ta występków księga ksiąg —  

Wszakże w nich ojcowska krew! 

Przepotężny to jest siew. 

Co w niej kreślić? Co w niej mazać? 

Co tu łasce w niej przekazać? 

Jak dalece — trudna rada —  

Człek tu sobą odpowiada 

Za dziedzictwo ojców win!? 

Kto tu świadkiem? — oto klin! 

Kogo wybrać tu na sędzię, 

Kto rozstrzygać tutaj będzie 

I kto prawdę tę uświęci, 

Gdyśmy wszyscy delikwenci⁵⁶?! 

Kto tu może, jasny, szczery, 

Pokazywać swe papiery? 

O, głębokie, zagadkowe, 

Straszne noce! Gdyby mowę 

Dać wam można! Ale tłumy 

Potraciły swe rozumy, 

Nad przepastnym tańczą dołem, 

Drżeć powinni wszyscy społem! 

Śród tysiąca nie ma przecie 

Ni jednego na tym świecie, 

Co by wiedział, jaka góra 

Przestraszliwa, przeponura, 

Góra win, wyrasta skrycie 

Nad tym jednym słówkiem: życie! 

Kilku ludzi ze wsi wychodzi spoza węgła domu i zbliża się do Branda

JEDEN Z MĘŻCZYZN

Raz drugi się spotykamy. 

BRAND

Za późno... umarł. 

MĘŻCZYZNA

Lecz w tej samej 

Żyje chałupie jeszcze troje. 

BRAND

Więc? 

MĘŻCZYZNA

Więc przynosim tutaj swoje 

Liche zapasy — oto macie! 

BRAND

Choćbyś dał wszystko, miły bracie, 

A swego życia nie chciał dać, 

Wiedz, że nie dałeś nic!  

MĘŻCZYZNA

A ja-ć 

Powiem dziś tyle: ten umarły, 

Gdyby na jego łódź natarły 

Wiatry, a on tu w swej potrzebie 

Wzywał pomocy, może siebie 

Byłbym poświęcił zawierusze... 

BRAND

A niczym ból, szarpiący duszę? 

MĘŻCZYZNA

Bardzo my biedne, ludzkie plemię! 

BRAND

Przeto na oku miejcie ziemię 

I nic poza tym — aż do końca... 

Niech ku promiennym blaskom słońca, 

Ku skrzącym śniegom, tam, wysoko, 

Nie zerka wasze lewe oko, 

Kiedy źrenica prawa ginie 

W tym li padole, w tej dolinie! 

Tu, gdzieście sami wy, niestety, 

Włożyli jarzmo na swe grzbiety! 

MĘŻCZYZNA

Twoja, myślałem, będzie rada, 

Że nam wyzwolić się wypada. 

BRAND

Gdybyście mogli! 

MĘŻCZYZNA

Poniektóry 

Człek tu nam rady dawał z góry, 

Lecz tak nie wchodził nikt na drogę, 

Jak ty... 

BRAND

Zrozumieć ja nie mogę, 

Co chcesz wyrazić?... 

MĘŻCZYZNA

To jedynie, 

Że stokroć większa moc jest w czynie, 

Niżeli w radzie — czyn zwycięża. 

Nam we wsi trzeba dzisiaj męża! 

BRAND

niespokojnie

Jakąż to dzisiaj macie wolę? 

MĘŻCZYZNA

Ażebyś księdzem był w tym siole. 

BRAND

Ja? — Tutaj? 

MĘŻCZYZNA

Wiesz, że tu pastora 

Miejsce jest wolne... A więc pora 

Dobra... 

BRAND

Tak, prawda, tak... 

MĘŻCZYZNA

Przed laty 

Dość był ten okrąg nasz bogaty, 

Lecz potem, wiesz, nieurodzaje 

Przyszły na nasze biedne kraje, 

Klęski, zarazy: bydło, ludzie, 

Wszystko padało — w strasznym trudzie 

Człek po kawałek chleba sięga. 

Poszedł i pastor... Ot, mitręga — 

BRAND

Żądaj, co tylko chcesz, lecz do tej 

Sprawy najmniejszej ja ochoty 

Dziś nie posiadam! Mnie daleka 

I szersza, widzisz, droga czeka, 

Idę, gdzie życia zdrój się leje, 

Przez drzwi otwarte, przez wierzeje 

Wielkiego świata... Tu, w tej kaźni, 

Nic ludzki język nie wydołał. 

MĘŻCZYZNA

Skalne odrzekną ci tu czoła, 

Gdy krzykniesz silniej i wyraźniej! 

BRAND

Któż się zamyka w ciasne cele, 

Kiedy tam czeka nań wesele? 

Obsiewać głazy któż ma wolę, 

Gdy go tam pulchne czeka pole? 

Któż za jądrkami jabłek goni, 

Gdy złoty owoc na jabłoni? 

Któż w wyrobnictwie chciałby gnić, 

Gdy w świat go wzywa głośna wić⁵⁷? 

MĘŻCZYZNA

Twój czyn jaśniejszy był niż słowa... 

BRAND

Czego wy chcecie? Łódź gotowa, 

Jadę... 

zabiera się do odejścia

MĘŻCZYZNA

zastępując mu drogę

Czyż głos ten, co cię wzywa, 

Ten czyn, co twoja wola żywa 

Chce go dziś spełnić, jest ci drogi? 

BRAND

Ten czyn — to życie me! 

MĘŻCZYZNA

Więc w progi 

Wejdź dzisiaj nasze! Zostań!... 

z naciskiem Wszystek 

Chociażbyś oddał dziś dobytek, 

A życia nie chciał dać, wiedz o tym, 

Że nic nie dałeś! 

BRAND

Swym żywotem — 

Tak, samym sobą, swoim wnętrzem, 

Tym powołaniem swym najświętszem, 

Nie rozporządza żaden człek! 

Wszak nie odwrócisz biegu rzek, 

Które stworzyła wola boża, 

Ażeby szły w kierunku morza! 

MĘŻCZYZNA

Tak, woli bożej nikt nie nagnie —  

Lecz choćby sczezły w błocie, w bagnie, 

Dojdą do celu w kroplach ros! 

BRAND

przygląda mu się badawczo

Czyj to cię tego uczył głos? 

MĘŻCZYZNA

Twój — i to, widzisz, w onej chwili, 

Gdyście od brzegów tak odbili, 

Nie zważający na nasz strach, 

Gdyś się przedzierał naprzód, ach, 

W takiej straszliwej zawierusze, 

Aby ocalić jakąś duszę. 

Gdyś się mocował w mgieł zamęcie, 

Wówczas nas wszystkich, mówię święcie, 

Starych i młodych, przeszło mrowie, 

Jakby nam, widzisz, nasze ciało 

Słońce wraz z wichrem przenikało, 

Jakby śród naszych, widzisz, ciał 

Dzwon wielkanocny głośno grał!... 

zniża głos

A teraz biedni my ludkowie, 

Samotni, w nędzy znów tej samej, 

Smutni, na nowo pozwijamy 

Nasze chorągwie wielkanocne. 

BRAND

Zaginie plemię, gdy niemocne! 

surowo

Kto być nie umie, czym ma być, 

Ten niech zostanie, czym być może. 

Zostań ty synem ziemi! 

MĘŻCZYZNA

patrzy na niego chwilę i mówi

Boże! 

Biada-ć, żeś zgadł, odszedłszy! Wzdyć⁵⁸ 

I nam jest biada, żeś w te smutki 

Dzień nam poświęcił ach, tak krótki! 

odchodzi, a za nim, w milczeniu odchodzą i wszyscy inni

BRAND

Cicho, milczkiem, twardą drogą 

Obarczony kroczy lud. 

Chwiejne stopy ledwie mogą 

Unieść naprzód ciężki trud; 

Każdy gnie się, po zwyczaju 

Patrzy okiem, pełnym trwóg, 

Jak nasz praszczur, gdy go z raju 

Zagniewany wygnał Bóg —  

Spochmurniałe każdy czoło 

Gubi w mrokach tak, jak on, 

Troskę tylko widzi wkoło, 

Ten poznania gorzki plon; 

Chciałem nowych stworzyć ludzi, 

Czystych, jako niebios Król! 

Nadaremnie! Gniew ich brudzi, 

Nie ma bogów śród tych pól. 

Do bogatszych precz wybrzeży! 

Tutaj na nic bohaterzy! 

chce odejść, zostaje przecież, ujrzawszy Agnieszkę, siedzącą na brzegu

Jakże słucha! Siedzi cała 

Zasłuchana, jakby brzmiała 

Pieśń tu jakaś, którą ona 

Tylko słyszy. Mgłą zroszona, 

Pianą zlana, w tej powodzi 

Tak słuchała na mej łodzi... 

Gdy trzeszczały statku przęsła, 

Ponad morzem tym głębokim, 

W tym szaleństwie wiatru głuchem, 

Jakby oko było uchem, 

Wciąż słuchała jakby okiem... 

zbliża się do niej

Czyż, dziewczyno, brzegu linie 

Tak zajmują cię tu ninie? 

AGNIESZKA

nie odwracając się

Ni ten brzeg, ni lądu ścieg —  

Jeden, drugi we mgłach legł! 

Rozleglejszy widzę krąg, 

Pełen wiosny, pełen łąk, 

Pełen mórz i pełen rzek, 

Skąpan w złotych blaskach słońca! 

Hen! Od końca aż do końca! 

Góry żagwią się w oddali, 

Jakaś łuna gdzieś się pali, 

Gaśnie, znika!... Tam bez miary 

Lśni się pustyń piasek szary, 

Palmy, w jasne mknąc sklepienie, 

Rozrzucają długie cienie, 

Życiu zbrakło wszelkich tchnień, 

Cicho, jak w stworzenia dzień, 

A ja słyszę jakieś głosy —  

Snać mi rozkaz ślą niebiosy, 

Że na szale — to nie kłam! —  

Wszystko, wszystko rzucić mam, 

Iż czyn trudny spełnić muszę, 

W świat ten nową przelać duszę... 

BRAND

porwany jej zapałem

Cóż tam widzisz więcej jeszcze? 

AGNIESZKA

składa ręce na piersiach

Czuję tutaj jakieś dreszcze, 

Jakiś strumień sił obfity, 

Jakieś błyski, jakieś świty! 

Snać rozszerza się me wnętrze: 

Brzmią mi głosy, iże muszę 

W świat ten nową przelać duszę! 

Wszystkie myśli, wszystkie czyny, 

Wstać mające w ten jedyny 

Czas mój przyszły, jak ogromnie 

Pędzą ku mnie, jak koło mnie 

Szumią, szepcą, jak się razem 

Łączą, niby za rozkazem, 

W jakiejś wielkiej życia lidze! 

Raczej czuję, niźli widzę, 

Jak On stoi tam, na szczycie, 

Jak On zlewa na to życie 

Serce swoje, pełne bólu 

I miłości! Słodki Królu, 

Promieniejesz, jako zorza, 

Przecież smutna skroń twa boża 

Aż do śmierci!... Słyszę z dala: 

„W górę pójdzie twoja szala, 

Albo spadnie! Czas ci już! 

Trud weź na się! Światy twórz!” 

BRAND

Tak, ku tobie on się zwraca, 

Ten głos ducha!... Oto praca! 

Ty, twe serce — oto sfera, 

Co na nowo niech otwiera 

Swe granice; boże słowo 

Niech odrodzi je na nowo, 

By sczezł sęp ten, co pożera 

Naszą wolę, by, powiadam, 

Wziął nasz spadek nowy Adam! 

Świat niech idzie swą koleją, 

Czy z rozpaczą, czy z nadzieją, 

Ale gdyby chciał mnie zmóc⁵⁹, 

Pozna wówczas, com za wódz! 

Wówczas wszystko spalę, zniszczę, 

Pozostawię tylko zgliszcze! 

Jedną li ma żądzę mąż: 

Chce być wolnym wszędy, wciąż, 

Chce być sobą — na te prawa 

Niechaj nikt mu nie nastawa!  

pogrążył się na chwilę w zadumie, potem mówi

Chce być sobą... A cóż on, 

Zobowiązań, grzechów plon, 

Ten nasz spadek po praszczurach? 

przerywa, patrzy w dal

Któż tam włóczy się po górach? 

Sapie, dyszy, po tej zboczy, 

Widać, ledwie że ukroczy, 

Opiera się na kosturze, 

Aby nie paść — nuże! nuże! 

W sukniach gubi palce chude, 

Jakby kryły skarbów złudę, 

Słania się na swojej kuli, 

Jakby wlokła się w koszuli, 

Z wiotkich, ptasich piór sklejonej; 

Krzywe ręce ma by szpony 

U jastrzębia, gdy je wgniótł 

W szparę u stodolnych wrót. 

z nagłym przestrachem

Co za mroźne to wspomnienie?! 

Licho-ż na mnie urok żenie⁶⁰? 

Chłód grobowy wieje od niej, 

Lecz tu, w sercu, jeszcze chłodniej! 

Czuję zimnych ros kropelki... 

Moja matka!... Boże wielki!  

Matka Branda drapie się na górę, przystaje na chwilę, widać zaledwie jej połowę. Ręką przysłania sobie oczy i rozgląda się naokoło siebie

MATKA BRANDA

Tutaj on musi być... Ta wściekła 

Światłość zapędzi mnie do piekła! 

Ty żeś to, synu mój?  

BRAND

Tak. 

MATKA

przecierając sobie oczy

Do czarta, 

Cóż to za jasność jest uparta! 

Bije mi w oczy tak, że popa 

Człek nie odróżni tu od chłopa!  

BRAND

W domu-m nie widział nigdy słońca 

Od dni jesieni aż do końca, 

Po krzyk kukułki... 

MATKA

śmiejąc się pod nosem

Ano, zawdy⁶¹ 

Człowiek tam marznie, że, doprawdy, 

Jest niby wielki sopel lodu! 

To też, powiadam, już od młodu 

Gotów na wszystko!... Myśli sobie: 

Czy tak, czy owak — cóż ja zrobię!... 

BRAND

Witam i żegnam! Czas mi w drogę! 

MATKA

Zawsze coś gnało cię, niebogę, 

Już od najrańszych, mówię, lat! 

BRAND

A któż to kazał mi iść w świat? 

MATKA

Żeś został księdzem, synu młody, 

Ważne-ć istniały w tym powody. 

przygląda mu się bliżej

Hm! Wyrósł! Zmężniał! Lecz na jedno, 

Proszę cię, zważaj... bacz na sedno, 

Bacz na swe życie!... 

BRAND

Na nic więcej? 

MATKA

Jak to? Nie warte-ż jest tysięcy? 

Cóż masz innego na tej ziemi? 

BRAND

Po toś tu przyszła, by li tymi 

Darzyć mnie rady? 

MATKA

Inny będzie 

Inak ci radził... Ty na względzie 

Miej swoje życie dla tej właśnie, 

Co ci je dała!  

gniewnie 

Grom niech trzaśnie! 

Aż tchu mi braknie, tak języki 

Świat sobie strzępi!... W czas ten dziki 

Włazić do łodzi!... Nic nie zważać, 

Tak lekkomyślnie to narażać, 

Co masz zachować właśnie dla mnie! 

Wszak ja twą matką, wszak niekłamnie 

Mój syn ty jesteś, kość z mej kości, 

Krew ze krwi mojej! Wszak ty, mości 

Panie synalu, jesteś oną 

Najdoskonalszą już koroną 

Prawidłowego mego gmachu! 

Wytrwaj, wytrzymaj! Stój bez strachu! 

Żyj, póki pora! Bacz na siebie! 

Nie zapominaj o potrzebie 

Swojego bytu! Tyś mym synem, 

Tyś mym dziedzicem, mym jedynym 

Wszystkim... Żyć musisz!... 

BRAND

A więc po to 

Przybyłaś tutaj, drogie złoto, 

By mnie zagarnąć w sieci swoje? 

MATKA

Synu, o twe się zmysły boję!... 

cofa się

Stój! Nie tak blisko! Bo cię złoję 

O, tym kosturem 

spokojnie Zwykłe dzieje — — 

Człowiek z dnia na dzień się starzeje, 

Co skok, to bliżej grobu! Jużci, 

Niczego dłoń ma nie wypuści, 

Wszystko li tobie, a nie komu, 

Do krzty zliczone wszystko w domu... 

Tutaj nic nie mam, ale tam 

Wszystko do ździebłka jeszcze mam! 

Nie zbliżaj się tak!... Nic nie skryję! 

Przysięgam: twe to, a nie czyje! 

Nie zapcham niczym ani szparki! 

Najmniejszy drobiazg, wszelkie garnki 

To wszystko twoje; rzec ci mogę, 

Że ich nie chowam pod podłogę, 

Że ich pod węgłem nie zakopię! 

Tyś mój jedyny dziedzic, chłopie! 

BRAND

No, a warunki?  

MATKA

Zdrowe kości 

Zachowaj, synu, dla tej włości, 

By z syna mogła przejść na syna! 

Bacz na swe życie! To jedyna 

Moja zapłata, innej nie chcę! 

Tylko niech chęć cię nie połechce, 

By coś uronić lub podzielić! 

Całością trzeba się weselić! 

Pomnażaj spadek, albo też 

I nie pomnażaj, lecz go strzeż! 

BRAND

po chwili

Pomówmy jasno: z dawien dawna 

Byłem ci — niczym!... Rzecz zabawna: 

Dziś się dopiero stały dziwy, 

Gdy ja wyrosłem, a ty siwy 

Włos masz — dziś — cieszmy się tą gratką! —  

Ja tobie synem, ty mnie matką!... 

MATKA

Bądź, czym być chcesz! Lecz karny! 

Jakieś umizgi⁶²? Niech je biesy! 

Bądź chłodny, twardy, gorsze pono 

Odbiło rzeczy moje łono! 

Tylko zaciskaj mocno pięść —  

Wszystko ma zostać w naszym rodzie... 

BRAND

postępuje krok naprzód

A jeśli chęć mnie inna bodzie? 

Jeśli rozrzucę to do woli? 

MATKA

cofa się przerażona

Jak to? Rozrzucić, com w niedoli 

Zbierała lata, w jarzmie zgięta? 

BRAND

potakując z wolna

Tak jest, rozrzucić!... 

MATKA

Niech pamięta 

Syn mój, że razem z tym z swej chuci 

Ze mnie i duszę mą rozrzuci! 

BRAND

A jednak, jeśli syn oszuka 

Matkę, gdy do niej śmierć zapuka, 

Gdy przy niej knoty świec zapłoną, 

Kiedy, rąk parą, w krzyż złożoną, 

Trzymając psałterz, już wypocznie 

Na katafalku? Gdy niezwłocznie, 

Czego bądź tylko tam dopadnie, 

Rzuci na pastwę świec? Co, ładnie? 

MATKA

przybliża się do niego zaciekawiona

Skąd ci ta przyszła myśl? 

BRAND

Czy może 

Chciałabyś wiedzieć? 

MATKA

Tak!  

BRAND

Wyłożę 

Sam ci to wszystko! Rzecz to stara —  

Od dawna ściga mnie ta mara, 

Od lat dziecięcych mojej duszy 

Sprawiała zawsze moc katuszy. 

Jesienny wieczór, smutna pora, 

Ojca nie było już, ty chora 

Niby leżałaś... Ja się wkradłem 

Do wnętrza izby... On z pobladłem 

Drzemał obliczem w blasku świec... 

I ja, ukrywszy się za piec, 

Spojrzałem z trwogę: psałterz w dłoni 

Trzymał ściśniętej... bladość skroni, 

Pustka niebieskich, zwiędłych żył — —  

O, jak straszliwy sen to był! 

Jaka woń zimna w tym całunie! 

Wtem usłyszałem, że ktoś sunie 

Cichymi stopy tam, od ganku, 

Że, nakładając więzy krokom, 

Na palcach zbliża się ku zwłokom, 

Że, nachylona, bez ustanku 

Potrząsa zmarłym, szuka, szpera, 

Jakieś węzełki wciąż wydziera, 

Jakieś tłumoczki, klęka, liczy, 

W jakowejś torbie tajemniczej 

Zanurza rękę, na pół żywa 

Treść jej z pośpiechem wydobywa, 

Rozkłada, płacze, klnie, narzeka —  

Snać się zawiodła — drze się, wścieka, 

Przykucnie trwożnie, spojrzy wokół, 

A potem naraz, niby sokół, 

Zerwie się, zdobycz w fartuch zgarnie, 

I jęcząc „ano, dosyć marnie!” 

Jak potępieniec, pójdzie precz!... 

MATKA

Oszukałam się, zwykła rzecz! 

Wielkie nadzieje, mały plon! 

BRAND

Oszukał jeszcze cię i on, 

Twój syn rodzony — niebogata 

Bywa dla grzesznych dusz zapłata! 

MATKA

Taki to zawsze świat jest wszystek: 

Krwią okupuje swój dobytek. 

Ja zapłaciłem snać zbyt wiele 

Za swoje szczęście, swe wesele! 

Dałam swe życie, wiosnę młodą, 

Coś, co spłynęło dawno z wodą, 

Coś, co jest niby wiatr wiejący, 

Niby słoneczny blask gorący, 

Coś, co jest piękne, chociaż głupie, 

Za co niczego dziś nie kupię, 

Coś, co ludziska w onym czasie 

Zwali miłością! Tak to ma się, 

Widzisz, ma sprawa! Dobrze pomnę, 

Jakie kazania mi ogromne 

Prawił mój ojciec, że i na co 

Mam się pobierać z tym ladaco, 

Z tym wyrobnikiem! Brand — to chłop! 

Zwiędła to gałąź, lecz on kop 

Niemało w polu ci przysporzy! 

Wyszłam za niego! Jak najgorzej! 

Niezdara był! Mitrężnik, leń! 

Ja harowałam noc i dzień! 

BRAND

A dziś, stojąca tuż przy grobie, 

Czyż o swej duszy myślisz sobie? 

MATKA

Dbałam ci o to każdej pory: 

Przeze mnie-ś przecie wlazł w pastory... 

Jeżeli trzeba, władzę masz, 

By nad mą duszą dzierżyć straż. 

Jam ci dobytek zostawiła, 

W tobie pociecha, sława, siła!... 

BRAND

O, byłaś mądra!... Mądrość mami! 

Patrzałaś na mnie li oczami 

Swojej rodzinnej, lichej wioski... 

Te same, widzisz, żywią troski 

Względem swej dziatwy wszystkie matki... 

Wam się wydaje, że na świecie 

Po to li żyje każde dziecię, 

By starych ojców nędzne spadki 

Dzierżyło w ręku!... W wasze włości 

Zagląda blady cień wieczności, 

Wy wyciągacie poń swe ręce 

I już myślicie, że go macie 

W tym całym jego majestacie, 

Gdyście zgarnęli w wielkiej męce 

Jakiś dobytek; że śmierć właśnie 

Zmięknie przed życiem i że jaśnie 

Onej wieczności to jedynie 

Suma, co z tych dorobków płynie. 

MATKA

Nie grzeb ty w wnętrzu swojej matki, 

Tylko bierz spadek, gdy w ostatki 

Dni jej twym będzie... 

BRAND

To „ma” twoje, 

A twoje „winna”? 

MATKA

Winna? Komu? 

Nigdy wierzyciel w moim domu 

Nie był... 

BRAND

A jednak... Ja się boję... 

Jeżeliś winna, na ostatku 

Musiałbym zrzec się twego spadku, 

Dopóki księga twa nie będzie 

Czysta... Tak dzieje się w tym względzie, 

Że syn, gdy matkę swą utraci, 

Zobowiązania wszystkie płaci, 

Choćby nie dostał nic!... To naga 

Prawda! 

MATKA

Wszak tego nie wymaga 

Żadna ustawa... 

BRAND

Żadna, która 

Spod piszącego wyszła pióra. 

Lecz jest ustawa, widzisz, świętsza, 

Śród synowskiego mieszka wnętrza —  

Jej to uczynić zadość muszę! 

Zali nie widzisz, zaślepiona, 

Jak ty we wnętrzu swego łona 

Poniżasz Boga? Jak swą duszę 

Zmarnotrawiłaś? Jak w kałuży 

Zbrudził się kwiat niebiańskiej róży, 

Ten obraz boży? Ślepa, głucha, 

Obcięłaś tutaj skrzydła ducha 

W roisku świata!... Twa to wina. 

Twój dług to, matko! Gdy godzina 

Przyjdzie, że Bóg zażąda spłaty, 

Cóż ty uczynisz? W jakie światy 

Udasz się wówczas? 

MATKA

trwożnie

Co uczynię?... 

BRAND

Cicho! Pociechę znajdziesz w synie! 

On spłaci winę grzesznej matki! 

Obraz, splamiony tak nikczemnie 

Przez cię, ma znów zajaśnieć we mnie! 

Do grobu idź po drodze gładkiej, 

Cicho, spokojnie — ja zapłacę! 

MATKA

Winę i wszystko?  

BRAND

Z ócz nie stracę — 

Zapłacę twe zobowiązania! 

Lecz co do reszty, syn się wzbrania: 

Grzechu się wyrzec musisz sama! 

Wszystko, co rzuca ród Adama 

W wir uciech ziemskich, to, co płocha⁶³ 

Dusza człowieka na Molocha⁶⁴ 

Składa ołtarzu, tak, te rzeczy, 

Co są natury czysto człeczej, 

Inny okupić może człek! 

Lecz, że je tak zniszczono, lek 

Na to li w skrusze, albo w skonie. 

MATKA

niespokojnie

Najlepiej będzie, gdy się schronię 

Do mojej dziury — tam jest cień! 

Tutaj się człek pozbawia tchnień. 

Pocośmy, powiedz, tutaj przyszli? 

Zatrute tylko rosną myśli 

W takiej spiekocie... Zemdleć można! 

BRAND

Tak, idź do cienia!... Myśl to zbożna... 

Lecz jeśli będziesz coraz bledsza, 

Zapragniesz światła i powietrza, 

Poślij po syna, syn przybędzie. 

MATKA

Karnego w domu przyjmę sędzię... 

BRAND

Nie! Ksiądz łagodny, syn żarliwy 

Odpędzi strachy od twej niwy, 

Na twą ostatnią, matko, drogę 

Pocieszyć cię mą pieśnią mogę. 

MATKA

Tak samo dzisiaj, jak i później? 

BRAND

Tak, skoro ujrzę, iż nie bluźni, 

Matko, twe serce, że umiało 

Poddać się skrusze... 

podchodzi bliżej

Żądam mało: Rzuć dobrowolnie, czym od lat 

Raczył cię z swoich dóbr ten świat! 

Innego nie ma dziś sposobu, 

Goła ty musisz zejść do grobu... 

MATKA

rzuca się na niego, jak szalona

Rozkaż, by mróz i ogień sczezł, 

Zimnu i wodzie zadaj kres!... 

BRAND

Rzuć do fiordu, mówi syn, 

Aby obronił cię ten czyn 

W obliczu Boga... 

MATKA

Głód, pragnienie 

Niechaj twa klątwa na mnie żenie, 

Tylko największej tej ofiary 

Nie żądaj od twej matki starej. 

BRAND

Właśnie największej tej potrzeba, 

Jeśli złagodzić mają nieba 

Swoje wyroki... 

MATKA

Ja do kruży⁶⁵ 

Rzucam ofiarnej kąsek duży — 

BRAND

Wszystko?  

MATKA

Dużo — to nie dość? 

BRAND

Upór w tobie będzie rość, 

Aż ci serce, jak u Joba⁶⁶, 

Pęknie, matko!...  

MATKA

załamując ręce

A, choroba! 

Dzień mój już na nic, wszystko na nic! 

Do ostatecznych wszystko granic 

Już wymarniało... Więc do domu 

I nie spowiadać się nikomu, 

Tylko do serca blisko, blisko 

Przytulić to, co me nazwisko 

Nosi, a paść ma bez pożytku! 

Dziecię mej troski, mój dobytku, 

Skarbie bolesny, ja w potrzebie 

Krew poświęcałam swą za ciebie! 

Twoja matula cię przytuli, 

Luli, dziecino moja, luli! 

I po cóż ja się nacierpiała, 

Gdy wszystko to, co jest dla ciała, 

Ma tu być śmiercią naszej duszy? 

A może jeszcze ksiądz mnie wzruszy —  

Bądźże mnie blisko!... Toć nie wiada⁶⁷, 

Kiedy tu śmierć nadejdzie blada, 

Jakiej też jeszcze myśli będę. 

Mam ja za życia zbyć się włości? 

Ćwicz się, ma duszo, w cierpliwości! 

znika

BRAND

spogląda za nią

Mam na oku twoją grzędę —  

Nie odejdę, obok siędę, 

Żywiąc skruchy twej nadzieję, 

Zimne ręce twe zagrzeję, 

Gdy zażądasz... 

odchodzi ku Agnieszce Gdy me nogi 

Wchodziły dziś na te drogi, 

Miałem żądzę walki, wojny, 

Z dala surmy niespokojny 

Głos mi dźwięczał: „rąb i siecz”, 

Tak mi wołał gniewu miecz: 

„Niszcz wszelaką kłamną rzecz, 

Precz z tym całym światem, precz!!!” 

AGNIESZKA

odwróciła się i jasne zatapia w niego spojrzenie

W niskie cele zasłuchana 

Byłam jeszcze dzisiaj z rana, 

Kłamnych zabaw byłam żądna, 

Chciałam mnożyć, nierozsądna, 

To, co lepiej było rzucić! 

Już do tego mi nie wrócić... 

BRAND

Sny ogromne szumnie, tłumnie, 

Jak łabędzie przyszły ku mnie, 

Na swe skrzydła mnie podniosły! 

Wielkie siły we mnie rosły, 

Przypuszczałem w wielkiej dumie, 

Że mój duch zwyciężyć umie 

Ból i winę naszych lat, 

Że ma w ręku cały świat! 

Wszystko, wszystko, co tu żyje: 

Hymny, psalmy, procesyje, 

Wonne dymy, czary złote, 

Tryumfalnych dni ochotę —  

Wszystka radość i wesele 

Zamykały się w mym dziele... 

Jak mnie wabił rozgwar ten —  

Lecz to wszystko tylko sen, 

Coś z pół gromu, coś z pół blasku 

Na dalekich lądów piasku... 

I ot, stoję tu, gdzie szary 

Mrok zapada, zanim jary⁶⁸ 

Dzień uleci w dal głęboką. 

Między winchem⁶⁹ a zatoką 

Stoję precz od świata zgiełku, 

W tego skrawka nieb światełku, 

Na ojczystym przecież stoję 

Gruncie dzisiaj!... Pieśni moje, 

Uroczyste moje pieśni, 

Żegnam! Żegnam! Ku tej cieśni 

Ziemskiej zwróć się, mój bachmacie⁷⁰! 

Wyższy cel tam czeka na cię, 

Nie rycerski harc się śmieje 

Tam ku niebu, nie turnieje, 

Nie zwycięski zwój gałązek, 

Lecz powszedni obowiązek. 

AGNIESZKA

A ten Bóg, co upaść miał? 

BRAND

Walić Go nie będzie szał, 

Jak tom rano jeszcze chciał —  

W cichy pójdę ja z Nim bój... 

Mylił, widzę, duch się mój: 

Nie rozgłośny czyn szermierzy 

Rozochoci, zbohaterzy 

Ród ten karli, nie ogromy 

Sił bogatych plon widomy⁷¹ 

Dadzą tutaj, tak, nie one 

Wzmocnią siły nadwątlone! 

Woli trzeba! Wola zbawi, 

Lud za sobą śmierć zostawi! 

Woli trzeba, zbawicielki 

W rzeczy małej, w rzeczy wielkiej! 

zwraca się ku stronie wsi, na którą padły już mroki wieczorne

A więc chodźcie, wy zmęczeni, 

Skryci śród ojczystych cieni! 

Wierząc w siebie, znając siebie, 

Odnowimy się w potrzebie; 

Powalimy wszelki kłam, 

Połowiczność, wrogą nam, 

Wolę lwa rozbudzim w łonie! 

Dłoń przy pługu na zagonie, 

Czy też dłoń, co dzierży miecz, 

Jedna sprawa, jedna rzecz! 

Dzielność tam, gdzie dzielny mąż, 

Tylko trzeba pomnieć⁷² wciąż, 

Aby jego rysik wraz 

Miał tablicę w każdym z nas. 

zabiera się do odejścia, zastępuje mu drogę Ejnar

EJNAR

Oddaj, coś mi zabrał! 

BRAND

Panie, 

Ku Agnieszce zwróć pytanie. 

EJNAR

do Agnieszki

Wolisz blask promiennych nieb, 

Czy więzienny, skalny żleb? 

AGNIESZKA

Odejdź, ja tu nic nie wolę. 

EJNAR

Mam powtórzyć ci, jak w szkole, 

Dawną nauk mądrą treść: 

„Łatwiej podnieść, ciężej nieść”? 

AGNIESZKA

Twe pokusy wszystkie na nic: 

Do ostatnich pójdę granic!... 

EJNAR

Nie żal ci tych drogich osób? 

AGNIESZKA

Pozdrów-że ich! Znajdę sposób, 

Gdy się duch mój uspokoi, 

By im rzec o sprawie mojej. 

EJNAR

Tam na głębi, na tej złotej, 

Białe żagle mkną już w dal... 

Jak marzenie, jak tęsknoty 

Wioną w szumach, w bryzgach piany 

W jakiś kraj zaczarowany, 

Śród błękitnych wioną fal. 

AGNIESZKA

Niech w dalekie płyną kraje! 

Ale tobie niech się zdaje, 

Żem umarła... 

EJNAR

Bądź mi siostrą... 

AGNIESZKA

potrząsa głową

Nie! Ocean nas rozdziela... 

EJNAR

Wróć do matki! Zbyt tyś ostrą! 

AGNIESZKA

po cichu

Mistrza, brata, przyjaciela 

Mam tak dzisiaj stracić wraz? 

BRAND

podchodzi bliżej

Czas pomyśleć o tym, czas! 

Tu, gdzie z głazem szary głaz 

Tworzy skalne te opoki, 

Tu, w tej ciągłej mgle głębokiej, 

Zatrzymają się me kroki, 

Smutny dzień tu czeka nas! 

AGNIESZKA

By móc znosić mgły ponure, 

Gwiazdy świecą nam przez chmurę. 

BRAND

Żądam wiele, bardzo wiele: 

Chcę mieć wszystko albo nic! 

Odwróć się od prawdy lic, 

A wnet pójdziesz na topiele. 

Niech cię chęć do próśb nie bierze, 

Łask czy względów w żadnej mierze! 

Zawiedzie cię życia cel, 

Padniesz, jak ofiarne zwierzę. 

EJNAR

Niech ci ócz nie skłoni biel! 

Rzuć dogmatów chmurne snucie, 

Żyj, jak każe ci uczucie! 

BRAND

Więc wybieraj — niech się święci 

Wola twoja! 

znika

EJNAR

Miej w pamięci, 

Że wybierasz między tuczą⁷³ 

A spokojem, między troską 

A nadzieją szczęścia boską, 

Między nocy ciemnią kruczą 

A poranku światłem złotem, 

Między śmiercią a żywotem! 

AGNIESZKA

wstaje i mówi powoli

A więc w noc! Przez śmierć w tej dali 

Poranna się zorza pali! 

idzie za Brandem. Ejnar patrzy na nią chwilę w głębokiej zadumie; potem pochyla głowę i odchodzi w kierunku zewnętrznego fiordu

KONIEC AKTU DRUGIEGO

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Akt trzeci

W trzy lata później.

Mały, kamiennym murem okolony, ogród na probostwie, u stóp wielkiej ściany skalnej. W głębi wąski, cichy fiord. Drzwi plebanii wychodzą na ogród. Po południu. Brand stoi na schodach przed domem. Agnieszka siedzi na stopniach u jego nóg.

AGNIESZKA

Drogi mój mężu, dzień za dniem 

Śledzisz z stłumionym w piersi tchem. 

BRAND

Tak, oczekuję wiadomości.  

AGNIESZKA

Mężu, w twym sercu przestrach gości.  

BRAND

Na wiadomości czekam z domu — 

Trzy lata czekam na ten czas, 

Co nie nawiedzi nigdy nas. 

Jutro — jeżeli wierzyć komu —  

Będzie już koniec z nią. 

AGNIESZKA

łagodnie i miękko

Na wieści 

Nie trzeba czekać w tej boleści... 

BRAND

potrząsając głową

Jeśli nie przyjdzie na nią skrucha, 

I u mnie będzie cisza głucha.  

AGNIESZKA

To twoja matka. 

BRAND

Że to matka, 

Więc mam się kłaniać do ostatka 

Jakimś bożyszczom? 

AGNIESZKA

Brand, masz duszę 

Twardą. 

BRAND

Czy twarda wobec ciebie? 

AGNIESZKA

O, nie!  

BRAND

Przypomnieć ja ci muszę, 

Żem cię ostrzegał, czy w potrzebie 

Zdołasz być dla mnie przyjacielem! 

AGNIESZKA

z uśmiechem

Zbyt czarnoś patrzał, a i słowa 

Nie dotrzymałeś! 

BRAND

Niech uchowa 

Bóg! Jeno tu my się z weselem 

Nie spotykamy. Troskę masz! 

Przybladła mocno twoja twarz: 

Zbyt ci dolega ten nasz mróz, 

Ten śnieg na szczytach, piargi, gruz! 

AGNIESZKA

Nie! Ja się wcale tym nie straszę —  

Tym bezpieczniejsze gniazdo nasze; 

Te lody tak wciąż naprzód rosną, 

Że kiedy na dół spłyną wiosną, 

Domu naszego nie tknie zwał, 

Spokojnie sobie będzie stał 

Niby pod jakim wodospadem. 

BRAND

I słońca na tym niebie bladem 

Ani drobiny — Dni ponure. 

AGNIESZKA

Wita blaskami tę tam górę. 

BRAND

Przez trzy tygodnie — — tak, tak, latem! 

Ale swym światłem niebogatem 

Nie dotrze nigdy do jej stóp... 

AGNIESZKA

przygląda mu się badawczo, potem wstaje i mówi

Coś cię przeraża!  

BRAND

Ciebie!  

AGNIESZKA

Rób, 

Co chcesz, ja widzę w tobie strach! 

BRAND

Ty coś ukrywasz!  

AGNIESZKA

I ty! 

BRAND

Ach! 

Widmo przepaści jeszcze gniecie 

Tę twoją duszę? Co się stało? 

AGNIESZKA

Nic... tylko troszczę się niemało... 

BRAND

Troszczysz się? O co?... Mów!... 

AGNIESZKA

O dziecię. 

BRAND

O Alfa? 

AGNIESZKA

Tak... I ty, mój drogi... 

BRAND

Owszem, lecz dzisiaj nie mam trwogi —  

Bóg mnie tą klęską nie nawiedzi; 

Chłopaczek, choć się trochę biedzi, 

Przyjdzie do siebie i to tak! 

Gdzie on?  

AGNIESZKA

Śpi teraz.  

BRAND

zagląda przez drzwi do wnętrza izby

Dobry znak! 

Spojrzyj: o żadnej trosce nie śni! 

Przyjdzie do siebie jak najwcześniej —  

Piąstka pulchniutka — 

AGNIESZKA

Ale blada. 

BRAND

Jakoś to wszystko się poskłada. 

AGNIESZKA

O, jak oddycha on głęboko, 

Jak słodko śpi! 

BRAND

Tak, boże oko 

Niech nad nim czuwa wszelką dobą! 

zamyka drzwi

Światło i spokój z nim i z tobą 

Spadły na dni me, luba dziatwo! 

Trud mi wszelaki znosić łatwo, 

Że nie upadłem, twą to rzeczą, 

Igraszki dziecka żal mój leczą. 

Męczeństwem zdało mi się życie, 

A oto patrzaj, jak sowicie 

Bóg mnie wynagrodził!... 

AGNIESZKA

Boś nagrody 

Wart był! Patrzałam na zawody, 

Na trudy twoje, na katusze, 

Które krwawiły twoją duszę. 

BRAND

Z wami znosiłem ja radośnie 

Wszelaką burzę, wszelki grom! 

Miłość wkraczała z tobą w dom, 

Jak blask, mówiący nam o wiośnie, 

Jam jej nie zaznał nigdy wprzód; 

Od ojca, matki wiał mi chłód, 

A, gdy się kiedy skra rozżegła, 

Daremnie zawsze ku nim biegła —  

Witana zimno, rychło gaśnie! 

I zdaje mi się dzisiaj właśnie, 

Żem w sobie stłumił żar mój cały, 

Aby potężniej zajaśniały 

Gloryją twe i dziecka skronie —  

To mówię dziś mej słodkiej.... 

AGNIESZKA

Nie tylko me i jego czoło! 

Nie ma człowieka naokoło, 

Który by, wszedłszy w twoje progi, 

Pełen rozpaczy, smutku, trwogi, 

Przy twego serca uczcie sutej 

Nie znalazł karmi⁷⁴. 

BRAND

Z trosk wyzuty 

Odchodził przez was! Tak, jedynie 

Przez was do serca mego płynie 

Niebiańska łaska cnej dobroci! 

Kto nie ukochał jednej duszy, 

Miłości w sobie ten nie wzruszy 

Ku wszystkim ludziom! Moi złoci, 

W samotność szedłem już od młodu, 

W niej to się stałem na kształt lodu, 

Serce stwardniało dla czeladzi 

Bożej... 

AGNIESZKA

Tak, miłość twa, gdy gładzi, 

To snać wymierza ciężkie ciosy... 

BRAND

I przeciw tobie?  

AGNIESZKA

Na swe losy 

Ja nie narzekam! Ty, mój słodki, 

Nakładasz na mnie ciężar wiotki; 

Inni odchodzą od twych lic, 

Słysząc twe „wszystko albo nic!” 

BRAND

Co świat ten mianem zwie miłości, 

Tego ja nie znam — do mnie w gości 

To nie zawita! Miłość boża 

Nie jest bynajmniej gładka, hoża, 

Nawet i śmierć jej nie poradzi, 

Nie umie zmiękczyć się! Gdy gładzi, 

Wymierza ciosy! Tak, na górze, 

Widzisz, Oliwnej, gdy krwi duże 

Zraszały krople lice Syna, 

Gdy Ten, zrozpaczon już, zaczyna 

Błagać: „O, weźże, weź ode mnie, 

Ojcze, ten kielich!” — nadaremnie 

Płyną mu z wnętrza wszelkie skargi: 

On nie odejmie mu od wargi 

Tego pucharu — myśl zawodna! 

Pić mu tę gorycz każe do dna! 

AGNIESZKA

Sprawiajże sądy te surowe, 

A świat pobity już na głowę, 

Potępion cały!... 

BRAND

Potępienie, 

Kto wie, na kogo ono spadnie... 

A przecież mówi zbyt dokładnie 

Płomienne Pismo, że li⁷⁵ w cenie 

Mający wierność godny łask; 

Korony życia święty blask 

Nie da się zyskać przetargami 

Niechaj nadzieja cię nie mami, 

Że możesz ujść ogniowej próby, 

Że stos ten zgasisz, duchu luby! 

Potem twej skroni Bóg przebaczy, 

Jeśli nie możesz, lecz inaczej 

Z tym, jeśli nie chcesz... 

AGNIESZKA

Tak, prawdziwie, 

Ucz mnie, ucz piąć się po tej niwie; 

Mocy ja nie mam należytej, 

By wchodzić z tobą na twe szczyty. 

Zda się, że padnę w dół głęboki, 

Tak wielce słabe są me kroki. 

BRAND

Z kompromisami precz! To hasło 

Oby ci nigdy nie zagasło! 

Potępion czyn twój, gdy jedynie 

Poród się mieści w twoim czynie, 

Lub też go spełniasz przez połowę! 

Oto prawidło! Lecz nie mowę 

Bierz na świadectwo, tylko życie! 

AGNIESZKA

rzuca mu się na piersi

O, niechaj staną na tym szczycie 

Słabe me kroki! 

BRAND

Gdy we dwoje, 

Najstromszej drogi się nie boję! 

na dół zeszedł Doktór i stanął w opłotkach

DOKTÓR

Gruchają sobie gołąbeczki 

W tym gniazdku skalnym! Do ucieczki, 

Widać, daleko. 

AGNIESZKA

Czy być może? 

Witajże do nas, mój doktorze! 

zbiega na dół i otwiera drzwi od ogrodu

DOKTÓR

O, nie do ciebie!... Fakt wiadomy, 

Że to nie dla mnie takie złomy, 

Nie mnie żyć w śniegu, w zawierusze, 

Przenikającej ciało, duszę! 

BRAND

Nie duszę, panie!  

DOKTÓR

Nie? W istocie, 

Gotów bym dzisiaj oddać krocie, 

Że ten pośpieszny związek ninie⁷⁶ 

Na silnej leży podwalinie, 

Jakkolwiek ludzie mówią starzy, 

Iż rzadko w życiu się wydarzy, 

By długo trwało to, co wprędce 

Przelotnej wzdyć⁷⁷ uległo chętce. 

AGNIESZKA

Nieraz blask słońca zbudzi człeka, 

Lub dzwon na wieży, i w tej chwili 

Letni poranek doń się mili. 

DOKTÓR

Żegnajcie mi — powinność czeka. 

BRAND

Do mojej matki? 

DOKTÓR

Może w drogę 

Ze mną? 

BRAND

Nie, teraz ja nie mogę, 

DOKTÓR

Pan byłeś? 

BRAND

Nie! 

DOKTÓR

Nie jesteś skory! 

Twardyś! A ja wskroś mgieł, szarugi, 

Wlokłem się po tej drodze długiej; 

Zawieja naprzód mnie popędza, 

Choć wiem, że tu li trzeba księdza! 

BRAND

Pomagaj, Boże! Prawda, panie, 

Że pan jej ulżysz? 

DOKTÓR

Tak się stanie, 

Jeśli Bóg poprze moje chęci. 

Zawsze ja miałem to w pamięci, 

By iść, gdzie nas powinność woła. 

BRAND

Wezwała pana, o mnie zgoła⁷⁸ 

I wiedzieć nie chce, a ja przecie 

Czekam, nieszczęsny człek na świecie. 

DOKTÓR

Na co pan czeka?... 

BRAND

Jeśli ona 

Nie pośle po mnie, rzecz stracona!  

DOKTÓR

do Agnieszki

Biedna! Poznałaś się na mękach, 

W tak strasznie twardych będąc rękach. 

BRAND

Nie jestem twardy...  

AGNIESZKA

Dla jej duszy 

On w sobie wszystką moc poruszy, 

Krwi swej utoczy na ostatku! 

BRAND

Ja-ć dobrowolnie wziąłem w spadku 

Księgę jej wszystkich win... 

DOKTÓR

A swojej 

Pan nie masz dosyć? 

BRAND

Jeden człek 

Może swym trudem zdobyć lek 

Na winy wielu — niech je znosi, 

A cierpliwością wnet je zmyje... 

DOKTÓR

Ale nie ten, co sam swą szyję 

Uginać musi, biedny, nagi, 

Pod ich ciężarem... 

BRAND

Mnie odwagi 

Nie brak — ja chcę i to me jedno 

„Chcę” kryje w sobie rzeczy sedno! 

DOKTÓR

patrzy na niego oniemiały

Tak, woli twojej quantum satis⁷⁹ 

Do kont bogatych się zalicza, 

Lecz twoje konto caritatis⁸⁰ 

To kartka całkiem jest dziewicza! 

odchodzi

BRAND

przez chwilę wodzi za nim oczyma

O, w żadnym słowie — ja to znam —  

Taki się dziś nie mieści kłam, 

Co w słówku „Miłość” — w nim to świat 

Szatańsko mądrze chowa rad 

Ów fałsz i słabość swojej woli, 

Tym słowem właśnie ludzka nędza 

Milcząco duszę swą oprzędza, 

Ażeby mogła — jak to boli —  

Do syta kąpać się w rozpuście! 

Pnę się do góry, nad czeluście, 

Oddechu złapać już nie mogę 

I oto miłość skraca drogę! 

Podążam traktem grzesznej rzeszy, 

Wtem z przebaczeniem miłość śpieszy; 

Bezczynnie patrzę, gdzie me cele, 

Już je przede mną miłość ściele; 

Bezprawie-m wybrał i wnet pusta 

Miłość zamyka sędziom usta. 

AGNIESZKA

Że to fałszywe, dobrze wiem, 

Jednak — azali fałsz jest w tem? 

BRAND

Woli potrzeba — ona jedna 

Gasi w ustawie żądzę sedna 

Sprawiedliwości... Tak, tak, wprzódy 

Trzeba mieć wolę, nie, by trudy 

Codziennej tylko znosić drogi, 

Nie, by na siebie brać li mnogi 

Mozół, którego czyn wymaga! 

O, nie! Radosna twa odwaga 

Niechaj ma wolę, aby wiernie 

Przez wszystkie grudy przejść i ciernie, 

Przez wszystkie trwogi, wszystkie lęki! 

Nie w tym męczeństwo, że te męki 

Zniesiesz na krzyżu konająca; 

Wybrana będziesz śród tysiąca, 

Jeśli masz wolę, by twe ciało 

Na krzyżu w mękach tych konało, 

Jeśli masz wolę, na swą duszę 

Sprowadzić straszne te katusze. 

AGNIESZKA

przytula się do niego

Gdy dla nas próby dzień nastanie, 

Mów, ty obrońco mój i panie! 

BRAND

Zwycięży wola w takim boju, 

Nadejdzie wówczas dzień spokoju, 

Wówczas, jak gołąb, miłość złota 

Da ci oliwną kiść żywota! 

Lecz dla tych marnych gnuśnych ludzi 

Niech się nienawiść w tobie budzi. 

przerażony

Nienawiść! Z światem bój to krwawy, 

A człek, jak gdyby dla zabawy, 

Tak lekko straszne słowo rzekł... 

wybiega do domu

AGNIESZKA

patrzy poprzez drzwi

Ukląkł przy Alfie... Biedny człek, 

Do łóżka skronie swe przyciska, 

Jak gdyby płakał, jakby bliska 

Była mu rozpacz, jakby kroki 

Nie mogły z puszczy wyjść głębokiej!  

Jakiż to zdrój miłości płynie 

Z tej męskiej piersi!... Tak, jedynie 

Alfa on jeszcze kochać może, 

Gdyż to dzieciątko małe boże 

Obce jest dotąd grzechu plamie... 

przeraźliwie

Zrywa się!... Boże!... Ręce łamie! 

Cóż on zobaczył? Zbladł jak śnieg... 

BRAND

na schodach

Z wieścią nie przyszedł żaden człek? 

AGNIESZKA

Nie ma nikogo do tej pory! 

BRAND

spogląda znowu w kierunku wnętrza domu

Co za gorączka w drobnej, chorej 

Piersi dzieciny! Co za wrzenie! 

Tylko spokoju... 

AGNIESZKA

Na sumienie! 

Co się to dzieje? Cóż to znaczy? 

BRAND

Nie ma przyczyny do rozpaczy! 

woła w kierunku drogi

Ach, widzę posła, jest! Nareszcie! 

MĘŻCZYZNA

poprzez bramę ogrodową

Teraz masz przybyć ku niewieście! 

BRAND

Jestem do drogi tej gotowy. 

Co powiedziała? 

MĘŻCZYZNA

Coś tam słowy 

Rzekła mglistymi. Słaba, zbladła, 

Ledwie na łóżku swym usiadła 

I coś szepnęła w takim wątku, 

Że za sakrament pół majątku! 

BRAND

cofając się

Pół? Nie! O, powiedz: nie!  

MĘŻCZYZNA

potrząsa głową

Zaiste! 

Kłamstwo byłoby oczywiste!  

BRAND

Pół?... Nie!... Przenigdy! Nie, dobytek 

Miała na myśli cały, wszystek?!...  

MĘŻCZYZNA

Może!... Jam słyszał o połowie, 

A mózgu mego jeszcze zdrowie 

Nie opuściło — jasny on!  

BRAND

chwyta go za ramię

Gdy Bóg nas wezwie przed swój tron, 

Czy mi poświadczysz, że to słowo 

Padło z jej wargi?...  

MĘŻCZYZNA

Całkiem zdrowo! 

BRAND

A więc niech skończy się jej nędza 

Bez sakramentów i bez księdza! 

To ma odpowiedź!  

MĘŻCZYZNA

patrzy na niego wzrokiem niepewnym

Chyba zgoła 

Nie wiesz, kto w biedzie swej cię woła. 

BRAND

Dla swych i cudzych jedno prawo, 

Różnic nie czynię.  

MĘŻCZYZNA

Mówisz krwawo!  

BRAND

Stojący wobec śmierci lic, 

Znam jedno: wszystko albo nic! 

MĘŻCZYZNA

Księże!  

BRAND

Najmniejszy pyłek złota 

Jest zaprzeczeniem praw żywota: 

W nim bałwochwalstwa potwór siedzi. 

MĘŻCZYZNA

Bicza tej twojej odpowiedzi 

Użyję tak, by go na grzbiecie 

Nazbyt nie czuła. Jedną przecie 

Ma li pociechę śród swych dróg: 

Nie będzie dla niej twardym Bóg, 

Wszak z miłosierdzia swego znan 

Lepiej od ciebie.  

odchodzi

BRAND

Wstrętny, zakisły dzban pociechy 

Zbyt często mazał ludzkie grzechy! 

Drzyjcie się, drzyjcie! Skarga pusta 

Zamyka nieraz sędziom usta! 

Tak jest! Tak musi być! Ludziska 

Zbyt wierzą w to, że gdzieś tam z bliska, 

Czy też z daleka siedzi zbożna 

Postać staruszka, z którym można 

Ot, potargować się drobinę. 

Mężczyzna spotkał się na drodze z Drugim, wracają obaj

BRAND

Świeżą niesiecie mi nowinę? 

PIERWSZY MĘŻCZYZNA

Tak. 

BRAND

Jakiej treści? Mów, człowiecze! 

DRUGI MĘŻCZYZNA

Dziewięciu się dziesiątych zrzecze. 

BRAND

A nie wszystkiego? 

DRUGI

Nie! 

BRAND

Mój bracie, 

Moją odpowiedź wszakże znacie: 

Bez sakramentów i bez księdza! 

DRUGI

Zbyt wiele przeszła, zbyt ją nędza 

Trapiła w dniach ostatnich. 

PIERWSZY

Ona 

Dała ci życie, umęczona! 

BRAND

załamując ręce

Dla swych i cudzych jedno prawo, 

Różnic nie czynię... 

DRUGI

Prędko 

Rosną jej męki, jej cierpienia —  

Poślij jej słowa pocieszenia. 

BRAND

do pierwszego mężczyzny

Idź, powiedz jej: „stół nakryć trzeba 

Dla Pana, Wina i dla Chleba.” 

obaj Mężczyźni odchodzą

AGNIESZKA

tuli się do niego

Gwiazda mnie twoja nieraz trwoży, 

Oto gorejesz, jak miecz boży! 

BRAND

ze łzami w głosie

Czyż świat nie zwraca swoich mieczy 

Przeciwko mnie? Czyż płód człowieczy 

Nie dręczy mnie gnuśnością swoją? 

AGNIESZKA

Chodzić po drodze twej się boją: 

Nazbyt jest stroma... 

BRAND

Lepszą drogę 

Wskaż im, ja innej dać nie mogę. 

AGNIESZKA

Stosujże miarę swą, gdzie chcesz, 

Znajdziesz li w świecie wzdłuż i wszerz 

Człeka, co dorósł do twej miary? 

BRAND

Prawda! Aż strach, jak świat ten stary 

Dzisiaj jest pusty, płaski, podły! 

Odbiegnie kto od zwykłej modły 

I w bezimiennym testamencie 

Pokaże coś, od razu święcie 

Wywyższon będzie pod niebiosy... 

Weź bohaterom ich rozgłosy, 

Zostaw im czyn ich już spełniony, 

Z tym samym idź pomiędzy trony 

Wszechmożnych królów i cesarzy, 

A ujrzysz, czy się kto odważy 

Spełnić coś jeszcze na tym świecie! 

Zechceż jakiemu się poecie 

Puścić swe płody ot, w ten sposób, 

By nie wiedziała żadna z osób, 

Że blask i dźwięk, który je wzrusza 

Jest dziełem jego genijusza? 

Suchy czy świeży konar — dość, 

Że wyrzeczenie to jest gość, 

Który śród ludzi rzadko bywa. 

Tak, żądza świata — oto żywa 

Moc, co w parobki swe ich zmienia. 

Ponad przepaścią człek istnienia 

Swego się czepia, jak gałęzi, 

A kiedy pada z tych uwięzi, 

Kiedy się słaba gałąź łamie, 

Jeszcze kurczowo swoje ramię 

Zatapia w piargi, w gruzy, w proch... 

AGNIESZKA

I, stojąc wobec śmierci lic, 

Słyszy twe „wszystko albo nic!” 

Z tym się w mogilny stacza loch! 

BRAND

Zwycięstw nie ujrzy twoje oko, 

Nie widząc walki! O, wysoko 

Musi się wznieść, kto upadł nisko! 

milczy chwilę, potem głosem zmienionym

A jednak, widząc legowisko, 

Na którym człek za grzechy lute⁸¹ 

Spełnia, konając, swą pokutę, 

Myślałem nieraz, że mnie burza 

Śród rozszalałych głębin nurza, 

Że na rozbitym gdzieś okręcie 

W jakimś straszliwym mknę zamęcie... 

Pośród łkającej, niemej skargi 

Nieraz, bywało, gryzłem wargi; 

Litości obcy, nieraz, żono, 

Byłbym był rad uścisnąć pono, 

Zamiast biczować... Idź! Twe zwrotki 

Niech w sen otulą jasny, słodki 

Naszą dziecinę — ona chora! 

Wszak serce dziecka, to jeziora 

Toń przenajczystsza, w słońcu lśniąca. 

Życzenie matki o nią trąca, 

Jak skrzydło mewy, co milcząca 

Przebiega przestwór zbłękitniony. 

AGNIESZKA

blada

Ach! W jakiekolwiek zwrócon strony, 

Ku dziecku wciąż twój pocisk wraca. 

BRAND

To nic! Niech tylko twoja praca 

Zwraca się zawsze ku dziecinie. 

AGNIESZKA

Obdarz mnie jakim słowem ninie⁸²! 

BRAND

Silnym? 

AGNIESZKA

Łagodnym w równej mierze. 

BRAND

obejmuje ją

Kto jest niewinny, ten niech szczerze 

Żyje bez trwogi. 

AGNIESZKA

spogląda nań jasno i mówi

Jest coś w świecie, 

Czego zażądać Bóg nie może! 

wchodzi do wnętrza domu

BRAND

patrzy cicho przed siebie

Iż zażądałeś tego, Boże, 

Żywe dowody mamy przecie 

Na Abrahamie⁸³!... 

opędza się myślom Nie! Nie! Mary! 

Jam już dokonał swej ofiary! 

Grzmieć, jako boży grzmot olbrzymi, 

Tak wstrząsać ludźmi upadłymi —  

Ten sen żywota uległ zgubie! 

Jak to? Ofiarą ja się chlubię? 

Znikła ofiary mojej siła, 

Gdy mnie Agnieszka przebudziła, 

Gdy razem ze mną w tej potrzebie 

Dała ofiarę i ze siebie! 

spogląda ku drodze

A tamta, w domu, ledwie żywa, 

Jakżeż w swym skąpstwie uporczywa! 

Dlaczego wrzodu, co ją plami, 

Nie umie wyrwać z korzeniami? 

Tam... nie! To wójt nasz! Okrąglutki, 

Wesoły, czerstwy; troski, smutki 

Zawsze mu obce — oto lezie, 

Ręce, jak klamry w parentezie⁸⁴, 

Zgięte w kabłąki, ma w kieszeni... 

WÓJT

spoza furtki ogrodu

Dzień dobry!... Może się nie ceni 

Takiego gościa, ale... 

BRAND

zaprasza w dom

Proszę... 

WÓJT

Dzięki! I tutaj też po trosze 

Można słóweczko, jeśli, panie, 

Raczysz mi dziś pozwolić na nie... 

BRAND

Masz pan interes? 

WÓJT

Nie!... Lecz macierz 

Pańska ostatni, słyszę, pacierz 

Będzie mówiła... licha ona —  

Żal mi... 

BRAND

Nie wątpię. 

WÓJT

Prawie kona — 

O, bardzo żal mi! 

BRAND

Więc? 

WÓJT

Mój Boże, 

Pomoc już stara, człek nie może 

Żyć na wiek wieków — juścić gaśnie —  

A żem przechodził tędy właśnie, 

Więc w drodzem tak umyślił sobie, 

Że, wie pan, chyba dobrze zrobię, 

Jeśli pogadam w tej, czy innej 

Sprawie... Czy prawda, że rodzinny 

Spór między wami? Boć tak głoszą 

Ludzie naokół... 

BRAND

Między nami — 

Co? Spór rodzinny? 

WÓJT

Ponoć sami 

Wiecie, że chciwość ma zbyt dużą, 

Że jest w tym powód nieprzyjaźni; 

Juścić człowieka to i drażni, 

Że sam harować musi wtedy, 

Gdy mógłby żyć z ojcowskiej schedy, 

Którą do dni swoich ostatka 

Tak niepodzielnie dzierży matka. 

BRAND

Zbyt niepodzielnie — juści, juści! 

WÓJT

Więc też człowieka nie popuści, 

Ot, swary, gniewy — lecz ja, panie, 

Myślę, że na to, co się stanie, 

Patrzysz spokojnie i że dalej, 

Choć mi tak zbytnio się nie pali, 

Raczysz wysłuchać mnie... 

BRAND

Jak chcecie, 

Teraz, czy później... 

WÓJT

Ot, na świecie 

Taka jest sprawa: skoro spocznie 

Pod swoją darnią, pan niezwłocznie 

Będziesz się liczył do bogaczy... 

BRAND

Tego pan zdania? 

WÓJT

Nie inaczej! 

Dwóch zdań tu nigdy już nie będzie! 

Grzęda jej snuje się przy grzędzie... 

Szkły⁸⁵ nie obejmiesz ich swoimi, 

Taki to wielki kawał ziemi! 

Bogaczem będziesz!... 

BRAND

No, a sąd? 

WÓJT

z uśmiechem

O tym pan myślisz? Skądże, skąd 

Takie pytanie? Toć nie rości 

Nikt sobie praw do jegomości 

Schedy ojcowskiej... 

BRAND

No, a przecie, 

Jeśli się znajdzie ktoś na świecie, 

Co tego spadku równie wart, 

Bo jest w swym prawie? 

WÓJT

Chyba czart! 

Prócz mnie tu nie ma dziś człowieka, 

Co mógłby rzec, iż na to czeka —  

Ja o tym dobrze wiem! A zatem, 

Przy tym dziedzictwie tak bogatym 

Możesz pan sobie żyć — bo cóż? 

Świat ci otworem wszerz i wzdłuż! 

BRAND

To znaczy: mamy cię tu dość, 

Nam niepotrzebny taki gość —  

Prawda? Co? 

WÓJT

Prawda! Dla tej wioski 

Byłby to dar prawdziwie boski, 

Gdybyś pan poszedł od nas precz! 

Zechciej pan tylko — prosta rzecz —  

Rozważyć sobie, proszę pana, 

Nie jako wilk, któremu dana 

Moc tłumaczenia bożych wzorów 

Ot, wobec gęsi i gęsiorów; 

Duch, mówię, pański w tym zakątku 

Jest niedostępny od początku 

Aże do końca — rzeknę szczerze: 

Dla tych zakutych w prostej wierze 

Ciemnych górali i rybaków 

Jest-ci on księgą, pełną znaków 

Niezrozumiałych, ba! co więcej: 

Jest dla nich źródłem trosk tysięcy, 

Klątwą... 

BRAND

W rodzinnej wiosce swojej 

Człek, jako drzewo w ziemi, stoi, 

Gdy tam jest zbędny, praca pusta, 

Milknie duch jego, milkną usta! 

WÓJT

Czyń, jak potrzeba — to jest, panie, 

Przenajprzedniejsze przykazanie. 

BRAND

Lecz, co potrzeba, inak w dole, 

A inak sądzą w górskim siole. 

WÓJT

Tak rozumuje mienna⁸⁶ dal, 

Lecz nie mieszkańcy biednych hal. 

BRAND

Wy, którym wciąż przed oczy stawa 

Różnica między górskim krajem, 

A nizinami! Z tym zwyczajem 

Chcecie mieć wszystkie nizin prawa, 

Od obowiązków uciekacie! 

Starczy wam krzyczeć: „Miły bracie, 

My ludzie biedni, ludzie prości.” 

WÓJT

Że przecież każde pokolenie 

I każdy czas swą cząstkę żenie, 

Własnymi chodząc wciąż drogami, 

Do ludzkich dziejów wspólnej kasy, 

Że — oczywiście, w dawne czasy —  

To samo było także z nami 

I wszyscy cząstkę swą wpłacili... 

O tym nie mówi się w tej chwili, 

Lecz nie przepadło tak bez wieści 

To, co się w starych baśniach mieści... 

Nasza wojenna, dawna chwała 

Dotąd żyć jeszcze nie przestała 

W rocznikach, mówię, króla Beli⁸⁷... 

A czyście, panie, nie słyszeli 

O braciach Wulfie i o Thorze⁸⁸, 

O tym, jak ród nasz het za morze, 

Gdzieś do Brettlandzkich szedł wybrzeży 

Z ogniem i mieczem?... O tym szerzy 

Wieść się do dzisiaj... Są kroniki, 

Jak na południe biegły dziki, 

I jak krzyczano z wielką trwogą: 

„Odwróćże Bóg tę klęskę srogą” 

Tymi dzikami to my, panie! 

Taki lud wyrósł na tym łanie! 

On tych, co szli po zemsty drodze, 

We krwi zatapiał i pożodze! 

Ba! Jeden z naszych pragnął nawet 

W obronie Boga wraz wet za wet 

Oddać Turkowi! Po krzyż sięga, 

By sczezła pogan tych potęga —  

Prawda, nie doszło do wyprawy... 

BRAND

Niejeden, panie mój łaskawy, 

Został po takim bohaterze 

Dzielny potomek — — 

WÓJT

Mówiąc szczerze, 

Tak! Jeno⁸⁹ skąd wy o tym, księże, 

Macie wiadomość?... 

BRAND

Chęć się lęże 

Podobnych wypraw w tej krainie 

I dzisiaj jeszcze... 

WÓJT

Tak, nie ginie 

Męstwo praojców! Dawne moce 

Jeszcze zostały! Wszak w epoce 

Króla Belowej my sięgali 

Po liść wawrzynu. Mówiąc dalej, 

Nasamprzód kurtę jak najmilej 

Cudzoziemcowi my skroili, 

Potem nie było innej rady, 

Jak prać kumotry i sąsiady! 

Hej, ogieniaszek my wesoły 

Słali na chaty i kościoły! 

Płonęły sterty, a nam zasię 

Rósł wieniec chwały w ciągłej krasie. 

Zbyt często później wspominano 

O krwi, wylanej w nasze rano; 

Jednakże każdy dzisiaj przyzna, 

Że wszak nasza ta ojczyzna, 

Jako rzeczone mówią baśnie, 

Miała potęgę swą w tych właśnie 

Pradawnych czasach i, że ziemi 

Kęs ten, na którym stopy swemi 

Oto stoimy, miał swe lata, 

Gdzie dla popchnięcia naprzód świata 

Nie skąpił ognia też i miecza. 

BRAND

Lecz dziś się lud mój ubezpiecza 

Przed owym prawem, które broni 

Dziedzictwa Beli — On je trwoni, 

On, bohaterski spadku, ciebie 

Pługiem i radłem w ziemi grzebie. 

WÓJT

O nie, bynajmniej! Zechciej, panie, 

Na gminne przybyć ucztowanie, 

Gdy miejsce pada honorowe 

Na sędzię, panie, i mą głowę, 

Tak, na ławnika i pisarza —  

Wówczas przenigdy się nie zdarza, 

Gdy krąży poncz, czy piwa dzban, 

Aby nasz lud, z wdzięczności znan, 

Zapomnieć miał o królu Beli. 

Niech ino brać się rozweseli, 

Od razu skrzętne pogotowie 

W długiej czy krótkiej wielbi mowie 

Swego praszczura, o, ja sam 

Krzyczę: niech żyje, żyje nam! 

Ja sam od razu, wyznać muszę, 

Mam w sobie myśli pełną duszę, 

Z których na jego pragnę cześć 

Zaszczytny zaraz wieniec pleść! 

Nieco poezji zawsze-ć lubię, 

I trzeba przyznać k naszej chlubie, 

Nam wszystkim ona wielce miła. 

W życiu — rzecz inna — to jej siła 

Wzdyć będzie zgubna, lecz z wieczora, 

Od siódmej, panie, do dziesiątej, 

Gdy człek powróci w swoje kąty, 

Zmęczony trudem, taka pora 

Wymaga, wiecie, orzeźwienia —  

Wówczas to skarb ten człek ocenia! 

Zaś co do pana — w pracy twojej 

Człowiek się właśnie tego boi, 

Że pan byś siać i sprzątać chciał 

Za jednym razem — istny szał: 

Giń albo dawaj! Tak się dzieje, 

Że pan ze życiem chcesz ideę 

Łączyć, że dążeń pańskich sedno, 

Modlitwę z pracą zlewać w jedno, 

Że żywioł z tego będzie żarki, 

Jak proch z saletry, węgla, siarki. 

BRAND

Zgadł pan.  

WÓJT

W ten sposób można zgoła 

Na szersze działać tylko koła, 

Nam tylko jedna rzecz przypadła: 

Orać to morze i mokradła. 

BRAND

Wprzódy niech każdy z was w to morze 

Pustą chełpliwość swą zaorze! 

Karzeł li karłem jest dla świata, 

Choćby miał ojcem Goliata⁹⁰. 

WÓJT

Wielkie wspomnienia krzepią ludzi. 

BRAND

Gdy przez nie czyn się nowy budzi, 

Lecz dla was wiek ten dawnej chwały 

Łożem gnuśności jest ospałej! 

WÓJT

Pierwsze me słowa i ostatnie: 

Pan chyba zębów swych nie zatnie, 

Lecz pójdzie sobie w szerszy świat. 

Nikt tu, choć każdy chciałby rad, 

Postępków pana nie rozumie; 

Obcy twój pogląd w naszym tłumie. 

A jeśli trzeba ten nasz lud 

Pociągnąć wiarą w lepsze dnie, 

Ten obowiązek zostaw mnie, 

Mężnie ja spełnię taki trud! 

Całe me życie jest dowodem, 

Że obowiązek szedł mi przodem: 

Przeze mnie lud się nasz podwoił, 

Niemal potroił, nędzę-m koił. 

Nowe dla życia tutaj środki 

Znajdując, widzisz, na tej wiotkiej, 

Kamiennej glebie; w ciągłej walce 

Z twardą naturą, my, ospalce, 

Parliśmy naprzód, niby parą. 

Młodość odświeża ziemię starą, 

Powstają drogi, pną się mosty... 

BRAND

Lecz nie od wiary do żywota. 

WÓJT

Od fiordu idzie poręcz złota 

Aż po lodowiec po tej prostej 

Stromej krawędzi!... 

BRAND

Nie pomiędzy 

Czynem a myślą... 

WÓJT

Przenajprędzej 

Trzeba użyźniać tak powoli 

Kęsek po kęsku ten szmat roli, 

Człekowi możność bytu dać! 

O tym myślała nasza brać, 

Nim jeszcze pański duch w nią wlazł. 

Od razuś baczył pośród nas, 

By światłość lampki i blask zorzy 

Złączyć północnej... Cóż się tworzy 

Z tej mieszaniny?... Jakie błysły 

Z tego promienie? Lud swe zmysły 

Ponoś utracił, nie wie sam, 

Gdzie szukać prawdy, gdzie jest kłam, 

Nie wie, kto mały, a kto wielki, 

Gdzie szukać rzeki, gdzie kropelki, 

Nie wie, wciąż błądząc pośród pól, 

Co jest pokuta, a co ból, 

Widzisz, niewinny. Mówię święcie: 

Wszystkoś pogrążył pan w zamęcie, 

Huf, co zwyciężać miał złączony, 

Dzisiaj się rozpadł na dwie strony. 

BRAND

Mów pan, o, mów pan jak najdłużej, 

Wcale mnie słowo twe nie znuży. 

Człek swego pola nie wybiera —  

W kim mieszka jasna chęć i szczera, 

Temu głos boży wciąż powiada: 

Tutaj twe miejsce!... Trudna rada! 

WÓJT

Owszem, niech będzie! Tylko, panie, 

Niech każdy w kole swym zostanie! 

Wielkiej doznaję ja pociechy, 

Patrząc, jak ludzkie mażesz grzechy. 

Na to sążnistych trzeba słów! 

Jeno nie lubię, kiedy znów 

Zamienić chciałbyś na niedzielę 

Powszedni dzionek: to za wiele! 

To wywieszanie ciągłe flag 

Juści-ć wygląda, panie, tak, 

Jak gdyby w fiordzie, w każdej łodzi 

Siedział sam Pan Bóg!... To już szkodzi!  

BRAND

Chcąc według pańskiej działać rady, 

Zmienić by trzeba swoją duszę, 

A to nie idzie! Żyć ja muszę 

Swym tylko dziełem, w jego ślady 

Prowadzić ludzi, by jaśniała 

Naokół ścian mych jego chwała. 

Twój lud, uśpiony przez swe wodze, 

Na bożej musi stanąć drodze! 

W tej zasad waszych ćmie⁹¹ ponurej 

Wyrzekł się górskiej swej natury, 

Tu wasz poziomy Bóg do góry 

Piąć mu się wzbrania — Bóg ten, który 

Do cna walczącą czerń ogłupia, 

Że wraz⁹² się staje niby trupia. 

Wyście wyssali z niego krew, 

W tchórza się zmieni dawny lew, 

Serce na miazgęście im starli, 

Niby są z brązu, a umarli! 

Lecz choć ta gawiedź dziś spokojna, 

Jutro wam huknie w uszy: Wojna! 

WÓJT

Wojna?  

BRAND

Tak, wojna! 

WÓJT

Bardzo ładnie: 

Pan pierwszy w wojnie swojej padnie! 

BRAND

Kiedyż przekona się wasz świat, 

Że ten zwyciężył, który padł!?  

WÓJT

Brand! Brand! Stanąłeś na przełomie! 

Obyś pan kiedy zbyt widomie⁹³ 

Nie pożałował stawki⁹⁴ swojej! 

BRAND

Nie pożałuję! Stawka stoi! 

WÓJT

Jeśli pan przegrasz, życie pana 

Będzie jak stawka zmarnowana! 

Masz, czego tylko zachce dusza! 

Spadek ojcowski cię nie wzrusza? 

Masz, czego można chcieć na świecie: 

Miłą masz żonę, drogie dziecię, 

Fortuna nęci cię spłoniona, 

Niby dojrzałych jagód grona. 

BRAND

A cóż, jeżeli tej fortunie 

Pokażę plecy? Jeśli trzeba 

Pogardzić takim kęsem chleba? 

Cóż będzie wówczas? 

WÓJT

Wszystko runie! 

Z naszej zapadłej, nagiej dziczy 

Wynieś swój sztandar wojowniczy! 

Idź na południe, do wybrzeży: 

Tam obiecany kraj-ci leży 

Dla takich śmiałków! Tam bogaci 

Ludzie w odwagę, tam niech płaci 

Krwią swoje męstwo ludzka gmina! 

Tu lud nie daje krwi, on zgina 

Tutaj się w pocie, o chleb swój 

Z głazem i śniegiem tocząc bój. 

BRAND

Ja tu zostanę! Jasna rzecz: 

Tu moje gniazdo i mój miecz 

Zostanie tutaj! 

WÓJT

Wiesz, co z klęski 

Wynosi człowiek niezwycięski? 

Co już na zawsze traci? 

BRAND

Siebie 

Stracę na zawsze, gdy w potrzebie 

Zechcę się cofać... 

WÓJT

Rzec ci mam, 

Iż na nic walka, gdyś jest sam. 

BRAND

Ze mną najlepsi! 

WÓJT

A zaś ze mną 

Są najliczniejsi! 

odchodzi

BRAND

patrzy za nim

Nadaremną 

Ta twoja troska... Szkoda trudu... 

Prawdziwy, pełnej krwi wódz ludu! 

Szlachetnej myśli, dzielnej dłoni, 

Gorącej duszy, mądrej głowy, 

W swoim rodzaju postępowy, 

Przed nowym czasem się nie broni, 

Jednak prawdziwy bicz to boski 

Dla swej dziedziny, dla swej wioski. 

Lawiny, wichry, mory, głody, 

Wylewy rzek i mróz i lody 

Nie dadzą wpół się tak we znaki 

Nieszczęsnym ludziom, niż człek taki... 

Zaraza życie ci odbierze, 

Lecz człowiek ciasny w takiej mierze, 

Jak ten, od razu wszystko niszczy! 

Sny najpiękniejsze w kupę zgliszczy 

Zmieni podobny schrypły duch! 

Tamuje wszelki świeży ruch. 

Harmonię kłóci najwdzięczniejszą! 

Przezeń się wszystkie szczyty zmniejszą, 

On błyskawiczny tłumi grom, 

Siłę odbiera wielkim snom, 

Z których się czyny wielkie rodzą, 

Karleje świat pod jego wodzą — 

nagle z przerażeniem

Żadnej, a żadnej wiadomości? 

Przecież — — —  

biegnie naprzeciw zbliżającego się Doktora

Czy od niej idziesz w gości 

Do nas? 

DOKTÓR

Przed sędzią już jest swym. 

BRAND

Zmarła!... W pokucie? 

DOKTÓR

Wyznać muszę, 

Iżem nie widział, aby w skrusze 

Skończyła życie. Skąpstwo złym 

Snać⁹⁵ jest doradcą — nazbyt mało 

Czasu przed śmiercią jej zostało. 

BRAND

patrzy przed siebie w głębokim przerażeniu

Przegrana dusza? 

DOKTÓR

Być to może, 

Iż jej przebaczą sądy boże. 

BRAND

po cichu

Co rzekła, uchodząc z naszych dróg? 

DOKTÓR

To li wyrzekła szeptem: Bóg 

Nie jest tak twardy, jak mój syn. 

BRAND

słania się z bólu na ławkę

Jednaki wszędzie kłamstwa czyn: 

W śmierci, w upadku! Wszędy, wszędy! 

twarz chowa w dłoniach

DOKTÓR

zbliża się do niego, przygląda mu się i wstrząsa głową

Umarłym czasem chciałbyś, panie, 

Nowe zgotować zmartwychwstanie, 

Dać inne siewy, inne pędy! 

Pan, zdaje mi się, masz nadzieję, 

Że do dzisiejszych dni istnieje 

Przymierze ludzi z mocą Boga. 

Nas już nie straszy piekieł trwoga, 

Sąd ostateczny, potępienie 

W żadnej już dzisiaj nie jest cenie; 

Przykaz dzisiejszy: ludzkim być!  

BRAND

patrzy w górę

Ludzkim! Ten wyraz dzisiaj wzdyć 

W ostatnim znamy już zakątku! 

Szuka ukojeń, jeśli nie chce, 

Albo nie może zdziałać nic! 

Wyraz ten błaznów wszystkich łechce, 

Którzy na czynu li połowę 

Pragną mieć siły swe gotowe. 

Ludzie bezwstydni, czelnych lic, 

Pod jego hasłem łamią śluby; 

Pod jego hasłem, by ujść zguby, 

W lot uciekają się do skruchy. 

Według was, niskie, karle duchy, 

Ludzkim wnet będzie wszelki człek. 

Czy Bóg był ludzkim w owy wiek, 

Kiedy żył Chrystus? Gdyby On 

Rządził był wówczas światem, skon 

Pana na krzyżu byłby zbędny: 

Bóg taki ludzki, taki względny, 

Byłby był skon, co zbawił światy, 

Zastąpił sztuczką dyplomaty... 

chowa głowę w dłonie, w posępnym milczeniu

DOKTÓR

po cichu

Wyładuj-że się, biedne serce! 

Najlepiej, gdybyś w tej rozterce 

Mogło wypłakać falę łez! 

AGNIESZKA

pojawia się na schodach, szeptem przerażona, blada, do doktora

O, spiesz się! Boże! Czyż to kres!?  

DOKTÓR

Taka wzburzona! Cóż ci, dziecię?  

AGNIESZKA

Straszliwa troska serce gniecie! 

DOKTÓR

Cóż się to stało?  

AGNIESZKA

ciągnie go za sobą

Chodź co prędzej! 

O, tam nasz synek! Obraz nędzy! 

wchodzi do izby, niespostrzeżona przez Branda

BRAND

cicho do siebie

Śmierć bez pokuty! Śmierć, jak życie! 

Palec w tym boży już nie skrycie, 

Lecz jawnie działa! Bóg ode mnie 

Żąda dziś, czego nadaremnie 

Żądałem od niej... Gorze, gorze, 

Iżem ją odbiegł w takiej porze! 

wyprostowuje się

Syn jej, rozpocznę siły swymi 

Bój nieustanny na tej ziemi; 

Krzyżowiec boży, walkę pocznę, 

Aby zwycięstwo duch bezzwłoczne 

Miewał nad ciałem! Bóg mi dał 

Spiż swojej wargi, gniewu szał 

Przelał mi w serce; wzrost wspaniały 

Mej woli łamać będzie skały! 

DOKTÓR

w towarzystwie Agnieszki zjawia się na schodach i woła do Branda

Precz z tego domu! Rzuć te przęsła! 

BRAND

Nie! Choćby ziemia się zatrzęsła! 

DOKTÓR

Więc dziecko umrze! 

BRAND

Me nadzieje! 

Mój Alf! Me dziecko! Pan szaleje! 

chce wejść do wnętrza

DOKTÓR

powstrzymuje go

O nie! Pozostań! Błagam ciebie! 

W tym skalnym, ciasnym, ciemnym żlebie 

Z mroźnym, północnym jego tchem, 

Z tą mgłą wilgotną — czyż ja wiem? 

Ta jedna zima w takiej mroczy, 

I syn twój słońca już nie zoczy! 

Ucieczka tylko zbawić może 

Chociażby nawet jutro...  

BRAND

Boże! 

Nie! Dzisiaj wieczór! Nie! W tej chwili, 

Niech syn mój piersi swe posili! 

Żaden już mroźny wiew nie będzie 

Ranił mi dziecka!... Precz, krawędzie 

Tych opok zimnych! Tak, do snu 

Utul go naprzód i co tchu 

Uciekaj precz od tej mogiły! 

O ma Agnieszko, syn nasz miły 

Bliski był śmierci, całun szary 

Przędły mu ręce strasznej mary. 

AGNIESZKA

Czułam zabójcze to zjawisko, 

Lecz nie myślałam, że tak blisko. 

BRAND

do Doktora

Przysięgasz pan, że go ocali 

Szybka ucieczka z naszej wioski? 

DOKTÓR

Kogo ojcowskie strzegą troski 

I w dzień i w nocy, ten-ci dalej 

Żyć będzie zdrowy... 

BRAND

Dzięki! Dzięki! 

do Agnieszki

Okryj go ciepło! W puch go miękki 

Otul, ma żono! Od wybrzeży 

Już tu wieczorna wilgoć bieży. 

Agnieszka znika w głębi domu

DOKTÓR

w milczeniu spogląda na Branda, który nieruchomo patrzy w kierunku drzwi; następnie podchodzi ku niemu, kładzie mu rękę na ramieniu i mówi

Dla innych, panie, jak z urzędu, 

A zaś dla siebie tyle względu! 

Dla drugich nie ma dzisiaj: „mało, 

Albo też wiele!” Pozostało 

To jedno: wszystko lub też nic! 

Za to samemu płyną z lic 

Łez babskich strugi, twarz się zmienia, 

Jeżeli prawo wyrzeczenia 

Trzeba stosować i do siebie! 

BRAND

Coś pan powiedział? 

DOKTÓR

Ot, w potrzebie 

Jest tak i owak! Tam dla matki 

Słowa srogości arcyrzadkiej: 

Przeklęta będzie, gdy się wzdraga 

Zbyć się wszystkiego i zejść naga 

Do swej mogiły. Ileż razy 

Padały klątw tych straszne głazy 

Na serce duszy, troską zdjętej!... 

A teraz sam on przez odmęty 

Na potrzaskanej losem łodzi 

Śród przeznaczenia mknie powodzi, 

I oto jeden liścik dłużny 

Zbyt mu już cięży... Ano, różnej 

Potrzeba miary... I ta księga, 

Z której się gromki grom wylęga 

Na biednych braci, idzie na dno! 

W takiej wichurze można snadno⁹⁶ 

Dziecko swe stracić już na wieki! 

A zatem precz stąd! W świat daleki! 

I zwłoki matki rzuci marnie, 

Swój dom, swój zawód, swą owczarnię! 

Ot, księże, tyle w tobie krzepy! 

BRAND

chwyta się zrozpaczony za głowę, jak gdyby chciał zebrać myśli

Czym był, czy teraz jestem ślepy? 

DOKTÓR

Ojcu pan dałeś posłuch w sobie! 

Zarzutu z tego ci nie robię. 

Dla mnie ta dusza twa złamana 

Wyrasta wyżej nad tytana... 

Bądź zdrów, mój księże... Tak wypadło, 

Iżem ukazał ci zwierciadło: 

Patrz, jak wygląda człowiek, który 

Chciałby wywracać, walić góry! 

odchodzi

BRAND

patrzy przez chwilę przerażony przed siebie, nagle, namiętnie

Teraz — czy wówczas byłem w błędzie? 

Agnieszka zjawia się we drzwiach, w płaszczu, zarzuconym na plecy, z dzieckiem na ręku; Brand jej nie widzi. Agnieszka chce mówić, ale wyrazy utkwiły jej w gardle z przerażenia, spostrzega bowiem wyraz jego twarzy. W tej samej chwili wpada furtką ogrodową Mężczyzna. Słońce zachodzi

MĘŻCZYZNA

Posłuchaj, księże, masz tu wroga! 

BRAND

przykłada rękę do piersi

Tak, tu! 

MĘŻCZYZNA

Strzeż wójta się, na Boga! 

Wielu zebrało twe orędzie, 

Lecz słowa jego nas uwiodły; 

Jął⁹⁷ opowiadać człek ten podły, 

Że wnet opuścisz tę plebanię, 

Że — takie jego jest gadanie —  

Rzucisz nas wszystkich, gdyż twa matka 

Właśnie umarła... 

BRAND

A jeżeli 

Z wami się wójt nasz prawdą dzieli? 

MĘŻCZYZNA

Nie! Nie uwierzym do ostatka! 

Znane nam wszystkim są przyczyny: 

Tyś stanął przeciw, ty jedyny 

Nie chciałeś ugiąć przed nim karku —  

Takie to źródło jest poswarku!... 

BRAND

niepewnie

A jeśli jednak prawdę rzekł? 

MĘŻCZYZNA

Wówczas kłamliwy byłeś człek. 

BRAND

Jak to?  

MĘŻCZYZNA

A ileś mówił razy, 

Że spełniasz boże li rozkazy, 

Że cię do boju wybrał Pan, 

Że tu twe miejsce, gdzie nasz łan, 

Że tu masz świętą wojną wieść 

I że na wieki stracił cześć, 

Że hańby swojej już nie zmaże, 

Kto się nie ostał przy sztandarze, 

Żeś ty powołan! Twoje słowa 

Niejeden w głębi serca chowa. 

BRAND

Nie! Uszy tłumu zawsze głuche, 

Nie wyda liści drzewo suche. 

MĘŻCZYZNA

Ty wiesz to lepiej... W nieba stronę, 

Pną się dziś serca, posilone 

Twoją nadzieją... 

BRAND

Lecz gromada 

Stokroć liczniejsza, gdzie noc włada! 

MĘŻCZYZNA

Tyś jest światłością, która świeci, 

A zaś gromada — nie obleci 

Tłum mnie — tu liczba nic nie znaczy! 

Sam tutaj stoję, człek prostaczy, 

Który ci mówi: Idźże sobie, 

Jeżeli możesz! Cóż ja zrobię? 

Nieznana mi jest mądrość ksiąg, 

Lecz przepełnione serce moje! 

W tobie znalazłem swą ostoję, 

Twoich chwyciłem ja się rąk —  

Ty nie odepchniesz mnie! Bez ciebie 

Życie się moje w grób zagrzebie, 

Nie wierzę, abyś zadrwić mógł: 

Ksiądz nie opuści mnie, ni Bóg! 

odchodzi

AGNIESZKA

trwożliwie

Białe masz lica, zblakłe wargi —  

Serce wyrzuca straszne skargi. 

BRAND

Każdy mój wyraz rozegrany, 

Co się odbijał o te ściany, 

Dziś się w wyrzutów zmienił słowa. 

AGNIESZKA

postępuje krok naprzód

Jestem gotowa — tak! 

BRAND

Gotowa?  

AGNIESZKA

Wypełnić matki obowiązek! 

GERDA

przebiega drogę i zatrzymuje się u furtki ogrodowej; klaska w ręce i woła z szaloną radością

Nie ma księdza! Precz z gałązek 

Sfrunął ksiądz nasz! Wszerz i wzdłuż 

Od tych dolin, od tych wzgórz! 

Krasnoludki, karły, trolle 

Zalegają w okrąg pole, 

Czarnych, złych podjadków krocie 

Naokoło mnie obsiadły, 

Serce, oczy tłum zajadły 

Do cna wygryzł mnie, sierocie. 

Precz, wy ludu kusiciele! 

Mnie potrzeba mało wiele! 

BRAND

Co majaczysz, biedne dziecię? 

Ja przed tobą stoję przecie! 

GERDA

Ty! To prawda! Lecz nie ksiądz! 

Hen! Z czarnego wierchu spadł 

Ten mój jastrząb! Sfrunął w świat, 

Przestwór wokół dziko tnąc! 

Frędzlą zwartą i ostrogą, 

Sfrunął w mgłę szaloną, srogą, 

Siodłem trzęsąc, cugle rwąc, 

Na nim siedzi ten nasz ksiądz! 

Pusty dzisiaj kościół mamy, 

Już zawarte wszystkie bramy, 

Nie powróci jego czas, 

Ksiądz na zawsze rzucił nas! 

Teraz we czci kościół mój, 

Przypatrzże się, hejże, stój! 

Mego w nim dziś księdza macie! 

Mszę odprawi wam w ornacie, 

Który zima mu utkała. 

Chodźże, chodź, gromado cała! 

Chcesz go słyszeć? Oto masz! 

Pusty jest dziś kościół wasz! 

Gdy mój ksiądz podniesie głos, 

Świat otrząśnie się z swych ros! 

BRAND

Tłumią się w twej duszy chorej 

Jakieś bóstwa i upiory.  

GERDA

wchodzi furtką ogrodową

Co za bóstwa? Niepowszednie 

Prawisz mi tu głupstwa, brednie! 

Cóż ja dam ci? Czym usłużę? 

Jakieś dzikie, małe, duże, 

Barwne, strojne, zawsze złote... 

Masz li z nimi swą robotę? 

Bóstwa? Słyszysz, widzisz ty je? 

A w tej chwili czyje-ż, czyje 

Jakby ręce, jakby nóżki? 

Coś wygląda spod poduszki 

Jedwabistej, strojnej, miękkiej! 

Jakieś dziecko? Śpi? O lęki! 

Coś się trwoży! Przykryjże je! 

I to bóstwo! Tak się dzieje! 

AGNIESZKA

do Branda

Mam li prośby? Zdroje łez? 

Dla mnie snać już przyszedł kres! 

Z trwogi patrzę nieprzytomna! 

BRAND

Snać ktoś wyższy przysłał do mnie 

Tę istotę! Gorze! Gorze! 

GERDA

Czy słyszałeś, jak na dworze, 

Na tej turni ośnieżonej 

Biją wszystkie, wszystkie dzwony? 

Snać zwołują do kościoła! 

Tłumy strachów dookoła, 

Rój podjadków, dawno zmarły, 

Krasnoludki, trolle, karły, 

Które ksiądz uwięził w morzu, 

Pojawiły się w przestworzu. 

Nie wstrzymują ich pieczęcie 

Klątw tych, które tak zawzięcie 

Ksiądz na rój ten rzucał tłumny! 

Opuszczają groby, trumny: 

W mokrych szatach, głodny, siny, 

Strząsa z siebie chłód lawiny 

Tłum dzieciątek, krzyczy w krąg: 

Ojcze! Matko!... Męko mąk! 

Baby cisną się i chłopy, 

Tam chałupnik idzie w tropy 

Za swoimi; chałupnica, 

Nachyliwszy swego lica, 

Karmi piersią zmarłe dziecię. 

Widzieliście ją na świecie 

Tak wesołą — co to jest? —  

Kiedy szła na dziecka chrzest? 

Gdy ksiądz uciekł, od tej chwili 

Ludzie jakby znów odżyli. 

BRAND

Precz ode mnie! Nocny mrok 

Stworzy jeszcze większy tłok 

Widm, upiorów w mgieł zawieje... 

GERDA

Patrzcie! Patrzycie! On się śmieje!... 

On, siedzący wedle⁹⁸ drogi, 

Zrywa się na równe nogi, 

Zapisuje w księdze swej 

Każdą duszę z skalnych kniej, 

Każdą sobie uprzytomni, 

O niewielu on zapomni, 

Toć dziś pusty kościół mamy, 

Zawarte już wszystkie bramy, 

Nasz ksiądz proboszcz — jasna rzecz —  

Na jastrzębiu uciekł precz! 

przeskakuje opłocie ogrodu i gubi się w skałach

AGNIESZKA

zbliża się do Branda i mówi głosem stłumionym

Idźmy! Czas już!  

BRAND

patrząc na nią z osłupiałym wzrokiem

A którędy? 

Tędy pójdziem, czy tamtędy? 

AGNIESZKA

cofa się przerażona

Brand, twe dziecko! 

BRAND

zbliża się do niej

Juści-ć, żono, 

Byłem wprzódy księdzem pono, 

Niźli ojcem. 

AGNIESZKA

cofa się jeszczce dalej

I sam Bóg, 

Gdyby tak się pytać mógł, 

Czyż odpowiedź jaką dam? 

BRAND

postępuje znowu za nią

Mów, jak matka! Nie wiem sam! 

Ty ostatnie słowo masz! 

AGNIESZKA

Żona-m twa! Ty drogę wskaż, 

Na twój rozkaz zegniem kark 

Ja i ty!... 

BRAND

chce ją pochwycić za ramię

Weź od mych warg 

Ten wyboru kielich! Biedy 

Ujmij mojej! 

AGNIESZKA

cofa się i opiera o drzewo

Czyżbyś wtedy 

Zwał mnie jeszcze matką? Powiedz! 

BRAND

Nagły błysk na mój manowiec! 

AGNIESZKA

z mocą

Masz ty jeszcze wybór jaki? 

BRAND

Nowe mi błysnęły znaki!  

AGNIESZKA

Czujesz się wybrańcem?  

BRAND

Tak! 

chwyta ją silnie za rękę

Życie daj lub śmierć na szlak, 

Który mej odwagi czeka 

AGNIESZKA

Niechże duch twój iść nie zwleka 

Za rozkazem twego Boga! 

chwila milczenia

BRAND

Czas nam! Idźmy!  

AGNIESZKA

bezdźwięcznie

Jaka droga?  

BRAND

milczy

AGNIESZKA

wskazuje na furtkę ogrodową i pyta

Tu?  

BRAND

wskazuje na drzwi, prowadzące do izby

Nie! Tu!  

AGNIESZKA

podnosi dziecko do góry

Co masz tu u mnie, 

Mogę wznieść ku niebu dumnie, 

Wielki Boże! Twe to mienie! 

Na to moje dziś wołanie 

Przerwij i Ty swe milczenie!  

BRAND

patrzy chwilę osłupiały przed siebie, wybucha łzami, załamuje ręce nad głową, rzuca się na schody i woła

Daj mi światła, Jezu Panie!  

KONIEC AKTU TRZECIEGO.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Akt czwarty

Wieczór wigilijny na plebanii.

Izba pogrążona w mroku. Główne drzwi w ścianie tylnej; po jednej stronie drzwi, po drugiej okno. Agnieszka siedzi w sukni żałobnej przy oknie i patrzy w mrok.

AGNIESZKA

Nie powraca, nie powraca! 

Co za pustka w tej godzinie! 

Czekam, patrzę, próżna praca, 

Serce me z tęsknoty ginie. 

O, jak smutnie! O, jak smutnie 

Śnieg pokrywa lasów szczyty, 

Wnet i kościół nasz pokryty 

Legnie niby w szarym płótnie. 

nasłuchuje

Furtka skrzypi... Męskie kroki. 

biegnie ku drzwiom i otwiera

Tyś to, luby? Dość tej zwłoki!  

Brand wchodzi osypany śniegiem, w ubraniu podróżnym, które podczas następnych słów zdejmuje z siebie

AGNIESZKA

zarzucając mu ramiona na szyję

Długo byłeś poza domem, 

O, nie odchodź już ode mnie! 

Z widm naporem, z trosk ogromem 

Walczę sama nadaremnie. 

Co za klęska na nas spadła 

W dniach tych, w onej nocnej dobie! 

BRAND

Dziecię, masz mnie znów przy sobie!  

zapala świeczkę, słabe rzucająca światło na izbę

Czemu taka twarz pobladła?  

AGNIESZKA

Nie sypiałam... tak, z tęsknoty! 

Czas uchodził bez wesela, 

Kiedyś odszedł, drogi, złoty! 

Potem zwiłam trochę ziela — 

Odrobinę... Niebogata 

Wiązaneczka, jeszcze z lata, 

Z góry, widzisz, przeznaczona 

Na to drzewko — dań zielona, 

Tak, dla niego! To wiązanie 

I dziś także on dostanie! 

wybucha łzami

Boże!... A tam pada śnieg —  

BRAND

Tam — na cmentarz, gdzie on legł. 

AGNIESZKA

Ach ten wyraz! Święte Nieba! 

BRAND

Przyzwyczaić ci się trzeba. 

AGNIESZKA

Tylko nie dręcz tak straszliwie! 

Dusza moja ledwie żywie⁹⁹, 

Krew ocieka jeszcze z rany, 

Z kości moich szpik wyssany — 

Nie powstrzymam się od łez, 

Aż nadejdzie złego kres, 

Aż się wszystko lepiej złoży... 

BRAND

Tak obchodzim dzień ten boży?  

AGNIESZKA

Nie! Lecz wybacz! Wspomnij proszę, 

Jakie były to rozkosze 

Jeszcze, widzisz, w zeszłym roku... 

Potem — febra¹⁰⁰ — jak to boli! 

I dziś on... 

BRAND

twardo

Na bożej roli, 

Na cmentarzu!  

AGNIESZKA

z krzykiem

O, daj spokój 

Temu słowu! 

BRAND

Pierś swą okuj¹⁰¹ 

I wyrzucaj z całych sił, 

Choćby strach cię w kłębek wił, 

Słowo, które cię przeraża! 

Bije na nas moc cmentarza, 

Jako fala bije w łódź 

Niespodzianie!... 

AGNIESZKA

Rzuć to, rzuć! 

Wszak i duch twój dzisiaj nie wie, 

Jak zagasić to zarzewie, 

Które ci ten wyraz nieci! 

Pot na czole twoim świeci, 

Wywołany jego tchem! 

BRAND

Pot, co lśni na czole mem, 

To fiordu wilgna sól. 

AGNIESZKA

A ten w oku twoim ból, 

Ból kroplisty, czy to lód 

Roztopiony, który wprzód 

Lśnił na mroźnych ścianach skał? 

Jakbyś płynny kruszec lał, 

Tak on pali! Serce twoje — 

Oto źródło!... 

BRAND

My oboje 

Bądźmy mężni! Złączonemi 

Walczmy siły¹⁰² o kęs ziemi, 

Wydzieranej trosce naszej, 

Niech nas żaden ból nie straszy! 

Jakiż ze mnie był to mąż! 

Wciąż śród burzy, w wichrach wciąż, 

Śród spienionych groźnych fal! 

Mewa mknie z przestrachu w dal, 

Wał¹⁰³ na pokład się nasz wspina, 

Maszt się łamie, pęka lina, 

Szalejący siecze grad, 

Żagiel zdarty już na szmat, 

Groźne strzępy w groźnym wirze, 

Fala z grzmotem łódź nam liże, 

Nie przestaje tryskać, róść, 

Jęczy, zda się, każdy gwóźdź, 

Śród straszliwych, czarnych chmur 

Grzmią lawiny gdzieś od gór. 

Zbladło ośmiu mych wioślarzy, 

Na ich sinej, trupiej twarzy 

Lęk i trwoga, a przy sterze 

Ja, bez strachu, w żarnej wierze 

Słowa sypię płomieniste — 

Tak mi było, że zaiste 

Moc się ma do mego dzieła 

Od samego Boga wzięła. 

AGNIESZKA

Łatwo czoło stawiać burzy, 

W niebezpiecznej stać podróży, 

Lecz spójrz na mnie: ja w tym żlebie 

Martwe moje życie grzebię, 

Mej powszedniej, marnej troski 

Nie zakłóci rozkaz boski, 

By się dusza spłomieniła 

W jakimś czynie! Snać¹⁰⁴ mogiła, 

A nie świat to, co do szczytu 

Rwie nas w górę! Gdybyś ty tu 

Siedział, mężu, w takim cieniu, 

Prawiłbyś o zapomnieniu? 

BRAND

Ty nic nie wiesz dziś o czynie? 

Może właśnie dziś jedynie 

Czyn masz spełnić najgłówniejszy? 

Może twój ten ból dzisiejszy 

Zyska korzyść z mych katuszy? 

Często łza mi oko prószy, 

Duch mój milknie, umysł mięknie — 

Zda się, iże szczęście pięknie 

Służy temu z woli Boga, 

Kto do syta, żono droga, 

Płakać może! W takim czasie, 

Gdy tak płaczę, wraz¹⁰⁵ mi zda się, 

Jakby mi się jawił Bóg, 

Jakbym wówczas i ja mógł 

Tulić się do Jego łona, 

Jakby dusza obarczona 

Wyzwalała się z swej troski, 

Wzięta w uścisk ten ojcowski. 

AGNIESZKA

Obyś nań tak patrzył zawsze, 

Obyś widział najłaskawsze 

Oko ojca, a nie pana!  

BRAND

Czyż ja, żono ukochana, 

Przeciw Niemu stawać mogę? 

Mam hamować Jego drogę? 

Przed zmysłami on dziś mymi 

Musi stać, jak świat, olbrzymi, 

Mocny, wielki — takim wraz 

Chcę go mieć i w nasz ten czas, 

Choć tak marny! Ty atoli 

Możesz zbliżać się do woli 

Do ust Jego, na frasunek 

Brać ojcowski pocałunek, 

Pić ze źródła wszechmiłości, 

Gdy w twej duszy trud zagości, 

Spocząć przy nim i z powrotem 

Pocieszona odejść potem, 

Aby, mając jego ognie, 

W swych źrenicach krzepić męża: 

Niechaj siły swe wytęża 

Na czyn nowy! Niechaj pognie 

Przeciwności... Widzisz, żono, 

To ci jest małżeństwo pono 

Najprawdziwsze, jądro, sedno, 

Że, gdy walczyć musi jedno, 

Wówczas drugie rany leczy. 

W tym objawia się treść rzeczy, 

Jednia przez to straszne dwoje!... 

Wówczas, kiedyś życie swoje, 

Oddzielając się od świata, 

Oddawała, w hart bogata, 

Mnie — tak, wówczas to mi dano, 

Żeś mi wniosła jako wiano¹⁰⁶ 

To, iż walczyć mam do końca 

W krew pijących żarach słońca, 

Lub w wilgotnych chłodach nocy, 

Pełen wiary, pełen mocy, 

Ty zaś masz w zmęczeniu mojem 

Świeżym rzeźwić mnie napojem 

Swej miłości, masz nawzajem 

Swej dobroci gronostajem 

Umilać mi pancerz mój! 

Oto, gdy ja idę w bój, 

Twego czynu treść niemała!  

AGNIESZKA

Temum ja się dziś oddała, 

Ale wszystko nadaremnie! 

Wszystkie myśli, plany we mnie, 

Wszystkich pragnień moich praca 

Do jednego ciągle wraca — 

Wszystko to li¹⁰⁷ sen jedynie! 

Lecz to razem z łzami spłynie 

I ja znowu znajdę siebie, 

W obowiązku się zagrzebię! 

Brand, tej nocy w ten mróz krzepki 

Przyszło do mnie z swej izdebki, 

Przyszło świeże, jasne, zdrowe, 

Tak, jak dawniej — drobną głowę 

Do posłania mego tuli, 

Wznosi drobne swe rączęta. 

Jeno¹⁰⁸ była coś zziębnięta 

Ta dziecinka w swej koszuli. 

Zdało mi się, że dłoń skrzepła 

Błaga choć o krztynę ciepła... 

Zerwałam się — 

BRAND

Żono droga! 

AGNIESZKA

O, tak! Marzła ta nieboga! 

A inaczej czyż być może, 

Gdy ma z desek zimne łoże?  

BRAND

Nie wyciągaj zwłok spod śniegu! 

Alf w aniołów dziś szeregu!  

AGNIESZKA

odsuwa się od niego

Grzeb się, póki sił ci stanie, 

W mej katuszy, w mojej ranie! 

Zwij zwłokami go, on przecie 

Zawsze, zawsze moje dziecię. 

Ciało dzielić mam i duszę? 

O, tak prędko, wyznać muszę, 

Odróżniać się nie nauczę: 

Straciłam do tego klucze! 

To i tamto dla mnie jednem: 

Alf, co tu pod śniegiem leży, 

I ten Alf, co tam w odzieży 

Lśni anielskiej. 

BRAND

Nim z twym biednem 

Będzie sercem spokój, juści 

Dużo krwi twa rana puści. 

AGNIESZKA

Weź łagodnie się do dzieła, 

A ma dusza nie zginęła, 

Otocz mnie swą mocną ręką, 

Ale niechaj będzie miękką 

Rada twoja, mężu mój! 

Mówią, że, gdy jaka dusza 

O koronę życia rusza 

W ciężką walkę, w twardy bój, 

Słowa twe są jako grom! 

Czyż nie nadasz swoim tchom 

Dźwięku pieśni, co w sen pieści 

I najkrwawszy zjaw boleści? 

Nie masz słowa w swym ukryciu, 

Co nas nurza w świetle, w życiu? 

Bóg twój chodzi w twardej zbroi, 

O mą boleść On nie stoi¹⁰⁹, 

Z biednej matki drwi, nie krzepi — 

BRAND

Myślisz, że ci będzie lepiej 

Z Bogiem z tych dawniejszych lat?  

AGNIESZKA

Niech nie cofa się nasz świat! 

Przecież nieraz mi się zdaje, 

Że przede mną lśnią się kraje, 

Które zgasły w twej pamięci, 

Że mnie dawne szczęście nęci. 

Łatwo dźwignąć, ponieść trudniej — 

Tak przysłowie dawne prawi. 

Stopy mi twa droga krwawi, 

W uszach mi twa wola dudni, 

Twoja praca, twoje cele, 

Twe pragnienia — to za wiele 

Dla mnie, biednej; ten ponury 

Żleb, ten fiord, te ciasne góry. 

Ta samotność, te nawały 

Wspomnień... jeno, że za mały 

Kościół...  

BRAND

jakby trafiony gromem

Kościół?... Myśl to może, 

Która krąży już w przestworze? 

A dlaczego? 

AGNIESZKA

potrząsając smutnie głową

Zali¹¹⁰ w porę 

Zna przyczyny serce chore? 

Czasem chce się uciec doń — 

Jakiś nastrój, niby woń, 

Którą wiatry tu — nie wiada 

Skąd — przywiały swoim tchem. 

Lecz to jedno w duszy wiem, 

O tym serce mi wciąż gada, 

Że nasz kościół jest za mały.  

BRAND

Jakiż to zawładnął ninie¹¹¹ 

Duch w tej naszej biednej gminie? 

Jakież żądze tu powstały? 

Nie od dziś ta myśl mnie znana! 

Wszakżeż i ta obłąkana 

Wyrzekła ją kiedyś jasno: 

„Tam jest śmierć, tam jest za ciasno!” 

A i to, co słyszę oto, 

Nie jest jasne, jako złoto, 

Nie z czystego źródła cieknie. 

Ileż mi to kobiet rzeknie — 

Tak bywało — w oczy, w twarz: 

„Brand, za mały kościół nasz!” 

A jeśli ten potok skarg, 

Co z kobiecych płynie warg, 

Jest tęsknotą, którą mogę 

Ja ukoić?... Na mą drogę 

Bóg cię zesłał, żono luba, 

By mnie tutaj wzdyć zaguba 

Nie spotkała, kiedy w mroczy 

Stracą cel swój ślepe oczy. 

Żadna cię pokusa podła 

Z toru twego nie uwiodła. 

Gdy zdawało się, że ginę, 

Ty od razu mą dziedzinę 

Pokazałaś; gdym się prawie 

Równał z Bogiem, ty, w obawie 

O mą przyszłość, od mej głowy 

Los odpędzasz Dedalowy¹¹². 

O Agnieszko, twa to siła 

K memu wnętrzu odwróciła 

Te surowe moje lica. 

Słowa twego błyskawica 

Wlewa pewność znów w mój los, 

Światłem dla mnie jest znów głos, 

Ten twej świętej wargi grom! 

Mały jest nasz boży dom: 

Wielki wznieśmy Mu przybytek! 

Dziś ten zdrój światłości wszytek¹¹³ 

Widzę w tobie stokroć jaśniej, 

Niż gdykolwiek. O, nie gaśnij! 

Cofnij prośbę nadaremną, 

Zostań ze mną! Zostań ze mną! 

AGNIESZKA

A więc, domie ty żałoby, 

Na wieczyste ja cię doby 

Dziś zamykam! Na zawory, 

Na grobowe twoje bramy 

Dziś pieczęcie nakładamy, 

Twierdzo wspomnień! Od tej pory 

Niech oddziela mnie od ciebie 

Zapomnienie! Niepokoje, 

Wszystkie biedne myśli moje 

W jego głębi ja pogrzebię — 

Wszystkie niechaj w nim utoną: 

Ja chcę być li twoją żoną! 

BRAND

W górę wiedzie nasza droga. 

AGNIESZKA

Nie za stroma!... To daremnie! 

BRAND

Wyższy głos przemawia ze mnie. 

AGNIESZKA

Sameś uczył, że u Boga 

Płomienista wola zawsze 

Znajdzie snać jak najłaskawsze 

Powitanie, chociaż w świecie 

Nie zwycięży... 

chce odejść

BRAND

Dokąd, dziecię? 

AGNIESZKA

z uśmiechem

Jeśli kiedy, to dziś zgoła 

Do roboty dom mnie woła; 

Zbyt rozrzutnie, zbyt bogato, 

Tyś mnie nawet łajał za to, 

Poczynałam sobie, pomnę, 

W tę ostatnią wilię: wszędy 

Pełno światła, ja w te pędy 

Znoszę stosy przeogromne 

Cukrów, ciastek i zieleni — 

Od błyskotek dom się mieni, 

Śmiech i radość naokoło! 

I dziś ma nam być wesoło, 

Więc dlatego co tchu lecę, 

Pozapalać w domu świece, 

Przyozdobić go porządnie, 

Aby Bóg, jeśli zaglądnie 

Poprzez drzwi te, miał przed sobą 

Swoje dzieci, co, z żałobą 

Już zerwawszy, nie są ślepi 

Na moc Jego, jak najlepiej 

Święto Jego dziś obchodzą! 

Czyż me siły mnie zawodzą? 

BRAND

przyciska ją do siebie i potem puszcza

Zapal światło!... Twej to głowy 

Rzecz!... 

AGNIESZKA

ze smutnym uśmiechem

A ty mi wielki, nowy 

Wzniesiesz kościół!... Tylko wraz! 

wychodzi

BRAND

patrzy za nią

Ponadludzkiej cierpliwości 

Wola wciąż w jej sercu gości. 

Chociaż bywał taki czas, 

Że ją rzucił duch i siła, 

Wola jej nie porzuciła. 

Niech jej Twa się łaska święci, 

Wielki Boże! Zbaw ją, zbaw! 

A mnie weź ten kielich chęci, 

Bym sępowi srogich praw 

Kazał chwytać ją za szyję!... 

Niechaj słodycz życia pije! 

Ja mam siły, męstwo mam, 

Pragnę dźwigać tylko sam 

Jarzmo wspólne, byle ona 

Nie była tak umęczona! 

słychać pukanie do drzwi w sieni — wchodzi Wójt

WÓJT

Wita pana człek pobity. 

BRAND

Człek pobity?  

WÓJT

Tak, bez świty. 

Jeszczeć ja zeszłego lata 

Chciałem, aby pan do kata 

Poszedł sobie, chciałem, wróg, 

Wyrwać ziemię ci spod nóg. 

BRAND

No?  

WÓJT

A dzisiaj — daj pan dłoń! — 

Dzisiaj żal mi, składam broń. 

BRAND

Czemu?  

WÓJT

Większość jest za panem. 

BRAND

Tak?  

WÓJT

Czy panu to nieznanem? 

Pana dzisiaj pełno wszędzie! 

Mówię szczerze: co to będzie, 

Od niedawna lud tu słucha 

Czegoś, co nie z mego ducha. 

Stąd wyciągnąć łatwo wnioski, 

Że pan źródłem mojej troski, 

Że przez pana wiatr ten wieje... 

Daj pan rękę — mam nadzieję, 

Że będziemy żyć spokojnie. 

BRAND

Nie ma końca takiej wojnie, 

Pokąd¹¹⁴ jeden z nas nie złamie 

Swego miecza. 

WÓJT

Gdzież o tamie 

Mówić lepszej ponad zgodę, 

Ponad rozejm dobrowolny! 

Jam do walki już niezdolny, 

Siły moje już niemłode, 

Jam jest człek, jak inni ludzie, 

Lubię składać broń po trudzie 

Nadaremnym wobec broni 

Mego wroga... W tej pogoni 

Żaden kijek mi nie starczy, 

Gdy nad głową miecz mi warczy. 

Wszyscy mnie osamotnili, 

Najrozumniej w takiej chwili 

Jest się poddać... 

BRAND

No, a jeśli 

Informacje złe ci znieśli, 

Żem ja w oczach twych silniejszy, 

Że mam większość w czas dzisiejszy? 

WÓJT

O, i jaką!... 

BRAND

Tak, dziś może, 

Ale, jeśli w jakiej porze 

Odwołam się do ofiary 

Po poważne, wielkie dary, 

Kogóż wówczas lud wybierze? 

WÓJT

O poważnej pan ofierze 

Mówisz ze mną? Mnie się zdaje, 

Że nikt pana nie wyłaje. 

O cóż idzie? O kieszenie! 

To dzisiejsze pokolenie 

Takim się już ludzkim mieni, 

Że w ofierze, prócz kieszeni, 

Nic lepszegoć nie przyniesie. 

Jeno dziś mnie złości biesie 

Porywają, że z zapałem 

I ja tutaj gardłowałem 

Za ludzkością i w ten sposób 

Obniżyłem u tych osób 

Ich ofiarność. Głupi człek, 

Swej korzyści jam się zrzekł, 

W pewnym względzie — z tym się licz — 

Sam kręciłem na się bicz! 

BRAND

Może... Tylko, że człek taki, 

Co się innym dał we znaki 

Siłą i odwagą swoją, 

Nie tak łatwo z swą się zbroją 

Żegnać gotów... Co do bicza — 

Ot, przypowieść to zwodnicza! 

Mąż do czynu wzdyć się rodzi, 

A zaś celem, w który godzi, 

Będą zawsze raju wrota. 

Niech się straszny orkan miota, 

Niech się rzuca groźnie, srodze, 

Mąż nie cofnie się w swej drodze!... 

Nie zawoła: Sam ja, sam, 

Bliżej stąd do piekła bram! 

WÓJT

Cóż ja na to rzeknąć mam? 

Ani tak, ani też nie! 

Nieraz człek się darmo pnie, 

By nie męczyć zbytnio nóg, 

Szuka sobie innych dróg. 

Wszelka praca, trud nasz wszystek 

Ma nam jeden nieść pożytek. 

Gdzie nie można prosto z mostu, 

Trzeba chyłkiem, nie po prostu. 

BRAND

Przeto jednak być nie może 

Czarne białem?... 

WÓJT

Mocny Boże! 

Cóż, że o kimś ktoś tam rzekł: 

Biały jest, jak szczery śnieg, 

Jeśli inny mu odrzecze: 

Czarnymś jest, jak śnieg, mój człecze! 

BRAND

I pan również? 

WÓJT

Tak dokładnie 

Rozważywszy, rzec wypadnie: 

Nie jest czarny, szary raczej! 

Wnet wyłożę, co to znaczy. 

Ludzkość dziś przenika czasy, 

Nie pozwolą dzisiaj masy 

Władać sobą — rzecz niegodna! 

Ziemia nasza jest swobodna, 

A za cenę, iże słowo 

Każde brzmieć ma jednakowo, 

Ma tę samą wartość mieć. 

W ładną by się dostał sieć, 

Kto by sam rozstrzygać chciał, 

Przeciw wszystkim, tak na schwał, 

Co jest czarne, a co białe. 

Mówiąc krótko: pan, przy sobie 

Mając większość, chcesz mnie w grobie 

Naprzód zamknąć. Jeno całe, 

Widzisz, szczęście dzisiaj u mnie, 

Że, miast się ułożyć w trumnie, 

Ja na pański skaczę wóz, 

By mnie razem z panem niósł! 

Tylko błazen lżyć mnie może, 

Że nie chciałem iść na noże! 

Jednak nowy duch w tej gminie 

Bierze mi to za złe ninie, 

Widzi we mnie fałsz i błąd. 

Ni to zowąd, ni to stąd 

Mówi dziś powszechnie on, 

Że tej nowej wiedzy plon 

Od rocznych sprzętów więcej wart — 

Tak wciąż wygłasza niby z kart. 

Tam, gdzie potrzeba, dzisiaj lud 

Nie pójdzie chętnie tak, jak wprzód. 

Przykro jest, panie mój kochany, 

Tak grzebać milczkiem swoje plany, 

Co budowały drogi, mosty, 

Suszyły bagna. Lecz cóż prosty, 

Ludzki nasz rozum tu wydoła? 

Trzeba się poddać! Niewesoła 

Dola słabszego! Na tej niwie 

Trzeba mi czekać dziś cierpliwie, 

Kornie przykucnąć, aż jaśniejszy 

Zgotuje los mi dzień jutrzejszy. 

Tak utraciłem łaskę ludu, 

Jakem ją zdobył... Teraz trudu 

Trzebać nowego, moja głowo, 

Aby odzyskać ją na nowo! 

Na to swe wszystkie siły znoś! 

BRAND

Więc łaska ludu — oto oś, 

Około której twój się kręci 

Zabieg wszelaki.  

WÓJT

Nie! W pamięci 

Tegom ja nie miał! Nie! W mym czynie 

Była li zawsze myśl jedynie 

O dobru sprawy pospolitej. 

Rzecz oczywista: znamienity, 

Dobrze spełniony czyn bogaty 

Pewnej spodziewał się zapłaty. 

Człowiek ruchliwy, człek, co umie 

Wykonać to, co w swym rozumie 

Zacnie zbudował, chce, mój złoty, 

Widzieć owoce swej roboty, 

Kłos pełny ujrzeć z swego ziarnka, 

A nie, jak to się nieraz dzieje, 

Walczyć o głodzie za idee. 

Nie masz li włożyć co do garnka, 

Trudno ci będzie, choćbyś chciał, 

Służyć li drugim! To już szał, 

Zwłaszcza jeżeli żonę masz, 

I kupa córek patrzyć¹¹⁵ w twarz. 

O, w takich razach trzeba wprzód 

Głód zaspokoić, domu głód! 

Idea żadna nie napoi 

I nie nasyci dziatwy mojej. 

A gdyby mnie kto łajał za to, 

Wnet ja mu na to, jak na lato: 

Owszem, lecz złym przykładem świeci, 

Kto głodzi żonę swą i dzieci. 

BRAND

Więc pański plan?  

WÓJT

Budować, panie! 

BRAND

Jak to? Budować?  

WÓJT

Budowanie 

Mam dziś na myśli — dla korzyści 

Ludzi i mej. Najoczywiściej 

Wprzód odbuduję gmach swej sławy — 

Na gwałt wymaga on naprawy! 

Wybory mamy już za pasem, 

Toteż, jeżeli mi tymczasem 

Coś porządnego wznieść się uda — 

A to nie żadne przecież cuda — 

Mam kota w worku: na pewniaka 

Będę wybrany. Rzecz jest taka, 

Że człek się może przystosować 

Do żądań czasu. Boże prowadź! 

Mówią, że lud innego chleba 

Dziś potrzebuje, że go trzeba 

Podnieść na duchu! Człowiek słucha, 

Lecz ma za mało w sobie ducha, 

Ja co najwyżej, panie drogi, 

Mogę postawić go na nogi, 

Lecz, jak to rób, jak k temu dąż, 

Jeżeli gmin by jeden mąż 

Przeciwko tobie dzisiaj stoi? 

Nie chcąc się waśnić jeszcze bardziej, 

Mam coś, czym ludek nie pogardzi: 

Ot, myśl powstała w głowie mojej, 

By, zarzuciwszy celów mnóstwo, 

Na cel nasamprzód wziąć ubóstwo. 

BRAND

I co, wytępić?  

WÓJT

Nie! Z tym bieda! 

To tak wytępić już się nie da! 

To społeczności wrzód niezbędny! 

Można je tylko tak w oględny 

Jakowyś sposób zamknąć w ramy, 

Tak, ograniczyć! Posiadamy 

Środki po temu. Panie mój, 

Wszakże ubóstwo to jest gnój, 

Na którym grzech najlepiej wschodzi; 

Nie brnijmy dłużej w tej powodzi.  

BRAND

Cóż pan zamierzasz?  

WÓJT

Pan nie zgadnie? 

Nasamprzód chyba mi wypadnie 

Dla rozwiązania naszej kwestii 

I dla odcięcia łba tej bestii, 

Dla dobra wiernych tej parafii 

Zbudować własny dom dla mafii, 

Dom dla ubóstwa, dom zakaźny — 

Cel w moim słowie jest wyraźny... 

Pan należycie to ocenia: 

Ot, chronić ma od zakażenia! 

A iżby pełna była treść, 

Pragnę tuż obok areszt wznieść! 

Tak, w drugim skrzydle — sens jest krótki: 

Przyczyny mają się i skutki 

Pomieścić tu pod jednym dachem, 

Ścianą li jedną oddzielone. 

Tak rzecz się ma z tym, na obronę 

Ludzką wzniesionym, moim gmachem. 

A, że już jestem w swym zapale, 

Zamierzam również wznieść i salę 

W tym samym domu na biesiady, 

Czy na zebrania naszej rady, 

Tak, na wybory, czy zabawy, 

By miał gdzie wytchnąć człowiek prawy, 

By miał wygłaszać gdzie swe mowy: 

Ot, polityczny dom ludowy. 

BRAND

Dom będzie pełny, niewątpliwie... 

Ale o jednym — ja się dziwię — 

Toś pan zapomniał... A to przecie...  

WÓJT

Rzecz najgłówniejsza jest na świecie, 

Wiem: nam wariatów trzeba domu! 

Myślałem o tym, ale komu 

Udźwignąć ciężar ten olbrzymi? 

Obrachunkami jam tu swymi 

Wykalkulował, że nie lada 

Suma na taką rzecz wypada. 

Trza kapitału jednej trzeciej, 

Jeśliby każdy, w kim się nieci 

Zapał do czynu, w kim jakowa 

Wspaniała, wielka myśl się chowa, 

Zechciał zamieszkać w takim gmachu. 

Trzeba bez lęku i bez strachu, 

Mając na myśli przyszłych gości, 

Powierzyć także coś przyszłości, 

A nie budować li dla siebie, 

Toć dzisiaj, niby grom na niebie, 

Z strasznym pośpiechem pędzi świat... 

Potrzeby rosną z biegiem lat, 

W każdym zawodzie talent, siły, 

Tak się straszliwie rozpędziły, 

Jak gdyby w tej gonitwie lutej¹¹⁶ 

Siedmiomilowe miały buty! 

Zbyt to kosztowny, niezbyt łatwy 

Byłby to trud dla potomności, 

Budować takie olbrzymiości 

Dla siebie, żon swych, dla swej dziatwy. 

Przeto powiadam: pan pozwoli: 

O to niech głowa nas nie boli. 

BRAND

A kto zbyt wielkie chce skandale 

Wszczynać, ma wielką na to salę.  

WÓJT

zadowolony

Owszem, ta zwykle jest zawarta — 

Trafił pan w sedno. Jasna karta: 

Gmach taki według moich datis¹¹⁷, 

A dom wariatów mamy gratis! 

Od razu więc, za mą odwagą, 

Pod jednym dachem, jedną flagą, 

Złączą się wszystkie elementy, 

Co nam największe robią wstręty 

W naszym powiecie: więc ubodzy, 

Więc ci, co grzechów swych na wodzy 

Utrzymać nie chcą, czy nie mogą, 

Więc ci wariaci, co się drogą 

Włóczą bez dachu i kaftana, 

Dalej swobody samej kwiat — 

Walka wyborcza, zdrój cnych rad. 

Do uchwał sala, jak wybrana, 

Gdy trzeba powziąć to i owo, 

Ażeby powiat miał się zdrowo. 

Wreszcie dla biesiad ściany lube, 

By było oblać gdzie tę chlubę, 

Że nasz praojciec zwał się Bela¹¹⁸! 

Gdy się to uda — człowiek strzela, 

Bóg nosi kule — wówczas będzie 

Dla gór mieszkańców w każdym względzie 

Jakowaś możność czynić zadość 

Zacnym pragnieniom, mieć swą radość. 

Biedni my w górach, ale, panie, 

Gdy taki dom ludowy stanie, 

Od razu każdy znawca powie: 

Dobrze rządzicie, cni panowie!  

BRAND

A skądże środki?  

WÓJT

Prawda, środki — 

To punkt, jak zawsze, bardzo wiotki, 

Nieduża świadczeń jest ochota, 

Na nic też pójdzie ma robota, 

Jeśli ich sobie nie zniewolę. 

Pan wszystko zrobisz w naszym kole: 

Gdy pan mnie poprzesz słowy swemi, 

Gmach się mój wnet podniesie z ziemi, 

A, skończę dzieło to ogromne, 

Już ja o panu nie zapomnę.  

BRAND

Pan chce mnie kupić, mówiąc szczerze?  

WÓJT

Skądże się panu myśl ta bierze? 

Znaczy, że szukam li¹¹⁹ sposobu, 

Aby znieść przepaść, co nam obu 

Tak niepotrzebne niesie szkody... 

BRAND

Toś pan źle trafił...  

WÓJT

Znam powody: 

Ten wielki ból, ta świeża rana — 

Lecz mnie ośmielił spokój pana, 

Wreszcie wpływ pański, tak szeroko... 

BRAND

Suche li mam, czy mokre oko, 

Jam gotów zawsze na usługi... 

Ale istnieje powód drugi, 

Że pan przemawia dziś daremnie.  

WÓJT

Jakiż to powód?  

BRAND

Jest i we mnie 

Chęć budowania.  

WÓJT

Co się dzieje?! 

Pan chcesz budować? Pan ideę 

Chcesz ukraść moją?  

BRAND

Niezupełnie! 

pokazuje przez okno

Widzisz w tej śniegu szarej wełnie...  

WÓJT

Tam?  

BRAND

Tak! 

WÓJT

Tę wielką szarą stajnię 

Dla księżej trzody — tam, zwyczajnie, 

Przy tej siklawie¹²⁰?  

BRAND

Nie! Tę małą, 

Spowitą w śniegu płachtę białą.  

WÓJT

Kościół?...  

BRAND

Ja większy, panie wójcie, 

Pragnę zbudować. 

WÓJT

Stójcie! Stójcie! 

Od tego kroku, panie, wara! 

Pan chce mnie skrzywdzić, pan się stara 

Podejść mnie dzisiaj! Plan mój gotów, 

Żąda pośpiechu! Pan obrotów 

Używasz moich, by me strzały 

Gdzieś w pustym wietrze się rozwiały... 

Nie! pókim żywy... ku mej zgubie... 

BRAND

Ulegać nigdy ja nie lubię.  

WÓJT

Pan musisz ulec! Buduj sobie. 

Panie, mój areszt, on na dobie, 

Mój dla zakaźnych dom! Mój panie, 

Dom polityczny niechaj stanie 

Przez cię — in summa¹²¹ dom wariatów! 

Lecz któż się troszczy, do stu katów! 

O jakiś kościół, co próchnieje! 

Od lat to gnije — stare dzieje — 

A przecież stoi!... 

BRAND

Tak, możliwie, 

Lecz dziś on stał się już za mały...  

WÓJT

Nigdy me oczy nie widziały, 

Aby był pełny! Ja się dziwię — 

BRAND

Więcej niż jedna dusza biedna 

Nie znajdzie miejsca w takiej kaźni. 

WÓJT

potrząsa głową, zdziwiony

Widzę w tym dowód najwyraźniej, 

Że — docierając tak do sedna 

Rzeczy — potrzebny nam jest raczej 

Dom dla wariatów!... 

zmienia ton Nie inaczej! 

Pókim żyw, kościół ten nie padnie  

Rozłączyć się wszak nie tak snadnie¹²² 

Z tym, co mamy według prawa — 

Mimo twych zabiegów, bratku, 

Nie zbędziem się twego spadku! 

Niechże na mnie czart nastawa, 

Ja, by feniks¹²³, znów odżyję 

W łaskach ludu! Niech mnie diabli! 

Z dłonią ja przy mojej szabli 

Pójdę walczyć, jeśli czyje 

Zechcą ręce tych wybrzeży 

Pomnik burzyć! Niech pan wierzy: 

Głaz ofiarny naszych dziadów 

Stał tu kiedyś, według śladów 

Dawnych sądząc, a zaś potem 

Zrabowanym mężnie złotem 

Kościół tutaj postawiły 

Nasze ojce!... I tak miły 

Dom ten boży tutaj stoi 

W swej prostocie, w chwale swojej, 

Czarem dawnych dni omszały. 

BRAND

Lecz, co z dawnej wzrosło chwały, 

Pogrzebane dziś w popiele, 

Baśń li żyje — to niewiele!... 

WÓJT

O to idzie! Tak jest stary 

Kościół nasz, że nie do wiary: 

Z dawnych ścian nie został ślad — 

Lecz, gdy jeszcze żył mój dziad, 

Wskazywano dziurę w ścianie, 

Pozostałość... 

BRAND

Dziurę? 

WÓJT

Panie, 

Coś jak trzy wypchane wory! 

BRAND

No, a ściana? 

WÓJT

Owej pory 

Już nie było jej na świecie! 

Przeto mówią: darmo chcecie 

Burzyć, księże, ten zabytek! 

Czyn to, mówię, byłby wszystek 

Barbarzyński, wbrew naturze, 

Wprost haniebny!... Przy tym duże 

Gdzież pieniądze? Głowę daję, 

Że nie takie tu zwyczaje, 

Iżby nasze biedne chłopy 

Zabierali się w te tropy 

Do swej kabzy — dla chimery¹²⁴! 

Wiedzą w swojej wiedzy szczerej, 

Że i po co sypać grosze 

Na rzecz, która się po trosze 

Trzyma sama, dobrze trzyma!... 

O, jasnymi trza oczyma 

Patrzeć na to! Na mą grzędę 

Przejdą wszyscy. Ja się będę 

Śmiał, nie ty, mój księże. 

BRAND

Drogo 

Nie zapłaci nikt, nikogo 

Do bankructwa nie przywiedzie 

Nowy dom dla mego Bóstwa! 

Do żebraków ja się mnóstwa 

Nie ucieknę! Nie, na biedzie 

Nie zbudują go me ręce — 

Własne środki swe poświęcę, 

Cały spadek!... Teraz, panie, 

Czy masz do mnie zaufanie? 

WÓJT

z załamanymi rękoma

Świat się pruje w wszystkich szwach! 

Nawet w miastach takiej rzeczy 

Nie zobaczy rozum człeczy; 

A cóż dopiero tu — aż strach! — 

Gdzie to każdy raczej grzebie 

Grosz swój w ziemi, niż w potrzebie 

Miałby oddać go jakowej 

Na cel gminny! A pan, zdrowy 

Na umyśle, całe spusty 

Wręcz otwierasz, tak, kaskady 

Szumne, lśniste! Nie ma rady — 

Nie wyrazić tego usty — 

To sen chyba! — 

BRAND

Wobec swojej 

Własnej duszy jam się spadku 

Wyrzekł dawno... 

WÓJT

Człek się boi 

Wierzyć uszom... „Mój ty bratku — 

Myślę sobie, gdy mnie słuchy 

Dochodziły — jam niegłuchy — 

Ale możeż być w istocie, 

Aby ktoś poświęcał krocie 

Bez istotnej swej korzyści?” 

Lecz to pańska rzecz! Niech iści 

Plan się pański! Ja za panem! 

Z licem płomieniami zlanem 

Rób pan, działaj — ja bo wolę 

Spełniać cicho swoją rolę, 

Spełniać ją za twym rozkazem: 

Budujmy ten kościół razem! 

BRAND

Pan, widzę, umiesz, panie drogi, 

Skakać na cztery kute nogi! 

WÓJT

Juścić, że umiem! Juścić skaczę! 

Głupiec li popadłby w rozpacze! 

Głupiec li stanąłby w oporze!... 

Komuż ten tłum się łasić może? 

Temu, co karmić, sycić woli, 

Czyli też temu, który goli, 

Strzyże, obdziera go ze skóry? 

Do kroćset, panie! Na twe góry 

Idę wraz z tobą! Twoje kroki 

Wzruszenia budzą dreszcz głęboki! 

Szczęście, że właśnie dziś się jawię 

Na tej plebanii, boć ja prawie 

Mogę powiedzieć, że beze mnie 

Wszystko byłoby nadaremnie, 

Że plan mój pańskie plany budzi, 

A w każdym razie, że do ludzi 

Przedostały się... Otóż, panie, 

Jeśli na zimę kościół stanie, 

Właściwie moją to zasługą. 

BRAND

Aby nie wdawać się w rzecz długą 

Minionych czasów tych ruinę 

Należy zniszczyć... 

WÓJT

wygląda

A niech zginę! 

Widząc ją w świetle tym dwojakiem, 

W tym śniegu świeżym, z tym majakiem 

Księżycowego światła w górze, 

Należy przyznać, iż nieduże 

Ma prawo bytu, że, istotnie, 

Zburzyć ją lepiej tysiąckrotnie. 

BRAND

Czemu?  

WÓJT

Za stara! Niebywały 

Fakt, iżem spał tak wieczór cały! 

O, tam, pod kurkiem¹²⁵ krzywa belka! 

Klęska nastąpić może wielka, 

Wprost niebezpieczna taka dziura! 

A gdzież jest styl, architektura? 

Nigdzie ni śladu jakiejś sztuki! 

A jakże nazwać takie łuki? 

Fachowiec rzekłby: wprost okropne! 

Ja się nie dziwię! Swego dopnę, 

Zburzę!... Na dachu mech się ściele — 

Gdzież on pamięta króla Belę? 

Szacunek nazbyt tutaj wzrasta! 

Chyba największy entuzjasta 

Pojmie, że kojec taki — w sumie — 

Istnieć nie może... Pan rozumie? 

BRAND

A jeśli ludzie rzekną zgoła: 

„Nie chcemy burzyć ścian kościoła?” 

WÓJT

Nie zechcą inni, to ja zechcę! 

Zaufaj mi pan! Mnie to łechce, 

Ja całą sprawę poprowadzę, 

Ślicznie ociosam i ogładzę, 

Poprę gadaniem i pisaniem, 

Od razu z nią na czysto staniem. 

A gdy ominie mnie poparcie 

Ze strony głupców, przeotwarcie 

Sam się od razu z tym załatwię, 

Sam chwycę topór i siekierę, 

Ażeby zwalić tę ruderę; 

Żonie rozkażę swej i dziatwie; 

Niech wszystko robi według sił! 

Nie będzie już ten straszak gnił!... 

BRAND

Cóż to za ton! Mój przyjacielu, 

Inak gadałeś przed niewielu 

Jeszcze chwilami. 

WÓJT

Owszem, owszem, 

Być wielostronnym jest czymś zdrowszem — 

Tak uczy ludzkość! Rzeknę jeszcze, 

Iż prawdą jest, co mówią wieszcze, 

Że duch dostaje skrzydeł, słowy 

Mówiąc innymi, że gotowy 

Bywa do lotu — znaczy: może 

Latać... Adju¹²⁶! Chrońże was, Boże! 

bierze kapelusz

Ja ku mej bandzie...  

BRAND

Jakiej? 

WÓJT

Ano, 

Przychwyciliśmy dzisiaj rano 

Na końcu wioski — cóż pan rzecze? — 

Bandę cyganów! Ćmy człowiecze, 

Straszne brzydale, wszystko w kupie, 

Jak skrępowany drób, w chałupie 

Leży sąsiedniej; lecz kto zgadnie, 

Czy dwóch lub trzech się nie wykradnie? — 

BRAND

Przecież już wilię oddzwoniono. 

WÓJT

Kłopot nam sprawia plemię ono, 

Choć w pewien sposób — niech pan wierzy — 

Do naszej gminy też należy — 

śmieje się

Nawet do pana!... Chcesz zagadki? 

Masz pan od razu takie kwiatki: 

Są oto ludzie, co istnieją 

Dzięki tym właśnie, dzięki którym 

I pan istniejesz; a zaś wtórym 

Znowu zawrotem, spraw koleją, 

Istnieją przez to, że z plemienia 

Są znów innego... Czy ocenia 

Pan tę zagadkę? 

BRAND

potrząsa głową

Pusta praca... 

Tyle zagadek!... Człowiek maca, 

A wszak nie może dojść do celu! 

WÓJT

Lecz ta jest właśnie jedna z wielu, 

Które odgadnąć nie tak wściekle 

Trudno... Słyszałeś pan o piekle, 

Jakie miał jeden z naszych ludzi? 

Ciekawość może w panu wzbudzi, 

Że człek ten, zresztą całkiem tęgi, 

Od matki pańskiej dostał cięgi. 

BRAND

Jak to?  

WÓJT

Wysoko panicz godził: 

O rękę matki twej zachodził, 

O rękę panny przebogatej, 

No, i, jak mówią, dostał baty, 

Panna posłała go do diabła, 

I cóż on robi? Ot, osłabła 

W nim wszelka sprawność: bez rozumu 

Do cygańskiego przystał tłumu, 

Wziął z nich kobietę i przed skonem 

Krew swą zostawił w zatraconem 

Gnieździe tych czartów, no, i wiecie, 

Po nierządnicy, po kobiecie 

Tego szaleńca, na nas żywa 

Przeszła pamiątka i we znaki 

Wciąż się nam daje... 

BRAND

Któż to taki? 

WÓJT

Pan znasz ją: Gerda się nazywa.  

BRAND

głosem stłumionym

Gerd!  

WÓJT

wesoło

Ano, masz pan tę zagadkę! 

Wcale nietrudne rozwiązanie: 

Krew jego żyje przez to, panie, 

Że człek ten kochał waszą matkę, 

Gdyby nie była mu tak miła 

Ta, która pana porodziła, 

Nie byłby spłodził on tej dziewki... 

BRAND

Powiedz mi, wójcie, w jaki sposób 

Zbawić ich dusze?  

WÓJT

Dla tych osób — 

O, to bynajmniej nie przelewki! — 

Nie ma ratunku! Pozostały 

Dla nich jedynie kryminały... 

Chcąc dla nich oko mieć łaskawe, 

Czartowi odebrałbyś strawę, 

Bez której on, przeklęty czart, 

Niewiele chyba byłby wart! 

BRAND

Na myśli miałeś pan budowy, 

Zbawienia bliźnich plan gotowy... 

WÓJT

Ledwie-m go wniósł i, widzi pan, 

Już wycofany ten mój plan. 

BRAND

A może da się przeprowadzić? 

Warto byłoby się naradzić. 

WÓJT

z uśmiechem

Cóż to za ton?! Mój przyjacielu, 

Inak łajałeś przed niewielu 

Jeszcze chwilami... 

klepie go po ramieniu Próżna praca — 

Nikt tu już z grobu nie powraca, 

Stanowczość męża jest ozdobą. 

Adju! Nie będę dłużej sobą 

Zajmował pana. W drogę! Jazda! 

Do swego drobiu! Trzeba gniazda 

Doglądnąć nieco — rozrzucone! 

Adju! Pozdrowić proszę żonę! 

odchodzi

BRAND

po chwili głębokiej zadumy

Bezkreśna wina, gdzie li okiem 

Rzucę w przestworzu tym, szerokiem. 

Strasznie się wikła losów przędza: 

Wszędzie się krzewi grzechów nędza, 

Grzech i plon grzechu w dzień dzisiejszy 

W związek się łączą najstraszniejszy, 

Ażebyś wiedział, jak się w jedno 

Zlewa z bezprawiem prawa sedno. 

podchodzi ku oknu i patrzy długo w dal

Niewinne jagnię, skarbie rzadki, 

Padłoś przez upór mojej matki.... 

Duch jakiś błędny, synku drogi, 

Zniósł nam płomienną moc przestrogi 

Od Tego, który, nad chmurami 

Tron mając górny, włada nami... 

Kazał przeznaczeń rzucić kości... 

A ten nieszczęsny duch ciemności 

Rodzi się tylko dzięki temu, 

Że matka ma uległa złemu. 

I oto Bóg z owocu winy 

Uczynił wagę tej godziny 

Dla praw i ustaw — i wraz żenie¹²⁷ 

Grom swój aż w trzecie pokolenie. 

cofa się przerażony od okna

Spełnij się, prawo! Tak chcą nieba... 

Nasamprzód szale zrównać trzeba! 

Gotowość li ofiary wznosi 

Języczek wagi! Nie wygłosi 

Wyrazu tego świat; dziś dziatwa 

Ludzka ten wyraz znać się lęka! 

chodzi długo po izbie

Modlić się? Modlić? Rzecz to łatwa — 

Stara na ogół to piosenka — 

Zna ją bogaty i ubogi! 

Gdy grom na ludzkie sieje drogi 

Swą błyskawicę, na kolana 

Padają wszyscy, by u Pana 

Nieznanych torów żebrać łaski! 

O pośrednictwo Chrysta wrzaski 

Czyni się wielkie, pod niebiosy 

Wznoszą się ręce, płyną głosy, 

Wszyscy się modlą kornie, czule, 

Choć wszyscy grzęzną w zwątpień mule. 

Ale to dla nich wszystko jedno! 

Jeżeli w tym zagadki sedno, 

To i ja silnie pukać mogę 

Do Władcy, który wzbudza trwogę. 

milknie i popada w zadumę

Przecież, gdy Alfa wziął mi k sobie, 

Kielich goryczy przy tym grobie 

Kiedy mi wypić kazał do dna, 

Gdy warga matki, w boleść płodna, 

Nie mogła z wargi swej dzieciny 

Wydobyć śmiechu — tej godziny 

Cóż się to działo? Czyż ja wtedy 

Nie łagodziłem swojej biedy 

Balsamem modłów? Skąd ta siła 

Oszołomienia, słodka, miła, 

Co, niby sfer muzyka, rwała 

Duszę mą k niebu?... Skąd ta cała 

Jasność, te żary przenajświętsze, 

Przenikające moje wnętrze? 

Czym się nie modlił? Tak, w tym dzikiem 

Nieszczęściu któż był spowiednikiem 

Mojego serca? Któż lekarzem 

Był mojej rany? Któż w tym wrażem 

Cierpieniu moim wlał mi moc, 

Moc wyrzeczenia?... Straszna noc 

Pokrywa wszystko! Gdzie, ach, gdzie mi 

Szukać światłości?!... Na tej ziemi 

Jedno li jest, mające oczy, 

Co widzą nawet w ślepej mroczy. 

wola z lękiem

Światła, Agnieszko! Niech ukoi 

Światło mnie, żono, z ręki twojej! 

Światła!.... 

Agnieszka otwiera drzwi i wchodzi z płonącymi świecami. Jasna smuga światła pada na izbę

AGNIESZKA

O mężu mój! Azali 

Nie widzisz, jak się światło pali, 

Światło wilijne? Patrz, te świece — — 

BRAND

po cichu

Światło wilijne!... 

AGNIESZKA

stawia świece na stole

Długo trwało?  

BRAND

Nie! Nie!  

AGNIESZKA

Ty ziębniesz — o, za mało 

Ognia... poczekaj, wnet rozniecę.  

BRAND

silnie

Nie!  

AGNIESZKA

z uśmiechem

Duma taka w sercu-ć gości, 

Nie chce ni ciepła, ni światłości... 

dokłada do pieca

BRAND

przechadza się po izbie

Hm! Nie chcę!...  

AGNIESZKA

sprzątając w izbie, spokojnie do siebie

Świece tu postawię. 

W zeszłorocznego wieczór święta 

Jak on podnosił swe rączęta 

Ku jasnym świecom, jak on, prawie 

Ginąc z podziwu, pytał: „Mamo, 

Czy to jest słońce?”... 

odstawia nieco świecznik Ach, to samo 

Światło dziś płynie tam, za ściany, 

Gdzie leży synek mój kochany, 

Śle pozdrowienie mu przez szyby 

Z tej jasnej izby, którą oto 

Musiało rzucić moje złoto; 

Lecz okna, widzę, są jak gdyby 

Mgłą też przyćmione... Mam jedwabną 

Chusteczkę — — 

wyciera okno

BRAND

wodzi za nią oczyma i mówi cicho

Kiedyż to osłabną — 

Kiedyż się skończą szały burzy 

Na morzu cierpień? Już to dłużej 

Trwać tak nie może! To się musi  

Skończyć!... 

AGNIESZKA

do siebie

Jak jasno! Mój milusi, 

Spadła zasłona! Jak radośnie 

Światło z tej izby k tobie rośnie! 

Od razu zimna się mogiła 

W przyjemny kącik zamieniła, 

Abyś znów słodkie miał rozkosze. 

BRAND

Co robisz, żono?  

AGNIESZKA

Cicho, proszę!... 

BRAND

zbliżając się do niej

Podniosłaś storę¹²⁸...  

AGNIESZKA

Znikł zbyt wcześnie 

Sen mój! 

BRAND

Utracić mogą we śnie 

Siły swe ludzie bardzo dzielni! 

Spuśćże to znów!  

AGNIESZKA

błagalnie

Brand!  

BRAND

Jak najprędzej!  

AGNIESZKA

Nie bądź tak srogi! Ty!  

BRAND

Spuść! Spuść!  

AGNIESZKA

przywiera okiennice

Nie będzie mu już światło róść! 

Teraz jest dobrze! Bóg nie będzie 

Sądził mnie za to, żem w snu krótkiej 

Znalazła chwili lek na smutki! 

BRAND

O nie! Przenigdy! Masz w nim sędzię, 

Co akta twoje pobłażliwie, 

Widzisz, prowadzi, choć na niwie 

Duszy twej nieraz zbyt się pleni 

Chwast bałwochwalstwa! 

AGNIESZKA

wybucha płaczem

Kiedyż zmieni 

Twoje się słowo? Z żądaniami 

Swymi czyż skończysz? Patrz, przed nami 

Korona moich dni, odarta 

Z liści... 

BRAND

Mówiłemć: Nic nie warta 

Wszelka ofiara, gdy nie cała... 

AGNIESZKA

Ma była cała; nie została 

Z niej ani krztyna... 

BRAND

potrząsając głową

Czyż cię pchnęła 

Do ofiarnego dalej dzieła? 

AGNIESZKA

z uśmiechem

Żądaj!... W ubogim mym zasobie...  

BRAND

Daj...  

AGNIESZKA

Bierz! Cóż jeszcze oddać tobie?  

BRAND

Swój ból, wspomnienie, swoją chuć 

Grzesznej tęsknoty — wszystko rzuć!...  

AGNIESZKA

w rozpaczy

Rwij z korzeniami! Masz! Niech bierze 

Dłoń twoja serce me!...  

BRAND

Za katy 

Wszystko, cokolwiek dasz w ofierze, 

Jeżeli żal ci będzie straty!  

AGNIESZKA

przerażona

Stroma i wąska jest twa droga, 

Którą prowadzić chcesz do Boga!  

BRAND

Tę tylko wola zna i ceni —  

AGNIESZKA

A łaska milczy? 

BRAND

wymijająco

Perć¹²⁹ z kamieni 

Ofiarnych.  

AGNIESZKA

patrzy przed siebie i mówi wzruszona

Mgły się dawne kłębią 

I uciekają!... O, ty słowo 

Pisma! Stoimy, patrz, nad głębią, 

Która nam wiry swe roztwiera. 

BRAND

Cóż to za słowo? 

AGNIESZKA

Że umiera 

Kto ujrzał ciebie, o Jehowo! 

BRAND

chwyta ją w ramiona i silnie przyciska do piersi

Nie patrz nań! Skryj się! Masz me łono! 

AGNIESZKA

Nie?  

BRAND

puszcza ją

Nie! Nie słuchaj słów mych, żono!  

AGNIESZKA

Brand, cierpisz!  

BRAND

Kocham cię! 

AGNIESZKA

Kochanie 

Twe jakżeż boli!  

BRAND

Nazbyt boli? 

AGNIESZKA

Nie pytaj mnie się! Przy twej doli 

I moja dola pozostanie! 

BRAND

Jak to? Dla pustej ja zachcianki 

Sercem twe porwał w moje szranki, 

Precz od uciechy, od zabawy? 

Dlategom kładł ten wieniec krwawy 

Na twoje czoło? Chęć bezpłodna! 

Jakążby wartość miał ten do dna 

Wypity kielich? Żonaś moja, 

Więc rozkazuję ci: swe życie 

Masz oddać Panu całkowicie. 

AGNIESZKA

Tak... Lecz nie odchodź ty, ostoja —! 

BRAND

Wybacz! Spoczynku chce ma głowa — — 

Wkrótce świątynia strzeli nowa.  

AGNIESZKA

W gruz się mój kościół rozpadł stary...  

BRAND

Twej bałwochwalczej jeśli wiary 

Był kiedy świadkiem, niechaj ginie!  

obejmuje ją jakby z lękiem

Błogosław Bóg ci — i niech ninie 

I mnie swej łaski też udzieli! 

idzie ku drzwiom bocznym

AGNIESZKA

Nie zgniewa cię to, Brand, jeżeli 

Troszeczkę okno to uchylę? 

Brand, mów, czy wolno? O, patrz, tyle...  

BRAND

w drzwiach

Nie! 

znika w swym pokoju

AGNIESZKA

Wszystkiego mi zabrania. 

Przygwożdżone okiennice, 

Łzami zlane moje lice — 

Deszczu biedna pragnie kania! 

Grób, niebiosa, ziemię, świat — 

Wszystko by mi zamknąć rad! 

Precz stąd! Precz stąd! Jak najprędzej! 

W takiej pustce, w takiej nędzy 

Krew ma płynąć już nie może! 

Precz stąd? Oczy boże, 

Ten surowy wzrok ponury, 

Czyż nie śledzą tam, z tej góry, 

Moich kroków? W tej rozterce 

Czyż uniosę i me serce? 

Czyż z milczącej mojej trwogi 

Wyrwę się tam, na te drogi, 

Prowadzące ku dolinie? 

nasłuchuje pode drzwiami pokoju Branda

Czyta... głośno... Głos mój ginie, 

Nie dociera mu do ucha! 

Nie ma rady! Ach, nawet Bóg 

Nie spojrzy dzisiaj na mój próg! 

W ciszę zaszył się i słucha, 

Jakie mu składają dzięki, 

W szczęśliwości grzęznąc miękkiej, 

Strojni, świetni, dzielni ludzie. 

Dzisiaj wilia, dziś o trudzie 

Świat zapomniał, a mnie, biednej, 

Smutnej matce, ani jednej 

Nie zgotujesz, srogi Boże, 

Jasnej chwili!... 

zbliża się ostrożnie do okna A! Otworzę 

Te surowe okiennice... 

Niech w posępną tę izbicę 

Spłynie światło! Świec tych żary 

Niech oczyszczą jego mary 

Z piętna grozy!... Lecz tam syna 

Mego nie ma!... O jedyna, 

Słodka chwilo!... Święto dzieci!... 

Czy mu Pan Bóg też poleci 

Przyjść tu dzisiaj? Może stoi 

W tej koszulce białej swojej 

Poza ścianą? Do okienka 

Może puka jego ręka? 

Jakby jakieś ciche łkanie!... 

Alfie, słodkie me kochanie, 

Jakżeż ja otworzę tobie? 

Cóż ja, dziecko moje, zrobię, 

Kiedy ojciec zamknął pokój! 

W posłuszeństwo ty się okuj, 

Przecież nam go słuchać trzeba — 

Wróć do nieba! Wróć do nieba! 

Tam jest radość, tam rówieśni 

Jasne ci zanucą pieśni! 

Tylko nie daj płynąć łzom, 

Nie mów, że on zawarł¹³⁰ dom, 

Kiedyś przyszedł ujrzeć nas. 

Małym dzieciom snać nie czas 

Wiedzieć o tym, jaką drogą 

Ludzie wielcy chodzić mogą!... 

Powiedz, że weń jakby grom 

Snać uderzył i że siłę 

Zabrał jego wszystkim tchom! 

Powiedz, że te listki miłe 

Sam on zbierał, zeszedł las, 

Że z tych leśnych niespodzianek 

On sam uplótł ci ten wianek.... 

nasłuchuje, popada w zadumę i potrząsa głową

Ach! Ja marzę!... Inna ściana 

Dziś nas dzieli, zbudowana 

Z większej prawdy... Wprzódy ona 

Zginąć musi, spopielona 

W wielkim czyśćcu! Gmach ponury... 

Wprzód się muszą rozpaść mury, 

Prysnąć zamki, wprzódy święcie 

Muszą z kaźni bram pieczęcie 

Odpaść wszystkie — — tyle, tyle 

Musi jeszcze legnąć w pyle, 

Nim zobaczym się oboje! 

Chcę wytężyć siły swoje, 

Ziemię na tę życia grzędę 

Do ostatka znosić będę, 

Będę twarda, będę chcieć! 

Ale dzisiaj — Boże, świeć! — 

Mamy wilię... Prawda, tak! 

Najlepszego dzisiaj brak! 

O, radości! O, rozkosze! 

Ja na święto to poznoszę 

Wszystko, co mi pozostało 

Jeszcze po nim, a co — mało 

Rzec — największej jest wartości, 

Którą matka li najprościej 

Pojąć umie, gdy nieszczęście 

Pokazało jej swe pięście. 

klęka przed komodą, otwiera szufladę i wyciąga z niej rozmaite rzeczy. W tej chwili Brand otwiera drzwi i chce do niej przemówić, ale, spostrzegłszy jej zamiary, staje w miejscu, Agnieszka go nie widzi

BRAND

cicho

Grób i grób! Wciąż cmentarz, cmentarz!! 

Kiedyż ty się opamiętasz?! 

AGNIESZKA

Suknia, welon, płaszczyk — strój, 

W którym przyjął chrzest ten mój 

Skarb najdroższy! 

podnosi sukienkę do góry, przygląda się jej i śmieje się

O, jak słodka 

Ta sukienka! Ma pieszczotka, 

Mój królewicz, me wesele, 

Był przecudny, gdy w kościele 

Siedział ze mną! A tu, oto 

W kabaciku tym me złoto 

Po raz pierwszy, gdy rok miało, 

Na powietrze się wybrało! 

Był za długi, prosto z igły, 

Ale bąk mój, lotny, śmigły, 

Wyrósł z niego prędko, wraz, 

Jakby człowiek z bicza trzasł... 

Niech tu leży!... Mój jedyny!... 

Rękawiczki!... Pończoszyny!... 

Tak, pończoszki!... Tu na głowę 

Jest nakrycie, tak, zimowe, 

Czysty jedwab, lśni się, świeci, 

Żaden pył go nie obleci! 

Tu do drogi różne szmatki; 

Kazał ojciec, ręce matki 

Zakutały w nie dziecinę! 

Zdało mi się, że już ginę, 

Tyle było tu roboty 

Z odwijaniem!.... 

BRAND

załamując ręce

Już nie zdzierżę! 

Czyż i tej ma się w ofierze 

Zbyć pociechy? Dosyć już! 

Na innego jarzmo włóż, 

Zelżyj, zelżyj, Boże wielki! 

AGNIESZKA

Jakieś plamy! Czyż kropelki 

Łez mych kiedy padły na to? 

O, jak strojno! Jak bogato! 

Łzą sperlone, bólem zmięte — 

Blaski na nie rozlał święte 

Straszny wybór!... Z dnia ofiary 

Płaszcz królewski!... Odpędź mary, 

Pocieszże się, serce trwożne, 

W męce jeszcze mienne¹³¹, możne! 

gwałtowne pukanie do drzwi, Agnieszka odwraca się z krzykiem i spostrzega równocześnie Branda. Drzwi się otwierają z trzaskiem; Kobieta w podartym ubraniu, z dzieckiem na ręku, wchodzi pośpiesznie do izby

KOBIETA

spostrzegłszy ubrania dziecięce, woła do Agnieszki

Dziel się ze mną do ostatka, 

Ty, bogata, można matka! 

AGNIESZKA

Dziesięćkrotnie tyś bogatsza! 

KOBIETA

Nie jesteś od innych rzadsza — 

Puste słowa tu, jak wszędzie! 

BRAND

zbliża się do niej

Czego chcesz tu? Powiedz, powiedz!...  

KOBIETA

Z tobą, klecho, nic nie będzie! 

Na siekący ten lodowiec, 

Na ten mroźny wichr pośpieszę, 

A nie poddam ucha klesze! 

Lepsze dla mnie morskie fale, 

Lepsze gnicie gdzieś na skale, 

Niż ta klesza mowa wściekła, 

Co zapędza mnie do piekła! 

Mojaż wina, że — do czarta! — 

Tylem warta, com jest warta?! 

BRAND

po cichu

Głos ten, twarz ta — nie, na Boga! — 

Przeczuć idzie ku mnie trwoga!  

AGNIESZKA

Spocznij, jeśli tracisz władzę, 

Jeśliś głodna, ja zaradzę. 

KOBIETA

Nam nie wolno, my, Cyganie, 

Mamy dom swój, swe mieszkanie 

Nie tam, gdzie się dobrze dzieje! 

Dziuple, drogi, wierchy, knieje 

To cygańskie są pałace! 

W ciepłej izbie, przy kominie 

Innym wszelka troska ginie. 

Za dużo już czasu tracę, 

A tam przecie, jak psi dzicy, 

Gonią wójt mnie i ławnicy — 

Chwycą i oddadzą straży... 

BRAND

Tutaj nikt się nie odważy. 

KOBIETA

Tutaj, gdzie mnie dach i ściany 

Więżą, gniotą? Nie, kochany, 

Lepiej nas tam wichr ugości! 

Jeno¹³² strzępek sukienczyny 

Dla maleństwa!... Ot, psie syny! 

Ten mój starszy w swej podłości 

Rodzonemu bratu skradł 

Zdarty łachman, stary szmat, 

Którym ja ten nędzny płód 

Owijała!... Patrz, jak lód 

Zimne, sine te nóżęta, 

Skóra do cna wiatrem ścięta! 

BRAND

Odstąp nam to biedne dziecię; 

Z tobą ono zginie przecie! 

Niech cię dola jego wzruszy — 

Klątwa spadnie z jego duszy!... 

KOBIETA

Nie! Ty o tym wiesz najlepiej, 

Że nikogo się nie czepi 

Cud podobny, że nikomu 

Zrobić tego się nie godzi! 

Wojna światu, co, jak złodziej, 

Dziecko me pozbawił domu, 

Z praw je odarł! Wiesz ty, księże, 

Jak się plemię takie lęże? 

Rodzą ci się takie smyki 

Pośród tańców, pijatyki, 

Na przyrówkach, gdzieś przy drodze... 

Węglem, panie, ja niebodze 

Krzyż znaczyłam na tym czole, 

Ochrzciłam go w brudnym dole, 

Podałam mu wódki flaszę — 

Oto masz uciechy nasze! 

A, gdy mi się to ulęgło, 

Pół się bandy wraz rozprzęgło: 

Kłótnie, sprzeczki, bójki, wrzawy — 

Wiedź ich, Boże, do poprawy! —: 

Gdzie jest ojciec... gdzie... ojcowie! 

O!... 

BRAND

Agnieszko!  

AGNIESZKA

Co mi powie —? 

BRAND

Obowiązek spełnij swój!  

AGNIESZKA

przerażona

Jak to? Tej! Przenigdy!  

KOBIETA

Uj! 

Daj, co masz! Ja wszystko biorę: 

Jedwab, łachman! W taką porę 

Dobre mi jest to i tamto! 

Wszak ci szych¹³³ to! Wszak ci kram to, 

Lecz ma rozgrzać dziecka krew, 

Przelać żar do zmarzłych trzew! 

Ma dziś koniec być sierocie, 

Niech umiera! Tylko w pocie, 

A nie w lodzie! 

BRAND

do Agnieszki

Słuchaj! Boże 

Mówią znaki! 

KOBIETA

A czy może 

Skrzywdzisz tym własnego chłopca? 

Nie! Więc niechże z rąk twych obca 

Ma dziś dusza suknię życia, 

Śmiertelnego kęs nakrycia! 

BRAND

Biada, kto się bronić śmiał, 

Gdy mu serce w górę rwał 

Obowiązku święty szał! 

KOBIETA

Daj! Daj!  

AGNIESZKA

Znaczy — o zakało! — 

Zelżyć, zhańbić drogie ciało! 

Obdzieranie trupa! 

BRAND

Na nic 

Trud ofiarny, gdy bez granic, 

Na nic dziecka śmierć!... W pamięci 

Miej to dzisiaj... 

AGNIESZKA

złamana

Niech się święci 

Wola twoja! Pękaj, łono, 

Na nic cały ból twój pono! 

Więc, kobieto, gdy inaczej 

Już nie mogę — Bóg wybaczy — 

Podzielmy się tym, co bywa... 

KOBIETA

Dawaj! Dawaj! Jakom żywa! 

BRAND

Dzielić, żono? Dzielić? 

AGNIESZKA

Prędzej 

Śmierć mnie wyrwie z mojej nędzy, 

Niż dam więcej. Nie okradaj 

Mnie z wszystkiego! Mężu, gadaj: 

Cóż, jeśli jej pół udzielę? 

BRAND

Było-ż wszystko to za wiele, 

Kiedyśmy to kupowali 

Swemu dziecku?... 

AGNIESZKA

dając kobiecie jedną sztukę za drugą

Dalej! Dalej! 

Oto tutaj płaszczyk jest, 

W którym on przyjmował chrzest... 

Masz; kabacik, szarfę, suknię! 

Ciepłe to w każdziutkim włóknie, 

Dobrze chroni w czasie burzy. 

Masz czepeczek, niech ci służy! 

Masz pończoszki — na mróz srogi 

Można już w tym iść bez trwogi... 

Weź ostatnie te rupiecie... 

KOBIETA

Dawaj! Dawaj!  

BRAND

Lube dziecię, 

Dałaś li już tej niewieście 

Wszystko? Wszystko?  

AGNIESZKA

daje dalej

Masz tu wreszcie 

Koronacyjny płaszcz z tej chwili, 

Gdyśmy dziecko swe stroili 

Na ofiarę... 

KOBIETA

Nic już więcej 

Tu nie widzę!... Wszystko moje! 

Jeno — do kroćset tysięcy! — 

Że ja się tu wójta boję! 

Tam, na schodach go przystroję, 

Potem — ile starczy nóg!... 

znika

AGNIESZKA

stoi chwilę w wewnętrznej rozterce; w końcu pyta

Brand, odpowiedz: czyżbyś mógł 

Chcieć coś jeszcze? 

BRAND

Mów ty wprzód, 

Czy też chętny duch cię wiódł 

K tej ofierze strasznej, trudnej? 

AGNIESZKA

Nie!  

BRAND

Więc majak to był złudny — 

Niespełnione jest żądanie. 

chce odejść

AGNIESZKA

milczy, dopóki nie doszedł do drzwi, potem woła

Brand!  

BRAND

Cóż jeszcze?  

AGNIESZKA

Niech się stanie! 

Ja skłamałam! Oszukałam 

Cię o jedno! Nie oddałam, 

Widzisz, mężu, ostatniego... 

Oparłam się... 

BRAND

Powiedz, czego? 

AGNIESZKA

wyciąga z zanadrza złożoną czapeczkę dziecięcą

Jednegom nie poświęciła! 

BRAND

A to jest?  

AGNIESZKA

Ach, łzy me piła! 

Krwawym potem przepojona 

Strasznej nocy, dotąd ona 

Leżała na sercu mym! 

To me szczęście, to mój raj! 

BRAND

Trwajże dalej, trwajże w złym, 

W mocy swych bałwanów trwaj! 

chce odejść

AGNIESZKA

Stój!  

BRAND

A czego? 

AGNIESZKA

Ty wiesz o tem. 

podaje mu czapeczkę

BRAND

zbliża się do niej i pyta, nie biorąc

Z wolą? 

AGNIESZKA

Z wolą!  

BRAND

bierze czapeczkę

A więc lotem 

Stąd najszybszym, bo inaczej 

Zgubi siebie w swej rozpaczy. 

odchodzi

AGNIESZKA

Nić ostatnią, co mnie z ziemi 

Prochem wiąże, surowemi 

Targa dłońmi. 

stoi chwilę bez ruchu; powoli wyraz jej twarzy przybiera cechy promienistej radości. Brand wraca; ona rzuca mu się rozradowana w objęcia i woła

Wolna jestem! 

Brand, jam wolna! Wolność mieszka 

W mojej duszy! Tak! 

BRAND

Agnieszka! 

AGNIESZKA

Jakby za cudownym gestem 

Pierzchło wszystko! Wszystkie grozy, 

Co strasznymi mnie powrozy 

Krępowały, pchały w mroki, 

Już w czeluści są głębokiej! 

Zwyciężyłam w walce woli! 

Już wylane łzy mej doli, 

Już rozpierzchły się me chmury! 

Ponad śmierci wał ponury 

Strzela wieczna ranna zorza! 

Rola boża! Rola boża! 

Błędne światło żadnej duszy 

Już mnie k temu nie poruszy, 

Bym winiła cię, cmentarna 

Rola boża! Trosko marna! 

Alf mój w niebie! Alf mój w niebie! 

BRAND

Teraz już przemogłaś¹³⁴ siebie! 

AGNIESZKA

Tak, przemogłam! Rzec to mogę: 

Grób przemogłam, grozę, trwogę! 

Alf się znalazł! Ku przezroczy 

Niechaj spojrzą twoje oczy: 

Stamtąd, kędy tronu stopnie, 

Jak radośnie, jak pochopnie¹³⁵ 

Ręce on wyciąga k nam, 

Zbudzon znowu — o, patrz, tam! 

Choćbym miała tysiąc głosów, 

Nie chciałabym cię z niebiosów 

Odwoływać, synku mój! 

Jakiż to mądrości zdrój: 

Drogi klejnot mi zabrawszy, 

Uratował najłaskawszy 

Bóg mą duszę — dzięki! dzięki! — 

Od niechybnej śmierci! Z ręki 

Wzięłam jego skarb ten na to, 

By go stracić — słodka strato, 

Ty, co rwiesz nas ku weselu 

Niebiańskiemu!... Przyjacielu, 

Tyś wspomagał mnie w tym boju! 

Byłam świadkiem tego znoju, 

Widziałam go!... Teraz, ninie 

Sam w wyboru ty dolinie 

Stoisz, teraz sam u siebie 

Szukaj wsparcia w tej potrzebie. 

Wobec swego — twe to hasło —: 

Wszystko albo nic!... 

BRAND

Nie zgasło 

Jeszcze w tobie walk zarzewie? 

Cóż to znaczy?... Boje nowe?  

AGNIESZKA

Kto zobaczył raz Jehowę, 

Umrzeć musi! Zali nie wie 

Duch twój o tem?  

BRAND

cofa się

Gorze! Gorze! 

Jakież ty mnie znów w tej porze 

Niesiesz światło? Nie! Nie kłamię — 

Dobrze znasz me silne ramię, 

Więc nie rzucaj mnie, o luba! 

Niech największa na mnie zguba 

Spadnie dzisiaj! Niech ode mnie 

Pójdzie wszystko! To daremnie; 

Nie odczuję żadnych strat... 

Lecz bez ciebie — jam już padł!... 

AGNIESZKA

Masz, wybieraj, coć się zdaje! 

Otoś wkroczył na rozstaje! 

Zgaś to światło, a w tej chwili 

Upiór znowu się wychyli. 

Wigilijne zgaś gromnice — 

Widzisz w progu jego lice? 

Do niebiańsko ślepych chwil 

Daj mi znów odnaleźć drogę! 

Sil się mnie odepchnąć, sil, 

Ja znów w pył ten upaść mogę, 

W którym rosły moje winy! 

Zmień mnie, mężu! Tej godziny 

Wszystko zdołasz!... Przeciw tobie 

Cóż... ja, mężu, dzisiaj zrobię? 

Ścięgna skrzydeł mych rozpołów, 

W żyły moje przelej ołów, 

Dłonią zegnij mnie tą samą, 

Którąś mnie ku górnym bramom 

Chciał podnosić; żyć w twej mocy 

Każ mi tak, jak żyłam, w nocy 

Wijąc się w posępnym mroku! 

Chcesz i możesz to, przy boku 

Twym zostanę, twoja żona!... 

Masz, wybieraj, coć się zdaje — 

Otoś wkroczył na rozstaje! 

BRAND

Wybór dla mnie — rzecz spełniona!  

AGNIESZKA

rzuca mu się na piersi

Dank¹³⁶ za wszystko! Tak i za to! 

O, jak wiernie, jak bogato 

Pomagałeś mnie, niewieście! 

A, gdy zbliży się nareszcie 

To, co los przeznaczył dla mnie, 

Ty mnie wesprzesz — tak, niekłamnie! 

BRAND

Śpij! Na moim ty zagonie 

Zakończyłaś już swą pracę! 

AGNIESZKA

Tak... I nocne światło płonie. 

Z walki tej już siły tracę... 

Umęczona-m już bez miary! 

Ale lekkie boże kary! 

Brand, dobranoc! 

BRAND

Dobrej nocy! 

AGNIESZKA

Dobrej nocy!... Twej pomocy 

Dank!... Za wszystko dank!... Czas spać! 

odchodzi

BRAND

przyciska ręce do piersi

Ty wiernością, serce, płać 

Swemu Stwórcy! Miej na względzie 

Najwyższego zawsze sędzię! 

Ten zwycięża, kto się zrzeka — 

Strata zyskiem znów dla człeka! 

Wiecznie będzie żyło w Tobie 

Tylko to, co legło w grobie! 

KONIEC AKTU CZWARTEGO.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Akt piąty

Półtora roku później.

Kościół nowy, całkiem gotów, przystrojony na poświęcenie. Tuż obok niego płynie potok. Wczesny, mglisty poranek. Kościelny, zajęty wiązaniem girland dla umajenia kościoła. Wkrótce potem zjawia się Bakałarz.

BAKAŁARZ

Ej! Już na nogach?  

KOŚCIELNY

Czas największy! 

Nim człowiek wszystko to upiększy — 

O, tym szpalerem pójdzie rzesza.  

BAKAŁARZ

I przed probostwem coś się wiesza, 

Coś, ujętego w krągłe ramy —?  

KOŚCIELNY

Tak jest. 

BAKAŁARZ

A cóż to? 

KOŚCIELNY

Urządzamy 

Tarcz honorową — jego imię 

Ma być na tarczy... 

BAKAŁARZ

Tak, olbrzymie 

Życie dziś we wsi — tak — w zatoce 

Od białych żagli się migoce! 

Pełne są ludzi wszystkie drogi! 

KOŚCIELNY

Kto żyw, na równe powstał nogi — 

Za czasów jego poprzednika 

Nikt tu, bywało, tak nie bryka! 

Spokój i zgoda dookoła, 

Człek spał i sąsiad spał — a zgoła 

Nie wiem, co nadto ma być zdrowszem. 

BAKAŁARZ

Życie, mój drogi, życie!  

KOŚCIELNY

Owszem! 

Lecz nam to przecie krwi nie mąci — 

Są ci przyczyny jakie. 

BAKAŁARZ

Są ci: 

Harowaliśmy, miły bratku, 

Póki spał sąsiad; na ostatku 

Sąsiad się zbudził, więc w tej chwili 

Myśmy się do snu utulili — 

Czynnych nas nie chce widzieć świat... 

KOŚCIELNY

Żyć — czyż to mądrzej? Chciałbym rad 

Coś wiedzieć o tym? 

BAKAŁARZ

Tak powiada 

Proboszcz wraz z Brandem — trudna rada! 

I ja tak myślę, boć w ten sposób 

Godzę się, wiesz, z ogółem osób. 

Nam pasterskiego listu trzeba, 

Nic tak jasnego, jak te nieba, 

Słońce, czy księżyc... Tak niech będzie, 

Że my, siedzący na urzędzie, 

Mamy powinność stać na straży 

Cnej moralności, cnych ołtarzy, 

Cnej naszej wiedzy, w wielkiej cenie 

Mieć skrupulatność i sumienie, 

By nie ulegać namiętności — 

Ot, mówiąc krótko, między nami: 

Musimy stać nad stronnictwami. 

KOŚCIELNY

Juści o naszym jegomości 

Tego nie powiesz — 

BAKAŁARZ

O to chodzi, 

Że stać powinien nasz dobrodziej! 

Widzą to jego przełożeni. 

Gdyby nie to, że lud go ceni, 

Już by mu dawno laufpas¹³⁷ dali... 

Ale on wie, skąd wietrzyk wieje, 

Zna dobrze świat i jego dzieje, 

Świadom, na jakiej płynąć fali, 

Buduje kościół... U nas, bracie, 

Od razu wszystkich w garści macie, 

Gdy coś czynicie. Co się czyni, 

To obojętne: my jedyni 

Na to, by czynić to lub owo, 

Byleby czynić. Dziejów słowo 

Powie zapewne w późny czas, 

Że ludzie czynu byli z nas.  

KOŚCIELNY

Wy, coście byli w parlamencie, 

Znacie nasz ludek; ale święcie 

Mówię, że ktoś, co, naszą ziemię 

Obszedłby z rana, gdy się plemię 

Obudzi ze snu, ot, w te tropy 

Rzekłby, że dzielne są z nas chłopy, 

Że my, lud śpiochów, w jednej chwili 

W lud ślubowników się zmienili... 

BAKAŁARZ

Juści nasz lud jest wielce skory 

Do ślubowania, każdej pory 

Ślubować gotów, lud głęboki 

Takie w postępie robi kroki, 

Że śluby mają w nas tłumaczy 

Niby z urzędu... 

KOŚCIELNY

A co znaczy 

Taki ślub ludu? Człek uczony, 

Możecie mi to z każdej strony 

Jakoś wyjaśnić... 

BAKAŁARZ

Co — ślub ludu? 

Na wyjaśnienie trzeba trudu, 

Choć łatwo dowieść, że istnieje — 

Ślub — to jest coś, w czym przez ideę 

Wspólną zapala się nasz lud, 

Chce, by go ślub do czynu wiódł — 

W jego przyszłości notabene¹³⁸... 

KOŚCIELNY

No, tak! Rozumiem... Lecz za cenę 

Chciałbym dowiedzieć się wszelaką, 

W którym też roku my na taką — 

Jakby to mówić...? 

BAKAŁARZ

Prosto z mostu! 

KOŚCIELNY

Ano więc, mówiąc tak po prostu, 

Kiedy na przyszłość my takową 

Liczyć możemy, w którym czasie? ? 

BAKAŁARZ

Nigdy!  

KOŚCIELNY

Co? Nigdy? 

BAKAŁARZ

Nigdy! Ma się 

Rzecz bowiem w sposób osobliwy, 

Że, gdy się zjawi na te niwy 

Przyszłość, już rzeczą nie jest nową, 

Nie jest przyszłością już! Nie! W gości 

Przyszedłszy k nam, teraźniejszości 

Przybiera postać!... 

KOŚCIELNY

Juści, juści! 

Jeno niech jeszcze parę puści 

Twa mądra warga, kumie luby, 

Kiedy się w prawdę takie śluby 

Zamienić mogą? 

BAKAŁARZ

Powiedziałem, 

Że ślubów takich ideałem 

Bywa li¹³⁹ przyszłość, więc obwieszczę: 

W przyszłości... 

KOŚCIELNY

Tak, lecz powiedz jeszcze, 

Kiedy jest tedy przyszłość owa? 

BAKAŁARZ

po cichu

Otóż kościelny!... głośno Czyż od nowa 

Mam znów powtarzać, mocny Boże, 

Jako przyszłości być nie może, 

Bo, gdy się zjawi, już jest po niej! 

KOŚCIELNY

Hm! Hm!!...  

BAKAŁARZ

W pojęciu każdym chroni 

Jakiś się wybieg, tu atoli 

Nie ma wybiegu — pan pozwoli — 

Przynajmniej dla tych, którzy więcej 

Liczyć umieją, niż dziecięcy, 

Ograniczony mózg!... Tak, śluby 

To są smalone, widzisz, duby, 

To w gruncie rzeczy szczery kłam, 

Choć nawet wierzy w nie ten sam, 

Który je składa... Dotrzymanie 

Bywało dotąd, drogi panie, 

Li uciążliwe w oczach ludzi... 

Lecz mnie się zdaje, że się trudzi 

Człowiek daremnie: to wyniki 

Proste dla tych, co się logiki 

Jeszcze nie zbyli — ale o tem 

Potem!... Ot, tak jest z tym żywotem! 

Powiedźcież mi... 

KOŚCIELNY

Pst!  

BAKAŁARZ

Cóż to? 

KOŚCIELNY

Cicho! 

BAKAŁARZ

Gra na organach jakieś licho. 

KOŚCIELNY

On.  

BAKAŁARZ

Pleban? 

KOŚCIELNY

Tak. 

BAKAŁARZ

A cóż plebana 

Przygnało tutaj już tak z rana?  

KOŚCIELNY

Coś mi się widzi, że on wcale 

Nie był dziś w łóżku...  

BAKAŁARZ

Hm! hm! 

KOŚCIELNY

Ale 

Źle się to skończy! Niedaremnie 

Ja to powiadam! Coś tajemnie 

Jakby go gryzło! Tak osowiał 

Ksiądz nasz!... Od czasu, gdy owdowiał, 

Coś tłumi w sobie, lecz niekiedy 

Wybucha wszystko w nim i wtedy 

Grywa... Słuchajcie! Zda się, wiecie, 

Że opłakuje żonę, dziecię! 

BAKAŁARZ

Prawie odróżnić można głosy —  

KOŚCIELNY

Jeden się skarży snać¹⁴⁰ na losy. 

Drugi pociesza...  

BAKAŁARZ

Moi mili, 

Wzruszyć bym gotów się tej chwili. 

Ale nie wolno... 

KOŚCIELNY

Tak, gdyby to 

Nie urzędnicze nasze myto¹⁴¹...  

BAKAŁARZ

Człek skrępowany, na urzędzie 

Ma godność stanu wciąż na względzie.  

KOŚCIELNY

Do diabła z tą kłamliwą wiedzą: 

W gardle mi głupie księgi siedzą!  

BAKAŁARZ

Ta cała mądrość — niech ją czarci! — 

Czuć choć raz w życiu!... Cóż my warci?! 

KOŚCIELNY

Nikt nas nie widzi — przeto szczerze 

Mówię ci: czujmy!...  

BAKAŁARZ

Znaczyłoby, 

Że takie ot, jak my, osoby 

W ludowej się walają sferze. 

A nauk księdza sens jest taki, 

Tak głoszą ciągłe jego pieśnie, 

Iż zaszczyt nie jest na dwojakiej 

Drodze: nie można równocześnie 

Być urzędnikiem i człowiekiem! 

Dowodów tego nie w dalekiem 

Szukać nam miejscu: w panu wójcie 

Dobry masz przykład. 

KOŚCIELNY

Co? W nim? 

BAKAŁARZ

Stójcie! 

Kiedy papierów wielką moc, 

Całe archiwum — ocalono...  

KOŚCIELNY

O, to był pożar!... Straszna noc!...  

BAKAŁARZ

Tak, tak, powiadam, że niepłono¹⁴² 

Pracował wójt nasz! Za dziesięciu 

W tym ratunkowym przedsięwzięciu 

Starczył ten człowiek. Lecz w komorze, 

Jak gdyby diabeł miał swe łoże, 

Baba, zoczywszy to, niezwłocznie 

Straszliwe wrzaski wszczynać pocznie: 

„Czart na cię czyha! Niech cię wzruszy 

Zbawienie własnej twojej duszy!” 

„Co mi zbawienie!!! — tak się wściekle 

Odgryzie wójt nasz — zgniję w piekle, 

Ale archiwum to ocalę!” 

W takim to wówczas on zapale 

Brał się do dzieła; człek morowy 

Od stóp, powiadam ci, do głowy, 

To też za dzielne swoje czyny 

Sowite zbierze on wawrzyny, 

Nagrodzon będzie przebogato. 

KOŚCIELNY

Gdzie?  

BAKAŁARZ

Ano w raju — dajmy na to: 

W raju szlachetnych wójtów... 

KOŚCIELNY

Mądry 

Mój przyjacielu!...  

BAKAŁARZ

Co się dzieje? 

KOŚCIELNY

Jakowyś czas fermentu dnieje 

Poza mądrymi słów twych jądry¹⁴³ — 

Że my żyjemy dziś w fermencie, 

Tego dowodem jest pęknięcie 

Świata, jak gdyby na dwie części... 

Młodzi przeciwko starym pięści 

Groźne podnoszą... 

BAKAŁARZ

Juści, juści! 

Co stare musi do czeluści 

Schodzić grobowych! — To, co zgniło, 

Staje się strawą, że aż miło, 

Dla świeżych bytów! Świat się rzuca, 

Bo mu gorączka trawi płuca; 

Powietrza trzeba naszej krtani, 

Inaczej — myśmy pogrzebani! 

W fermentach nurza się nasz wiek, 

Czuje to dziś najlichszy człek. 

Z chwilą, gdy stary kościół padł, 

W posadach jakby zadrżał świat, 

Grunt utraciło pod nogami 

To, co dotychczas władło nami. 

KOŚCIELNY

Milczenie padło na nasz lud... 

„Zburzyć!” tak krzyczał ci on wprzód, 

Ale niebawem zmiękł. Od razu 

Uczuł, jak gdyby ciężar głazu 

Na swoich piersiach — tak, w te tropy 

Zaczęli szemrać nasze chłopy, 

Że nie zastąpi nic tej straty. 

Koniec wszystkiego! To wiedziano 

I zawołano w pewne rano, 

Że się starego tego domu 

Nie wolno było tknąć nikomu. 

BAKAŁARZ

Ale dawnego ducha brzemię 

Dopóty czuło nasze plemię, 

Póki by chramu¹⁴⁴ doby nowej 

Nie poświęcono należycie. 

Lud nasz spode łba, chyłkiem, skrycie 

Spoglądał wciąż na wzrost budowy, 

Czekał na dzień, gdy w miejsce starej, 

Zblakłej chorągwi, już sztandary 

Powieją świeże... A, gdy wieżę, 

Ujrzał rosnącą, to się szczerze 

Przeląkł i umilkł — i w tej chwili 

Myśmy do końca już dobili. 

KOŚCIELNY

wskazuje na gromadzące się tłumy

Spójrz na te tłumy, spływające 

Ze wszystkich oto stron... 

BAKAŁARZ

Tysiące! 

A jaka cisza! 

KOŚCIELNY

Tak, a przecie 

Jakby szum morza, gdy zamiecie 

Rozpoczną szarpać jego łono! 

BAKAŁARZ

To serce ludu, który pono 

Doniosłość chwili wnet zrozumie, 

W takim objawia się dziś szumie! 

Zda się, jak gdyby czerń¹⁴⁵ ta mnoga 

Nowego tu obierać Boga 

Przybyła dzisiaj!... Nie ma księdza?... 

Coś, jakby lęk, mnie stąd wypędza — 

Wolałbym w domu siedzieć sobie... 

KOŚCIELNY

I ja! I ja!  

BAKAŁARZ

Tak, w takiej dobie 

Odnaleźć grunt swój niezbyt snadno!... 

Człek coraz bardziej idzie na dno, 

Broni się, męczy, no, i macie: 

Znów się pogrąża.  

KOŚCIELNY

Druhu! 

BAKAŁARZ

Bracie! 

KOŚCIELNY

Hm!  

BAKAŁARZ

Więc?... 

KOŚCIELNY

Zda mi się, drogi panie, 

Że teraz czujem literalnie! 

BAKAŁARZ

Ja nie!  

KOŚCIELNY

Przepraszam, bo i ja nie! 

Nikt tego w oczy mi nie palnie.  

BAKAŁARZ

Czy to my baby?... Żegnam!... Szkoła 

Czeka... 

odchodzi

KOŚCIELNY

O, teraz to już zgoła¹⁴⁶ 

Chłodną mam głowę. Trutniu stary, 

Jakież oblazły cię tu mary? 

Dalej! Do pracy! Złość mnie wściekła... 

Lenistwo furtką jest do piekła! 

odchodzi drugą stroną

gra na organach, dotąd stłumiona, urwała się nagłym, szalonym rozdźwiękiem. Wkrótce potem Brand wychodzi z kościoła

BRAND

Nie! Organy nie chcą grać! 

Nie przemówią! Nic ich snać 

Nie przymusi, iżby dźwięki 

Popłynęły spod mej ręki!... 

Każdy głos jak potargany! 

Słupy, łuki, sufit, ściany 

Idą na mnie — zwał olbrzymi, 

Który młoty¹⁴⁷ drewnianymi 

Wszystko tłumi, przeboleśnie 

Ściska, więzi moje pieśnie¹⁴⁸, 

Niby trumna zdobycz swoją! 

Dźwięki już się nie zestroją; 

Choć je tak wywołać pragnę, 

Do posłuchu ich nie nagnę! 

Głośno modły me zabrzmiały, 

Rozbiły się u powały. 

Jakby z rdzą przeżartych dzwonów, 

Tak mi płyną, zamiast tonów, 

Głuche jęki... A na chórze 

Zdało mi się, że w figurze 

Swojej stanął Pan Bóg sam, 

Że przed sobą sędzię mam, 

Co rękami straszliwemi 

Przygniótł modły me do ziemi! 

Poprzysiągłem, wzdyć przejęty, 

Że zbuduję dom ten święty, 

Nowy, wielki kościół boży! 

Nazbyt ufny w swoją moc, 

Harowałem dzień i noc, 

Aż przybytek mój się złoży!... 

Dziś mi prawie żal budowy! 

Wszyscy tylko chylą głowy, 

Wszyscy krzyczą: „Jaki duży!” 

Czyż im większa jasność służy, 

Niż mnie tutaj? Czyż me oczy 

Pogrążone w jakiejś mroczy? 

Czyż on duży? Śród tych ścian 

Czyż pomieścił się mój plan? 

Czyż te słupy, czyż te belki 

Ugasiły żar ten wielki, 

Ten płomienny żar tęsknoty, 

Co mnie pchał do tej roboty? 

Czyż ten kościół odpowiada 

Tej świątyni, którą rada 

Budowała dusza moja, 

Iżby była w niej ostoja 

Wszelkiej troski!... Brak Agnieszki! 

Z nią schodziła na me ścieżki 

Jakaś pewność... Jakoś prościej 

Ona jasny blask wielkości 

Dostrzegała nawet w rzeczy 

Najdrobniejszej!... Bez jej pieczy 

Czyż się skończą me wątpienia? 

Ona niebios tych sklepienia 

Potrafiła łączyć z ziemią, 

Że nad światem słodko drzemią, 

Jak nad pniem korona drzew... 

spostrzega przygotowania do uroczystości

Wieńce, kwiaty, rozgwar, śpiew, 

Las chorągwi... Tłumnie, szumnie 

Wszystko zwraca się dziś ku mnie... 

Pod plebanią ludu fala... 

Nadpłynęły setki, krocie, 

Nadpłynęły z bliska, z dala... 

Co? Nazwisko me lśni w złocie? 

Dodajże mi siły, Boże, 

Lub mnie w ciemnej zagrzeb norze 

Gdzieś pod ziemią — niech tam zginę! 

W uroczystą tę godzinę 

Jać na ustach wszystkich żyję! 

Każdy me nazwisko ryje 

W swoim sercu... Pieśń natchniona 

Na mą chwałę — jakżeż ona 

Mroźnym dreszczem mnie przenika! 

Gdzież ta puszcza, ustroń dzika, 

Gdzie by człowiek, niby zwierzę. 

Znaleźć mógł ukryte leże!... 

WÓJT

wchodzi w mundurze i wita się rozpromieniony

Zawitał wielki dzień dla ludu, 

Chwila sabatu po dniach trudu! 

Po tygodniowej, ciężkiej orce 

Radosne zatkniem dziś proporce, 

Zaciągniem żagle i po gładkiej 

Popłyniem głębi w czas ten rzadki! 

Szczęścia! Szlachetny, wielki człeku, 

Radości kraju, chwało wieku! 

Wzruszenie czujem w całym ciele, 

Lecz i radości strasznie wiele! 

BRAND

A moje gardło, jak w obroży... 

WÓJT

Przejdzie... to wszystko się ułoży — 

A tylko w surmy zadmij waść! 

Ludowi trzeba w uszy kłaść — 

Zresztą, gdzie tylko człek się zwróci, 

Słychać, jak świat wciąż hymny nuci 

Na twoją cześć, jak świat się dziwi. 

BRAND

Tak?  

WÓJT

Tak! Tu wszyscy są szczęśliwi, 

Nawet sam proboszcz rad z kościoła. 

Nie widział żadnych błędów zgoła! 

Świetny, harmonii pełny styl, 

Kształty, że jeno głowę schyl, 

Rozmach w nich wielki — w dziele całem! 

BRAND

Pan to widziałeś?  

WÓJT

Co widziałem? 

BRAND

Że pozór wielki ma?...  

WÓJT

O panie, 

Pozór?!... On wielki jest w istocie, 

Z jakiego punktu tej robocie 

Pan się przyglądnie, gdzie pan stanie... 

BRAND

Wielki naprawdę? Czy pan może 

Tylko mnie schlebia? 

WÓJT

Mocny Boże, 

Nawet za wielki na ten kąt! 

Jakiś bogatszy gdzieś tam ląd 

Wspanialsze może stawiać dzieło... 

Lecz tu — oby to licho wzięło! — 

Tu, między morzem a górami, 

Gdzie rydel, mówiąc między nami, 

Uderza w same li¹⁴⁹ opoki, 

Gmach to za wielki, za wysoki! 

Słowo honoru!... 

BRAND

Jak to miło, 

Że stare kłamstwo ustąpiło 

Miejsca nowemu!... 

WÓJT

Cóż to znaczy? 

BRAND

To, że ten ludek dziś się raczy 

Wielce radować z świętych pował, 

Tak, jako dotąd się radował 

Z starego próchna! Nieodrodny, 

Krzyczał był chórem: „Jak czcigodny!” 

A teraz również krzyczy w chórze: 

„Jak to wspaniałe! Jak to duże!” 

WÓJT

Mój przyjacielu! Bądźmy szczerzy: 

Kto by chciał jeszcze większej wieży, 

Wart, by nazwano go pyszałkiem! 

BRAND

A jać odpowiem na to całkiem 

Głośno: ten kościół jest za mały! 

Kłamliwe usta, co by chciały 

Mówić inaczej! 

WÓJT

Niech mnie katy — ! 

Tak się wyrzekać swej zapłaty, 

Potępiać dzieło, w takim trudzie 

Wzniesione wielkim!... Prości ludzie 

Zadowoleni... Skarga pusta! 

Z podziwu świat otwiera usta, 

Wspanialszej on nie widział rzeczy! 

Nic go z tej wiary nie wyleczy! 

A jak szczęśliwy! Więc, do czarta, 

Cóż, panie, taka praca warta, 

Co mu otwierać pragnie ślepie, 

Kiedy on nie chce w swym czerepie 

Mieć tego światła? Prawda stara: 

Ważnym dlań to, co jego wiara 

Każe uważać mu za sedno! 

A zresztą, panie, wszystko jedno, 

Czy to dom boży, czy psia buda, 

Jeżeli tylko tyle luda 

Wierzy, iż dom to duży! 

BRAND

Zawsze ta sama piosnka!... 

WÓJT

Przy tym 

Byłby stworzeniem nieobytym, 

Kto by tym, panie, ludziom, którzy 

Przyszli do niego oto w gości, 

Nie chciał użyczyć gościnności, 

Kto by im nie dał, panie, chleba, 

Tak, jak się godzi!... Wyznać trzeba, 

Że i dla pańskiej, mówię, sprawy 

Byłoby źle, gdyby plugawy 

Wrzód onej prawdy miał się dalej 

Jątrzyć... 

BRAND

To znaczy?  

WÓJT

Myśmy dbali 

O twoją cześć — stowarzyszenie 

Nasze, twe dzieło mając w cenie, 

Srebrny ci puchar niesie w darze. 

Otóż wiedz: napis na tej czarze 

Będzie wyglądał li na żart, 

Jeśli sam powiesz, co jest wart 

Ten nowy kościół... I kantata, 

I moja mowa, co się wplata 

W tę uroczystość, śmieszna będzie, 

Jeśli to dzieło, na tej grzędzie 

Naszej wzniesione, nie jest duże... 

Więc, widzisz pan, dowodem służę, 

Iż trza się poddać do ostatka! 

Uszy do góry, a jak z płatka 

Pójdzie nam wszystko!... 

BRAND

Moje oczy 

Widzą, co nieraz już widziały, 

Że na cześć kłamstwa jest ten cały 

Kłamliwy festyn...  

WÓJT

Pan się boczy... 

Broń Panie Boże! Ani znaku! 

Lecz dajmy spokój kwestii smaku, 

W tej chwili ja ci jeden jeszcze 

Ważny argument tu obwieszczę! 

Tamte jak srebro — ten jak złoto: 

W winnicy szczęścia jesteś oto, 

Panie, żniwiarzem... szczęścia koło 

Toczy się dalej!... Podnieś czoło, 

Dziś jeszcze będziesz kawalerem: 

Państwo odznaczy cię orderem, 

Dziś sobie jeszcze krzyż zasługi 

Przypniesz do piersi... 

BRAND

Mam ja drugi 

Krzyż — niech mi zdejmie go, kto umie!  

WÓJT

Ja, panie, myślę w swym rozumie, 

Że pan radujesz się tak z cicha! 

Zagadką jesteś!... Tam do licha! 

Nie wzrusza pana ten znak łaski?... 

Pomyśl pan tylko... Co za blaski! 

Co za honory! 

BRAND

z wybuchem

Czcze gadanie! 

Nie nęcą mnie! Nie zważam na nie! 

Jakom tu przyszedł, tak w tej trwodze 

O włos nie mędrszy stąd odchodzę. 

Pan tu słuchałeś mego słowa, 

Lecz nie wiesz, co się za nim chowa. 

To, co wy dużym tutaj zwiecie, 

Płacąc od stopy i od cala, 

Mało mi sprawia troski; z dala 

Jestem od tego na tym świecie! 

To tylko dla mnie wielkim zyskiem, 

Co niewidzialnym jest odbłyskiem, 

Co nas rozżarza, co lodowe 

Budzi w nas dreszcze, co nam głowę 

Oprzędza górnych słów mgławicą, 

Co gwiazd ponocnych tajemnicą 

Słania się ku nam — to jest właśnie!... 

A! Wszystka we mnie siła gaśnie! 

Jestem znużony... Idź pan sobie 

I ucz, i rób, ja — nic nie zrobię! 

idzie ku kościołowi

WÓJT

do siebie

Z tego zamętu któż tu zdoła 

Wybrnąć? Zagadka to wesoła: 

Od stopy płacim i od cala... 

On się od tego trzyma z dala... 

Dla niego to jedynie zyskiem, 

Co niewidzialnym jest odbłyskiem... 

Co tajemnicą gwiazd się słania 

Ku nam!... Ot, brednie! Ze śniadania 

Pan chyba wracasz? ! Coś na zdrowiu, 

Widzę, szwankujesz!... 

znika

BRAND

uchodzi placem ku dołowi

W gór pustkowiu, 

Choćby najdzikszym, do tej pory 

Nie czułem nigdy takiej zmory, 

Nie czułem się tak nigdy sam, 

Jak tu, gdzie wszystka praca żywa 

W grząskie bagienko się rozpływa. 

spogląda w kierunku, w którym odszedł wójt

Zadusiłbym go, nędzny cham! 

Ilekroć tylko — błazen ze mnie! — 

Pragnę go porwać, nadaremnie 

Do tępej zbliżam się swołoczy: 

On ci mi prosto zawsze w oczy 

Smrodliwą duszę swą wypluje. 

Jakżeż ja twoją stratę czuję, 

Agnieszko droga! Nieszczęśliwie 

Tracę swe siły na tej niwie, 

Na której nie ma wszak człowieka, 

Który zwycięża lub ucieka! 

Bezpłodna walka dziś i wciąż: 

Próżno samotny walczy mąż! 

na scenę wchodzi Proboszcz

PROBOSZCZ

O moje dziatki, me owieczki... 

Chciałem powiedzieć — mój kolego! 

Proszę wybaczyć. Panie — tego... 

Z jakiej by zacząć tutaj beczki... 

Miałem kazanie już gotowe... 

Jeno, że coś, widzisz, w głowę... 

Lecz przede wszystkim dzięki — dzięki! 

Człowiek prawdziwie silnej ręki, 

Umiałeś, panie, rzec to mogę, 

Wskroś utorować sobie drogę 

Przez kłótnie, wrzaski, puste swary; 

Umiałeś kościół zburzyć stary, 

By rósł godniejszy w stronę nieba... 

BRAND

O, tutaj jeszcze dużo trzeba...  

PROBOSZCZ

Czegoż by? Chyba poświęcenia. 

BRAND

Postaci rzeczy to nie zmienia. 

Na cóż budynek nowy zda się, 

Gdy nowy, czysty duch w tym czasie 

Jeszcze mu obcy....  

PROBOSZCZ

Przyjacielu! 

Na to nie trzeba trosk zbyt wielu, 

Już wy go tutaj przywabicie. 

Te piękne rzeźby na suficie, 

Ta widna nawa, o, mój panie, 

Podziała to na wychowanie 

Naszego ludku, on niezwłocznie 

Jakoś na siebie zważać pocznie. 

A ten rezonans, księże drogi, 

Co każde słowo w taki mnogi, 

Dwojaki, setny mnoży sposób, 

Jakąż on wiarę w sercach osób 

Wzbudzi płomienną — rezultaty, 

Których i jakiś kraj bogaty 

W obfitszej nie osiągnie mierze! 

A wszystko to, powiadam szczerze, 

Cześć pańską głosi... Cny konfratrze, 

Przyjmij me dzięki, którym gładsze 

Wzdyć towarzyszyć dzisiaj będą, 

Gdy do biesiady wszyscy siędą; 

Młodzi niejeden liść wawrzynu 

Wplotą ci jeszcze w cześć za czynu 

Twego wspaniałość....... Ale siły 

Snać cię, mój Brandzie, opuściły: 

Pan się zataczasz... 

BRAND

Nadaremnie! 

Dawno już mocy nie ma we mnie 

Ani odwagi — — 

PROBOSZCZ

Nie dziwota! 

To harowanie! Ta robota! 

Wszystko jednego męża dzieło! 

Ale to dzisiaj już minęło! 

Rychło nadejdą słodsze chwile, 

I niebo znów zabłyśnie mile! 

Tysiączna zeszła się gromada 

Z wszystkich okolic — tłum nie lada! 

A teraz pytam: w wyszukanem 

Słowie któż zmierzy się dziś z panem? 

Pańskiego któż przewyższy ducha? 

Tylu konfratrów pana słucha, 

Tylu cię wita z otwartemi, 

Panie, ramiony¹⁵⁰ na tej ziemi, 

Tu, na tym gruncie, gdzie twa gmina 

Z wdzięcznością się przed tobą zgina, 

Rozrywa uczuć swoich tamy! 

Potem... o dziele twym cóż mamy 

Rzec?... Jest wspaniałe! Ani słowa! 

Potem te kwiaty, ta majowa 

Woń naokoło!... Szczęście płuży¹⁵¹! 

A ewangelii temat duży 

Na dzień dzisiejszy!... Potem, panie, 

Jakież to będzie dziś śniadanie! 

Nowiną z tobą się podzielę, 

Że patroszono tęgie cielę! 

Przepyszne bydlę! O, niełatwo — 

Pomyślę sobie — droga dziatwo, 

Było ci znaleźć okaz taki! 

Tak! Niebywałe to przysmaki! 

W tych ciężkich czasach, gdzie się płaci 

Za funt, Bóg wie co, i bogaci 

Trudno na zbytek ten się zmogą! 

Ale puśćmy to swoją drogą, 

Inne mnie sprawy tu przywiodły! 

BRAND

Tak! Bić, patroszyć, ściągać skórę... 

PROBOSZCZ

Powiem ci słówko poniektóre, 

Że ja się trzymam innej modły¹⁵², 

Ot, łagodniejszej — węzłowato 

Mówiąc i krótko — boć my na to 

Niewiele mamy czasu... Ale 

Pan się sprawujesz doskonale, 

Tylko na jednym punkcie trzeba 

Troszkę się zmienić — święte Nieba — 

Punkcik maleńki — mnie się zdaje, 

Że pan wiesz nawet, w czym zwyczaje 

Nasze odmienne, na urzędzie 

W czym się różnimy — ot, nie będzie 

Trudno się zmienić — Ksiądz dobrodziej 

Jakby nie wiedział, co się godzi, 

A co nie godzi z tym, co w spadku 

Mamy po ojcu i po dziadku. 

No, a to właśnie tak, to jedno 

Oznacza całej rzeczy sedno! 

Ja cię nie łaję, wiem ci przecie, 

Że, jeśli mało człek na świecie 

Miał doświadczenia, jeśli z miasta 

Przyjdzie wielkiego — mocny Boże! — 

Z nami nie zawsze zróść się może. 

Lecz teraz, druhu, z tym już basta! 

Teraz do tego sam już naglę, 

Abyś naciągnął swoje żagle, 

Jak się należy, z wiatrem, panie! 

Mówią — i słuszne to gadanie — 

Że poszczególną pan się duszą 

Nazbyt zajmujesz, a to — muszą 

Przyznać mi wszyscy — między nami 

Mówiąc, błąd wielki! Nie! Masami 

Jednym grzebieniem trzeba nasze 

Czesać owieczki; w tym ci leży 

Szczęście owieczek i pasterzy. 

BRAND

Wyłuszcz pan jaśniej...  

PROBOSZCZ

Nie wystraszę, 

Jeżeli powiem: w zacnym znoju 

Dał pan nam kościół, niby szatę 

Sprawiedliwości i pokoju, 

Wiano¹⁵³ istotnie przebogate! 

Państwo — powiedzieć panu mogę — 

Widzi w religii walną drogę 

Dobrego tonu, port, któremu 

Powierza byt swój, przeciw złemu 

Oręż najlepszy, ot, najprościej 

Mówiąc, wskazówką moralności! 

Państwo jest biedne, więc też, sądzę, 

Waluty chce za swe pieniądze. 

Pan wiesz, że ja się w tym nie mylę, 

Iż chrześcijanin znaczy tyle, 

Co patriota... Panie luby, 

Rząd nie rozrzuca bez rachuby 

Krwawego grosza. Śmierć jedynie 

W sam czas za darmo ku nam spłynie, 

Państwo, mój druhu, nie szaleje, 

I jakież byłyby to dzieje, 

W jakiej by kraj utonął nędzy, 

Gdyby nie państwo, jak najprędzej 

Mknące z pomocą, z swej wyżyny 

Śledzące wszystkie ludzkie czyny. 

Lecz państwo tak, jak się należy, 

Dobre li¹⁵⁴ może mieć wyniki 

Przez swe lojalne urzędniki, 

Więc tu: przez swoich duszpasterzy. 

BRAND

Mądrość się kryje w każdym słowie! 

PROBOSZCZ

Konfrater¹⁵⁵ pański jeszcze powie, 

O, tak króciutko: pan ugaszcza 

Państwo kościołem, by, po prostu 

Mówiąc, przyczynić się do wzrostu 

Kultury kraju. W tym też zwłaszcza 

Zamyślam sensie tak jak jest, 

Wyjaśnić wszystkim ten nasz fest. 

Przy biciu dzwonów tłumy bliźnie 

Usłyszą dziś o darowiźnie. 

Wraz z tym przyrzekniesz mi dziś, panie, 

Żeś gotów przyjąć me żądanie. 

BRAND

Nie byłbym sobą, gdybym miał 

Zgodzić się na to...  

PROBOSZCZ

Tak, w tej chwili 

Jest już za późno!... 

BRAND

Jak to? Za późno!? 

PROBOSZCZ

Co za szał! 

Opanujże się! Rzecz do śmiechu! 

Wszak nie dopuszczasz się pan grzechu?! 

Nikt z stratą jeszcze nie odchodził, 

Jeżeli państwu w czym dogodził, 

Służył dwom panom — rzecz w porządku — 

O jednym niby to żołądku. 

Nie trzeba wciągać w swe rachuby 

Zbawienia Bartka li i Kuby; 

Celem człowieka na urzędzie 

Takim, jak twój, niech zawsze będzie 

To, by do źródła wspólnej wiary 

Całą parafię wieść — to stary 

Przykaz! A jeśli, jak wypada, 

Cała napije się gromada, 

To i jednostka swe pragnienie 

Również ugasi... A nadmienię... 

Choć pan inaczej może czuł. 

Że państwo jest na włos przez pół  

Republikańskie; ku swobodzie 

Żywi nienawiść, lecz w równości 

Wielce smakuje. A zagości 

Jakowa równość w tym narodzie, 

Jeśli się tego nie wygładzi, 

Co się wysuwa nad brzeg kadzi? 

I to jest właśnie pański błąd, 

Że pan, przybywszy w ten nasz kąt, 

Podkreślasz, iż nie to coś warte, 

Co wygładzone i utarte, 

Ale, że walor jest widomy¹⁵⁶ 

W tym, co wyrasta nad poziomy... 

Dawniej, powiadam, aż po wiek 

Członkiem kościoła bywał człek, 

Dziś każdy śpiewa na swą nutę, 

Stosunki z państwem ma nadpsute, 

Przeto tak trudno dziś od głowy 

Ściągać podatek równościowy, 

Jako i inne też pobory; 

Kościół dzisiejszej, widzisz, pory 

Nie jest nakryciem dla wszech głów! 

BRAND

Co za rozległe horyzonty!  

PROBOSZCZ

Tylko bez trwogi! Tylko znów 

Nie tracić wiary!... Prawda! Mąty 

Panują dzisiaj wprost zbrodnicze! 

Ale ja zawsze na to liczę, 

Że jest nadzieja, gdzie jest życie! 

Ten akt dzisiejszy w pańskim bycie 

Tak jest doniosły, że tym bardziej 

Pan obowiązkiem nie pogardzi 

I odda państwu swe usługi 

Tak, jako żaden człowiek drugi. 

Tylko reguła, tylko miara 

Wiedzie do celu! Rzecz to stara, 

Że, jeśli człowiek ją podepce, 

To nasze siły, jako źrebce, 

Wyrwą się wraz poza granice 

Wszelkiej tradycji i na nice¹⁵⁷ 

Wszystko wywrócą, niszcząc krwawo, 

Co li spotkają... Jedno prawo 

Niech nam porządek wszelki niesie: 

W sztuce to prawo szkołą zwie się, 

A w naszej armii, ile pomnę, 

Zowie się prawo to ogromne 

Trzymaniem kroku. To jest słowo! 

I państwo czuć się będzie zdrowo, 

Gdy ten jedyny cel swój zoczył 

Nie lubi ono, gdy wyskoczy 

Żołnierz z szeregu poza linię, 

I marsz na miejscu także ninie¹⁵⁸ 

Bywa zbyteczny. Rzecz to znana: 

Takt jednakowy dla kolana 

I równy krok dla każdej nogi — 

To mądrość państwa, panie drogi!  

BRAND

Orłom rynsztok dać wypada, 

A szczyty gór dla gęsi stada!  

PROBOSZCZ

Człek nie jest zwierzę, z łaski nieba! 

A, gdy poezji mu potrzeba, 

Kiedy mu zechce się legendy, 

W Biblii ich dosyć znajdzie wszędy! 

Bo, poczynając od stworzenia 

I dalej, aż do objawienia, 

Tyle porównań w niej się mieści, 

Tyle obrazów, przypowieści 

Roi się tu, aż za bogato. 

Dzisiaj przypomnę — dajmy na to — 

W jakim to wieżę Babel¹⁵⁹ trudzie 

Chciano budować. Biedni ludzie, 

Los ich był straszny! A powody? 

Ot, nie umieli uczcić zgody, 

Ot, nie umieli — rzeknę przytem — 

Wspólnym popłynąć w dal korytem, 

Każdy przy swoim idiomie 

Wzdyć się upierał — i w ten sposób 

Rój poszczególnych powstał osób, 

Miast społeczności... Tak, widomie 

Ta przytoczona baśń przemądra 

Jest by łupina tego jądra, 

Które powiada: człek się gubi, 

Jeśli z innymi żyć nie lubi! 

Kogo chce obrać Bóg z wesela, 

Temu naturę On przydziela 

Indywidualną... Rzym 

Zwykł mawiać był o człeku tym, 

Że ukarali go bogowie, 

Mieszając rozum jemu w głowie. 

Człowiek samotny, a szalony — 

To wszystko jedno! Przeto płony 

Wypitek ludzi, na swą rękę 

Pragnących działać... Sos w podziękę 

Ten sam im, widzisz pan, przypadnie, 

Jak Uriaszowi¹⁶⁰, co go zdradnie 

Ongi król Dawid wypchał w posły. 

BRAND

Jakiebykolwiek stąd wyrosły 

Klęski, ja końca się nie boję 

Przez śmierć... A pewne są li twoje 

Sądy, że, wspólną mając mowę 

I myśli wspólne, tę budowę 

Byliby wznieśli aż do nieba? 

PROBOSZCZ

Co? Aż do nieba? Nie! Nie trzeba. 

Tak się zapalać! To nikomu 

Wzdyć się nie uda, do ogromu 

Tego nie dorósł nikt! To baśnie! 

Dalsze jest jądro, jak najjaśniej 

Mówiące o tym, że to na nic 

Budować aż do gwiezdnych granic! 

BRAND

Nad gwiazdy sięgał swą drabiną 

Jakub i ludzkie też tęsknoty 

Powyżej gwiazd w przestworach giną. 

PROBOSZCZ

O, na ten sposób? Panie złoty! 

Juści, do nieba zawsze wiodły 

Cnotliwe czyny, święte modły; 

Lecz, kto chce życie łączyć z wiarą, 

Nie czyni mądrze żadną miarą; 

Ciężka robota przez dni sześć, 

Siódmego trzeba serce wznieść. 

Kościół, w powszedni dzień otwarty, 

Panie, to tylko puste żarty! 

Cóż na niedzielę pozostanie? 

Skutek mieć będzie twe kazanie, 

Gdy rzadka poda je godzina, 

Niby rzadkiego kubek wina. 

Religii, panie, jak i sztuki, 

Nie trza rozwadniać! To nauki 

Rdzeń jest wszelakiej! Z swej ambony 

Widzisz pan, na coś jest stworzony, 

Z niej na ideał patrzysz swój! 

Lecz, gdy z niej zejdziesz, księży strój 

Gdy złożysz z siebie, wówczas wcale 

Nie myśl o swoim ideale! 

Przewodnią tylko ta zasada, 

Której wciąż trzymać się wypada: 

Ucz ograniczać się, mój człecze! 

Przyszedłem wziąć cię w swoją pieczę, 

Byś stał się wierny tej zasadzie. 

BRAND

Nie! Ja w te dusz państwowych kadzie 

Sypać nie będę ziarn z swych kiosków. 

PROBOSZCZ

A jam do innych przyszedł wniosków, 

Jeno dla pana tu nie pole!... 

Panu trza w górę — tę miej wolę! 

BRAND

O tak, mnie trzeba w górę po to, 

Byście mnie zepchnąć mogli w błoto! 

PROBOSZCZ

Wywyższon będzie — tak jest w świecie — 

Kto się poniża... Żaden przecie 

Szpak nie przemówił, zanim w pierze 

Nie porósł, panie! Radzę szczerze! 

BRAND

Kto wam potrzebny, tego wprzódy 

Zabić musicie!... 

PROBOSZCZ

Pańskie złudy! 

Panu się zdaje... Pan się boi... 

BRAND

Tak! Umaczajcie dłoń w krwi mojej! 

Na to zgnilizny waszej łoże 

Człek li umarły upaść może! 

PROBOSZCZ

Psu bym nie puścił krwi, a panu? 

Tylko, tak wedle mego stanu, 

Chciałem przedstawić one drogi, 

Które mnie wiodły w raj ten błogi 

Mojego szczęścia... 

BRAND

Śmieszne dzieje! 

Pan chcesz, by, skoro kur zapieje 

Twojego państwa, ma się dusza 

Zaparła tego, co mnie wzrusza? 

PROBOSZCZ

Zaparła? Bracie!... Grunt to grząski! 

Wskazałem ci na obowiązki! 

Połknij pan wreszcie światoburcze 

Swoje zapędy, które kurcze 

Ludziom sprawiają! Ten swój wszytek 

Zapał na własny miej użytek, 

A tylko schowaj go pod klucz! 

Śnij sobie, śnij, sam siebie ucz, 

Tylko nie wychodź z tym przed tłumy: 

Mszczą uporczywe się rozumy! 

BRAND

Tak, lęk przed karą, chęć korzyści 

Kaina¹⁶¹ znak najoczywiściej 

Na twoim czole dziś wybiły. 

W powszednim jarzmie trawiąc siły, 

Dawno zabiłeś w duszy swej 

Wszelkie szlachectwo!  

PROBOSZCZ

do siebie

Ejże, ej, 

Już na „ty” zeszedł!... To zbyt śmiało! 

Może by wreszcie wypadało 

Skończyć te spory!... 

głośno Pan po trosze 

Może pojmuje, że ja proszę, 

Abyś pan wszedł nareszcie w siebie, 

Jeżeli pragniesz na tej glebie 

Mieć powodzenie, no, i zda się, 

W sam raz zrozumiesz, w jakim czasie 

Pan dzisiaj żyjesz — że nie złowi 

Szczęścia, kto chce przeciw prądowi 

Płynąć upornie... Wyjdźmy z lasu: 

Czyż śmią obrażać ducha czasu 

Nasi artyści? Cóż pan rzecze: 

Nasi żołnierze czyż dziś miecze 

Dobędą z pochwy, które ostrza 

Mają naprawdę? Nie! Najprostsza 

Ta jest zasada: temu służ, 

Czyj zjadasz chlebik — ot, i już! 

Swe „ja” swobodnie chcieć rozwijać, 

Wywyższać siebie, tłum pomijać — 

Tego nie wolno! Szczęście sprzyjać 

Będzie ci, panie, jeśli skromnie 

Pójdziesz z innymi! Tak, co do mnie 

Zawsze to jedno ci nadmienię, 

Iż to dzisiejsze pokolenie 

Prze — jak wójt mówi — ku ludzkości. 

Cóż to byś miał za możliwości, 

Przyjmując wszystko nieco prościej, 

Niby po ludzku! Więc do ręki 

Hebel i ściosać wszelkie sęki! 

Dopiero, gdy się pan ogładzi, 

Wejdzie na drogę, którą radzi 

Chodzimy wszyscy, wówczas, panie, 

Z twej pracy wielki zysk powstanie. 

BRAND

Precz stąd! O, precz stąd! 

PROBOSZCZ

Jakbym zgadł! 

Panu potrzebny szerszy świat! 

Lecz w kole wielkim, czy też małem, 

Pan musisz naprzód z duszą, z ciałem 

Wleźć w mundur czasu!... Tak, kaprala 

Potrzeba kija, aby fala 

Umiała zacnie maszerować. 

Kapral dziś wodza ideałem! 

Jak on prowadzi do kościoła 

Kupę swych ludzi, tak ty zgoła 

Kupą wspólnotę swoją prowadź 

W bramy wspólnego raju... Prawa 

Wiara wszystkiego jest podstawa; 

Pan masz powagę, twa powaga 

Wsparta na studiach, więc wymaga, 

By jej słuchano! Jak potrzeba 

Objaśniać wiarę — wielkie nieba! — 

Znajdziesz to, bracie, w rytuale; 

Wszystko ci pójdzie gładko wcale¹⁶²! 

Ja się nie lękam! Nie upłynie 

Zbyt dużo wody! Tak, jedynie 

Męstwa potrzeba... Na to liczę!.... 

A teraz trochę się poćwiczę 

W głośnym gadaniu sam, w kościele. 

Coś rezonansu aż za wiele, 

Aż żenująco!... W naszym kraju 

Taki rezonans nie w zwyczaju! 

Więc do widzenia!... O rozterce, 

Rozpierającej ludzkie serce, 

Będę dziś mówił, i, jak boży 

Obraz zacierać się nie trwoży 

Człowiek — lecz teraz, bracie miły, 

Trochę pokrzepić trzeba siły. 

odchodzi

BRAND

przez chwilę zatopiony w myślach, jak skamieniały

Zali to dzieło nie porwało 

Wszystkiej mej doli, jak lawina? 

Komu dziś służysz, moja chwało? 

słychać głos trąby

Ten pusty dźwięk ci przypomina. 

Jeszczem ja nie wasz! Nie! Te ściany 

Pełne są mojej krwi wylanej! 

Z mojego szczęścia te wiązadła, 

Lecz dla was dusza ma przepadła! 

Strasznie samotnym być na świecie. 

Gdzie tylko spojrzę: śmierć!... O, nieba! 

Strasznie! Kamienie mi dajecie, 

A ja tak łaknę chleba, chleba! 

Okrutną prawdę rzekł ten człowiek, 

Lecz cóż odkryły mi te słowa? 

Gołąbka boża wciąż się chowa, 

Nie rozwarła mi dotąd powiek, 

Ach, jedno serce, równe w wierze, 

A do wybranych już należę!... 

Ejnar blady, wynędzniały, w czarnym stroju, przechodzi drogą i staje, ujrzawszy Branda

BRAND

z krzykiem

Ty — Ejnar, ty?!  

EJNAR

Tak ja się zowię! 

BRAND

Nie zamknąć tego w jednym słowie, 

Jak chciałem człeka w tej niedoli! 

Chodź do mej piersi! Pierś ta boli!  

EJNAR

Nie trzeba mi spoczywać na niej, 

Jam już zawinął do przystani.  

BRAND

Czy żal masz do mnie za spotkanie 

Nasze ostatnie? 

EJNAR

Nie! Ja za nie 

Potępić ciebie dziś nie mogę — 

Wszakżeś mi tylko zaszedł drogę 

Rozkoszy świata, ty, narzędzie 

Samego Boga... Więc nie sędzię 

Widzisz... 

BRAND

cofając się

Jak mówisz?  

EJNAR

Jak ja mówię? 

Głosem spokoju. Kto obuwie 

Grzechów swych złożył, czując skruchę, 

Ten serce swoje, dawniej głuche, 

Nauczył mówić w taki sposób. 

BRAND

Dziwne! Od wieluć¹⁶³ ja tu osób 

Słyszałem rzeczy — bez ogródki 

Mówiąc — wręcz inne! 

EJNAR

Tak, to skutki 

Pychy, upartej wiary w siebie. 

Długom ja w świeckiej tkwił potrzebie; 

Świat, jego puste, płone¹⁶⁴ sprawy, 

Sztuka, robiąca tyle wrzawy, 

To wszystko sidła, co w szatana 

Moc mnie popchnęły... Nieprzebrana 

Jest łaska Boga: On z wysoka 

Nie spuszczał słabej owcy z oka, 

Do prawdziwego pomógł celu. 

BRAND

A w jaki sposób?  

EJNAR

W jeden z wielu... 

Widzisz, popadłem — — tak!... 

BRAND

Popadłeś? 

W co?  

EJNAR

W grę i picie!... Że nie zgadłeś! 

Wino podsunął mi i kości! 

BRAND

Tego chciał, myślisz, w swej miłości 

Pan nasz? 

EJNAR

To pierwszy do ratunku 

Krok był. — A później byłem chory, 

Straciłem chęć tej samej pory 

Do malowania, do rysunku... 

Znikła wesołość — do szpitala 

Potem zanieśli... i tu, z dala, 

Widzisz, od świata poleżałem. 

Gorączka rosła... nad mym ciałem 

Tysiące wielkich much... Tak ma się 

Rzecz, widzisz, ze mną... Tak, po czasie 

Znowum wyzdrowiał... przeszedł ostry 

Ból mój — i wtedym poznał siostry, 

Było ich trzy, co w służbie Boga 

Chodzą i uczą — teologa 

Takżem jednego miał przy sobie — 

Im to zawdzięczam w tej chorobie, 

Żem się odsunął precz od świata, 

Że spadła ze mnie grzechu szata, 

Że, z dróg zeszedłszy złych, po świecie 

Chodzę tu dziś jak boże dziecię. 

BRAND

Więc tak?...  

EJNAR

A tak... Tak ścieżka płynie 

Po wąskiej grani, po dolinie.  

BRAND

A potem?  

EJNAR

Potem? Bóg miał zgoła 

Wstrzemięźliwości apostoła 

W mojej osobie. Lecz od człeka 

Pokusa nigdy nie ucieka, 

Więc też zerwałem z tym zawodem 

I dzisiaj pragnę kroczyć przodem, 

Jako misjonarz. 

BRAND

W które strony? 

EJNAR

Do brzegów Nilu krok zwrócony... 

Przestańmy gadać — W tym momencie 

Pragnę... 

BRAND

Wziąć udział w naszym święcie? 

Obchodzim dzisiaj... 

EJNAR

Nie! Iść muszę, 

Gdzie mnie wołają czarne dusze... 

Żegnam... 

chce odejść

BRAND

Czyż żaden brzask wspomnienia 

Nie budzi w tobie ani cienia 

Chęci do pytań? 

EJNAR

O co? 

BRAND

O tę, 

W której by skargi i tęsknotę 

Zbudziła rysa ta, co dzieli 

Niegdyś od dzisiaj... 

EJNAR

Ach, czy nie tę 

Na myśli młodą masz kobietę, 

Co mnie więziła, nim kąpieli 

Wiary zaznałem, w grzesznej sieci? 

Znalazłaż światło, które świeci 

Ku drodze prawdy? 

BRAND

Żal głęboki 

Pozostawiła — przez te roki 

Była mi żoną... 

EJNAR

Takie sprawy 

Nie są istotne. Mnie, łaskawy 

Panie, o ważne idzie rzeczy. 

BRAND

Radości, bóle — los to człeczy... 

Niebawem było nas już troje, 

Lecz trzecie poszło, dziecko moje... 

EJNAR

To nieistotne. 

BRAND

Co? I to nie? 

EJNAR

Powiedz, jak zeszła w grób?  

BRAND

W koronie 

Promiennej wiary w zorzę ranną, 

Z jasnością w sercu nieustanną, 

Z wolą, do końca już niezłomną, 

Z wdzięcznością zeszła przeogromną 

Za to, co życie jej tu dało 

I co jej wzięło... 

EJNAR

To za mało! 

Puste frazesy!... Ja cię o to 

Pytam, jak z wiarą jej? 

BRAND

Jak złoto! 

EJNAR

W kogo wierzyła twoja żona?  

BRAND

W Boga.  

EJNAR

Li w niego? Potępiona! 

BRAND

Co? Potępiona?  

EJNAR

Tak! Niestety! 

BRAND

spokojnie

Odejdź, ty — licho!  

EJNAR

A i ciebie 

Szatan w czeluściach swych pogrzebie! 

Tak, i ty, wzorem tej kobiety, 

Umrzesz na wieki! 

BRAND

Rzucasz klątwy, 

A życie twoje kał i mątwy! 

EJNAR

Na sukni mojej nie ma plam! 

Ja z balii wiary czystość mam, 

Jać to w miednicy cnej świętości 

Z kału obmyłem swoje kości! 

Tak, tak! Kijanki¹⁶⁵ przebudzenia 

Z Adamowego, patrz, odzienia 

Brud mi już wszystek wyklepały! 

Dzięki mydlinom modłów biały 

Jestem, jak komża. 

BRAND

Fe! 

EJNAR

Fe na cię! 

Świat czuć już siarką, miły bracie! 

Jam pszenne ziarno w sicie Pana, 

Ty jako plewa z ziem wysiana. 

znika

BRAND

patrzy chwilę za nim, naraz wzrok jego się zapala i wyrzuca z siebie te słowa

Ten musiał przyjść, by swymi słowy 

Zbawić mnie! Teraz te okowy 

Prysły ostatnie! Od tej chwili, 

Choćby mi wszyscy grób żłobili, 

Będę już sobą! 

WÓJT

wchodzi pośpiesznie

Księże miły, 

Trzeba się śpieszyć, zebrać siły, 

Nie można żądać od tysięcy, 

By cierpliwości mieli więcej! 

BRAND

Niech się więc stanie...! 

WÓJT

Co? Bez pana? 

Trzeba się śpieszyć. Już zebrana 

Cała procesja. Twoją chwałę 

Głosząc, lud sunie, jak nabrzmiałe 

Śniegiem potoki, ku plebanii! 

W górę głos płynie z pełnej krtani: 

„Dajcie nam księdza! Gdzie jest ksiądz?” 

Więzić nie trzeba takich żądz, 

Bo inaczej nasza dziatwa, 

Do zbytecznych dąsów łatwa, 

Wziąć gotowa się do dzieła 

Nie po ludzku... Idźże do niej! 

BRAND

Nie poniosę wolnej skroni 

Między tłumy! Pozostanę 

Tutaj! 

WÓJT

Rzeczy niesłychane! 

Ksiądz oszalał!... 

BRAND

Wasza droga 

Jest za ciasna!... 

WÓJT

Lecz, na Boga! 

Czyż ta droga się rozszerzy, 

Kiedy taki tłum tu bieży? 

Co za napór!... Co pan powie — 

Proboszcz z kominiarzem w rowie! 

Zepchnięto ich! Gdzie powaga?! 

Biczem niech ich ksiądz wysmaga, 

Gdy potrzeba! Nie zdziałamy 

Nic! Przerwane wszystkie tamy! 

Procesyja poszła wspak! 

Tłum wpada w dzikim zamęcie, przerywa uroczystą procesję i toruje sobie drogę ku kościołowi

KILKA GŁOSÓW

Brand!  

INNI

wskazując na schody kościoła, na których stoi Brand, wołają

O, tam on! 

ZNOWU INNI

Dajże znak! 

Czas rozpocząć! 

PROBOSZCZ

wciśnięty w tłum

Zmitygujcie 

Tłum ten dziki, panie wójcie! 

WÓJT

Ja bezradny tutaj jestem.  

BAKAŁARZ

do Branda

Jednym słowem, jednym gestem 

Uspokójże, Brand, tę burzę! 

Zło czy dobro, co nas czeka? 

Objaśnijże dziś człowieka! 

BRAND

Przecież w tej leniwej chmurze 

Ozwał huk się niezwyczajny! 

Posłuchajcie! U rozstajnej 

Wyście drogi... Ludzie muszą 

Chcieć nowiny całą duszą! 

Wszystek wynieść gruz potrzeba 

Z serc, jeżeli ma do nieba 

Strzelający gmach się wznieść, 

W którym nowa mieszka treść. 

GŁOSY URZĘDNIKÓW

Ksiądz oszalał!  

GŁOSY KSIĘŻY

On zwariował! 

BRAND

Tak, tak! Samem wypiastował 

Oną złudę, że tu człowiek 

Nie odwraca swoich powiek 

Ode prawdy i od ducha! 

Ja myślałem, że wysłucha 

Bóg mej prośby — sercem całem 

O wasz los z nim handlowałem! 

Jam Mu kłamał prosto w twarz! 

Zbyt jest ciasny kościół nasz, 

Więc powiększyć go w dwójnasób, 

Lub w trójnasób! Starczy zasób!... 

Tak zeszedłem z światła lic, 

Swoje „wszystko albo nic” 

Porzuciłem, by złowrogą 

Kompromisów zdążać drogą! 

Złudziła mnie jego moc, 

W mych ciemności głuchą noc 

Spłynął Sądu straszny głos! 

Z strachu zjeżył mi się włos! 

W sercu, w grom ten zasłuchanem, 

Jako Dawid przed Natanem¹⁶⁶, 

Stałem, tracąc wszystkie zmysły! 

Teraz me wątpienia prysły! 

Teraz ciebie znam ja, biesie: 

Kompromisem Szatan zwie się! 

TŁUM

z rosnącym niespokojem

Precz! Precz od nas jak najdalej 

Ci, co tak nas zaślepiali!  

BRAND

W własnym oku szukać belki! 

Na się zwrócić gniew swój wszelki! 

Siły swoje w tej szacherce 

Straciliście! Swoje serce, 

Swoje „ja” rozdrobniliście! 

Zamiast mocy, oczywiście 

Nicość dmie się w waszym bycie! 

Przyszliście tu, bo wierzycie? 

Puste dźwięki was przywiodły, 

Grzmot organów, diackie¹⁶⁷ modły, 

Kaznodziejskie sztuczki, kruczki, 

Gromy, szepty, śmieszne huczki, 

Wywracanie domków z kart, 

Cały kram ten licha wart, 

Strzelający blichtrem czczym, 

By się rozwiać w mgłę i dym!... 

PROBOSZCZ

do siebie

Wójt ma za swe! Razik tęgi! 

WÓJT

tak samo

Godne dostał proboszcz cięgi!...  

BRAND

Chcecie tylko nowych świec, 

Żadnych innych głębszych żądz! 

I znów do dom, by się sprząc 

Z troską, z męką, by znów lec 

W kojcu tępych pragnień swych, 

Aby znowu, ludzie biedni, 

W pracy zaryć się powszedniej, 

By ten blichtr wasz, ten wasz szych — 

Księgę życia — ukryć na dnie 

Ciemnej skrzyni, aż wypadnie 

Wyjąć ją na święto nowe! 

Gdzież te sny, co moją głowę 

Rozpalały, gdym z ofiary 

Pił kielicha? Kiedy, stary 

Burząc kościół, przewspaniały 

Chciałem wznieść przybytek chwały, 

Co nie tylko miał być wiary 

Naszej schronią, lecz w swe wnętrze 

Miał zamykać przenajświętsze 

Wszystko to, co z ręki Boga 

Wzięło życie: wasza mnoga, 

Ciężka praca, wasz spoczynek 

W cichy wieczór, wasza trwoga 

Snów tych nocnych, rozpłoniona 

Radość krwi — ten cały młynek 

Trudów dziennych, ten śród łona 

Ból i smutek, to wesele — 

Wszystko miało w tym kościele 

Znaleźć przystań... Szalejący 

Huk potoku, w dal gdzieś niknący, 

Wodospadu dzikie wrzenie, 

Strącające w głąb kamienie, 

Żlebów grań w podłożu skał, 

Wskroś żłobiący straszny zwał, 

Rozkłócone burz podmuchy, 

Głębin morza łoskot głuchy, 

Co o brzegi się druzgoce — 

Wszystko miało spłynąć weń, 

W ten przybytek z falą brzmień 

Zlać organnych swoje moce, 

Z ludzką miało zlać się pieśnią! — 

Tym ja dziełem gardzę! Cieśnią 

Jest li marną a rozsadza 

Go li kłamu wstrętna władza!... 

W duchu dziś już dojrzał on, 

By się rozpaść, zwiędły plon 

Waszej marnej, lichej woli!... 

Tak się kończy na tej roli 

Wszelki wzrost, bo wasze plemię 

Wciąż odgradza biedną ziemię 

Tak, od Boga!... Przez dni sześć 

Wciąż myślicie, jak by wznieść 

Jego sztandar, by nie prędzej, 

Jak w niedzielę, ponad nędzy 

Waszej potem zalśnić mógł!... 

GŁOSY TŁUMU

Powiedź nas śród nowych dróg, 

Wywieś sztandar nad te niwy! 

PROBOSZCZ

Nie chrześcijanin on prawdziwy! 

Nie słuchać go! Zginąć musi! 

BRAND

Od ciebie się nawet głusi 

Uczą, czym nasz wieczny spór, 

I że lichy wielce twór 

Wiara, w której nie ma duszy! 

Któż nią jest i kogoż wzruszy 

Brak jej? Komuż żal jej — powiedz — 

Odtąd, kiedy go manowiec 

Porwał błędny? W więzach chuci 

Szczurołapów nędzny łup, 

Każdy z was to istny trup, 

Uszu swoich już nie zwróci 

Na głos życia! Wy spaleni, 

Jako liście na jesieni, 

Tańczycie przed arką bożą! 

Gdy kalecy, chromi włożą 

Do garnuszków kwiat ostatni, 

Wówczas cały tłum wasz bratni 

Rozpoczyna swoje modły, 

Wówczas ci on ze spokojem 

O zbawieniu myśli swojem! 

Tłum to nędzny, tłum to podły, 

Czymż on innym, niźli zwierzę? 

Do bram łaski on się bierze, 

Szukać Boga wówczas idzie, 

Gdy się równa — inwalidzie! 

Jego władztwo też kostnieje, 

Bo czyż można — jasne dzieje — 

Zmienić ziemi tej koleje, 

Kiedy berło swej potęgi 

Wznosi ponad niedołęgi, 

Ponad same zwiędłe duchy? 

Wszak ci prawda: nie dziad kruchy, 

Tylko zdrowy kwiat młodości, 

W którym krew gorąca płynie, 

Może zostać — on jedynie! — 

Dziedzicem niebiańskich włości! 

Targi tu nie znaczą nic! 

A więc, ludzie świeżych lic, 

W których życia wre ochota, 

Wchodźcie w wielki chram¹⁶⁸ żywota!... 

WÓJT

Więc otwierać!...  

TŁUM

krzyczy, jak gdyby w trwodze

Nie te wrota!  

BRAND

Nie! Nasz kościół jest bez końca! 

Posadzka — to o blaskach słońca 

Roześmiane łąki wonne! 

Widnokręgi to przestronne, 

Pola, fiord ten, głębia morza — 

To świątynia nasza boża 

Pod błękitnych nieb sklepiskiem! 

Tam niech spełnia się twe dzieło! 

Tam ci ono nie zginęło! 

Uszom, oczom Boga bliskiem 

Będzie ono wieków wiek! 

A niechaj nie myśli człek, 

Że czymś skazi ten przybytek! 

On pokryje świat nasz wszytek, 

Jako pień pokrywa kora! 

Przezeń przyjdzie taka pora, 

W której wiary spór z żywotem 

Zginąć musi... Naszym potem 

Zlane, ciężkie dni powszednie 

Ze Zakonem¹⁶⁹ stworzą jednię 

I z nauką... Trud poziomy¹⁷⁰ 

I gwiaździstych snów ogromy, 

Przy choince radość dziatek 

I przed Arką¹⁷¹ — na ostatek — 

Taniec święty z Jego wolą 

W jedną całość się zespolą! 

przebiega, jak burza, wśród tłumu; niektórzy się cofają, przeważna część gromadzi się naokoło niego

TYSIĄC GŁOSÓW

Gwiazdą lśni nam śród rozgłosu 

Jednym: żyć i służyć Bogu! 

PROBOSZCZ

Wszyscy za nim! Hej! Ratujcie! 

Kominiarzu, sędzio, wójcie! 

Hej! Odbierzcie mu ten połów! 

WÓJT

po cichu

Czyż to ze mnie zganiacz wołów — 

Za rogi go nie ułapię! 

Niechże on się wprzód wysapie. 

BRAND

do tłumu

Może li tu być nasz Bóg? 

Nie! Więc dalej! Precz z tych dróg 

Na słoneczny łan swobody, 

Kto jest żyw tu, kto jest młody! 

zamyka bramę kościoła i zabiera pierścień z kluczami

Ja tu już nie księdzem wam! 

Darowałem ja ten chram — 

A ten pierścień niech zabierze 

On li jeden!... 

rzuca go do potoku

Jeśli cię, służalcze zwierzę, 

Jeśli cię to, synu prochu, 

Nęci, wciśnij się do lochu, 

Przygarb się do samej ziemi, 

Pełzaj w mroku i choremi 

Ziej płucami — suchotnicze 

Niech ci krople na oblicze 

Występują!... 

WÓJT

cicho, z ulgą

Diabli wzięli 

Jego order.  

PROBOSZCZ

podobnie

Coraz śmielej! 

Dobra gratka dla biskupa!  

BRAND

Młodzi! Żywi! Rzucić trupa! 

Te żywota silne dłonie 

Niechże wam obetrą skronie 

Z padolnego prochu! Dalej! 

Obyście wykorzystali 

Dzień dzisiejszy! Raz wy przecie, 

Odrodzeni już, zerwiecie 

Z kompromisów nędznym duchem! 

Moc rozbudźcie w sercu głuchem. 

Niechaj siła w was zagości, 

Otrząśnijcie się z słabości, 

Z połowicznej wszelkiej żądzy! 

Odepchnijcie od wrzeciądzy 

Waszych bram szatański płód — 

Niech z nim wojnę stoczy lud! 

WÓJT

Buntu ja odczytam akta! 

BRAND

Czytaj! Depcę wszelkie pakta!  

TŁUM

Wskaż nam drogę! Wywiedź stąd! 

BRAND

Tak, nowego życia łowce, 

Kroczyć będziem przez lodowce, 

Gdzie słoneczny świeci ląd! 

Zrywać będziem więzy dusz, 

Kalający strząsać kurz, 

Nowych kształtów tworzyć wzory, 

Precz odpędzać senne zmory! 

Tak, od Boga my wybrani, 

Będziem męże i kapłani, 

Bić monetę świeżej chwały, 

Zmieniać w kościół kraj ten cały! 

Tłum, a śród niego Kościelny i Bakałarz, gromadzi się naokoło Branda. Mężczyźni podnoszą go na ramionach do góry

TŁUM

Wielki nastał dzisiaj czas! 

Wielkie rzeczy są śród nas! 

Tłum ludzi odpływa przez dolinę w górę; Kilku pozostaje

PROBOSZCZ

za odpływającym tłumem

Zaślepieńcy, gdzież to, gdzież? 

Śród szatańskich zginie leż, 

Kto zaufa jego słowu! 

WÓJT

A wróćcie się! Cóż to znowu?! 

Tak was skóra świerzbi? Przecie, 

Ludzie, zważcie: tam zginiecie! 

Nie chcą słuchać te psubraty! 

GŁOSY LUDU

Wzniesieni wyżej, zmienim światy!  

WÓJT

Któż się oprzeć nędzy może, 

Gdy nie pasie, gdy nie orze?! 

GŁOSY

Na głos ludu nieustanna 

Z bożych rąk spływała manna! 

PROBOSZCZ

Czy słyszycie żon swych skargi?  

GŁOSY

z daleka

Nie wchodzimy z nikim w targi! 

PROBOSZCZ

Zlitujcie się nad dziatkami! 

CAŁY TŁUM

Przeciw nam jest, kto nie z nami!  

PROBOSZCZ

stoi chwilę z załamanymi rękami i mówi bezradny

Pozbawiony swego stada, 

Z krzykiem trwogi: biada! biada! 

Gdzież się pasterz wasz przytuli, 

Snać obnażon do koszuli? 

WÓJT

grozi w kierunku Branda

Łuk się złamie! Złe napięcie! 

Łowco, myśl o testamencie! 

PROBOSZCZ

prawie z płaczem

Cóż — testament?!.... Ci zgubieni! 

WÓJT

Męstwa! Wszystko się przemieni! 

Nie trać wiary! Na manowce 

Nie schodź, wszakże znasz swe owce! 

(idzie za ludem)

PROBOSZCZ

Czyż naprawdę on by biegł 

W ślad za nimi?... Zacny człek! 

I mnie raźniej jest na duszy! 

Pójdę również! Może wzruszy 

Tłum się, może nasza siła 

Jeszcze go nie utraciła? 

Klacz osiodłać — tęgi stwór, 

Co przywykły jest do gór! 

odchodzą wszyscy

Przy najwyższym, do wsi należącym, szałasie.

Krajobraz górzysty — wgłębi wielkie płaskowzgórze. Do góry pnie się Brand, otoczony tłumem Mężczyzn, Kobiet i Dzieci

BRAND

Patrzcie przed siebie! Tryumf przed nami! 

Wieś już zginęła poza wierchami! 

Tam: od opoki do opoki 

Mgieł się rozścielił wał szeroki, 

Cóż cię obchodzi mgła rozsiana? 

Swobodnie dąż, ty ludu Pana! 

JEDEN Z MĘŻCZYZN

Nie może już mój ojciec stary.  

INNY

Głód ja tu czuję, głód bez miary! 

KILKU

Wprzódy nas posil, daj nam chleba! 

BRAND

Naprzód! Tę górę przebyć trzeba! 

BAKAŁARZ

A jaka droga? 

BRAND

Każda z wielu, 

Byle zawiodła nas do celu 

Prosto i prędko! Tędy! Tędy! 

JEDEN Z MĘŻCZYZN

Na nic tu wszelakie rozpędy, 

Droga zbyt stroma! Nie ma mowy, 

By kto przed nocą doszedł zdrowy! 

BRAND

Najstromsza droga zawsze bywa 

Także najkrótszą!... 

JEDNA Z KOBIET

Ledwiem żywa! 

Słaby jest, patrz, mój synek drogi! 

INNA

Pokaleczyłam sobie nogi! 

TRZECIA

Wargi mam spiekłe, całkiem chore! 

BAKAŁARZ

do Branda

Wierze jej nową daj podporę! 

WIELE GŁOSÓW

Spełnij cud jaki! Spełnij cud! 

BRAND

Moc wam służalczy zabrał trud! 

Przed dziełem już nagrody chcecie! 

Zrzućcie śmiertelną słabość z siebie, 

Lub niech was dawny grób pogrzebie! 

BAKAŁARZ

Słusznie! Nasamprzód trzeba przecie 

Skończyć swą pracę, a zaś potem 

Uraczyć się nagrody złotem. 

BRAND

Tak, jak podnosi Bóg swe dłonie 

Nad ziemski łan, nad morza tonie!  

WIELE GŁOSÓW

On prorokuje! 

KILKA GŁOSÓW

Powiedz, księże, 

Gorący będą bój wieść męże? 

INNI

Czy bój to długi? Bardzo krwawy? 

JEDEN Z MĘŻCZYZN

Silneż są wrogów naszych ławy? 

BAKAŁARZ

po cichu

Ja chyba życia nie narażę! 

INNY Z MĘŻCZYZN

Cóż ja otrzymam za to w darze? 

JEDNA Z KOBIET

Chyba nie umrze syn mój? 

KOŚCIELNY

Czy my 

Jeszcze przed wtorkiem zwyciężymy? 

BRAND

O co pytacie? 

KOŚCIELNY

Księże mój, 

Naprzód: jak długo potrwa bój? 

Potem: co tracim przezeń? Wreszcie: 

Co zyskujemy? 

BRAND

ogląda się z rozpaczą wokoło

A więc, bracie, 

O to wy mnie się dziś pytacie? 

BAKAŁARZ

Tak jest! Mężowi i niewieście 

Wszelkiej odpowiedzi daj! My, panie, 

Dotąd nie wiemy, co się stanie. 

BRAND

oburzony

Wnet się dowiecie z moich słów! 

TŁUM

skupia się naokoło niego

Tak! Chcemy wiedzieć! Gadaj! Mów! 

BRAND

Jak długo bój ten będzie trwać? 

To pragnie wiedzieć moja brać? 

Aż po ostatnie serca bicie, 

Aż kielich ofiar wychylicie, 

Aż pozrywacie wsze¹⁷² umowy, 

Aż woli waszej napór zdrowy 

Już wam na zawsze zamknie drogę, 

Już nie da wam odwracać lic 

Od hasła: „Wszystko albo nic”! — 

Co utracicie?... To rzec mogę: 

Wszelkiej gnuśności miękkie łoże, 

Wszelką służalczych lat obrożę, 

Połowiczności już bałwana 

Czcić nie będziecie, gnąc kolana! — 

Co zyskujecie? Ducha jednię 

I czystość woli, niepowszednie 

Zasoby wiary i ofiarność, 

Co, się nad trwogi wznosząc marność, 

Najcięższe trudy ponieść zdoła! 

Wieńce cierniowe na swe czoła 

Pozyskujecie! Takie oto 

Będzie nagrody waszej złoto! 

TŁUM

śród szalonego wrzasku

Zdradził! Któż będzie jeszcze zwlekał?! 

BRAND

Nic wam innegom nie przyrzekał... 

KILKU

Zwycięstwemś łudził, zaszczytami, 

A o ofiarę ty się z nami 

Teraz targujesz!... 

BRAND

Tak, zwycięstwo 

Obiecywałem dać za męstwo! 

I kto z was zechce, ten ci będzie 

Zawsze zwycięzcą! Lecz kto w rzędzie 

Pierwszym tu kroczy, ma być gotów 

Paść, jeśli trzeba!... Do helotów¹⁷³ 

Niech idzie ten, niech złoży bronie, 

Kto nie chce na tym się wygonie 

Potykać mężnie! W ręce wraże 

Przechodzi sztandar, przy sztandarze, 

Kogo lęk nadgryzł, blady jad, 

Ten już naznaczon, zanim padł! 

TŁUM

Prawo do życia on nam skraca 

Dla pokolenia, które jeszcze 

Na świat nie przyszło! 

BRAND

To wam wieszczę, 

Że Kanaanu¹⁷⁴ słodka płaca 

Czeka li huf, co paść gotowy! 

Przez śmierć do zwycięstw! Tymi słowy¹⁷⁵ 

Duch mój rycerzy Pańskich woła. 

KOŚCIELNY

Zważywszy wszystko, rzecz wesoła: 

We wsi jesteśmy, jak wyklęci — 

BAKAŁARZ

Wracać nie można, to w pamięci! 

Trzeba mieć dzisiaj — 

KOŚCIELNY

A co dalej? 

KILKA GŁOSÓW

Ubić go! Ubić! 

BAKAŁARZ

To się chwali, 

Lecz gdzie nam szukać przewodnika, 

Gdy wokół taka burza dzika!  

KOBIETY

wskazując przerażone na drogę

Proboszcz! Hu! Proboszcz! 

BAKAŁARZ

Stary kiep! 

Nie dajcie mu się brać na lep! 

PROBOSZCZ

wchodzi w towarzystwie kilku ludzi, którzy nie poszli z Brandem

Moje owieczki, dziatki moje, 

To ja, wasz pasterz, tutaj stoję. 

BAKAŁARZ

do tłumu

Niech się tam lud już tak nie męczy! 

O, chodźmy tu, za grzbiet przełęczy. 

PROBOSZCZ

Ach! Mogłem w was się tak pomylić?  

Mam przez was kielich ten wychylić? 

Przez was mam czuć tę ranę w boku? 

BRAND

Czyż on nie ranił was co roku? 

PROBOSZCZ

Nie słuchajcie go! On was zwodzi! 

KILKU

Tak! Prawdę mówi ksiądz dobrodziej! 

PROBOSZCZ

Lecz my łagodni, przebaczamy 

Tym, którzy skruchą mażą plamy. 

o, chrześcijański luby bracie, 

Patrz, jakie sidła on tu na cię 

Zastawił dzisiaj! Patrz, twe serce 

W jakiej pogrążył dziś rozterce 

Czarnym podstępem! 

WIELU

Siecią złud 

Uwikłał ci on boży lud! 

PROBOSZCZ

Potem, przyznacie sami przecie, 

Kogoż wy tu oświecać chcecie, 

Wy, urodzeni w tym zakątku! 

Czyż do innego was porządku 

Stworzył nasz Pan Bóg — czyż wielmoży 

Chciał zrobić z was Wszechwładca boży?! 

Czyż choć jednego uwolnicie 

Z tej krępującej go obroży? 

Ten trud powszedni, oto życie, 

Które jest waszym dziś udziałem! 

W tym utrapieniu swoim całem 

Gdzież macie szukać dziś pociechy? 

W tym, byście strzegli swojej strzechy! 

Wy — światoburce? Niech przy zrębie 

Swojego domu każdy stanie! 

Między jastrzębie wam i kanie — 

Tak, między kanie i jastrzębie 

Chodzić w tej wielkiej waszej biedzie — 

Pomiędzy wilki i niedźwiedzie? 

O nie, owieczki, o me dzieci! 

TŁUM

Z słów jego jasna prawda świeci! 

KOŚCIELNY

My tam już dzisiaj nic nie mamy, 

Myśmy zamknęli domów bramy, 

Raz się zdobywszy na ten krok!  

BAKAŁARZ

Zajął się nami, chciał nasz tłok 

Oczyścić z grzechu! Snu już dość! 

Tam, gdzie ma niby życie rość, 

Dla przebudzonych dzisiaj dusz 

Nie ma żadnego życia już! 

PROBOSZCZ

Wszystko przeminie, nie najgorzej 

Wszystko wam znowu się ułoży, 

Tylko cierpliwie, a znów boski 

Zjawi się mir¹⁷⁶ do naszej wioski. 

BRAND

Więc wybierajcie, wy, mężowie, 

I wy, niewiasty!... 

KILKU

Ani w głowie 

Nam tu pozostać!  

INNI

Nie! Nie! W górę! 

W górę! Tam w dole dni ponure!  

WÓJT

przybiega zdyszany

Szczęście, żem dognał was, jedyni!  

KOBIETY

Niech nam wyrzutów pan nie czyni!  

WÓJT

Jakie wyrzuty?! Tylko prędzej! 

Nastał już koniec naszej nędzy!... 

Mówię: nim jeszcze noc zapadnie, 

Zbogacimy się ładnie, snadnie! 

KILKU

Jak to?...  

WÓJT

W fiordzie miliony¹⁷⁷! 

Ciąg ryb niezwykły, wprost szalony! 

TŁUM

Co?  

WÓJT

Każdy krok się nam opłaci! 

Bogaci będziem, tak, bogaci, 

Jeśli ich burza nie rozgoni! 

Więc niechaj czasu nikt nie trwoni! 

Głód nam dokuczać już nie będzie! 

BRAND

Wybierajcie wójta lub orędzie 

Boże! 

WÓJT

Rozsądku słuchać trzeba!  

PROBOSZCZ

Jakby nam cud zesłały Nieba! 

Jak gdyby boski to był znak! 

Wszystkom to widział we śnie — tak! — 

Jeno¹⁷⁸ myślałem, że to mara, 

A teraz widzę, jak się stara 

Sam Bóg! 

BRAND

Poddając się, zaiste, 

Stracicie łaski rzeczywiste! 

WIELU

Ciąg ryb!  

WÓJT

Miliony! Co za plon! 

PROBOSZCZ

Obfity stół dla dzieci, żon!  

WÓJT

Widzicie, szkoda tyle czasów 

Tracić na rzecz daremnych kwasów, 

Na spór z przemocą, który zgoła 

Zwalczyć i proboszcz nasz nie zdoła! 

Niechże się głupiec, gdy tak skory, 

Troszczy o cudze, śmieszne spory! 

Pan Bóg już sobie sam poradzi — 

Twierdzę niełatwo kto rozsadzi! 

Więc niech się próżno nikt nie biedzi, 

Kiedy we fiordzie tyle śledzi! 

Zarzućcie sieci swe spokojnie, 

Męstwa nie trzeba, jak na wojnie, 

Ni krwi — zwycięstwo będzie z nami, 

Choć nie uczynim ofiar z siebie! 

BRAND

Przykaz ofiary tej na niebie 

Płomienistymi lśni głoskami! 

PROBOSZCZ

Jeśli kto myśli o ofierze, 

Jeśli go chęć ku temu bierze, 

Toć do mnie droga niedaleka: 

Ot, do niedzieli niech zaczeka! 

WÓJT

przerywając

Tak! Tak!  

KOŚCIELNY

po cichu do proboszcza

Kościelnym pozostanę? 

BAKAŁARZ

po cichu

Czy mi nie będzie odebrane 

Miejsce po wszystkim, co tu... 

PROBOSZCZ

głosem stłumionym

Proszę 

Mieć na maleńką reprymendę 

Otwarte ucho, a po trosze 

Wszystko się zrobi — jać nie będę 

Sędzią zbyt srogim — a więc zgoda! 

WÓJT

Dalej! Minuty każdej szkoda! 

Trzeba się śpieszyć! Dalej! Dalej! 

KOŚCIELNY

Każda się zwłoka klątwą zwali 

Na nasze barki...  

KILKU

A nasz ksiądz? 

KILKU

Niech sobie idzie z Bogiem!  

BAKAŁARZ

Chcąc 

Albo też nie chcąc, przyznać trzeba, 

Że w onych śledziach jest znak nieba!  

KILKU

Łudził nas — istna zła pokusa!  

PROBOSZCZ

Wiecie: nie wierzy już w Chrystusa! 

Nawet „cum laude¹⁷⁹” nie posiada... 

KILKU

Cóż on posiada?  

WÓJT

Trudna rada: 

Niski charakter!  

KOŚCIELNY

Tak, to człowiek 

Widzi od razu!  

PROBOSZCZ

Tak, on powiek 

Nawet nie zamknął — owszem, starej 

Matce dokuczać śmiał bez miary 

W godzinie śmierci!... 

WÓJT

Dziecko własne 

Nieomal zabił. 

KOŚCIELNY

Tak, to jasne: 

W grób swą rodzoną wpędził żonę... 

KOBIETY

Cóż to za plemię zatracone!  

PROBOSZCZ

Tak, kiepski ojciec, mąż i syn! 

Nie przeczyż tu nauce czyn?! 

WIELE GŁOSÓW

Zburzył nam kościół!  

INNI

Zamknął nowy, 

Jako za mały — tak nas zwodzi! 

ZNOWU INNI

Na głąb nas rzucił w wątłej łodzi! 

WÓJT

Z wspaniałej okradł mnie budowy: 

Z domu wariatów —  

BRAND

Ta skroń wasza — 

Widzę to dobrze już — ogłasza 

Wieść mi zbyt jawną, wieść niekłamną, 

Że nikt na szczyt nie pójdzie za mną! 

Nikt nie zawoła: Dalej! Prowadź! 

CAŁY TŁUM

ryczy

Ukamienować! Kamienować!  

deszcz kamieni zmusza Branda do cofnięcia się w pustać skalną. Prześladowcy powoli wracają

PROBOSZCZ

O, moje dziatki! Me owieczki! 

Już powracacie z tej wycieczki 

W to porzucone chat pustkowie! 

Wierzcie, że wyjdzie wam na zdrowie! 

Nasz Bóg jest dobry, litościwy, 

Niewinnej krwi niepożądliwy, 

Łagodny również, jak nasz rząd, 

Jakiego nie ma inny ląd. 

A wasza zwierzchność — w pierwszym rzędzie 

Pan wójt — dokuczać wam nie będzie! 

A ja — Bóg na mnie jest łaskawy — 

Li w chrześcijaństwie ludzkim sławy 

Szukam — tak jest, my na wyżynie 

Pragniemy w zgodzie żyć jedynie! 

WÓJT

A jeśli jest gdzie jaka skazka, 

Trzeba usunąć ją do diaska! 

Gdy wróci wszystko w dom, co żyje, 

Wybierzem zaraz komisyję, 

Która ma zbadać, co się w treści 

Naszej religii złego mieści. 

Duchowna będzie w niej osoba 

Jedna i druga, którą oba, 

Ja i ksiądz proboszcz, wyznaczymy, 

Nie obiecanki, nie czcze dymy! 

Jeśli to ludzi uspokoi, 

To do komisji wejdzie mojej 

Także bakałarz i kościelny! 

Dobór to jest, jak widać, dzielny! 

Przeto obawiać się nie trzeba — 

PROBOSZCZ

Niech wam za to wielkie Nieba 

Wynagrodzą, bracia mili, 

Że wasz pasterz dożył chwili, 

Kiedy Pan Bóg spełnił cud, 

By wybawić ten swój lud! 

Dobrego połowu życzę! 

Żegnam! 

KOŚCIELNY

Tak, to mi oblicze 

Chrześcijańskie!  

BAKAŁARZ

Jest coś więcej 

W nich, nie samo li krzykactwo! 

KOBIETY

Delikatni, dla tysięcy 

Tych przystępni!  

INNE

Na prostactwo 

Ludzkie patrzą, jak prostacy! 

KOŚCIELNY

Nikomu nie plują w kaszę.  

BAKAŁARZ

I nie same Ojcze-nasze 

Tylko klepią!  

Tłum schodzi z góry

PROBOSZCZ

do wójta

Nie inaczej — 

Pan owoce wnet zobaczy, 

Szanse nasze się podnoszą, 

Boć, przyznajmy to z rozkoszą, 

Jest potęga w świecie żywa, 

Co reakcją się nazywa. 

WÓJT

Moje dzieło, że ta cała 

Krotochwila¹⁸⁰ się rozwiała 

Już w zarodku! 

PROBOSZCZ

Tak, w tym kwasie 

Cud najbardziej pomógł, zda się. 

WÓJT

Cud?  

PROBOSZCZ

A jakże! Ów ciąg śledzi.  

WÓJT

nadyma się

Człek, jak może, tak się biedzi: 

Oczywiście, kłamstwo.  

PROBOSZCZ

Panie —? 

WÓJT

A cóż robić? Byłem rad, 

Żem na taki pomysł wpadł. 

Może jest to ku naganie, 

Lecz wie proboszcz, sytuacja... 

PROBOSZCZ

Czasem w kłamstwie bywa racja, 

Gdy konieczność tak wymaga...  

WÓJT

A, gdy wszystko się ułoży 

W jakiś ład i spokój boży, 

Wszystko jedno, czy to blaga, 

Czy też prawda zmogła¹⁸¹ czysta! 

PROBOSZCZ

Ze mnie nie jest rygorysta.  

patrzy w stronę skalnej pustaci

Czy nie Brand to tak się wlecze?  

WÓJT

Nie kto inny!... Zacny człecze, 

W samotnego się rycerza 

Bawić musisz! 

PROBOSZCZ

Nie! Przymierze 

Dochowuje mu tam, widzę, 

Jakby giermek — w godnej lidze! 

WÓJT

Dyć¹⁸² to Gerda! Niech ją czarci! 

Oboje są siebie warci! 

PROBOSZCZ

z humorem

Kiedy już się uspokoi 

Głód ofiary, u podwoi 

Jego grobu trzeba będzie 

Dać mu napis w takim względzie: 

„Wichrowaty Brand tu legł; 

Został przy nim jeden człek, 

Ale ten miał bzika w głowie!”... 

WÓJT

grożąc palcem

Cokolwiek tu proboszcz powie 

Jednak lud, choć w dobrej wierze, 

Trochę z nim się, rzekłszy szczerze, 

Nie po ludzku obszedł... 

PROBOSZCZ

wzruszając ramionami

Panie, 

Powiem ci na pożegnanie 

Że „vox populi, vox dei¹⁸³”. 

odchodzą

Na rozległym płaskowzgórzu.

Szaruga rośnie i ciężkie obłoki spędza na śnieżne pola; tu i ówdzie wychylają się czarne szczyty i na nowo giną w mgłach. Brand nadchodzi pokrwawiony, poturbowany.

BRAND

przystaje i spogląda poza siebie

Tłum tysiączny za mną kroczył, 

Ale szczytu nikt nie zoczył. 

Wszystkie serca snać upiększa 

Rozbudzona, coraz większa, 

Żądza jakichś większych dni! 

W wszystkich duszach hasło brzmi: 

„Dalej! W bój pod świętym znakiem!”, 

Lecz na polu bitwy makiem 

Jakbyś zasiał... Nikt ofiary 

Nie chce ponieść. Tak bez miary 

Tchórzem wola jest podszyta! 

Nikt o męstwo się nie pyta. 

Jeden zmarł za słabość świata, 

A tchórzostwo dziś, w te lata, 

Zbrodnią zwać się już przestało. 

opada na kamień i bojaźliwie rozgląda się wokoło

Ileż razy moje ciało 

Dreszcz przebiegał, w „chowanego” 

Gdy się bawiąc, do ciemnego 

Biegłem ukryć się alkierza. 

Lecz dziecięca dusza świeża. 

Gdy największy krew mych żył 

Ścisnął strach, gdy brytan wył, 

Czuła, że za firankami 

Słońce żywym blaskiem mami, 

Że za chwilę światła zdroje 

Spłyną w ciemne ściany moje, 

Że ten promień jasny, krzepki, 

Przezwycięży mrok izdebki, 

Że przepędzi wszystkie duchy, 

Co budziły przestrach głuchy! 

Gdzież potęga tego słońca? 

Noc ponura, noc bez końca, 

A tam siedzi lud w tej mroczy — 

Białe włosy, zgasłe oczy — 

Strzeże dawno zgasłych snów! 

Los wyprawił straszny łów, 

A on starcze ściska pięście, 

Grozi losom, co mu szczęście 

Uśmierciły — patrz, rok w rok 

U królewny-śnieżki zwłok, 

Tłumiąc w sobie gorzki ból, 

Nieszczęśliwy siedzi król, 

Ucho do jej płuc przykłada, 

Patrzy, słucha, śledzi, bada, 

Zali z zmarłej krwi o wiośnie 

Świeża róża nie wyrośnie! 

Nikt, jak on, nie rzucił w grób 

To, co było trupem — trup 

Żaden prawdy tej nie wzbudził, 

By się darmo nikt nie łudził, 

Że w żywocie nowym wskrześnie 

To, co zmarło... Zmarłe pieśnie — 

Pod mogilny rzuć je głaz! 

Nowe ziarna siać w ten czas, 

By z nich wyrósł owoc świeży — 

O to dbać mu dziś należy! 

Noc, posępna, głucha noc! 

Gdybym miał piorunów moc, 

Wówczas zniszczyłby mój grom 

Tej pozornej śmierci srom! ... 

zrywa się na równe nogi

Nocne pędzą gdzieś widziadła — 

Z piekieł zgraja ta wypadła! 

Czas ten zbrojny, czas pancerny 

Chce ofiary wielkiej, wiernej, 

Zamiast laski, chce żelaza, 

Miecza z pochew raz do raza 

Wydobywa w krwawej pracy! 

Tam wojują już krewniacy, 

A tu bracia, ślepcy sami 

I głuchmani, pod razami 

Uchylają trwożnie głów! 

Biedny lud mój, biedny chów! 

Nadmiar hańby tak go zmógł! 

Śród samotnych krocząc dróg, 

Tylko jęczą, tylko płaczą, 

Imię swe pokorą znaczą, 

Biedną bracią się rybaczą 

Zwąc w tej myśli, że w pokorze 

Najlepiej kierować może 

Swymi losy¹⁸⁴ nędzny lud! 

Gdzie jest sztandar? Gdzie ten cud, 

Który na swym licu spaja 

Tęczowe kolory maja, 

Czerwono-niebiesko-złote? 

Gdzież ten tłum, co na ochotę 

Ruszył falą? Gdzie ta mnoga 

Rzesza, co ideologa 

Królewskiego otaczała, 

Kiedy jego moc wspaniała 

Wycinała ci swą ręką 

Ten twój język?... Tak, paszczęką 

Obdarzono cię, sztandarze, 

Ale smocze zęby wraże 

Nie wyrosły z twej gardzieli! 

Czemuż ci, co znak twój cięli 

Nożycami królewskimi, 

Nie przepadli razem z nimi 

Jeszcze onej dawnej chwili, 

Zanim dzieło swe spełnili? 

Drugi znak nasz czworogranny, 

Znak pokoju nieustanny, 

On za sygnał nam wystarczy, 

Kiedy burza tu zawarczy, 

Gdy łódź trzeba mieć na pieczy... 

Gorsze losy, gorsze rzeczy 

Rodzi przyszłość niewstrzymana: 

Ta obłoku czarna ściana, 

Brytańczyka dym węglowy, 

Brudzi łąki i dąbrowy, 

Każde źdźbło pokrywa sadzą. 

Z swą trującą idzie władzą, 

Kradnie dzień ze wszystkich dróg, 

Na tę zieleń naszych smug¹⁸⁵, 

Na te miasta, na te sioła 

Deszcz popiołu sypie, zgoła 

Jak Wezuwiusz, dookoła. 

Brzydcy są dzisiejsi ludzie! 

Po kopalniach w ciężkim trudzie, 

Gdzie w kilofów takt kropelki 

Wody sączą, ginie wszelki 

Płód szlachetny; gorzko, luto¹⁸⁶ 

Tłum kaleki ostrzy dłuto, 

By wyzwolić kruszcu duchy... 

Ciało karle i duch kruchy, 

Rysy żądzą zeszpecone, 

Spoglądają w złota stronę. 

Któż tu płacze? Któż się śmieje? 

Brat ni ziębi ani grzeje, 

Nie ma człeka, nie ma męża, 

Co sam siebie przezwycięża — 

Huk kowadła, łoskot młota, 

Oto życia jest robota. 

Baśń o świetle już nie nęci! 

Już nie mają w swej pamięci 

Owi ślepcy, że dla człeka 

Chwila ta ma być daleka, 

By, gdy zgasną jego siły, 

Obowiązki się skończyły! 

Gorsze losy, gorsze rzeczy 

Przyszłość z siebie tu wyłuska! 

Wilcza gardziel mędrkowania 

Chce pochłonąć blask mądrości. 

Krzyk w północne idzie włości: 

„Pomagajcie doli człeczej, 

Ratujcie nas!” A to karli 

Syczą: „Siły byśmy starli, 

Cóż my mamy przy tym dziele? 

Wszak nas luda jest niewiele! 

Naród silny niech się waży 

Stać na dóbr powszednich straży! 

Nie zadamy sobie trudu, 

Aby krew naszego ludu 

Dać za jakieś puste dymy! 

Wszak nie żadne my olbrzymy, 

Nie wyrosną żadne sprzęty 

Z świętych harców, z walki świętej! 

Toć nie za nas cierpiał wiernie 

On, gdy skroń mu bodły ciernie, 

Gdy mu włócznię wbijał w bok 

Żołdak rzymski, kiedy tłok 

Obszarpańców w głos się śmiał, 

Gdy mu straszny, ludzki szał 

Wbijał gwoździe w nogi, ręce! 

Tak, nie za nas On w tej męce 

Konał kiedyś!... My za mali... 

On nas nie kładł na swej szali! 

Ten krzyż cieśli i ta góra, 

Te powrozy, ta purpura 

Krwi spod razów Ahaswera¹⁸⁷ — 

Wszystko to jest prawda szczera, 

Lśniąca w tym pasyjnym dziele, 

Obchodzonym dziś w kościele!” 

rzuca się w śnieg i chowa oblicze; po chwili wznosi wzrok do góry

Czy ja śniłem? Czym się zbudził? 

Czy mnie jakiś obraz łudził? 

Czy wodziło mnie widziadło, 

Co w tych mrocznych mgłach przepadło? 

Czyż zapomniał człek w tej dobie 

O Tym, który go po sobie 

Stworzyć raczył? Czyż ten człek 

Na wieki w przepaści legł? 

nasłuchuje

Cóż to? Straszne wichru siły 

Językami przemówiły? 

CHÓR NIEWIDZIALNYCH

huczy wskroś burzy

Z prochuś powstał, czym twa wola, 

Czymże przy Nim twoja moc? 

Wytrwasz, czy też ujdziesz z pola, 

Perć¹⁸⁸ twa zawsze spada w noc. 

BRAND

powtarza wyrazy powyższe i mówi cicho

Snać jest prawda w słów tych treści! 

Kazał iść za próg kościoła, 

Zrzec się tego, co się mieści 

W mej tęsknocie, w mej boleści; 

Mroki rozsiał mi dokoła, 

Zlecił walczyć aż do końca, 

Abym upadł dziś — bez słońca! 

CHÓR NIEWIDZIALNYCH

coraz silniej huczy nad jego głową

Płazie, prochu! Czym twa wola 

Czymże przy Nim jest twój duch? 

Zdążaj naprzód, czy schodź z pola, 

Dzieło twe — to marny puch! 

BRAND

Żonę drogą, dziecko moje, 

Dni, co miały w szczęścia chwale 

Płynąć, w gorzkiem zmienił boje 

Wszystkom rzucił to na szale — 

Dziś, zwyciężon, sam tu stoję! 

CHÓR

łagodnie i wabiąco

Choć największe byś ofiary 

Składał Mu po wieków wiek, 

Nie dorośniesz Jego miary, 

Boś nic więcej, tylko człek! 

BRAND

z cichym płaczem

Żono, dziecię, wróćcie do mnie! 

Sam na pustej siedzę zboczy, 

Szczęście ujrzeć chcą me oczy, 

W mgłach się gubię nieprzytomnie. 

podnosi oczy do góry; plama świetlana wyłania się z mgieł i rozszerza się przed nim, zjawia się postać niewieścia w jasnej szacie z płaszczem na ramieniu. To Agnieszka

ZJAWISKO

uśmiecha się i wyciąga ku niemu ramiona

Masz mnie znowu, swą Agnieszkę!  

BRAND

zrywa się na równe nogi

Tyś to weszła na mą ścieżkę? 

Żyjesz?  

ZJAWISKO

Wszystko było snem! 

Teraz koniec jest ze złem!  

BRAND

Ty! Agnieszka!  

rzuca się ku niej

ZJAWISKO

z krzykiem

Nie ktej stronie¹⁸⁹! 

Czyż nie widzisz? Przepaść zionie! 

Czy nie słyszysz? Huk siklawy!  

łagodnie

To nie sen już! To nie zjawy 

Chmurne, groźne! Wszystko tobie 

Widziało się, jak w żałobie 

Nocy ciemnej! Sen to chwili, 

Żeśmy ciebie opuścili!... 

BRAND

Żyjesz! Chwała!... 

ZJAWISKO

szybko

Ani słowa! 

Chodź! Czas nagli!  

BRAND

A dziecina? 

ZJAWISKO

Żyje! Jak roślina 

Żyje młoda, świeża, zdrowa! 

Snem li były męki twoje, 

Marą wszystkie twe przeboje. 

Alf wyzdrowiał, w oczach rośnie, 

Babka pieści go miłośnie, 

A i kościół stoi też, 

Tak, jak niegdyś! Jeśli chcesz, 

Zbuduj większy! W naszym siole 

Ludzie w krwawym się mozole 

Tak, jak niegdyś, kąpią wraz! 

BRAND

Niegdyś —?  

ZJAWISKO

Tak, jak w owy czas, 

Gdy był spokój. 

BRAND

Spokój? 

ZJAWISKO

Strach, 

Że tak zwlekasz.  

BRAND

Ja śnię! Ach! 

ZJAWISKO

Nie! Ty nie śnisz! Jak po znoju, 

Trza opieki-ć i spokoju, 

BRAND

Silny jestem!  

ZJAWISKO

Tak, a przecie 

Możemy cię, ja i dziecię, 

Stracić znowu, jak cień jaki, 

Ujdziesz nam na obce szlaki, 

Wzdyć osłabnie duch twój, człeku, 

Gdy nie weźmiesz się do leku. 

BRAND

Daj mi lek ten!  

ZJAWISKO

Ty go masz, 

Ty sam jeden zdrowia straż 

Dzierżysz w ręku....  

BRAND

Wymieńże mi! 

ZJAWISKO

Stary lekarz, co licznemi 

Księgi mądrość swoją sycił, 

Trzy słóweczka li pochwycił — 

W nich choroby onej siła, 

Co szaleństwem cię raziła! 

Tych wyrzeczesz się najświęciej, 

Te wykreślisz z swej pamięci — 

One bowiem źródłem mar tych. 

Co cię w swych ramionach zwartych 

Tak trzymają — te trzy słowa 

Masz zapomnieć, jeśli zdrowa 

Ma być dusza, gdy z jej lic 

Chora ma ustąpić bladość! 

BRAND

Prośbie mojej uczyń zadość: 

Wymień!  

ZJAWISKO

Wszystko albo nic! 

BRAND

cofając się

To jest?  

ZJAWISKO

To! Jakom ja żywa, 

A ty poddan śmierci! Lecz, 

Lecz swą duszę!... 

BRANDA

A więc miecz 

Jeszcze wisi!...  

ZJAWISKO

Precz stąd! Precz! 

Przy mnie radość się odzywa, 

Przy mnie rozkosz! Otom żona! 

Przytul mnie do swego łona 

I w cieplejsze pośpiesz kraje! 

BRAND

Ma choroba już ustaje. 

ZJAWISKO

Wróci znowu. 

BRAND

Nie! Nie wróci! 

Już gorączka mi nie kłóci¹⁹⁰ 

Myśli! Niech śni, kto ma chęci — 

Mnie zaś nęci jasność życia!  

ZJAWISKO

Życia?  

BRAND

Za mną! 

ZJAWISKO

Jakie plany 

Rozpierają ci twą duszę?  

BRAND

W życie sen przemienić muszę, 

Czyn wykonać zaniedbany!  

ZJAWISKO

Niemożliwe! Wszystkie dreszcze 

Tych męczarni — nie!...  

BRAND

Raz jeszcze! 

ZJAWISKO

Strasznych słów bolesną treść 

Dobrowolnieś gotów znieść 

I na jawie? 

BRAND

I na jawie! 

Dobrowolnie!...  

ZJAWISKO

Stracić dziecię?  

BRAND

Stracić. 

ZJAWISKO

Brand! 

BRAND

To mus jest przecie. 

ZJAWISKO

Patrzeć jeszcze, jak się dławię, 

Jak mi krew się w żyłach ścina, 

Aż nadejdzie znów godzina, 

Co od ciebie mnie wyzwoli? 

BRAND

Muszę.  

ZJAWISKO

Dzień zastąpić nocą, 

Tłumić blaski, co się złocą, 

Gardzić słodką szczęścia mocą, 

Nie zamykać serca doli 

W pieśni?  

BRAND

Czyż ja byłbym sobą — 

Powiedz — gdybym się tą dobą¹⁹¹ 

Miał oszczędzać?  

ZJAWISKO

Przyjacielu, 

Zapomniałeś, że u celu 

Przedrzeźniała ciebie złuda, 

Że oplwano twoje cuda, 

Że cię bito, opuszczono! 

BRAND

Nie dla siebiem szarpał łono, 

Nie dla zwycięstw walczył swych! 

ZJAWISKO

Wystawiałeś się na sztych 

Za żyjących w kopalń norze! 

BRAND

Jeden człek wypłoszyć może 

Dużo mroków. 

ZJAWISKO

Twardyś bój 

Toczył za straceńców rój! 

BRAND

Wiele nieraz — toć nie dziwy! — 

Zdoła jeden sprawiedliwy. 

ZJAWISKO

Wspomnij sobie spór ten jeden: 

Kto wyrzucał nas za Eden? 

Nie otworzą się już wrota, 

Które ta zamknęła ręka! 

Płonne trudy, płonna męka! 

BRAND

Wolną drogę ma tęsknota! 

ZJAWISKO

ginie śród huku, jak gdyby gromowego, mgła zwala się na miejsce, na którym stało; zrywa się krzyk ostry, przeraźliwy, jak gdyby krzyk uciekającego

Umrzyj! Czego chcesz na ziemi?! 

BRAND

stoi chwilę, jakby ogłuszony

Znikło! Przeszło! W mgłę czarnemi 

Powionęło skrzydły¹⁹² — tam! 

Niby jastrząb! Znowu kłam 

Nastawił swe sieci — zguby 

Chciały mojej złe rachuby! 

Kompromisy, nędzne targi — 

Tego chciały twoje wargi! 

GERDA

zjawia się ze sztućcem¹⁹³ w ręku

Czyś nie widział, gdzie w tej mroczy 

Zginął jastrząb?... 

BRAND

Tak, me oczy 

Teraz to go już spostrzegły! 

GERDA

Opisz mi, którędy zbiegły 

Stwór ten pomknął!... W tej godzinie 

Już go los ten nie ominie. 

BRAND

Będzie trudno; na nic kula! 

Nieraz jeszcze on pohula...! 

Tak bywało: padnie, zgaśnie, 

Ale wówczas, kiedy właśnie 

Śmierć najbliższa — tak się zdało — 

On wychodził znowu cało, 

Gdzieś z poza mnie znów się zrywa 

I powietrze znów przepływa... 

GERDA

Skradłam sztuciec — z taką bronią 

Za renami łowcy gonią; 

Ma ładunek z srebra, z stali. 

Obłąkaną mnie nazwali — 

Mniej nią jestem, niźli wielu 

Innych... 

BRAND

A więc mierz do celu!  

chce odejść

GERDA

Ty kulejesz... Możeś spadł? 

BRAND

Lud pozbawił mnie posady. 

GERDA

przygląda mu się bliżej

Krople krwi na skroni bladej? 

BRAND

Bito, pchano, pędząc w świat!  

GERDA

Głos tak ongi, jakby granie, 

Osłabł niby wiatr w altanie. 

BRAND

Wszystko — wszystko — 

GERDA

Cóż? 

BRAND

Na wieki 

Opuściła mnie... w daleki 

Uszła kraj...  

GERDA

patrzy na niego wielkimi oczami

Teraz za to 

Widzę, kto ty! Długie lata 

Jam myślała, żeś ty ksiądz! 

Precz z tym wszystkim! Zwąc jak zwąc, 

Tyś — największy! 

BRAND

Mówię sam: 

Ten ułudny, widzisz, kłam 

Niemal zabił mnie! 

GERDA

Te dłonie — 

Pokaż...  

BRAND

Czemu sięgasz po nie?  

GERDA

Ślady gwoździ!... A dokoła 

Pobladłego twego czoła 

Krwawe blizny! Rzecz najprostsza — 

Toć to cierni wściekłe ostrza! 

Tyś na krzyżu wisiał! Pomnę, 

Nieraz ojciec mi ogromne 

Mówił rzeczy, iż to w dobie 

Było dawnej i — nie tobie 

To się stało! Lecz to baśnie! 

Odkupiciel tyś jest właśnie! 

BRAND

Odejdź!  

GERDA

Paść mi na kolana 

Przed obliczem mego Pana?  

BRAND

Precz!  

GERDA

Krew twoja się polała, 

Co nas wszystkich zbawić miała!  

BRAND

Dla mnie On ją musiał ronić, 

Pozwólże mi głowę skłonić! 

GERDA

podaje mu sztuciec

Zabij to przeklęte plemię!  

BRAND

potrząsając głową

Los, co przywiódł mnie na ziemię, 

Spełnić muszę...  

GERDA

Swoje rany 

Pokazujesz, uratowany, 

Odkupiony w dzień dzisiejszy! 

Tyś największy!... 

BRAND

Nie! Najmniejszy 

Jest czymś więcej...  

GERDA

spogląda w stronę przerzedzających się obłoków

Oczy twoje 

Widzą, gdzie ty stoisz?  

BRAND

patrząc osłupiały przed siebie

Stój: 

W dole, u stóp stromych ścian.  

GERDA

tonem jeszcze dzikszym

Wiesz, gdzie stoisz?  

BRAND

Czyż się mylę? 

Mgły rozchodzą się, w ich pyle 

Jakby jasność... 

GERDA

Czarny róg 

Zmógł je, niby cierń je zmógł! 

BRAND

patrzy w górę

Czarny róg? Co? Kościół z lodu! 

GERDA

Jest ten wreszcie, co do grodu 

Tego wejść miał? 

BRAND

Tysiąc mil 

Dzieli go od słodkich chwil! 

Jakież budzi mi tęsknoty 

Ten światłości promień złoty! 

Jak mi cała wola dyszy 

Żądzą tej ukojnej ciszy, 

Jak ja pragnę życia ciepła! 

wybucha łzami

Jezu! Wzywa cię ma skrzepła 

Warga! Zdalaś był mi zawsze, 

Choć Twe stopy najłaskawsze 

Szły w ślad za mną!... Nie witany, 

Choć tak bliski mojej ściany, 

Żem mógł witać cię śród ścieżek 

Moich — niech się choć za brzeżek 

Chwycę szaty wybawienia! 

Pozwól chwycić skraw odzienia, 

Nasiąkłego winem skruchy!... 

GERDA

blada

Co? Ty płaczesz? Ty, proroku!? 

Co? Ja widzę łzy w twym oku, 

Co, jak ciepłe te podmuchy, 

Rozpalają twe oblicze? 

Przez twe łzy w tych żlebów dzicze 

Rozpływają się pokrowce 

Całunowe, na lodowce 

Zarzucone! Mego wnętrza 

Lód roztapia, ta gorętsza 

Ponad ogień, moc ich święta! 

Teraz jakby wieczne pęta! 

Przez nie komża, śnieżna, blada 

Z kaznodziejskich ramion spada, 

Z ramion Wierchu Lodowego! 

z drżeniem

Człeku, powiedz, a dlaczego 

Nie płakałeś wcześniej, wprzód? 

BRAND

z płonącymi oczy¹⁹⁴, promienny, jakby odmłodzony

Prawo duszę zmienia w lód. 

Nic na łanie ziemskich włości 

Nie zakwitnie bez światłości! 

Jeśli dotąd boże syny 

Mieli przykaz swój jedyny 

W praw tablicach, to ja, człowiek, 

Już nie zamknę swoich powiek 

Na blask słońca — z nim do braci 

Pójdę dzisiaj, najbogaciej 

Z nim się będę czuł! Tak! Ono 

Niech zwycięża moje łono! 

Mogę płakać, giąć kolana — 

Mogę modlić się do Pana! 

pada na kolana

GERDA

patrzy w górę i mówi po cichu i trwożnie

Patrz, jak siada ten przebrzydły! 

Patrz, jak rusza swymi skrzydły! 

Patrz, jak jego cień migoce 

Na tej ścianie, na opoce 

Tego wierchu, jak on ścina 

Swoje skrzydła!... To godzina... 

Niech się tylko dobrze sprawi 

Srebrna kula!... Strzał ten zbawi... 

Nagłym ruchem przykłada sztuciec do twarzy i strzela. Głuchy łoskot, jakby echo grzmotu odpowiada z wierchu

BRAND

zrywa się

Ha! Co robisz?  

GERDA

Dobry strzał! 

Patrzaj! Zachwiał się!... O, padł! 

Wrzasnął, aż się zatrząsł świat! 

Idzie na nas pierza wał, 

Sypie się, jak biały śnieg 

Po tę turnię, po ten brzeg! 

Coraz więcej ku nam sunie — 

W końcu może tutaj runie! 

BRAND

pada

Razemś powstał, razem ginie 

Życie twoje! Koniec winie 

W ten li sposób kreśli człek! 

GERDA

Zwijajże się! Trzep się! Trzep! 

Odkądś padł, ten kościół nieb 

Szerzej rozwarł swoje wrota! 

Patrz, rozsierdził się niecnota! 

Cóż nam twoja złość jastrzębia — —? 

Patrzaj! Bielszy od gołębia! 

z przeraźliwym krzykiem

Hu! Jak sapie ten płód wraży! 

rzuca się w śnieg

BRAND

kuli się pod opadającą lawiną i woła ku niebu

Chłód śmiertelny na mej twarzy! 

Ginącemu powiedz: może 

Ważyć coś w Twych oczach, Boże, 

Naszej woli quantum satis¹⁹⁵? 

lawina grzebie jego i zasypuje całą dolinę

GŁOS

odpowiada wśród grzmotu

Bogiem deus caritatis¹⁹⁶!  

Przypisy:

1. Brand — nazwisko mówiące; w ówczesnym norweskim słowo to oznaczało ogień. [przypis edytorski]

2. Agnieszka — w oryginale imię „Agnes” brzmiało podobnie co Agnus Dei, tj. łac. baranek Boży. [przypis edytorski]

3. weretek — prawdop. forma oboczna od feret a. fereta, co słownik Lindego tłumaczy jako sprzączkę. [przypis edytorski]

4. cudzy — obcy. [przypis edytorski]

5. widomy — dziś: widoczny. [przypis edytorski]

6. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

7. chceli — czasownik chce z partykułą wzmacniającą -li. [przypis edytorski]

8. siklawa (reg.) — górski wodospad. [przypis edytorski]

9. płony (daw.) — jałowy, bezużyteczny. [przypis edytorski]

10. scheda — spadek. [przypis edytorski]

11. dyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

12. zawisnąć (daw.) — zależeć. [przypis edytorski]

13. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

14. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

15. Pieśń nad pieśniami — księga Starego Testamentu, w warstwie dosłownej stanowiąca utwór miłosny. [przypis edytorski]

16. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

17. pusty (daw.) — lekkomyślny. [przypis edytorski]

18. usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski]

19. jąć się (czegoś) (daw.) — zabrać się (za coś). [przypis edytorski]

20. szyfry — tu: ornamenty, ozdoby (por. reg. cyfrowane portki). [przypis edytorski]

21. brać na kieł (o koniu) — ponieść, nie słuchając jeźdźca i zaciskając zęby na wędzidle; przen.: uprzeć się. [przypis edytorski]

22. Egir (mit. skand.) — morski olbrzym mieszkający w cieśninie Kattegatt. [przypis edytorski]

23. sioło — wieś. [przypis edytorski]

24. szych — nitka owinięta drucikiem, przeważnie złotym, używana w hafcie; przen.: coś pozornie drogiego, w istocie zaś bezwartościowego. [przypis edytorski]

25. bachant (mit. gr.) — uczestnik orszaku Dionizosa, boga wina (częściej spotyka się formę „bachantka”). [przypis edytorski]

26. Sylen (mit. gr.) — bóg przyrody, często przedstawiany jako towarzysz Dionizosa, boga wina. [przypis edytorski]

27. złom — tu: złamanie. [przypis edytorski]

28. widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

29. papiści (pogardl.) — katolicy. [przypis edytorski]

30. Jeremi — prawdop. św. Hieronim ze Strydonu (zm. 419 a. 420), tłumacz Biblii na łacinę, w ikonografii przedstawiany jako starzec. [przypis edytorski]

31. Herkules (mit. rz.) a. Herakles (mit. gr.) — syn Zeusa i Alkmeny; cechował się nadludzką siłą, odwagą, urodą; patron kultury, atletyki, handlu. [przypis edytorski]

32. Horeb (bibl.) — góra, na której Bóg przekazał Mojżeszowi 10 przykazań. [przypis edytorski]

33. Mojżesz — w Biblii: prorok, przywódca żydowski, który wyprowadził Izraelitów z Egiptu i przewodził im w wędrówce do Ziemi Obiecanej (Izraela). [przypis edytorski]

34. Gibeon — miasto kanaanejskie w pobliżu obecnej Jerozolimy, kilkukrotnie wspomniane w Biblii. [przypis edytorski]

35. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

36. lekarstwy — dziś popr. forma N.lm: lekarstwami. [przypis edytorski]

37. finis (łac.) — koniec. [przypis edytorski]

38. forsa (daw., z łac.) — siła, moc. [przypis edytorski]

39. luty (daw.) — groźny, srogi. [przypis edytorski]

40. perć — górska ścieżka. [przypis edytorski]

41. łozy — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]

42. w czas (daw.) — w porę. [przypis edytorski]

43. zalim (daw.) — czyżbym. [przypis edytorski]

44. Samson — bohater biblijny, obdarzony legendarną siłą, której został pozbawiony, gdy jego kochanka, Dalila, ścięła mu włosy. [przypis edytorski]

45. prośba czwarta — tj. „chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj”. [przypis edytorski]

46. i mnie skoro — i ja się spieszę. [przypis edytorski]

47. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

48. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

49. tynf — drobna moneta polska, bita w latach 1663–1666, nazywana od Andrzeja Tymfa, zarządcy mennic koronnych za czasów Jana Kazimierza. [przypis edytorski]

50. A, sprawcie go — tj. torturujcie go i zabijcie. [przypis edytorski]

51. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

52. perć — górska ścieżka. [przypis edytorski]

53. osęka — bosak, drąg zakończony hakiem. [przypis edytorski]

54. tucza (daw.) — chmura burzowa. [przypis edytorski]

55. płony (daw.) — jałowy, bezużyteczny. [przypis edytorski]

56. delikwent — tu: osoba, która popełniła wykroczenie a. przestępstwo. [przypis edytorski]

57. wić — tu: wezwanie. [przypis edytorski]

58. wzdyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

59. zmóc — pokonać. [przypis edytorski]

60. żenąć (daw.) — rzucać, miotać. [przypis edytorski]

61. zawdy (reg.) — zawsze. [przypis edytorski]

62. umizgi (daw.) — zaloty. [przypis edytorski]

63. płochy (daw.) — niestały, lekkomyślny. [przypis edytorski]

64. Moloch (mit. semicka) — bóg Fenicjan i Kananejczyków, któremu wg Biblii miano składać ofiary z dzieci; przen.: coś bezlitosnego, złego, pochłaniającego niewinne ofiary. [przypis edytorski]

65. kruża (poet.) — czara; tu: puszka na datki. [przypis edytorski]

66. Job a. Hiob — postać występująca w Księdze Hioba; pochodził z kraju Us. Bóg i szatan założyli się o jego wiarę, konsekwencją zakładu było zesłanie na Hioba trądu, śmierć jego rodziny i pozbawienie go bogactwa (Hi 1,14–22; Hi 2,7). Hiob, mimo namów przyjaciół, nie zwątpił w Boga za co został nagrodzony późniejszym zdrowiem, nowymi dziećmi i ponownym bogactwem (Hi 42,10–17). [przypis edytorski]

67. nie wiada (reg.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

68. jary (daw.) — krzepki, silny. [przypis edytorski]

69. winch — kabestan a. wciągarka, tu chyba urządzenie do wciągania łodzi na brzeg. [przypis edytorski]

70. bachmat (daw.) — rumak. [przypis edytorski]

71. widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

72. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

73. tucza (daw.) — chmura burzowa. [przypis edytorski]

74. karmia (daw.) — pokarm. [przypis edytorski]

75. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

76. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

77. wzdyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

78. zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

79. quantum satis (łac.) — ile wystarczy. [przypis edytorski]

80. caritatis (łac.) — miłosierdzia. [przypis edytorski]

81. luty (daw.) — srogi. [przypis edytorski]

82. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

83. Abraham — biblijny patriarcha, ojciec narodu żydowskiego (hebr. znaczenie jego imienia to: „ojciec narodów”); swego długo wyczekiwanego syna Izaaka był gotów złożyć w ofierze Bogu na górze Moria (wg tradycji utożsamianej późn. ze wzgórzem świątynnym w Jerozolimie), lecz dawszy dowód swej wiary i bojaźni bożej (hebr. Akeda: „związanie”, „ofiarowanie”), został w ostatniej chwili powstrzymany od tego przez anioła, wysłannika Jahwe. [przypis edytorski]

84. klamry w parentezie — nawiasy. [przypis edytorski]

85. szkły — dziś popr. forma N.lm: szkłami. [przypis edytorski]

86. mienny — majętny, bogaty. [przypis edytorski]

87. król Bela — legendarny król norweski (nie mylić z władcami Węgier o tym samym imieniu). [przypis edytorski]

88. Thor (mit. nordycka) — bóg pioruna, rolnictwa, małżeństwa i rodziny. Przedstawiany z młotem w dłoni, na rydwanie ciągniętym przez kozły. [przypis edytorski]

89. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

90. Goliat (bibl.) — olbrzymi wojownik filistyński pochodzący z Gat (1Sm 17,4) zabity przez wypuszczony przez Dawida z procy kamień (1Sm 17,49–50). [przypis edytorski]

91. ćma — tu: ciemność. [przypis edytorski]

92. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

93. widomie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski]

94. stawka — tu: zakład. [przypis edytorski]

95. snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

96. snadno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

97. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

98. wedle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

99. żywie — dziś popr. forma 3 os. lp. cz. ter.: żyje. [przypis edytorski]

100. febra (daw.) — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]

101. okuć — tu: opancerzyć. [przypis edytorski]

102. siły — dziś popr. forma N.lm: siłami. [przypis edytorski]

103. wał (daw.) — fala morska. [przypis edytorski]

104. snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

105. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

106. wiano — posag. [przypis edytorski]

107. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

108. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

109. o mą boleść On nie stoi — nie troszczy się on o mój ból. [przypis edytorski]

110. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

111. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

112. Dedal — mityczny architekt i rzeźbiarz ateński; żył na Krecie, gdzie królowi Minosowi wybudował sławny labirynt. Poróżniwszy się potem z Minosem, sporządził sobie i swemu synowi Ikarowi skrzydła, by za ich pomocą uciec na Sycylię. Ikar, jak wiadomo, spadł do morza podczas tej podróży. [przypis edytorski]

113. wszytek (daw.) — cały. [przypis edytorski]

114. pokąd (daw.) — dopóki. [przypis edytorski]

115. patrzyć — czasownik patrzy z partykułą -ć. [przypis edytorski]

116. luty (daw.) — srogi. [przypis edytorski]

117. datis (łac.) — datków. [przypis edytorski]

118. Bela — legendarny król norweski (nie mylić z władcami Węgier o tym samym imieniu). [przypis edytorski]

119. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

120. siklawa — górski wodospad. [przypis edytorski]

121. in summa (łac.) — razem, w ogóle. [przypis edytorski]

122. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

123. feniks — legendarny, długowieczny ptak, odradzający się w ogniu. [przypis edytorski]

124. chimera — tu: złudzenie. [przypis edytorski]

125. kurek — wskaźnik wiatru w formie blaszanego koguta. [przypis edytorski]

126. Adju — zniekszt. franc. pożegnanie audieu. [przypis edytorski]

127. żenąć (daw.) — rzucać, miotać. [przypis edytorski]

128. stora — zasłona. [przypis edytorski]

129. perć — górska ścieżka. [przypis edytorski]

130. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

131. mienny — majętny, bogaty. [przypis edytorski]

132. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

133. szych — nitka owinięta drucikiem, przeważnie złotym, używana w hafcie; przen.: coś pozornie drogiego, w istocie zaś bezwartościowego. [przypis edytorski]

134. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

135. pochopnie — tu: chętnie. [przypis edytorski]

136. dank (z niem.) — podziękowanie. [przypis edytorski]

137. laufpas (daw.) — wypędzenie ze służby. [przypis edytorski]

138. notabene (z łac. nota bene) — zwróć uwagę (dosł. zauważ dobrze). [przypis edytorski]

139. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

140. snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

141. myto — opłata za przejazd drogą; tu: obowiązek. [przypis edytorski]

142. niepłono — nie nadaremnie. [przypis edytorski]

143. jądry — dziś popr. forma N.lm: jądrami. [przypis edytorski]

144. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

145. czerń (daw., pogardl.) — tłum. [przypis edytorski]

146. zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

147. młoty — dziś popr. forma N.lm: młotami. [przypis edytorski]

148. pieśnie — dziś popr. forma B.lm: pieśni. [przypis edytorski]

149. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

150. ramiony — dziś popr.forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

151. płużyć (daw.) — sprzyjać. [przypis edytorski]

152. innej modły — innego sposobu postępowania. [przypis edytorski]

153. wiano — posag. [przypis edytorski]

154. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

155. konfrater (z łac.) — współbrat. [przypis edytorski]

156. widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

157. na nice — na drugą stronę. [przypis edytorski]

158. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

159. wieża Babel — wieża z biblijnej opowieści (Rdz 11,1–9); podczas wznoszenia wieży Babel Bóg pomieszał budowniczym języki, dzieląc w ten sposób ludzi na różne narody, a zarazem udaremniając im zjednoczenie się i zbuntowanie przeciw jego potędze. [przypis edytorski]

160. Uriasz Hetyta (bibl.) — dowódca w armii króla Dawida i mąż Batszeby; król Dawid, pragnąc Betszeby, wysłał go na placówkę, na której Uriasz musiał zginąć (2 Sm 11,15). [przypis edytorski]

161. Kain (bibl.) — pierworodny syn Adama i Ewy, zabił swojego brata Abla (Rdz 4,1–8). [przypis edytorski]

162. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

163. wieluć — wielu z partykułą -ć. [przypis edytorski]

164. płony (daw.) — jałowy. [przypis edytorski]

165. kijanka — drewniana łopatka służąca do uderzania ubrań podczas prania. [przypis edytorski]

166. Natan (bibl.) — prorok z czasów króla Dawida i Salomona, oskarżył tego pierwszego o spowodowanie śmierci Uriasza Hetyty. [przypis edytorski]

167. diacki — diakoński. [przypis edytorski]

168. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

169. Zakon — tu: prawo Boże. [przypis edytorski]

170. poziomy — tu: przyziemny. [przypis edytorski]

171. Arka — mowa o Arce Przymierza, legendarnej skrzyni, w której w czasach biblijnych Żydzi mieli przechowywać obiekty kultu. [przypis edytorski]

172. wsze (daw.) — wszystkie. [przypis edytorski]

173. helota — niewolnik w starożytnej Sparcie. [przypis edytorski]

174. Kanaan — starożytna kraina na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, której część stanowi obecna Palestyna, według Biblii była to Ziemia Obiecana. [przypis edytorski]

175. słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

176. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]

177. miliony — ze względu na rytm należy to słowo czytać: mi-li-jo-ny. [przypis edytorski]

178. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

179. cum laude (łac.) — z pochwałą (dawniej tekst pojawiający się na dyplomach ukończenia szkół średnich i uczelni wyższych). [przypis edytorski]

180. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

181. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

182. dyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

183. vox populi, vox dei (łac.) — głos ludu [to] głos Boga. [przypis edytorski]

184. losy — dziś popr. forma N.lm: losami. [przypis edytorski]

185. smugi (daw.) — łąki. [przypis edytorski]

186. luto (daw.) — srogo. [przypis edytorski]

187. Ahaswer — Żyd Wieczny Tułacz, wg legendy miał uderzyć Jezusa idącego na Golgotę, za co został ukarany wieczną tułaczką. [przypis edytorski]

188. perć — górska ścieżka. [przypis edytorski]

189. nie ktej stronie — nie w tę stronę, nie w tym kierunku. [przypis edytorski]

190. kłócić — tu: zakłócać. [przypis edytorski]

191. tą dobą (daw.) — w tym czasie. [przypis edytorski]

192. skrzydły — dziś popr. forma N.lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

193. sztuciec — tu: sztucer, myśliwska broń palna o gwintowanej lufie krótszej niż w przypadku karabinu. [przypis edytorski]

194. oczy — dziś popr. forma N.lm: oczami. [przypis edytorski]

195. quantum satis (łac.) — ile wystarczy. [przypis edytorski]

196. deus caritatis (łac.) — bóg miłosierdzia. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ibsen-brand/

Tekst opracowany na podstawie: Henryk Ibsen, Brand. Poemat dramatyczny w pięciu aktach, Instytut Wydawniczy "Biblioteka Polska", Warszawa [1923].

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Henrik Ibsen w Grand Café, Edvard Munch (1863-1944), domena publiczna

ISBN-978-83-288-5575-5

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.